Nghiên cứu tác dụng của các bài tập thư giãn cơ Jacobson trong việc giảm đau sau phẫu thuật ở những người bệnh sau phẫu thuật tiêu hóa. Nghiên cứu cắt ngang được thực hiện trên 45 người bệnh sau phẫu thuật tiêu hóa từ tháng 3 đến tháng 5 năm 2019, tại Khoa Ngoại Tổng hợp, bệnh viện Đa khoa Lâm Đồng. Chúng tôi đã đánh giá mức độ đau của người bệnh trước và sau bài tập thư giãn. Các thông tin cá nhân của người bệnh được sử dụng để thu thập dữ liệu và mức độ đau được xác định bằng thang đo đau bằng lời nói. Kết quả được kiểm định Wilcoxon và kiểm định phi tham số Spearman đánh giá dữ liệu.
Trang 1TÁC DỤNG CỦA BÀI TẬP THƯ GIÃN CƠ JACOBSON
TRONG GIẢM ĐAU CHO NGƯỜI BỆNH SAU PHẪU THUẬT
Nguyễn Minh Mỹ Dung * , Alison S Merrill ** , Trần Thiện Trung ***
TÓM TẮT
Mục tiêu: Nghiên cứu tác dụng của các bài tập thư giãn cơ Jacobson trong việc giảm đau sau phẫu thuật ở
những người bệnh sau phẫu thuật tiêu hóa
Đối tượng - Phương pháp nghiên cứu: Nghiên cứu cắt ngang được thực hiện trên 45 người bệnh sau
phẫu thuật tiêu hóa từ tháng 3 đến tháng 5 năm 2019, tại Khoa Ngoại Tổng hợp, bệnh viện Đa khoa Lâm Đồng Chúng tôi đã đánh giá mức độ đau của người bệnh trước và sau bài tập thư giãn Các thông tin cá nhân của người bệnh được sử dụng để thu thập dữ liệu và mức độ đau được xác định bằng thang đo đau bằng lời nói Kết quả được kiểm định Wilcoxon và kiểm định phi tham số Spearman đánh giá dữ liệu
Kết quả: Mức độ đau đã được tìm thấy giảm sau các bài tập thư giãn so với các mức trước khi các bài tập
thư giãn (z = - 5,195; p <0,001) Chúng tôi không tìm thấy mối tương quan giữa mức độ đau và các đặc điểm cá nhân của người bệnh Có đến 64,5% người bệnh cảm thấy hài lòng với phương pháp giảm đau bằng bài tập thư giãn cơ Jacobson Sự hài lòng và hiệu quả của bài tập thư giãn cơ Jacobson có mối tương quan thuận mạnh (Prob>|t|=0,0000)
Kết luận: Bài tập thư giãn cơ Jacobson, một phương pháp không dùng thuốc, có hiệu quả trong việc giảm
đau sau phẫu thuật, do đó nên được đưa vào sử dụng để kiểm soát cơn đau ở những người bệnh sau phẫu thuật tiêu hóa
Từ khóa: giảm đau sau phẫu thuật, bài tập thư giãn cơ Jacobson
ABSTRACT
EFFECT OF JACOBSON’S PROGRESSIVE MUSCLE RELAXATION
ON REDUCING POSTOPERATIVE PAIN
Nguyen Minh My Dung, Alison S Merrill, Tran Thien Trung
* Ho Chi Minh City Journal of Medicine * Supplement of Vol 23 – No 5 - 2019: 146 – 151
Objective: This study examines the effect of relaxation exercises on controlling postoperative pain in
patients who have undergone upper abdominal surgery
Methods: This is a cross-sectional study conducted on 45 patients who underwent upper abdominal surgery
between March 2019 and May 2019, in General Hospital of Lam Dong We assessed the patients’ pain levels before and after the relaxation exercises Patients’ personal information forms were used to collect data, and pain levels were determined using the verbal pain scale We used the Wilcoxon T test, nonparametric Spearman correlation analysis, and nominal by interval meta analysis to assess the data, percentage, and frequency analyses
Results: Pain levels were found to be reduced after the relaxation exercises compared with the levels before
