Chất thơ trong truyện ngắn Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài)

Tô Hoài được mệnh danh là nhà văn sinh ra để viết (Tế Hanh). Hơn sáu mươi năm cầm bút, ông đã để lại gần hai trăm đầu sách với nhiều thể loại – truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết, hồi kí,… Riêng truyện ngắn, độc giả nhớ nhất và bản thân nhà văn tâm đắc nhất có lẽ vẫn là Vợ chồng A Phủ. Nói về sức cuốn hút của tác phẩm này, người đọc nhắc nhiều đến vốn hiểu biết sâu sắc về phong tục, tập quán của các dân tộc miền núi; khả năng quan sát tinh tường, lối trần thuật tự nhiên, hóm hỉnh của một người cầm bút từng trải, sắc sảo; tài nghệ phân tích tâm lí nhân vật, vốn ngôn ngữ dồi dào;… Nhưng tôi vẫn nghĩ, điều thú vị nhất là ở chỗ, Tô Hoài đã mang được vào truyện ngắn Vợ chồng A Phủ cái chất thơ riêng của miền Tây Bắc.

Đ  bài: Ch t th  trong truy n ng n V  ch ng A Ph  (Tô Hoài)ề ấ ơ ệ ắ ợ ồ ủ

Hướng d nẫ

Tô Hoài được m nh danh là nhà văn "sinh ra đ  vi t" (T  Hanh). H n sáu mệ ể ế ế ơ ươi năm c mầ   bút, ông đã đ  l i g n hai trăm đ u sách v i nhi u th  lo i – truy n ng n, truy n v a,ể ạ ầ ầ ớ ề ể ạ ệ ắ ệ ừ  

ti u thuy t, h i kí,… Riêng truy n ng n, đ c gi  nh  nh t và b n thân nhà văn tâm đ cể ế ồ ệ ắ ộ ả ớ ấ ả ắ  

nh t có l  v n là V  ch ng A Ph  Nói v  s c cu n hút c a tác ph m này, ngấ ẽ ẫ ợ ồ ủ ề ứ ố ủ ẩ ườ ọ  i đ c

nh c nhi u đ n v n hi u bi t sâu s c v  phong t c, t p quán c a các dân t c mi n núi;ắ ề ế ố ể ế ắ ề ụ ậ ủ ộ ề  

kh  năng quan sát tinh tả ường, l i tr n thu t t  nhiên, hóm h nh c a m t ngố ầ ậ ự ỉ ủ ộ ườ ầi c m bút 

t ng tr i, s c s o; tài ngh  phân tích tâm lí nhân v t, v n ngôn ng  d i dào;… Nh ng tôiừ ả ắ ả ệ ậ ố ữ ồ ư  

v n nghĩ, đi u thú v  nh t là   ch , Tô Hoài đã mang đẫ ề ị ấ ở ỗ ược vào truy n ng n V  ch ng Aệ ắ ợ ồ  

Ph  cái ch t th  riêng c a mi n Tây B c.ủ ấ ơ ủ ề ắ

Trong cu n s  tay vi t văn Tô Hoài t ng tâm s  v  nh ng ý th  trong văn xuôi: "Vâng,ố ổ ế ừ ự ề ữ ơ   đúng là nh ng ý th , đã t  lâu tôi làm, tôi c m th y mà ch a phân tích đữ ơ ừ ả ấ ư ược". Theo ông, 

nh ng ý th  đó s  làm nên cái giá tr  "ngoài tài li u và trên c  s  sáng t o".   đây, tác giữ ơ ẽ ị ệ ả ự ạ Ở ả 

S  tay vi t văn đã có s  g p g  v i quan ni m c a nhi u nhà văn l n:A.Puskin t ng víổ ế ự ặ ỡ ớ ệ ủ ề ớ ừ  

ch t th  trong văn xuôi nh  "ch t nấ ơ ư ấ ước ng t ngào th m trong trái táo"; L. Tôn­xtôi khôngọ ấ  

ch p nh n ranh gi i gi a văn xuôi và thi ca. Th m chí, K. Pau­t p­xki còn kh ng đ nhấ ậ ớ ữ ậ ố ẳ ị  

r ng: "Văn xuôi là s i c t, còn th  là s i ngang. Cu c s ng đằ ợ ố ơ ợ ộ ố ược miêu t  trong văn xuôiả   không ch a đ ng ch t th  s  tr  thành thô thi n, thành m t th  ch  nghĩa t  nhiên khôngứ ự ấ ơ ẽ ở ể ộ ứ ủ ự   cánh, không thúc g i, không d n d t ta đi đâu c "… Cũng chính h  – các nhà văn đíchọ ẫ ắ ả ọ  

