Mỗi khi cầm bút, người nghệ sĩ dù muốn hay không, dù nói ra hay không nói ra cũng viết dưới ánh sáng của một tuyên ngôn nghệ thuật nào đấy. Ta đã từng gặp những tuyên ngôn nghệ thuật của nhiều nhà văn, nhà thơ lớn của dân tộc như Nguyễn Đình Chiểu, Phan Bội Châu, Hồ Chí Minh, Sóng Hồng,... Những tuyên ngôn nghệ thuật này không còn là của riêng của các ông nữa. Chúng đã trở thành một tuyên ngôn nghệ thuật của cả một thế hệ cầm bút, hơn nữa còn là tuyên ngôn của cả một thời đại văn nghệ. Viết Đôi mắt, Nam Cao muốn qua đó, phát biểu những suy nghĩ của mình về quan điểm, lập trường, về cách nhìn, cách sống của một nhà văn đi theo kháng chiến. Nhà văn Tô Hoài xem đó là một tuyên ngôn nghệ thuật chung của các nhà văn hồi bấy giờ.
Trang 1Đ bài: Nhà văn Tô Hoài cho r ng tác ph m Đôi m t c a Nam Cao "là b n tuyênề ằ ẩ ắ ủ ả ngôn ngh thu t c a các nhà văn h i b y gi " hãy bình lu n ý ki n trênệ ậ ủ ồ ấ ờ ậ ế
Bài làm
M i khi c m bút, ngỗ ầ ười ngh sĩ dù mu n hay không, dù nói ra hay không nói ra cũng vi tệ ố ế
dưới ánh sáng c a m t "tuyên ngôn ngh thu t" nào đ y. Ta đã t ng g p nh ng tuyênủ ộ ệ ậ ấ ừ ặ ữ ngôn ngh thu t c a nhi u nhà văn, nhà th l n c a dân t c nh Nguy n Đình Chi u,ệ ậ ủ ề ơ ớ ủ ộ ư ễ ể Phan B i Châu, H Chí Minh, Sóng H ng, Nh ng tuyên ngôn ngh thu t này không cònộ ồ ồ ữ ệ ậ
là c a riêng c a các ông n a. Chúng đã tr thành m t tuyên ngôn ngh thu t c a c m tủ ủ ữ ở ộ ệ ậ ủ ả ộ
th h c m bút, h n n a còn là tuyên ngôn c a c m t th i đ i văn ngh Vi t Đôi m t,ế ệ ầ ơ ữ ủ ả ộ ờ ạ ệ ế ắ Nam Cao mu n qua đó, phát bi u nh ng suy nghĩ c a mình v quan đi m, l p trố ể ữ ủ ề ể ậ ường, về cách nhìn, cách s ng c a m t nhà văn đi theo kháng chi n. Nhà văn Tô Hoài xem đó là m tố ủ ộ ế ộ tuyên ngôn ngh thu t chung c a các nhà văn h i b y gi ệ ậ ủ ồ ấ ờ
C nh cái tên g i c a nó th tác ph m mu n nói v văn đó cách nhìn, v n đ quan đi m.ứ ư ọ ủ ỉ ẩ ố ề ấ ề ể
Đi u đó đã rõ. Nh ng nói cho ch t ch h n, căn c vào n i dung hình tề ư ặ ẽ ơ ứ ộ ượng, thì đó trướ c
h t đ t v n đ l p trế ặ ấ ề ậ ường. Đúng th , mâu thu n gi a Đ và Hoàng trế ẫ ữ ộ ước h t là mâuế thu n v l p trẫ ề ậ ường. M t đ ng thì coi cu c kháng chi n là c a mình và tích c c tham giaộ ằ ộ ế ủ ự kháng chi n. M t đ ng t xem nh ngế ộ ằ ự ư ười ngoài cu c, t ch i không làm gì h t, dù làộ ừ ố ế công tác bình dân h c v trong làng. M t đ ng vui sọ ụ ộ ằ ướng trước cu c đ i đ i c a nhânộ ổ ờ ủ dân và nhìn cu c s ng m i, t th m i mà cách m ng đem đ n cho nhân dân lao đ ng t tộ ố ớ ư ế ớ ạ ế ộ ố