the relaxation exercises (z = - 5.195; p <0.001) We found no correlation between the level of pain and the individual characteristics of the patient 64.5% of patients feel satisfied with the pain relief method by Jacobson muscle relaxation exercise The satisfaction and effectiveness of Jacobson muscle relaxation exercise has a strong positive correlation (Prob>|t|=0.0000)
*Trường Cao đẳng Y tế Lâm Đồng
**University of Northern Colorado (Friendship Bridge Group – USA)
***Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
Tác giả liên lạc: CN Nguyễn Minh Mỹ Dung ĐT:0389252847 Email: minhdung16789@gmail.com
Trang 2Conclusions: Relaxation exercises, a nonpharmacologic method, are effective in reducing postoperative pain
and should therefore be included in a regimen to control postoperative pain in patients who have undergone gastrointestinal surgery
Keywords: reducing postoperative pain, Jacobson’s progressive muscle relaxation
ĐẶT VẤN ĐỀ
Phẫu thuật bụng nói chung và tiêu hóa nói
riêng là một phẫu thuật gây nhiều đau đớn cho
người bệnh Kiểm soát đau sau phẫu thuật
không đầy đủ ở những người bệnh có thể dẫn
đến nhiều biến chứng như nhịp tim nhanh, tăng
huyết áp, nhồi máu cơ tim, thuyên tắc phổi,
viêm phổi, lo âu, mất ngủ và chậm lành vết
thương(7) Giảm đau không tốt làm giảm chất
lượng cuộc sống sau phẫu thuật, ảnh hưởng đến
điều trị và chăm sóc, người bệnh không hài lòng,
nằm viện lâu hơn và tăng chi phí điều trị(2,5) Mặc
dù không có bất kì một phương pháp chuẩn nào
có thể áp dụng cho tất cả các người bệnh để
kiểm soát đau, nhưng việc điều trị đau sẽ bắt
đầu bằng cách tiếp cận phòng ngừa đau, và cả
hai phương pháp dùng thuốc và không dùng
thuốc nên được sử dụng cùng nhau để kiểm soát
cơn đau hiệu quả nhất(11) Phương pháp giảm
đau không dùng thuốc, trong đó liệu pháp thư
giãn giúp giảm đau, giảm lo lắng cho người
bệnh do đó có thể ngăn ngừa các biến chứng sau
phẫu thuật Việc sử dụng các bài tập thư giãn
trong giai đoạn hậu phẫu sẽ giúp người bệnh
kiểm soát đau hiệu quả hơn cũng như tăng sự
hài lòng của người bệnh với việc chăm sóc điều
dưỡng(11)
Trên thế giới, nghiên cứu của Fayazi (2010)(4)
đánh giá hiệu quả của kỹ thuật thư giãn của
Benson trong đau ở người bệnh sau phẫu thuật
động mạch vành, Topcu (2012)(11) nghiên cứu
ảnh hưởng của các bài tập thư giãn đến việc
kiểm soát cơn đau sau phẫu thuật bụng trên, và
nghiên cứu của Büyükyılmaz (2013)(1) đánh giá
ảnh hưởng của kỹ thuật thư giãn và xoa bóp cho
thấy các phương pháp thư giãn khác nhau đã
giúp người bệnh giảm đau sau phẫu thuật Vì
vậy liệu phương pháp thư giãn cơ của Jacobson
có mang lại hiệu quả giảm đau tương tự hay
không, chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu
phương pháp thư giãn cơ Jacobson trong giảm đau cho người bệnh sau phẫu thuật tiêu hóa”
Mục tiêu nghiên cứu
So sánh mức độ đau trên người bệnh sau phẫu thuật tiêu hóa trước và sau khi thực hiện
kỹ thuật thư giãn cơ của Jacobson
Xác định mức độ hài lòng của người bệnh về hiệu quả mà phương pháp thư giãn cơ của Jacobson mang lại
ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Đối tượng nghiên cứu
Người bệnh sau phẫu thuật tiêu hóa đang được điều trị nội trú từ tháng 3 năm 2019 đến tháng 5 năm 2019 tại Khoa ngoại Tổng hợp, Bệnh viện đa khoa Lâm Đồng
Tiêu chuẩn chọn vào
