Nguyễn Duy quê ở Thanh Hóa; anh viết bài thơ “Ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa” tại Thành phố Hồ Chí Minh vào mùa thu 1986. Bài thơ gồm có 28 câu lục bát, chia thành 6 khổ thơ; khổ thứ tư có 8 câu, năm khổ còn lại, mỗi khổ có 4 câu thơ. Chữ đầu mỗi khổ thơ đều viết hoa; các chữ đầu mỗi câu thơ còn lại không viết hoa. Toàn bài thơ chỉ có 4 dấu chấm lửng và một dấu gạch ngang mà thôi, không hề có dấu chấm, dấu phẩy... nào cả. Phải chăng đó là sự cách tân về hình thức nghệ thuật thơ lục bát của Nguyễn Duy? Tác giả đã vận dụng sáng tạo ca dao, tục ngữ để tạo nên những vần thơ trữ tình giàu âm điệu và nhạc điệu thiết tha ngọt ngào.
Trang 1Đ bài: Phân tích bài th “Ng i bu n nh m ta x a” c a Nguy n Duyề ơ ồ ồ ớ ẹ ư ủ ễ
Bài làm Nguy n Duy quê Thanh Hóa; anh vi t bài th “Ng i bu n nh m ta x a” t i Thànhễ ở ế ơ ồ ồ ớ ẹ ư ạ
ph H Chí Minh vào mùa thu 1986. Bài th g m có 28 câu l c bát, chia thành 6 kh th ;ố ồ ơ ồ ụ ổ ơ
kh th t có 8 câu, năm kh còn l i, m i kh có 4 câu th ổ ứ ư ổ ạ ỗ ổ ơ
Ch đ u m i kh th đ u vi t hoa; các ch đ u m i câu th còn l i không vi t hoa. Toànữ ầ ỗ ổ ơ ề ế ữ ầ ỗ ơ ạ ế bài th ch có 4 d u ch m l ng và m t d u g ch ngang mà thôi, không h có d u ch m,ơ ỉ ấ ấ ử ộ ấ ạ ề ấ ấ
d u ph y nào c Ph i chăng đó là s cách tân v hình th c ngh thu t th l c bát c aấ ẩ ả ả ự ề ứ ệ ậ ơ ụ ủ Nguy n Duy? Tác gi đã v n d ng sáng t o ca dao, t c ng đ t o nên nh ng v n thễ ả ậ ụ ạ ụ ữ ể ạ ữ ầ ơ
tr tình giàu âm đi u và nh c đi u thi t tha ng t ngào.ữ ệ ạ ệ ế ọ
M đ u bài th là m t không gian ngh thu t thiêng liêng c kính, nhi u man mác bângở ầ ơ ộ ệ ậ ổ ề khuâng. Đ a con đ ng bên bàn th m , trong hứ ứ ờ ẹ ương hu th m ngát, thành kính th p nénệ ơ ắ nhang th m kh n c u mong hầ ấ ầ ương h n m đồ ẹ ược siêu thoát lên cõi ni t bàn:ế
“B n th n h ầ ầ ươ ng hu th m đêm ệ ơ khói nhang v n o đ ẽ ẻ ườ ng lên ni t bàn” ế
Nhìn khói nhang t a, nhìn chân nhang “l m láp tro tàn”, đ a con c m th y ngỏ ấ ứ ả ấ ười m hi nẹ ề đang hi n hi n gi a cõi đ i, đang t t t ngể ệ ữ ờ ấ ả ược xuôi:
“chân nhang l m láp tro tàn ấ xăm xăm bóng m tr n gian thu nào ”, ẹ ầ ở
Các t láy “b n th n ”, “l m láp“,“xăm xăm” là nh ng nét v tài hoa làm cho v n th giàuừ ầ ầ ấ ữ ẽ ầ ơ hình tượng và g i c m.ợ ả
Kh th th hai g i t hình nh ngổ ơ ứ ợ ả ả ười m hi n ngày x a. Ngẹ ề ư ười m nghèo kh , v t v ẹ ổ ấ ả
Th i con gái ch ng có y m đào, ch ng có nón quai thao mà ch có nón mê; áo qu n chờ ẳ ế ẳ ỉ ầ ỉ
Trang 2m t màu nâu nhu m bùn:ộ ộ
“M ta không có y m đào ẹ ế nón mê thay nón quai thao đ i đ u” ộ ầ
Hai ti u đ i: “tay bí // tay b u”,“váy nhu m bùn // áo nhu m nâu” nói lên th t hay, th tể ố ầ ộ ộ ậ ậ