th c, b ng tác ph m c a mình, đã giúp cho ngự ằ ẩ ủ ườ ọi đ c hi u th  nào là ch t th  trong vănể ế ấ ơ   xuôi. Đó có th  là nh ng cánh đ ng Nga, tâm h n Nga hi n hi n trên trang văn Pu­skin; làể ữ ồ ồ ể ệ  

l i thì th m c a cây s i mùa đông, là hình  nh ngờ ầ ủ ồ ả ười thi u n  mu n bay lên cùng ánhế ữ ố   trăng (L. Tôn­xtôi) hay giai đi u ng t ngào, say đ m, n ng  m tình đ i c a âm nh c Véc­ệ ọ ắ ồ ấ ờ ủ ạ

đi, L ng qu  thông (Pau­t p­xki),… Cũng có th  là khi nhà văn khi n ta nh  mãi c  mùiắ ả ố ể ế ớ ả   cát b i "quen thu c quá, khi n ch  em Liên tụ ộ ế ị ưởng đ y là mùi riêng c a đ t, c a quêấ ủ ấ ủ  

hương này" (Th ch Lam); hay b y nhiêu ng c nhiên, c m đ ng, bâng khuâng, ăn năn,ạ ấ ạ ả ộ  

khao khát,… được đánh th c nh  hứ ờ ương th m c a m t bát cháo hành (Nam Cao)… Ch tơ ủ ộ ấ  

th  có khi đ ng l i trong chi ti t, hình  nh; có lúc th m đơ ọ ạ ế ả ấ ượm trong b c tranh đ i s ngứ ờ ố   hay lan to  vào câu ch …ả ữ

Tr  l i v i truy n ng n V  ch ng A Ph , n u "đ c v i" cũng có th  th y đở ạ ớ ệ ắ ợ ồ ủ ế ọ ộ ể ấ ượ ực s  phong  phú c a hi n th c đ i s ng, đón nh n đủ ệ ự ờ ố ậ ược ni m c m thề ả ương, trân tr ng c a tác giọ ủ ả  dành cho nh ng ph n ngữ ậ ười cùng kh    mi n cao Tây B c. Các giá tr  đó đổ ở ề ắ ị ược "tườ  ng minh" b ng c t truy n v i s  tằ ố ệ ớ ự ương ph n quen thu c c a hai ph n đ i. L i k  truy nả ộ ủ ầ ờ ố ể ề  

th ng, cách xây d ng nhân v t cũng ch a có gì là "đ t phá"… Nh ng mu n n m b tố ự ậ ư ộ ư ố ắ ắ  

được nh ng ý th  toát lên t  c nh s c và tâm h n con ngữ ơ ừ ả ắ ồ ườ ơi n i đây, thì có l  ph i đ cẽ ả ọ  

ch m, đ c sâu.ậ ọ

Đ c ch m đ  các giác quan và trí tọ ậ ể ưởng tượng có th  "theo k p" ngòi bút c a nhà văn khiể ị ủ  

v  nên quang c nh T t đ y khác bi t trên núi cao. T t   đây không đ n trong làn m a b iẽ ả ế ầ ệ ế ở ế ư ụ   giăng mù g i ch i non, l c nõn; cũng không ph i v i nh ng r ng đào, r ng m n t ngọ ồ ộ ả ớ ữ ừ ừ ậ ư  

b ng khoe s c v n m c nhiên hi n v  m i khi ngừ ắ ẫ ặ ệ ề ỗ ười ta nghĩ t i mùa xuân Tây B c. Nóớ ắ   không v  theo l i h n trề ờ ẹ ước, không nh t nh t ph i đ ng hành cùng tháng  y, ngày  y trênấ ấ ả ồ ấ ấ  

t m l ch… Trái l i, ngấ ị ạ ười dân vùng núi mi n Tây "c  ăn T t khi g t hái v a xong, khôngề ứ ế ặ ừ  

kê ngày tháng nào. Ăn T t nh  th  cho k p lúc m a xuân xu ng thì đi v  nế ư ế ị ư ố ỡ ương m i".ớ  