Người bệnh hậu phẫu ngày thứ 1 hoặc thứ
2, đã vận động trở lại sau phẫu thuật, đủ 18 tuổi trở lên, biết đọc và viết tiếng Việt, tự nguyện tham gia nghiên cứu và luyện tập bài
tập thư giãn
Tiêu chuẩn loại ra
Người bệnh đã sử dụng thuốc giảm đau trước khi tập, có biến chứng sớm ngay sau phẫu thuật và người bệnh có vấn đề về giao tiếp hoặc
tâm thần
Phương pháp nghiên cứu
Thiết kế nghiên cứu
Khảo sát một nhóm trước và sau can thiệp
Cỡ mẫu
Có 45 người bệnh
Thu thập dữ liệu
Một phiếu thu thập dữ liệu được dùng để ghi nhận các thông tin cá nhân của người bệnh, tiền sử sức khỏe và các bệnh hiện mắc; và thang
đo mức độ đau bằng lời nói để xác định mức độ đau của người bệnh được sử dụng trong việc
Trang 3thu thập dữ liệu Một bản ghi âm được chuẩn bị
nghiên cứu viên với sự tư vấn của một chuyên
gia tâm lý học lâm sàng đã được sử dụng để
hướng dẫn và áp dụng bài tập thư giãn
Phần thông tin cá nhân bao gồm tám câu hỏi
về các chi tiết về nhân khẩu học như tuổi người
bệnh, giới, trình độ học vấn, và tiền sử sức khỏe
như thủ thuật, phẫu thuật, bệnh kèm theo, thời
gian điều trị và số ngày sau phẫu thuật Thang
đo đau bằng lời nói bao gồm sáu cấp độ xác định
mức độ đau của người bệnh, như “không đau”,
”hơi đau”,”đau nhẹ”, “đau vừa”,“đau dữ dội”
và “đau không thể chịu đựng”
Bản ghi âm được sử dụng để hướng dẫn và
áp dụng các bài tập thư giãn bao gồm các hướng
dẫn bằng âm thanh cho các bài tập thư giãn,
những điểm quan trọng cần nhớ trong quá trình
thực hành và áp dụng các bài tập thư giãn Bản
ghi âm này đưa ra lời hướng dẫn kèm theo là âm
tiếng nước chảy êm dịu trong nền Các hướng
dẫn bao gồm các kỹ thuật thở chính xác, tập
trung vào thư giãn, và thư giãn các nhóm cơ
khác nhau
Quy trình nghiên cứu
Nghiên cứu được thực hiện qua 3 phần
Phần 1
Phỏng vấn người bệnh để thu thập thông tin
và hướng dẫn luyện tập các bài tập thư giãn cơ
bằng cách sử dụng tai nghe để làm theo từ 1 bản
ghi âm Nghiên cứu viên sẽ hỗ trợ và giải thích
các động tác người bệnh cảm thấy chưa hiểu rõ
Người bệnh được khuyến khích lắng nghe bản
ghi âm cho đến khi có thể áp dụng
Phần 2
Được thực hiện vào ngày thứ nhất, hoặc
ngày thứ hai sau mổ Nghiên cứu viên sẽ dánh
giá mức độ đau của người bệnh bằng thang
điểm đau Sau đó, người bệnh thực hiện bài tập
20 phút Người bệnh sử dụng tai nghe trong
suốt quá trình thực hiện bài tập để không bị
phân tâm và giúp họ tập trung
Phần 3
Đánh giá lại mức độ đau của người bệnh
bằng thang điểm đau đã sử dụng trước đó ngay sau khi người bệnh thực hiện xong bài tập Cuối cùng là phỏng vấn và ghi nhận mức độ hài lòng của người bệnh
Phân tích số liệu
Dữ liệu thu thập sẽ được mô tả và phân tích bằng phần mềm STATA IC 13
Kiểm định Wilcoxon được sử dụng để xác định sự khác biệt giữa các mức độ đau
Kiểm định Chi bình phương, và kiểm định phi tham số Spearman xác định mối tương quan giữa đặc điểm cá nhân, tiền sử sức khỏe, loại thủ thuật phẫu thuật và mức độ đau
Giá trị p <0,05 được chấp nhận là giới hạn có
ý nghĩa thống kê
Y đức
Nghiên cứu được thông qua bởi Hội đồng Y đức Trường Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh số 139/ĐHYD-HĐĐD
KẾT QUẢ
