Chất văn chương trong Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân

Nhốt cả sông Đà vào một quyển sách, công việc trị thủy ấy của văn chương thật khó thay. Vậy mà Nguyễn Tuân làm được. Nhưng phải là cật lực. Phải bám những người lái đò sông Đà (kể cả ông đò hay cởi truồng) để trôi dài theo bờ sông hoang dại như một bờ tiền sử, phải tìm một lối riêng, lặn sâu xuống hút nước để từ cái rốn sông ấy mà thấy bụng nước như một cái thành giếng xây toàn bằng nước sông xanh ve một áng thủy tinh khối đúc dày, phải bay lên thật sự, nâng con người tới tầm cao có thể nhìn con sông năm trăm cây số dài chỉ còn là một áng tóc trữ tỉnh, đầu tóc, chân tóc ẩn hiện trong mấy trời Tây Bắc... Phải đi đến cùng từng trải, tài năng, khổ công... thâu tóm lấy con sông hung tợn để rồi chính nó ngoan ngoãn theo đầu ngọn bút mà bền bỉ bồi đắp đầy ắp những trang Sông Đà ta đang có trên tay.

Đ  bài: Ch t văn chề ấ ương trong Người lái đò sông Đà c a Nguy n Tuânủ ễ

Bài làm

Nh t c  sông Đà vào m t quy n sách, công vi c tr  th y  y c a văn chố ả ộ ể ệ ị ủ ấ ủ ương th t khóậ   thay. V y mà Nguy n Tuân làm đậ ễ ược. Nh ng ph i là c t l c. Ph i bám nh ng ngư ả ậ ự ả ữ ười lái 

đò sông Đà (k  c  ông đò hay c i tru ng) đ  trôi dài theo b  sông hoang d i nh  m t bể ả ở ồ ể ờ ạ ư ộ ờ 

ti n s , ph i tìm m t l i riêng, l n sâu xu ng hút nề ử ả ộ ố ặ ố ước đ  t  cái r n sông  y mà th yể ừ ố ấ ấ  

b ng nụ ước nh  m t cái thành gi ng xây toàn b ng nư ộ ế ằ ước sông xanh ve m t áng th y tinhộ ủ  

kh i đúc dày, ph i bay lên th t s , nâng con ngố ả ậ ự ườ ớ ầi t i t m cao có th  nhìn con sông nămể   trăm cây s  dài ch  còn là m t áng tóc tr  t nh, đ u tóc, chân tóc  n hi n trong m y tr iố ỉ ộ ữ ỉ ầ ẩ ệ ấ ờ   Tây B c  Ph i đi đ n cùng t ng tr i, tài năng, kh  công  thâu tóm l y con sông hung t nắ ả ế ừ ả ổ ấ ợ  

đ  r i chính nó ngoan ngoãn theo đ u ng n bút mà b n b  b i đ p đ y  p nh ng trangể ồ ầ ọ ề ỉ ồ ắ ầ ắ ữ   Sông Đà ta đang có trên tay

M t con sông văn nh  th  vi t ra độ ư ế ế ược đã khó, đ c nó cũng không ph i d  Đã đành ph iọ ả ễ ả   theo Nguy n Tuân xuôi đ n trang cu i c a tác ph m nh ng nhi u khi ph i thoát ra s  h nễ ế ố ủ ẩ ư ề ả ự ạ  

ch  c a dòng văn, trang văn đ  tìm ra cái đ p toàn bài văn. Thoát ra r i nhìn l i toàn bàiế ủ ể ẹ ồ ạ  

Người lái dò sông Đà m i hay, cho mãi đ n dòng cu i c a bài vi t, cái b n đò màu cớ ế ố ủ ế ế ờ 

m i đớ ược xu t hi n khi đoàn thuy n khoa h c g n qu c kì đã ghé vào và th  neo nh  hấ ệ ề ọ ắ ố ả ư ạ 

m t quy t tâm đ , tr  con sông d  t n này, b t nó ph i ph c v  cu c s ng, nh ng cộ ế ỏ ị ữ ợ ắ ả ụ ụ ộ ố ư ứ  nghĩ, cái b n đ  c   y chính là cái b n xa nào đó trong sế ỏ ờ ấ ế ương mù mà người lái đò Sông 