Nh p s ng c a con ngị ố ủ ười "hòa thu n" m t cách h n nhiên, t  nhiên cùng nh p đi u c aậ ộ ồ ự ị ệ ủ   thiên nhiên, vũ tr  nh  thu  s  khai. Khi "các nụ ư ở ơ ương ngô, nương lúa g t xong, ngô lúa đãặ  

x p đ y các nhà kho", ngế ầ ườ ượi đ c an nhàn, th  thái thì vui ch i đón T t. Có ph i vì thư ơ ế ả ế 

mà Tô Hoài t  c nh T t đ n vào lúc "gió th i vào c  gianh vàng  ng, gió và rét r t dả ả ế ế ổ ỏ ử ấ ữ 

d i", nh ng v n g i độ ư ẫ ợ ược cái không khí náo n c, tứ ươ ắi t n c a mùa xuân? Ngòi bút c aủ ủ   nhà văn ch  phác qua vài s c màu đ m ch t đ a phỉ ắ ậ ấ ị ương, vài âm thanh quen thu c c a đ iộ ủ ờ  

thường cũng đ  khi n lòng ngủ ế ười háo h c không kém gì đám tr  "đ i T t, ch i quay,ứ ẻ ợ ế ơ  

cườ ầi  m trên sân ch i trơ ước nhà". Hình  nh nh ng chi c váy hoa "đem ra ph i trên m mả ữ ế ơ ỏ  

đá xoè nh  con bư ướm s c s " trong các làng Mèo Đ  và ti ng sáo g i b n đi ch i "l p lóặ ỡ ỏ ế ọ ạ ơ ấ   ngoài đ u núi" mang hầ ương v  đ c đáo c a mùa xuân Tây B c. T t   đây g n li n v iị ộ ủ ắ ế ở ắ ề ớ  

nh ng đêm tình n ng nàn, mê đ m: "trai gái đánh pao, đánh quay r i đêm đêm r  nhau điữ ồ ắ ồ ủ  

ch i. Su t đêm, con trai đ n nhà ngơ ố ế ười mình yêu, đ ng th i sáo xung quanh vách". Có cứ ổ ả 

b a c m T t cúng ma, b a rữ ơ ế ữ ượu bên b p l a, r i "ngế ử ồ ười nh y đ ng, ngả ồ ười hát"… B ngằ  

l i "đi m xuy t" nh  th , Tô Hoài d n xoá đi kho ng cách th i gian và không gian, đ aố ể ế ư ế ầ ả ờ ư  

ngườ ọi đ c nh p vào nh p s ng riêng c a mi n đ t này.ậ ị ố ủ ề ấ

Đ c sâu đ  "đ u và tim" (theo cách nói c a Nguy n Tuân) có th  c m nh n đọ ể ầ ủ ễ ể ả ậ ược cái ch tấ  

th  vút lên t  cu c s ng c a nh ng con ngơ ừ ộ ố ủ ữ ườ ịi b  vùi d p trong đau kh , b t h nh nh ngậ ổ ấ ạ ư  

ch a bao gi  l i t t khát v ng s ng, khát v ng tình yêu và t  do. M t A Ph  m  côi chaư ờ ụ ắ ọ ố ọ ự ộ ủ ồ  

m  t  nh , không h  hàng thân thích mà l n lên v n là chàng trai tài khéo, m nh m , táoẹ ừ ỏ ọ ớ ẫ ạ ẽ  

b o c a núi r ng: "bi t đúc lạ ủ ừ ế ưỡi cày, bi t đ c cu c, l i cày gi i và đi săn bò tót r t b o".ế ụ ố ạ ỏ ấ ạ  

D u nghèo khó, "T t đ n […] ch ng có qu n áo m i nh  nhi u trai khác […] ch  có đ cẫ ế ế ẳ ầ ớ ư ề ỉ ộ  

m t chi c vòng vía l n trên c ", A Ph  v n mang khèn, sáo đi tìm ngộ ế ằ ổ ủ ẫ ười yêu. v  hoang sẻ ơ 

c a nh ng cánh r ng, vóc dáng hiên ngang c a nh ng ng n núi mi n Tây nh  đã hun đúcủ ữ ừ ủ ữ ọ ề ư   cho chàng trai này tính cách bướng b nh, gan góc và lòng ham s ng mãnh li t. Nó trao choỉ ố ệ  

A Ph  s c m nh đ  đ i m t v i b o l c, củ ứ ạ ể ố ặ ớ ạ ự ường quy n; về ượt lên nh ng n i hèn, n i sữ ỗ ỗ ợ  truy n ki p đ  giành l i cu c s ng t  do…ề ế ể ạ ộ ố ự