đ p là t t đ p. M t đ ng ch th y th là l b ch và hài hẹ ố ẹ ộ ằ ỉ ấ ế ố ị ước. Nói tóm l i là Hoàng khôngạ
th t s tán thành cách m ng và kháng chi n. L p trậ ự ạ ế ậ ường y quy t đ nh cách nhìn c a anhấ ế ị ủ
mà Nam Cao g i là ch th y có m t phía: "Anh trông th y anh thanh niên đ c thu c bài" baọ ỉ ấ ộ ấ ọ ộ giai đo n, nh ng anh không trông th y bó tre anh thanh niên vui v vác đi đ ngăn quânạ ư ấ ẻ ể thù. Mà ngay trong cái vi c anh thanh niên đ c thu c lòng bài báo nh m t con v t bi tệ ọ ộ ư ộ ẹ ế nói kia, anh cũng ch nhìn th y cái ng b ngoài c a nó mà không th y cái nguyên c đ pỉ ấ ố ề ủ ấ ớ ẹ
đ bên trong. V n gi đôi m t y đ nhìn đ i thì càng đi nhi u, càng quan sát l m, ta chẽ ẫ ữ ắ ấ ể ờ ề ắ ỉ càng thêm chua chát và chán n n". V y n u g i Đôi m t là b n tuyên ngôn ngh thu t thìả ậ ế ọ ắ ả ệ ậ
Trang 2trước h t đó là b n tuyên ngôn v l p trế ả ề ậ ường cách m ng, l p trạ ậ ường kháng chi n c a l pế ủ ớ văn ngh sĩ ti u t s n, quy t tâm t b nh ng quy n l i ích k c a mình, t b nh ngệ ể ư ả ế ừ ỏ ữ ề ợ ỉ ủ ừ ỏ ữ thói quen sinh ho t cũ, t b cái ngh thu t cho là "cao siêu" c a mình ngày trạ ừ ỏ ệ ậ ủ ước, s nẵ sàng, nói nh nhà văn Đ , làm m t anh "tuyên truy n nhãi nhép" nh ng có ích cho nhânư ộ ộ ề ư dân, cho kháng chi n. Đôi m t xét v m t phế ắ ề ộ ương di n khác, còn đ t v n đ v quanệ ặ ấ ề ề
ni m cái đ p, v đ i tệ ẹ ề ố ượng c a ngh thu t m i n a Ph i tìm cái đ p đâu, theo quanủ ệ ậ ớ ữ ả ẹ ở
ni m nào? Ph i th hi n nó ra sao? Nam Cao có th ch a ý th c đệ ả ể ệ ể ư ứ ược đ y đ l m, nh ngầ ủ ắ ư tác ph m đã g i ra và bẩ ợ ước đ u gi i đáp nh ng câu h i đó. Th c ra, không ph i đ n Đôiầ ả ữ ỏ ự ả ế
m t Nam Cao m i đ t v n đ v đôi m t. Qua m t s truy n ông vi t t trắ ớ ặ ấ ề ề ắ ộ ố ệ ế ừ ước Cách
m ng tháng Tám đã th y ông luôn luôn băn khoăn, day d t v v n đ y: Ph i bi t nhìnạ ấ ứ ề ấ ề ấ ả ế
người lao đ ng b ng đôi m t nh th nào m i th y độ ằ ắ ư ế ớ ấ ược b n ch t t t đ p c a hả ấ ố ẹ ủ ọ
thường n gi u sau m t v đ p b ngoài h t s c t m thẩ ấ ộ ẻ ẹ ề ế ứ ầ ường, th m chí v ng v , thô lậ ụ ề ỗ
n a. Theo Nam Cao h i y, đôi m t ph i là đôi m t c a tình thữ ồ ấ ắ ả ắ ủ ương. Ch nh nh có đôiỉ ờ