Đà ngay khi bước vào trang văn đã hướng nh n gi i vòi v i mong ch , đã mong ch  tỡ ớ ọ ờ ờ ừ  ngay thượng ngu n c a bài tùy bút này.ồ ủ

M i liên h  ngh  thu t gi a nh n gi i c a ông lái đò và b n đ u c a ng n qu c kì có thố ệ ệ ậ ữ ỡ ớ ủ ế ậ ủ ọ ố ể  xem nh  phép k t c u đ u cu i tư ế ấ ầ ố ương  ng, xem nh  chuy n ph c bút k p th i   đo nứ ư ệ ụ ị ờ ở ạ  

đ u đ  thu n đà mà h  bút đ c đ a n i ph n cu i. Nh ng t t c  các kĩ thu t kĩ x o đó, ầ ể ậ ạ ắ ị ơ ầ ố ư ấ ả ậ ả ở  văn tài Nguy n Tuân đã di n ra t  nhiên nh  m t sáng t o ng u h ng. Sau khi đã mễ ễ ự ư ộ ạ ẫ ứ ở 

được nh n gi i cho nhân v t và xác đ nh cái b n s  c m c t c  tr  th y, đ nh hỡ ớ ậ ị ế ẽ ắ ộ ờ ị ủ ị ướng cho  dòng c m h ng c a chính mình, Nguy n Tuân th  s c vi t, vi t nh  cày x i v n s ng,ả ứ ủ ễ ả ứ ế ế ư ớ ố ố  

nh  t a tót ch  nghĩa. Ngòi bút không ng i b i sâu vào l ch s  đ i Tr n, đ i Lí, đ i Lê,ư ỉ ữ ạ ớ ị ử ờ ầ ờ ờ   đào ngang kh i t t vào đ a m o, đ a danh, quy t b t cho đơ ắ ị ạ ị ế ắ ược th n thái con sông v iầ ớ  

thượng l u, h  l u nư ạ ư ước cu n,, v i t  ng n h u ng n đ t tr , v i ng n ngu n tích t  số ớ ả ạ ữ ạ ấ ụ ớ ọ ồ ụ ự 

cu n đi cùng tr  l i kia  Và trên m t dòng sông ch  n ng thông tin v  chính nó, m tố ụ ạ ộ ở ặ ề ộ   dòng văn ăm  p nh ng bi n pháp ngh  thu t, Nguy n Tuân kh c h a hình tắ ữ ệ ệ ậ ễ ắ ọ ượng hiên  ngang m t ngộ ười lái đò sông Đà

Nguy n Tuân khéo đ a vào thiên tùy bút m t ông và m t cô đò đ  d  b  th  hi n c  sễ ư ộ ộ ể ễ ề ể ệ ả ự  hiên ngang và s  đ m th m c a nh ng khách thự ằ ắ ủ ữ ương h   y. Đ m th m nh  câu chuy nồ ấ ằ ắ ư ệ  

k  n i đuôi én thuy n then c a cô đò ngể ơ ề ủ ười Thái, th  th , th t thà không nói chuy n vỏ ẻ ậ ệ ượ  t thác, v n chuy n quân lậ ể ương qua nh ng khúc sông ch a gi i phóng ban ngày mà cũng t iữ ư ả ố  

s m nh  ban đêm, dành l i đ  tri ân chú gà tr ng đè sóng, gi  nh p th i gian cho conầ ư ờ ể ố ữ ị ờ  

người chèo ch ng: "Đi đố ường xa qua b  này b n khác, có ti ng gà gáy đem theo, nó đờ ế ế ỡ 

nh  nớ ương ru ng, b n mộ ả ường"