Qua nghiên cứu 45 người bệnh sau phẫu thuật tiêu hóa tham gia luyện tập phương pháp thư giãn cơ Jacobson, chúng tôi đã có kết quả nghiên cứu được trình bày qua các bảng sau: Trên 45 người bệnh sau phẫu thuật tiêu hóa trong nghiên cứu của chúng tôi Tuổi trung bình của người bệnh là 45,87 tuổi Người Kinh 80%,
có trình độ từ trung học phổ thông trở lên là 31,1%; nam 57,8%, và 53,3% người bệnh được phẫu thuật cắt ruột thừa 64,4% người bệnh không có tiền sử phẫu thuật và không có bệnh kèm theo là 62,2% Không tìm thấy mối tương quan giữa các mức độ đau và các yếu tố nêu trên
(Bảng 1)
Bảng 1 Đặc điểm chung của người bệnh
(%)
Trước can thiệp p
Sau can thiệp p
Giới tính
Dân tộc
Trang 4Biến số Tỉ lệ
(%)
Trước can thiệp p
Sau can thiệp p
Nghề nghiệp
Trình độ học vấn
Tiền sử phẫu thuật
Bệnh kèm theo
Thủ thuật phẫu thuật
Loại phẫu thuật
Ngày hậu phẫu
Tuổi
Bảng 2 Mức độ đau trước và sau khi thực hiện bài
tập thư giãn cơ
Khi kiểm tra mức độ đau trước và sau khi tập bài tập thư giãn, tỷ lệ người bệnh không đau
đã tăng từ 0% lên 17,8% (8/45), tỷ lệ người bệnh
bị đau vừa đã giảm từ 55,6% (25/45) xuống còn 15,6% (7/45) và tỷ lệ người bệnh đau dữ dội đã giảm từ 20% (9/45) xuống 11,1% (5/45) sau các
bài tập thư giãn (Bảng 2)
Bảng 3 So sánh mức độ đau trước và sau khi thực
hiện bài tập thư giãn cơ
Giảm đau sau khi thực hiện
Mức độ đau không thay đổi sau khi thực hiện bài tập thư
giãn
13 28,9 Đau tăng sau khi thực hiện bài
Người bệnh cảm thấy bớt đau sau bài tập thư giãn là 68,9% (31/45) và mức độ giảm sau bài
tập thư giãn có ý nghĩa thống kê (p <0,001) (Bảng 3)
Bảng 4 Mức độ hài lòng của người bệnh
Người bệnh cảm thấy rất hài lòng và hài lòng với phương pháp giảm đau bằng bài tập thư giãn cơ Jacobson chiếm tỷ lệ 64,5% (29/45)
(Bảng 4)
Bảng 5 Liên quan giữa hiệu quả của bài tập thư giãn
cơ Jacobson và sự hài lòng của người bệnh
Mức độ hài long của
Phân tích tương quan Spearman giữa sự hài lòng và hiệu quả của bài tập thư giãn cơ Jacobson cho thấy mối tương quan thuận mạnh với giá trị hệ số tương quan (Spearman’s rho) là
Trang 50,8561; đồng thời có ý nghĩa thống kê ở mức 1%
(Prob>|t|=0,0000) (Bảng 5)
BÀN LUẬN
Mức độ đau trước và sau khi luyện tập phương
pháp thư giãn cơ Jacobson
Nghiên cứu của chúng tôi đánh giá hiệu quả
của phương pháp thư giãn cơ Jacobson trong
việc giảm đau sau mổ tiêu hóa Kết quả của
nghiên cứu cho thấy, mức độ đau của người
bệnh sau mổ có giảm đáng kể (được đo bằng
Thang đo mô tả bằng lời nói) Người bệnh phẫu
thuật tiêu hóa sau khi thực hiện bài tập thư giãn
cơ Jacobson có mức độ đau giảm hơn so với
trước khi sử dụng kỹ thuật này, sự khác biệt về
mức độ đau trước và sau khi thực hiện bài tập
thư giãn có ý nghĩa thống kê (p <0,001)
Tương tự, theo Topcu (2012)(11) nghiên cứu
về người bệnh sau phẫu thuật bụng (mổ mở),
đã chứng minh các bài tập thư giãn có hiệu
quả giảm đau sau phẫu thuật Tác giả
Rejeh(2013)(9) hiệu quả của kỹ thuật thư giãn
đối với sự lo lắng và mức độ đau ở người bệnh
lớn tuổi sau phẫu thuật bụng cũng báo cáo có
sự khác biệt về mức độ đau và lo lắng giữa
những người bệnh trong các nhóm thử nghiệm
và kiểm soát sau can thiệp
Kết quả tương tự cũng đã được tìm thấy
trong các phẫu thuật khác nhau, theo Fayazi
(2010)(4) ở những người bệnh sau phẫu thuật
động mạch vành, các bài tập thư giãn có hiệu
quả kiểm soát tốt đau sau phẫu thuật Nghiên