m t yêu thắ ương y mà nhà văn ch ng nh ng đã nhìn th y t m lòng v tha, h x c a lãoấ ẳ ữ ấ ấ ị ỉ ả ủ
H c mà còn phát hi n đạ ệ ược c ch t th trong tr o trong tâm h n tả ấ ơ ẻ ồ ưởng ch ng nh đãừ ư hoàn toàn đ n đ c c a Chí Phèo n a. H i y, ông đã th y đơ ộ ủ ữ ồ ấ ấ ược m t s đ c tính c aộ ố ứ ủ
người nông dân nghèo, tuy v y, dậ ưới ngòi bút c a ông, h ch là nh ng con ngủ ọ ỉ ữ ười bé nh ,ỏ
b t l c. Trong "Nh t ký r ng", Nam Cao đã t phê phán nh th Đôi m t, ông cũngấ ự ậ ở ừ ự ư ế Ở ắ
vi t nh v y: "Ngế ư ậ ười nhà quê d u sao thì cũng còn là m t bí m t đ i v i chúng ta. Tôiẫ ộ ậ ố ớ
g n gũi h n nhi u. Tôi đã g n nh th t v ng vì th y h ph n đông d t nát, nheo nh ch,ầ ơ ề ầ ư ấ ọ ấ ọ ầ ố ế nhát s , nh n nh c m t cách đáng thợ ị ụ ộ ương Nh ng đ n h i t ng kh i nghĩa thì tôi ngãư ế ồ ổ ở
ng a ngử ười. Té ra người nông dân nước mình v n có th làm cách m ng hăng hái l m.ẫ ể ạ ắ Tôi đã theo h đi đánh ph G p h trong m t tr n Nam Trung B Vô s anh răng đen,ọ ủ ặ ọ ộ ậ ộ ố
m t toét g i l u đ n là "n u d n", hát Ti n quân ca nh ngắ ọ ự ạ ự ạ ế ư ười bu n ng cáu k nh mà lúcồ ủ ỉ
ra tr n thì xung phong can đ m l m ". Nh v y, nh th c s tham gia cách m ng, sátậ ả ắ ư ậ ờ ự ự ạ cánh v i nhân dân, Nam Cao đã có Đôi m t m i đ th y qu n chúng không ch là n nớ ắ ớ ể ấ ầ ỉ ạ nhân đáng thương c a hoàn c nh, mà còn là nh ng ngủ ả ữ ườ ả ại c i t o hoàn c nh, t c là nh ngả ứ ữ anh hùng. Nh ng con ngữ ười áo v i, răng đen, đi chân đ t, g i l u đ n là "n u đ n" đãả ấ ọ ự ạ ự ạ
đ ng d y làm cu c Cách m ng tháng Tám vĩ đ i và sau đó gánh c cu c kháng chi n lênứ ậ ộ ạ ạ ả ộ ế
Trang 3đôi vai v ng chãi c a mình. Ph i, Đôi m t ch a t o đữ ủ ả ắ ư ạ ược nhân v t y nh ng đã kh ngậ ấ ư ẳ
đ nh s xu t hi n t t y u c a nhân v t y, nh ng con ngị ự ấ ệ ấ ế ủ ậ ấ ư ười bình thường mà vĩ đ i; sauạ này, nh ng nhân v t y đã tr thành ph bi n trong n n văn h c c a chúng ta. Vào nh ngữ ậ ấ ở ổ ế ề ọ ủ ữ năm đ u c a cu c kháng chi n ch ng Pháp, (Đôi m t vi t tháng 3 1948) hàng lo t nhàầ ủ ộ ế ố ắ ế ạ văn, nhà th thu c t ng l p trí th c ti u t sàn v a thoát kh i bóng t i c a xã h i cũ,ơ ộ ầ ớ ứ ể ư ừ ỏ ố ủ ộ
cu c đ i cũ, hăm h đi theo kháng chi n. Đi theo kháng chi n nh ng nhi u khi ch a hi uộ ờ ở ế ế ư ề ư ể