Đ  nh  đ t đ  mà nh  đóng đinh vào lòng t t c  nh ng ngu n nỡ ớ ấ ể ớ ấ ả ữ ồ ước c a t t c  nh ngủ ấ ả ữ   con thác hi m tr  Nh ng ki u nh  đóng đanh này là nh  c a nh ng ông đò hiên ngangể ở ư ể ớ ớ ủ ữ  

v i gi ng nói ào ào nh  ti ng nớ ọ ư ế ước trước m t gh nh sông, v i thân hình cao to và g nặ ề ớ ọ   quánh nh  s ng nh  mun, v i v  ph t đ i có l n vư ừ ư ớ ẻ ớ ờ ầ ượt thác v a xuôi v a dám ng  g từ ừ ủ ậ  

n a kia nh ng s n sàng ch  b ng thì chèo, ch  d ng vách đá thì ch ng, vữ ư ẵ ỗ ằ ỗ ự ố ượt thác mà bờ 

b ng thì kéo. S n sàng, ch  v i ba ti ng ch ng, chèo, kéo đ n gi n nh  ba phách m nhằ ẵ ỉ ớ ế ố ơ ả ư ạ  

c a m t nh p hò dô v y thôi, ngủ ộ ị ậ ười lái đò đã vào cu c thì ch  có lao đi ch  không lùi l i.ộ ỉ ứ ạ

B ng  y chi ti t cho m t nhân v t cũng đã là nhi u, nh ng v i Nguy n Tuân, ng n  yằ ấ ế ộ ậ ề ư ớ ễ ầ ấ  

ch a đ , ông cho h  lao vào trùng vi th ch tr n đ  t  tr n th y chi n giáp lá cà quy t li tư ủ ọ ạ ậ ể ừ ậ ủ ế ế ệ   này mà c c t , mà kh c h a s c nét h n khí phách hiên ngang c a ông lái đò sông Đà.ự ả ắ ọ ắ ơ ủ

T  cu c đ i đ u gi a con ngả ộ ố ầ ữ ườ ớ ứi v i s c nước tàn phá, trước Nguy n Tuân hàng ngànễ   năm đã có truy n S n Tinh ­ Th y Tinh. Nh ng đó là th n tho i, v i phép th n thông, chệ ơ ủ ư ầ ạ ớ ầ ỉ 

c n m t câu thôi "nầ ộ ước dâng bao nhiêu núi l i cao b y nhiêu" th  là phân th ng b i, cáiạ ấ ế ắ ạ  

hi n th c ch ng lũ ch  còn nh  chút bóng nhòe đ  xu ng t  câu chuy n. Sau Nguy nệ ự ố ỉ ư ổ ố ừ ệ ễ  

Tuân, cu c đ i đ u  y độ ố ầ ấ ược th  hi n trong chể ệ ương k  chuy n gi  đê bi n trể ệ ữ ể ước gió to  sóng l n c a Bão bi n (Chu Văn). Nh ng Bão bi n là ti u thuy t hi n th c, cho nên sóngớ ủ ể ư ể ể ế ệ ự   gió v n ch  là sóng gió mù quáng tàn phá và con ngẫ ỉ ười dù ph i x  thân ch ng l i thì v nả ả ố ạ ẫ  

ch  là x  thân trong m t công trỉ ả ộ ường, cái mà m t th i ngộ ờ ười ta thu n mi ng g i là cu cậ ệ ọ ộ   chi n đ u ch ng thiên nhiên l i ch a ra m t chi n trế ấ ố ạ ư ộ ế ường. V i Nguy n Tuân thì khác,ớ ễ   ngay t  đ u, ông đã xác đ nh cu c đ i đ u  y là m t chi n trừ ầ ị ộ ố ầ ấ ộ ế ường, m t m t tr n. Và độ ặ ậ ể 

d ng cho ra chi n trự ế ường, m t tr n  y, Nguy n Tuân đã hà h i, đã ban phép nhân hóaặ ậ ấ ễ ơ   khi n nế ước sông, đá thác s ng d y làm tố ậ ướng d , quân t n.ữ ợ