cứu của Büyükyılmaz (2013)(1) đánh giá ảnh
hưởng của kỹ thuật thư giãn và xoa bóp giảm
đau, các can thiệp này đã giúp người bệnh quên
đi cảm giác đau và cải thiện trạng thái lo âu sau
phẫu thuật
Rhoads (2013)(10) đã cho thấy rằng việc thư
giãn cơ bắp giải phóng endorphin, trên sừng sau
cột sống, chúng ngăn chặn hoạt động điện của
các sợi thần kinh đi lên cột sống lên não, giúp
đóng lại nhận thức cảm giác đau từ đó giúp
giảm đau
Có một số lý do tại sao liệu pháp này có thể
tạo ra lợi ích giảm đau Trong hệ thống thần kinh tự chủ, căng thẳng và thư giãn liên quan đến việc phóng thích các xung thần kinh giao cảm và đối giao cảm tương ứng Vì vậy phương pháp thư giãn cơ Jacobson giúp hệ thống giao cảm chiếm ưu thế trong và sau các bài tập dẫn đến làm chậm nhịp tim, nhịp hô hấp và giảm huyết áp Phản ứng thư giãn nói chung cũng có thể giúp giảm đau bằng cách giảm nhu cầu oxy
mô và giải phóng endorphin(3) Do đó, giảm lo lắng do hiệu quả của phương pháp thư giãn cơ Jacobson mang lại, cùng với việc giảm nhận thức
về cơn đau, cuối cùng có thể giúp giảm đau ở những người bệnh sau mổ tiêu hóa
Một yếu tố cần xem xét khi giải thích kết quả
là người bệnh tham gia có thể không đủ thời gian để học kỹ thuật thư giãn Tất cả người bệnh
đã phản ứng tích cực với lần thực hành ban đầu được hướng dẫn do điều tra viên Nhiều người bệnh thư giãn đến mức ngủ thiếp đi Tuy nhiên, việc can thiệp vào những ngày đầu sau phẫu thuật, được thực hiện bằng bang hướng dẫn kỹ thuật Để thư giãn xảy ra, người bệnh được yêu cầu tập trung vào các hướng dẫn ghi âm ở cùng mức độ họ đã làm khi đã được hướng dẫn trước
đó Mức độ tập trung cần thiết có thể không xảy
ra do không quen thuộc với băng hoặc sự buồn ngủ của các đối tượng Trong ít nhất một phần
ba các trường hợp, điều tra viên phải quay lại sau đó để tiến hành phần đo lường của nghiên cứu, bởi vì các đối tượng sẽ ngủ thiếp đi khi nghe băng Yunping Li (2015)(6), trong nghiên cứu về tác dụng của việc luyện tập thư giãn cơ giúp cải thiện sự lo lắng và trầm cảm của người bệnh tăng huyết áp động mạch phổi, đã hướng dẫn người bệnh tập luyện thư giãn cơ 1 buổi và khuyến khích người tham gia luyện tập kỹ thuật tại nhà mỗi ngày một lần trong 12 tuần Li-Qin Xie (2016)(12) cũng sử dụng kỹ thuật thư giãn cơ trong nghiên cứu, hướng dẫn thực hành kỹ thuật đã được cung cấp cho những người tham gia trong vòng 48 giờ sau khi họ vào bệnh viện, người bệnh được khuyến khích luyện tập hai lần một ngày (sáng và chiều) cho đến khi xuất viện
Trang 6Kết quả của nghiên cứu của chúng tôi, cũng
như kết quả của các nghiên cứu của các tác giả
khác cho thấy: các bài tập thư giãn cơ đóng vai
trò quan trọng và hiệu quả trong việc kiểm soát
cơn đau sau phẫu thuật, không chỉ ở đối với
phẫu thuật tiêu hóa mà còn giảm đau sau mổ ở
các phẫu thuật khác
Mức độ hài lòng của người bệnh
Sau khi can thiệp trên 45 người bệnh phẫu
thuật tiêu hóa, chúng tôi ghi nhận có 8,9% (4/45)
người bệnh cảm thấy rất hài lòng và 55,6%
(25/45) người bệnh cảm thấy hài lòng về hiệu
quả giảm đau của phương pháp thư giãn cơ
Jacobson mang lại
Trong nghiên cứu đánh giá mối quan hệ
giữa mức độ kiểm soát cơn đau và sự hài lòng
của bệnh nhân, theo Shay Phillips (2013)(8),
phần lớn các bệnh nhân được khảo sát đều hài