Ch t th  to  sáng t  tâm h n M  – ngấ ơ ả ừ ồ ị ười con gái d u đi qua ch n đ a ng c tr n gian v nẫ ố ị ụ ầ ẫ  

p   trong lòng bao xúc c m đ p đ  và n ng  m tình ng i. Tôi c  nghĩ v  nhân v t này

nh  cô T m mi n Tây B c – b  đày đ a đ n ch t đi s ng l i nh ng luôn ti m tàng s cư ấ ề ắ ị ọ ế ế ố ạ ư ề ứ  

s ng. Di n bi n hai cu c h i sinh c a tâm h n M  x ng đáng đố ễ ế ộ ồ ủ ồ ị ứ ược li t vào hàng nh ngệ ữ   trang văn giàu ý th  nh t c a Tô Hoài.ơ ấ ủ

Cu c h i sinh th  nh t di n ra trong đêm h i mùa xuân   H ng Ngài. Lúc đó, ki p conộ ồ ứ ấ ễ ộ ở ồ ế   dâu g t n    nhà th ng lí đã bi n M  t  m t cô gái tr  trung, tài hoa, m nh m … thànhạ ợ ở ố ế ị ừ ộ ẻ ạ ẽ  

người đàn bà nh n nh c, chai s n trẫ ụ ạ ước đau kh  Cô v n s ng nh ng đã m t d n nh ngổ ẫ ố ư ấ ầ ữ  

d u hi u c a m t con ngấ ệ ủ ộ ười: không giao ti p, không xúc c m và suy nghĩ, không kí  c,ế ả ứ  

"ch  nh  đi nh  l i nh ng vi c gi ng nhau, ti p nhau v  ra trỉ ớ ớ ạ ữ ệ ố ế ẽ ước m t, m i năm m i mùa,ặ ỗ ỗ  

m i tháng l i làm đi làm l i" nh  con trâu ph i nh  lu ng cày, con ng a ph i nh  đỗ ạ ạ ư ả ớ ố ự ả ớ ườ  ng

đi. M  m t c m giác v  th i gian, không gian; m t luôn c  ý th c v  s  t n t i c a chínhị ấ ả ề ờ ấ ả ứ ề ự ồ ạ ủ   mình. V i cô, th  gi i bên ngoài ch  còn là m t ô vuông b ng bàn tay "m  m  trăng tr ng"ớ ế ớ ỉ ộ ằ ờ ờ ắ  

không bi t là sế ương hay là n ng, là sáng hay là chi u. M  cũng nghĩ mình s  l ng l  "ng iắ ề ị ẽ ặ ẽ ồ   trong cái l  vuông  y mà trông ra, đ n bao gi  ch t thì thôi"… Nh ng b t ch p s  ph nỗ ấ ế ờ ế ư ấ ấ ố ậ   cay đ ng, nghi t ngã, trái tim M  v n âm th m gìn gi  ni m khao khát tình yêu, h nhắ ệ ị ẫ ầ ữ ề ạ   phúc. Khi đau kh  xoá m  kí  c, M  v n không quên giai đi u ng t ngào, tha thi t c aổ ờ ứ ị ẫ ệ ọ ế ủ  

ti ng sáo g i b n tình. Nó qu n quýt, vế ọ ạ ấ ương v n, th c t nh, nâng đ , ch p cánh cho tâmấ ứ ỉ ỡ ắ  

h n M : "M  nghe ti ng sáo v ng l i, thi t tha b i h i […] Tai M  văng v ng ti ng sáoồ ị ị ế ọ ạ ế ổ ổ ị ẳ ế  

g i b n đ u làng […] Mà ti ng sáo g i b n yêu v n l ng l  bay ngoài đọ ạ ầ ế ọ ạ ẫ ử ơ ường […] Trong 

đ u M  đang r p r n ti ng sáo…". Ti ng v y g i c a tình yêu đã làm s ng d y nh ngầ ị ậ ờ ế ế ẫ ọ ủ ố ậ ữ  

c m xúc và k  ni m M  t ng chôn vùi, quên lãng Ngả ỉ ệ ị ừ ười đàn bà câm l ng su t bao nămặ ố   tháng gi  đây đang ng i "nh m th m bài hát" c a ngờ ồ ẩ ầ ủ ười th i sáo. T ng câu hát n ng nàn,ổ ừ ồ   tình t  g i v  trong tâm tứ ọ ề ưởng nh ng tháng ngày h nh phúc, tữ ạ ươi sáng nh t: "Mùa xuânấ   này, M  u ng rị ố ượu bên b p và th i sáo. M  u n chi c lá trên môi, th i lá cũng hay nhế ổ ị ố ế ổ ư 