c m đ ng s t n t o v t v và đ i s ng nghèo kh c a m :ả ộ ự ầ ả ấ ả ờ ố ổ ủ ẹ
“R i ren tay bí tay b u ố ầ váy nhu m bùn áo nhu m nâu b n mùa ” ộ ộ ố
Su t đ i m s ng m c m c, gi n d nh th Quanh năm b n mùa m v n s ng và ănố ờ ẹ ố ộ ạ ả ị ư ế ố ẹ ẫ ố
m c nh th !ặ ư ế
Kh th th ba, l i ru c a m hi n ngày x a v n còn vang v ng trong hoài ni m. Ca daoổ ơ ứ ờ ủ ẹ ề ư ẫ ọ ệ
đã nh p h n vào th Nguy n Duy:ậ ồ ơ ễ
“Cái cò sung chát đào chua
câu ca m hát gió đ a v tr i” ẹ ư ề ờ
Câu ca dao “Cái cò đ u c c c u ao Ăn sung sung chát, ăn đào đào chua” đã đậ ọ ầ ược nhà thơ
v n d ng tài tình sáng t o g i lên bao thậ ụ ạ ợ ương nh ngớ ười m hi n nay đã đi xa…ẹ ề
Hai câu th : “Ta đi tr n ki p con ngơ ọ ế ười – cũng không đi h t nh ng l i m ru” hàm ch aế ữ ờ ẹ ứ
ch t tri t lí sâu s c. Lòng m bao la. Tinh thấ ế ắ ẹ ương c a m mênh mông đào d t. Su t đ iủ ẹ ạ ố ờ con cũng không th u hi u, hi u h t l i ru c a m “Gió mùa thu, m ru con ng Nămấ ể ể ế ờ ủ ẹ ẹ ủ canh chày th c đ năm canh ”. M i gi c ng c a con đứ ủ ỗ ấ ủ ủ ược nâng niu b ng l i ru c a mằ ờ ủ ẹ
vô cùng sâu n ng v i bi t bao tình đ i và tình ngặ ớ ế ờ ười. M i đ a con t bé th đ n trọ ứ ừ ơ ế ưở ng thành, không bao gi có th “đi h t m y l i m ru". Hai ch “đi” trong v n th c aờ ể ế ấ ờ ẹ ữ ầ ơ ủ Nguy n Duy đễ ược chuy n nghĩa m t cách th n tình.ể ộ ầ
Đi p ng “bao gi cho t i” trong kh th th t đã làm s ng l i tu i th v i bao k ni mệ ữ ờ ớ ổ ơ ứ ư ố ạ ổ ơ ớ ỉ ệ
Trang 3đ p. ẹ Ước mong được s ng l i đêm r m trung thu đ phá c ố ạ ằ ể ỗ Ước mong được s ng l iố ạ
nh ng đêm tháng năm đ p tr i đ “n m đ m sao” gi a sân nhà:ữ ẹ ờ ể ằ ế ữ
“Bao gi cho t i mùa thu ờ ớ trái h ng trái b ồ ưở i đánh đu gi a r m ữ ằ bao gi cho t i tháng năm ờ ớ
m ra tr i chi u ta n m đ m sao” ẹ ả ế ằ ế
Hai ch “đánh đu “ đã nhân hóa trái h ng trái bữ ồ ưởi, món quà trung thu, t o nên s ngạ ự ộ nghĩnh h n nhiên. Cái giây phút th n tiên “m ra tr i chi u ta n m đ m sao” là giây phútồ ầ ẹ ả ế ằ ế
h nh phúc nh t c a tu i th K ni m y, Nguy n Duy có bao gi quên; m i chúng ta cóạ ấ ủ ổ ơ ỷ ệ ấ ễ ờ ỗ bao gi quên.ờ
Các t láy:“nghêu ngao ”,“ch p ch n ", “leo l o”, “xa xôi” trong b n câu th ti p theo v aừ ậ ờ ẻ ố ơ ế ừ nêu lên s h n nhiên c a tu i th , v a nói lên m ự ồ ủ ổ ơ ừ ơ ước đượ ốc s ng l i trong khung c nhạ ả
th n tiên n i quê nhà. Đ a con có bao gi quên nh ng k ni m đ p, đ y h nh phúc y:ầ ơ ứ ờ ữ ỉ ệ ẹ ầ ạ ấ
“Ngân Hà ch y ng ả ượ c lên cao quai mo v khúc nghêu ngao th ng B m ỗ ằ ờ
b ao đom đóm ch p ch n ờ ậ ờ trong leo l o nh ng vui bu n xa xôi” ẻ ữ ồ
Ký c tu i th đã trôi vào dĩ vãng, nh ng v n còn ch p ch n trong tâm h n yêu thứ ổ ơ ư ẫ ậ ờ ồ ươ ng