Nh  phép  y, nờ ấ ước xi t thành l i; "Ti ng nế ờ ế ước thác nghe nh  l i oán trách gì, r i l i như ờ ồ ạ ư 

là van xin, r i nh  là khiêu khích, gi ng g n mà ch  nh o". Ch  trong m t câu mà nồ ư ọ ằ ế ạ ỉ ộ ướ  c

d  đã l t l ng đ i gi ng đ n b n l n. M i van xin đã khiêu khích, oán trách ch a xong đãữ ậ ọ ổ ọ ế ố ầ ớ ư  

ch  nh o. Khi cái hòa âm ngh ch b n gi ng  y, hình tế ạ ị ố ọ ấ ượng thính giác  y đấ ược tăng c pấ  

r ng lên, g m thét b ng ti ng m t ngàn con trâu da cháy bùng bùng thì s  l t l ng đãố ầ ằ ế ộ ự ậ ọ   thành điên lo n.ạ

Nh ng ch a h t, hãy nhìn đ ng b n c a lũ l t l ng điên lo n này, hãy cùng Nguy n Tuânư ư ế ồ ọ ủ ậ ọ ạ ễ  

đi m m t đá. Đá mai ph c ngàn năm đ  ch  d p nh m c  d y v  l y thuy n. Ch a vể ặ ụ ể ờ ị ổ ả ậ ồ ấ ề ư ồ 

được thì d , thì h t hàm thách th c, l a đ i phụ ấ ứ ừ ố ương vào th  đá trái, thúc g i c a nế ố ủ ướ  c

d , đ  nữ ể ước túm ch t l ng ông đò r i ra đòn hi m đ c nh t, bóp ch t l y h  b  Nguyênặ ư ồ ể ộ ấ ặ ấ ạ ộ   Tuân đã đá thì m nh tay bút nh  kh c đ  t o cái c m s c nh n đ a ra nh  mũi dao c a đáạ ư ắ ể ạ ằ ắ ọ ư ư ủ  

t ng h t hàm, t  nả ấ ả ướ ạc l i nhanh tay nh  ngh  sĩ nhi p  nh, b m máy k p lúc bàn tayư ệ ế ả ấ ị  

nước ch p vào ch  hi m đ  ghi l i độ ỗ ể ể ạ ược cái tích t c kinh hoàng, m t ông đò méo b ch vìắ ặ ệ  

h t sinh d c v t mu n th t lên c ạ ụ ụ ố ọ ổ

Đ c t i đây, t  c n c nh bàn tay nọ ớ ừ ậ ả ước ch p, trung c nh hàm đá h t, mà nh  ngộ ả ấ ớ ược lên  toàn c nh tr ng xóa c  m t chân tr i đá ngàn năm mai ph c, ngả ắ ả ộ ờ ụ ườ ọi đ c nh  đư ược xem 

m t chi n tr n trên màn  nh. Trên đó th  toàn r i trung, r i c n chi n tọ ế ậ ả ế ồ ồ ậ ế ưởng đã h t ôngấ   lái và nh ng ngữ ười b n chèo kh i chi n cu c nh  h t cái h t gi ng nòi nh  xíu kia.ạ ỏ ế ộ ư ấ ộ ố ỏ  

Nh ng ngay trong phút ngh t th   y, ông lái v n l ng l ng gi a dòng.ư ẹ ở ấ ẫ ừ ữ ữ

Trướ ồc  n ào,  m ĩ ki u võ m m c a m t m t sông sùi b t mép mà th , kêu,  ng  c, réo,ầ ể ồ ủ ộ ặ ọ ở ằ ặ  

r ng, oán trách, van xin, khiêu khích, ch  nh o, g m thét, reo hò  ông lái nh  không thèmố ế ạ ầ ư  

ch p, ch  ng n g n ch  huy, đ  còn dành n i l c n m ch c binh pháp c a th n sông, th nấ ỉ ắ ọ ỉ ể ộ ự ắ ắ ủ ầ ầ  