th i sáo. Có bi t bao nhiêu ngổ ế ười mê, ngày đêm đã th i sáo đi theo M ". Trong kho nhổ ị ả  

kh c, M  vắ ị ượt qua m i kho ng cách c a th i gian, không gian, băng qua ranh gi i c a quáọ ả ủ ờ ớ ủ  

kh  và hi n t i đ  tr  v  s ng tr n v i tu i thanh xuân tứ ệ ạ ể ở ề ố ọ ớ ổ ươ ẹi đ p. Tâm h n M  đã h iồ ị ồ   sinh. Cô l i ý th c đạ ứ ược v  b n thân mình, c m nh n đề ả ả ậ ược ngu n s c s ng đang tràoồ ứ ố   dâng: "M  th y ph i ph i tr  l i, trong lòng đ t nhiên vui sị ấ ơ ớ ở ạ ộ ướng nh  nh ng đêm T t ngàyư ữ ế  

trước. M  tr  l m. M  v n còn tr ". Ngị ẻ ắ ị ẫ ẻ ười ph  n  đang ch t mòn trong tuy t v ng l iụ ữ ế ệ ọ ạ  

mu n đố ược s ng cu c s ng có ni m vui, có t  do: "M  mu n đi ch i, M  cũng s p điố ộ ố ề ự ị ố ơ ị ắ  

ch i". Trái tim cô không còn "quen kh " n a mà th m thía h n bao gi  h t n i b t h nhơ ổ ữ ấ ơ ờ ế ỗ ấ ạ  

c a đ i mình: "Hu ng chi A s  v i M , không có lòng v i nhau mà v n ph i   v i nhau!ủ ờ ố ử ớ ị ớ ẫ ả ở ớ  

N u có n m lá ngón trong tay lúc này, M  s  ăn cho ch t ngay, ch  không bu n nh  l iế ắ ị ẽ ế ứ ồ ớ ạ  

n a. Nh  l i, ch  th y nữ ớ ạ ỉ ấ ước m t  a ra". C m bi t đắ ứ ả ế ược n i đau, bi t ph n u t – M  trỗ ế ẫ ấ ị ở 

l i là ngạ ười con gái m nh m , giàu tinh th n ph n kháng c a ngày x a! K  t  giây phútạ ẽ ầ ả ủ ư ể ừ  

"đ n góc nhà, l y  ng m , x n m t mi ng b  thêm vào đĩa đèn", M  đã bi n thành m tế ấ ố ỡ ắ ộ ế ỏ ị ế ộ   con người khác. Cô không ch  kh i ng n đèn làm sáng căn bu ng m  t i mà còn th p lênỉ ơ ọ ồ ờ ố ắ  

ng n l a c a tình yêu cu c s ng trong chính lòng mình! Đi ch i T t đ i v i M  chính làọ ử ủ ộ ố ơ ế ố ớ ị  

m t hành đ ng "n i lo n" đ  ch m d t ki p tù nhân, giành l i quy n độ ộ ổ ạ ể ấ ứ ế ạ ề ượ ốc s ng nh  m tư ộ   con người. Th m chí, cá lúc b  A S  trói đ ng vào c t nhà, lòng M  v n n ng nàn, thaậ ị ử ứ ộ Ị ẫ ồ  

thi t nh , v n đ m trong ti ng g i yêu thế ớ ẫ ắ ế ọ ương; ti ng sáo "đ a M  đi theo nh ng cu cế ư ị ữ ộ  

ch i, nh ng đám ch i"… Khát v ng tình yêu và h nh phúc đã là ngu n s c m nh kì di uơ ữ ơ ọ ạ ồ ứ ạ ệ   nuôi dưỡng tâm h n M ồ Ị

Cu c h i sinh l n th  hai đã không độ ồ ầ ứ ược báo trước b ng b t kì "tín hi u" nào (nh  khôngằ ấ ệ ư   khí t ng b ng c a mùa xuân, men rư ừ ủ ượu say n ng bên b p l a hay ti ng sáo g i b n tình,ồ ế ử ế ọ ạ