lòng hoặc rất hài lòng với việc kiểm soát cơn
đau tổng thể của họ, bất kể điểm số cường độ
đau của họ.Một nghiên cứu khác của Rejeh
(2013)(9), 89% bệnh nhân hài lòng với các kỹ
thuật thư giãn trong việc giảm mức độ đau và
lo lắng sau phẫu thuật Người bệnh trong
nghiên cứu của chúng tôi sau khi áp dụng các
kỹ thuật thư giãn cơ trong quá trình hồi phục
sau phẫu thuật, sẽ giới thiệu các kỹ thuật này
cho các thành viên khác trong gia đình nếu có
phẫu thuật tương tự xảy ra
KẾT LUẬN
Kết quả nghiên cứu đã xác định hiệu quả của
các bài tập thư giãn trong việc kiểm soát cơn đau
sau phẫu thuật tiêu hóa ở người bệnh Sự hài
lòng của người bệnh đối với phương pháp này
là khá cao Vì vậy, các bài tập thư giãn là một
phương pháp kiểm soát đau có hiệu quả mà
không cần dùng thuốc
Qua nghiên cứu của chúng tôi, nên sử dụng các bài tập thư giãn để chăm sóc điều dưỡng nhằm kiểm soát cơn đau hiệu quả hơn ở những người bệnh sau phẫu thuật đường tiêu hóa
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Büyükyılmaz F, Aştı T (2013) "The Effect of Relaxation Techniques and Back Massage on Pain and Anxiety in Turkish
Total Hip or Knee Arthroplasty Patients" Pain Management
Nursing, 14(3):143-154
2 Cai Y, Lopata L, Roh A, et al (2017) "Factors influencing postoperative pain following discharge in pediatric ambulatory
surgery patients" J Clin Anesth, 39:100-104
3 Conrad A, Roth WT (2007), "Muscle relaxation therapy for
anxiety disorders: it works but how?" J Anxiety Disord,
21(3):243-64
4 Fayazi S, Shariati AAA, Momeni M (2010) "The efficacy of benson’s relaxation technique on postoperative pain in coronary
artery bypasses graft" Jundishapur Scientific Medical Journal,
8(63):479 – 489
5 Hasanpour-Dehkordi A, Mohammadi N, Nikbakht-Nasrabadi
A (2016) "Re-designing Orem's Self-care Theory for Patients
with Chronic Hepatitis" Indian Journal of Palliative Care,
22(4):395-401
6 Li Y, Wang R, Tang J, et al (2015) "Progressive muscle relaxation improves anxiety and depression of pulmonary arterial
hypertension patients" Evidence-Based Complementary and
Alternative Medicine, doi: 10.1155/2015/792895
7 Nguyễn Đình Hối, Đỗ Trọng Hải, Đỗ Đình Công, et al (2013)
"Ngoại khoa cơ sở - Triệu chứng học ngoại khoa - Bộ Môn
Ngoại Đại học Y dược Thành phố Hồ Chí Minh" NXB Y Học
TP HCM
8 Phillips S, Gift M, Gelot S, et al (2013) "Assessing the relationship between the level of pain control and patient
satisfaction" Journal of Pain Research, 6:683
9 Rejeh N, Heravi-Karimooi M, Vaismoradi M, et al (2013) "Effect
of systematic relaxation techniques on anxiety and pain in older
patients undergoing abdominal surgery" International Journal of
Nursing Practice, 19(5):462-470
10 Rhoads C (2013) "Mechanism of pain relief through Tai Chi and
Qigong" J Pain Relief, 2(115):2167-0846.1000
11 Topcu SY, Findik UY (2012) "Effect of relaxation exercises on
controlling postoperative pain" Pain Manag Nurs, 13(1):11-7
12 Xie LQ, Deng YL, Zhang JP, et al (2016) "Effects of progressive muscle relaxation intervention in extremity fracture surgery
patients" Western Journal of Nursing Research, 38(2):155-168 Ngày nhận bài báo: 30/07/2019 Ngày phản biện nhận xét bài báo: 30/08/2019 Ngày bài báo được đăng: 10/10/2019