đá, đ  thu c quy lu t ph c kích. Ông lái d ng trí ch  không l m ngôn, không b m mép.ể ộ ậ ụ ụ ứ ạ ẻ   Khi đã có trí thì dù cho th  l c hung ác kia l y hai ch i m t, dù cho chúng ti u nhân đ nế ự ấ ọ ộ ể ế  

m c ph i d , ph i l a, võ bi n đ n li u m ng, thúc g i đá trái thì cũng đ n lúc conứ ả ụ ả ừ ề ế ề ạ ố ế  

ngườ ắi n m ch t, đè s n, ch t đôi, giành l y chi n th ng, m  đặ ấ ặ ấ ế ắ ở ường s ng cho mình.ố

Đó là con đường anh chi n binh tr  l i làm nhà đò, làm ngế ở ạ ười chân sào, v i khúc hò dôớ  

ch ng, chèo, kéo đã vang lên   đo n trên. Nguy n Tuân thôi không đ  ch  nghĩa c a mìnhố ở ạ ễ ể ữ ủ  

h ng h c n  khí xung thiên n a. N  khí  y đã làm xong cái vi c b  sung k ch tính choừ ự ộ ữ ộ ấ ệ ổ ị   thiên tùy bút, nó xèo xèo tan hòa trong ch t tr  tình lai láng m t t m lòng mu n đ  th  vàoấ ữ ộ ấ ố ể ơ   sông nước, th  hoài c  m t th i bi tráng Tây B c ch ng Pháp xâm lơ ổ ộ ờ ắ ố ược, th  c m thán vơ ả ề 

m t non sông đang ngày m t đ p lên đ  có độ ộ ẹ ể ược m t cái gì khang khác, ch a t ng th yộ ư ừ ấ   trên sông này, có được ng n c  đ  ch m d u son lãng m n vào câu k t c a tác ph m.ọ ờ ỏ ấ ấ ạ ế ủ ẩ  

B ng s  chuy n đ i gi ng đi u  y, Nguy n Tuân mu n ta hi u ba th  võ "n m ch t, đèằ ự ể ổ ọ ệ ấ ễ ố ể ế ắ ặ  

s n, ch t đôi" mà ông lái m i xu ng tay kia cũng ch  là cách đi u, thăng hoa, bi n t u c aấ ặ ớ ố ỉ ệ ế ấ ủ  

ba ngón ngh  đ a đò ch ng, chèo, kéo mà thôi. Muôn đ i ông lái v n là b n c a dòngề ư ố ờ ẫ ạ ủ   sông. M t ngộ ườ ại b n cao thượng s m quên đi nh ng tớ ữ ướng d  quân t n đ  nh  v  m tữ ợ ể ớ ề ộ   con sông Đà c a cá anh vũ đ m xanh. M t sông Đà đã v n mình thay đ i.ủ ầ ộ ặ ổ

"Th  là h t thác. Dòng sông v n mình " Ch  v n có l  Nguy n Tuân mế ế ặ ữ ặ ẽ ễ ượn c a T n Đà,ủ ả  

mượn trong câu th  ngày  y T n Đà lên ch i t nh Hòa Bình "Sông Đà ai v n m t dòngơ ấ ả ơ ỉ ặ ộ   quanh". Mượn ch  v n ch  là đ  có câu h i "ai v n" kia cho c  cu n Sông Đà tr  l iữ ặ ỉ ể ỏ ặ ả ố ả ờ  

r ng, nh ng ch  nhân c a m t nằ ữ ủ ủ ộ ước Vi t Nam m i đã v n, đã n n, đã d n dòng sôngệ ớ ặ ắ ẫ  

ch y đúng vào tu c bin th y đi n sông Đà, đ  dòng nả ố ủ ệ ể ước hung hăng m t th i, hóa thânộ ờ   thành ánh sáng, v  vi c hóa thân này, Nguy n Tuân, băng văn chề ệ ễ ương c a mình đã cóủ   công d  báo. Còn công đ u c a vi c n n l i dòng sông thì thu c v  nh ng Ngự ầ ủ ệ ắ ạ ộ ề ữ ười lái đò  Sông Đà