…). Nó đ n b t ch t, b t ng  – v i ngế ấ ợ ấ ờ ớ ườ ọi đ c và v i c  chính b n thân M  B i vì, sauớ ả ả ị ở   đêm b  trói đ ng, M  r i vào cái ch t tinh th n n ng n , đau đ n. Ngị ứ ị ơ ế ầ ặ ề ớ ười ph  n  cô đ n,ụ ữ ơ  

b t h nh  y đã hoàn toàn tách bi t v i xung quanh "ch  bi t ch  còn   v i ng n l a". Côấ ạ ấ ệ ớ ỉ ế ỉ ở ớ ọ ử   không còn tìm được chút h i  m nào t  cu c s ng. M  bám víu l y b p l a không ch  vìơ ấ ừ ộ ố ị ấ ế ử ỉ   cái l nh c a nh ng đêm đông trên núi cao mà còn vì s  bu t giá c a lòng mình: "n uạ ủ ữ ự ố ủ ế   không có b p l a sế ử ưởi kia thì M  cũng đ n ch t héo. M i đêm, M  đã d y ra th i l a hị ế ế ỗ ị ậ ổ ử ơ  tay, h  l ng, không bi t bao nhiêu l n". M  th   , vô c m v i chính mình và v i m i sơ ư ế ầ Ị ờ ơ ả ớ ớ ọ ự  xung quanh. Có đêm, A S  b t g p, đánh M  ngã ngay xu ng c nh b p nh ng đêm sau côử ắ ặ Ị ố ạ ế ư  

v n th n nhiên ra sẫ ả ưở ửi l a nh  đêm trư ước. Tôi có c m giác n u A S  đánh ch t M  bênả ế ử ế ị  

b p l a, thì cô cũng s  l ng thinh và th    nh  th  Thân còn ch ng thi t) nên khi t nế ử ẽ ặ ờ ơ ư ế ẳ ế ậ  

m t ch ng ki n c nh tắ ứ ế ả ượng A Ph  ch t d n trong đói rét, đau đ n, M  v n d ng d ng:ủ ế ầ ớ ị ẫ ử ư  

"N u A Ph  là cái xác ch t đ ng đ y, cũng th  thôi"! ế ủ ế ứ ấ ế

Miêu t  cái ch t tinh th n  y, Tô Hoài đã t  đ t mình trả ế ầ ấ ự ặ ước m t th  thách l n. Làm saoộ ử ớ   nhà văn l i khi n ngạ ế ườ ọi đ c tin r ng, t  tr ng thái vô c m kia, M  có th  th c t nh, c tằ ừ ạ ả ị ể ứ ỉ ắ   dây trói c a A Ph  và t  c u chính mình? Làm sao ông có th  tìm đủ ủ ự ứ ể ược "chìa khoá" để 

m  l i cánh c a c a m t cõi lòng đã đóng ch t và c  h  đã ch t? Vì th , không ít l n tôiở ạ ử ủ ộ ặ ơ ồ ế ế ầ  

ng m đi ng m l i cái câu văn t  "dòng nẫ ẫ ạ ả ước m t l p lánh bò xu ng hai hõm má đã xámắ ấ ố   đen l i" c a A Ph  Không ph i là nạ ủ ủ ả ước m t khi p s  c a k  hèn nhát hay gi t l  vanắ ế ợ ủ ẻ ọ ệ   xin, c u kh n lòng thầ ẩ ương h i. Dòng nạ ước m t kia ch t ch a n i đau đ n, u t h n th mắ ấ ứ ỗ ớ ấ ậ ầ  

l ng mà d  d i c a m t con ngặ ữ ộ ủ ộ ười tràn đ y s c m nh, có th a lòng can đ m mà đành b tầ ứ ạ ừ ả ấ  

l c trự ước cái ch t oan  c, phi lí. Nó đ p m nh vào trái tim M  – trái tim dế ứ ậ ạ ị ường nh  chư ỉ  còn n i đau. Cô b ng t nh trong m i đ ng c m sâu xa v i ngỗ ừ ỉ ố ồ ả ớ ười cùng chung c nh ng  đauả ộ  

thương, u t h n: "Nhìn th y tình c nh nh  th , M  ch t nh  l i đêm năm trấ ậ ấ ả ư ế ị ợ ớ ạ ước. A S  tróiử  

M , M  cũng ph i trói đ ng th  kia. Nhi u l n khóc, nị Ị ả ứ ế ề ầ ước m t ch y xu ng mi ng, xu ngắ ả ố ệ ố  

c , không bi t lau đi đổ ế ược". Lúc trước, miêu t  c nh M  b  trói đ ng, Tô Hoài nh c nhi uả ả ị ị ứ ắ ề  