h t kháng chi n, ch a hi u h t nh ng ngế ế ư ể ế ữ ười lao đ ng, ch a quen cu c s ng m i v i baoộ ư ộ ố ớ ớ gian kh khó khăn Nhi u ngổ ề ười không kh i băn khoăn, ng ngác. Gi a lúc đó, Đôi m tỏ ơ ữ ắ
c a Nam Cao ra đ i. V i ý nghĩa nh m t tuyên ngôn ngh thu t, Đôi m t qu đã làmủ ờ ớ ư ộ ệ ậ ắ ả sáng ra nhi u v n đ , giúp các nhà vãn yên tâm đi theo kháng chi n trong cu c nh nề ấ ề ế ộ ậ
đường đ y gian kh , khó khăn. Đóng góp quan tr ng c a Đôi m t trầ ổ ọ ủ ắ ước h t là vi c xâyế ệ
d ng cho văn ngh sĩ m t cách nhìn m i. Tuyên ngôn ngh thu t y m t m t c vũ đ ngự ệ ộ ớ ệ ậ ấ ộ ặ ổ ộ viên các nhà văn tham gia kháng chi n "ph ng s kháng chi n", m t khác nó cũng là ti ngế ụ ự ế ặ ế chuông c nh t nh, phê phán nh ng ai đó còn mang n ng cách nhìn, cách nghĩ và cu c s ngả ỉ ữ ặ ộ ố
cũ, ch a hoà đư ược vào cu c đ i r ng l n c a nhân dân. Tuyên ngôn ngh thu t c a Namộ ờ ộ ớ ủ ệ ậ ủ Cao ra đ i đã g n n a th k Nó là ti ng lòng và t tờ ầ ử ế ỉ ế ư ưởng c a nhi u nhà văn th i b yủ ề ờ ấ
gi Nh ng cho đ n hôm nay, tuyên ngôn ngh thu t y v n luôn luôn nóng h i, luôn luônờ ư ế ệ ậ ấ ẫ ổ
m i m và có ý nghĩa. B i vì cu c s ng không bao gi d ng l i, cu c s ng luôn luôn đ iớ ẻ ở ộ ố ờ ừ ạ ộ ố ổ thay. Nhà văn cũng ph i luôn luôn v n đ ng đi lên theo nh p s ng m i c a dân t c. H nả ậ ộ ị ố ớ ủ ộ ơ
n a, h ph i đi trữ ọ ả ước, báo trước, "d c m" trự ả ước nh ng đ i thay trong tữ ổ ương lai c a đ tủ ấ
nước. Mu n làm tròn đố ượ ứ ệc s m nh cao c và thiêng liêng đó, m t m t h ph i luôn luônả ộ ặ ọ ả
gi gìn đôi m t c a minh th t sáng trong, m t khác ph i luôn luôn vữ ắ ủ ậ ặ ả ươ ớ ển t i đ có cái nhìn
m i, cách nghĩ m i, cách vi t m i phù h p v i nh ng đ i thay đang di n ra hàng ngày,ớ ớ ế ớ ợ ớ ữ ổ ễ hàng gi trên đ t nờ ấ ước mình. Không th l y Đôi m t cũ đ nhìn nh n và đánh giá cho m tể ấ ắ ể ậ ộ
hi n th c m i. Đó là ý nghĩa khái quát luôn luôn đúng mà Nam Cao đã đ l i qua truy nệ ự ớ ể ạ ệ
ng n Đôi m t.ắ ắ
Trong cu c đ i c m bút c a mình, Nam Cao thộ ờ ầ ủ ường xuyên trăn tr , suy nghĩ v s m nhở ề ứ ệ
c a ngủ ười ngh sĩ, c a ngh thu t chân chính. Trệ ủ ệ ậ ước cách m ng cũng nh sau Cáchạ ư
m ng ta luôn th y ông c g ng đi tìm cho chính mình m t cách nhìn, cách nghĩ, m t tháiạ ấ ố ắ ộ ộ
Trang 4đ s ng đúng đ n nh t. Vì th , ông đã đ l i nhi u suy nghĩ sâu s c v cu c đ i và nghộ ố ắ ấ ế ể ạ ề ắ ề ộ ờ ệ thu t.ậ