v i “nh ng vui bu n xa xôi”. Đ a con càng thớ ữ ồ ứ ương nh m , càng bi t n m không thớ ẹ ế ơ ẹ ể nào k xi t!ể ế
Ti p theo là nh ng suy ng m v l i ru c a m , v công n tr i b c a m M ru con, ruế ữ ẫ ề ờ ủ ẹ ề ơ ờ ể ủ ẹ ẹ
“cái l đ i", ru cái đ o lí làm con, ru cái đ o lý làm ngẽ ờ ạ ạ ười. Con l n lên t ng ngày t ngớ ừ ừ tháng nh dòng s a ng t ngào c a m , b ng l i ru thi t tha êm đ m c a m Đi p ngờ ữ ọ ủ ẹ ằ ờ ế ề ủ ẹ ệ ữ
Trang 4“nuôi” trong hai ti u đ i đã nói lên công n to l n c a m hi n:ể ố ơ ớ ủ ẹ ề
“M ru cái l đ i ẹ ẽ ở ờ
s a nuôi ph n xác // hát nuôi ph n h n” ữ ầ ầ ồ
Các th h s n i ti p sinh ra, r i l n lên theo l i ru ti ng hát c a m , c a bà. Đi u ruế ệ ẽ ố ế ồ ớ ờ ế ủ ẹ ủ ệ
c a bà, c a m s đủ ủ ẹ ẽ ược nh ng th h mai sau nâng niu, gi gìn. Đi u ru ti ng hát c a bà,ữ ế ệ ữ ệ ế ủ
c a m trong m i gia đình Vi t Nam là dân ca, là tâm h n dân t c s s ng mãi đ n muônủ ẹ ỗ ệ ồ ộ ẽ ố ế
đ i mai sau. Câu h i tu t làm cho v n th tr nên thi t tha, lay đ ng h n ngờ ỏ ừ ầ ơ ở ế ộ ồ ười:
"Bà ru m m ru con ẹ ẹ
li u mai sau các con còn nh chăng” ệ ớ
Nh m , nh n i chôn nhau c t r n, đ a con ly hớ ẹ ớ ơ ắ ố ứ ương đêm ngày đăm đ m “Trông v quêắ ề
m ru t đau chín chi u”. Càng "nhìn v ” càng b i h i nh m , nh đ c hy sinh cao c ,ẹ ộ ề ề ồ ồ ớ ẹ ớ ứ ả tình thương con bao la c a ngủ ười m nay đã khu t núi. Câu t c ng "Ch ẹ ấ ụ ữ ỗ ướt m n m,ẹ ằ
ch ráo nhỗ ường con" được tác gi v n d ng sáng t o:ả ậ ụ ạ
"Nhìn v quê m xa xăm ề ẹ lòng ta ch ỗ ướ t m n m đêm m a” ẹ ằ ư
Tác gi khép l i bài th b ng hai câu th mang âm đi u ca dao tr tình th hi n bao n iả ạ ơ ằ ơ ệ ữ ể ệ ỗ
ân tình sâu n ng c a đ a con đ i v i ngặ ủ ứ ố ớ ười m hi n thẹ ề ương yêu:
"Ng i bu n nh m ta x a ồ ồ ớ ẹ ư
mi ng nhai c m búng, l ệ ơ ưỡ ừ i l a cá x ươ ng”.
Dù m đã m t, nh ng nh ng k ni m ân tình sâu s c y c a m , đ a con mãi mãi ghi sâuẹ ấ ư ữ ỉ ệ ắ ấ ủ ẹ ứ trong lòng. Lòng hi u th o là m t trong nh ng tình c m đ p nh t c a con ngế ả ộ ữ ả ẹ ấ ủ ười Vi tệ Nam chúng ta. Th Nguy n Duy man mác nh đi u ru ti ng hát c a bà, c a m sau lũy treơ ễ ư ệ ế ủ ủ ẹ xanh, bên b dâu ru ng lúa đang v ng v năm tháng. Nh ng suy t tri t lí c a tác gi làmờ ộ ọ ề ữ ư ế ủ ả
Trang 5cho t tư ưởng tình c m trong bài th tr nên sâu s c, mang tính ch t dân t c và hi n đ i.ả ơ ở ắ ấ ộ ệ ạ
"Ng i bu n nh m ta x a " là m t bài th r t hay, tiêu bi u cho h n th và phong cáchồ ồ ớ ẹ ư ộ ơ ấ ể ồ ơ ngh thu t c a Nguy n Duy, nhà th trệ ậ ủ ễ ơ ưởng thành trong khói l a chi n tranh th i ch ngử ế ờ ố
M Qu v y, th Nguy n Duy đ p nh ca dao, đ m đà nh dân ca, man mác nh l i hátỹ ả ậ ơ ễ ẹ ư ậ ư ư ờ ru