đ n nh ng đau đ n v  th  xác: "tay chân đau không c a đế ữ ớ ề ể ự ược […] kh p ngắ ườ ịi b  dây trói  thít l i, đau nh c […] c  tay, đ u, b p chân b  dây trói si t l i, đau đ t t ng m nh th tạ ứ ổ ầ ắ ị ế ạ ứ ừ ả ị   […] S i dây gai dợ ướ ắi b p chân v a l ng ra, M  ngã s p xu ng […] M  quên c  đau, đ ngừ ỏ ị ụ ố ị ả ứ   lên. Nh ng không nhích chân lên đư ược". N i đau th  ch t này, th i gian có th  làm nhòaỗ ể ấ ờ ể  

đi nh ng n i đau tinh th n kia thì v n h n sâu trong tâm trí, khi con ngư ỗ ầ ẫ ằ ườ ị ưới b  t c đo tạ  

đ n c  cái quy n đ a tay lên lau nh ng gi t nế ả ể ư ữ ọ ước m t c a chính mình! T  ch  bi tắ ủ ừ ỗ ế  

thương mình, trong lòng M  dâng lên n i xót xa, thị ỗ ương c m cho bao ki p ngả ế ườ ịi b  đày 

đ a: "Tr i  i, nó b t trói đ ng ngọ ờ ơ ắ ứ ười ta đ n ch t, nó b t mình ch t cũng thôi, nó b t tróiế ế ấ ế ắ  

đ n ch t ngế ế ười đàn bà ngày trước cũng   cái nhà này". Cùng v i tình thở ớ ương, trong lòng 

M  s ng d y c  lòng căm thù, s  ph n n : "Chúng nó th t đ c ác". V i A Ph , M  chia sỊ ố ậ ả ự ẫ ộ ậ ộ ớ ủ ị ẻ 

n i đau đ n b ng c  trái tim vì chính cô đã t ng bi t th  nào là "ch t đau, ch t đói, ch tỗ ớ ằ ả ừ ế ế ế ế ế   rét, ph i ch t" trên cây c t trói ngả ế ộ ười. Đ t nhiên, nh ng cũng là t  nhiên, t t y u v i m tộ ư ự ấ ế ớ ộ   con người giàu "năng l c" yêu thự ương, M  xót xa cho A Ph  h n chính b n thân mình: "Taị ủ ơ ả  

là thân đàn bà, nó đã b t ta v  trình ma nhà nó r i thì ch  còn bi t đ i ngày rũ xắ ề ồ ỉ ế ợ ương   đâyở   thôi… Người kia vi c gì mà ph i ch t th ".Trong kho nh kh c, ngệ ả ế ế ả ắ ười con gái có tâm h nồ   trong sáng, nhân h u c a ngày x a đã l i tr  v ! B y nhiêu c m xúc tr i d y khi n Mậ ủ ư ạ ở ề ấ ả ỗ ậ ế Ị  không c m th y s  hãi c  khi tả ấ ợ ả ưởng tượng mình ph i trói thay A Ph  B ng s c m nhả ủ ằ ứ ạ  

c a tình yêu thủ ương, s  đ ng c m, lòng v  tha, M  đã vự ồ ả ị ị ượt lên n i s  cỗ ợ ường quy n, c tề ắ   dây trói c u A Ph , đ  r i lòng ham s ng mãnh li t l i giúp cô vứ ủ ể ồ ố ệ ạ ượt qua n i ám  nh th nỗ ả ầ   quy n, t  c u chính mình… V n là cái quy lu t muôn thu  c a tình ngề ự ứ ẫ ậ ở ủ ười b t di tấ ệ  

"Thương người nh  th  thư ể ương thân", nh ng qua ngòi bút Tô Hoài, nó đã mang đ m s cư ậ ắ   màu riêng c a tính cách, tâm h n con ngủ ồ ười Tây B c – chân ch t, m c m c mà n ng nàn,ắ ấ ộ ạ ồ   sâu s c; l ng l  mà quy t li t trong khát v ng s ng, khát v ng t  do.ắ ặ ẽ ế ệ ọ ố ọ ự

Nh ng ý th  trong V  ch ng A Ph  cũng g n li n v i m t Tô Hoài đ c bi t chú tr ngữ ơ ợ ồ ủ ắ ề ớ ộ ặ ệ ọ  

đ n chuy n "tinh thông v  chũ". Ông t ng tâm ni m và ao ế ệ ề ừ ệ ước: "M i ch  ph i là h tỗ ữ ả ạ  

ng c buông xu ng nh ng trang b n th o, h t ng c m i nh t c a mình tìm đọ ố ữ ả ả ạ ọ ớ ấ ủ ược, do  phong cách văn chương c a mình mà có". Tôi đã th y nh ng "h t ng c" nh  th  l p lánhủ ấ ữ ạ ọ ư ế ấ  

trong V  ch ng A Ph  Công phu dùng ch  c a tác gi  hi n rõ qua l i k , l i miêu t ,ợ ồ ủ ữ ủ ả ệ ờ ể ố ả   ngh  thu t xây d ng ngôn ng  nhân v t,… T  đ i tho i, đ c tho i đ n nh ng đo n ngônệ ậ ự ữ ậ ừ ố ạ ộ ạ ế ữ ạ  

ng  n a tr c ti p,… ch a bao gi  th y g n lên s  thi u hài hòa gi a lai l ch, v n s ng,ữ ử ự ế ư ờ ấ ợ ự ế ữ ị ố ố   tâm tr ng và tính cách,… v i l i ăn ti ng nói c a nhân v t. Có nh ng câu nói ch  b t điạ ớ ờ ế ủ ậ ữ ỉ ớ  

m t t  thôi (chúng tôi in đ m), nó đã không còn là cách nói riêng c a ngộ ừ ậ ủ ười mi n cao –ề  

m c m c, đ y hình  nh và c m xúc chân th t, t  nhiên: l i khen ng i A Ph  c a các côộ ạ ầ ả ả ậ ự ờ ợ ủ ủ   gái trong làng: "Đ a nào đứ ược A Ph  cũng b ng đủ ằ ược con trâu t t trong nhà"; l i c aố ờ ủ  

người cha già hi u con, thể ương con mà đành b t l c: "Mày v  l y chào tao đ  mày điấ ự ề ạ ể  

ch t đ y à? […] Không đế ấ ược, con  i!" hay ti ng v ng đau đ n vang lên t  tâm trí M ,ơ ế ọ ớ ừ ị  

nh c nh  v  n i t i nh c, cay đ ng đ n t n cùng c a ki p nô l : "Nhi u l n khóc, nắ ở ề ỗ ủ ụ ắ ế ậ ủ ế ệ ề ầ ướ  c

m t ch y xu ng mi ng, xu ng c , không bi t lau đi đắ ả ố ệ ố ổ ế ược"… Màu s c đ a phắ ị ương đ mậ  

đà  y đã góp ph n không nh  làm nên v  sinh đ ng, đ c đáo c a các nhân v t.ấ ầ ỏ ẻ ộ ộ ủ ậ

Tác gi  V  ch ng A Ph  cũng sáng t o nhi u ki u câu văn giàu nh p đi u "nh  bi t coả ợ ồ ủ ạ ề ể ị ệ ư ế  

du i nh p nhàng" (Nguy n Tuân). Có ki u câu v i c u trúc t ng l p, trùng đi p các v ,ỗ ị ễ ể ớ ấ ầ ớ ệ ế  

thường được dùng đ  miêu t  các s  ki n kéo dài, l p l i, tri n miên, n ng n : t  ki pể ả ự ệ ặ ạ ề ặ ề ả ế   đàn bà nh  con trâu con ng a "ch  bi t vi c ăn c , bi t đi làm mà thôi" trong nhà th ng líư ự ỉ ế ệ ỏ ế ố   ("M  cúi m t, không nghĩ ng i n a, mà lúc nào cũng ch  nh  đi nh  l i nh ng vi c gi ngị ặ ợ ữ ỉ ớ ớ ạ ữ ệ ố   nhau, ti p nhau v  ra trế ẽ ước m t, m i năm m i mùa, m i tháng l i làm đi làm l i: T tặ ỗ ỗ ỗ ạ ạ ế   xong thì lên núi hái thu c phi n, gi a năm thì gi t đay, xe đay, đ n mùa thì đi nố ệ ữ ặ ế ương bẻ 

b p, và dù lúc đi hái c i, lúc bung ngô, lúc nào cũng gài m t bó đay trong cánh tay đ  tắ ủ ộ ể ướ  c thành s i"); t  c nh hành h  ngợ ả ả ạ ười dã man, quái g  ("C  nh  th , su t chi u, su t đêm,ở ứ ư ế ố ề ố   càng hút, càng t nh, càng đánh, càng ch i, càng hút"),… Có ki u câu ng n, d n d p, di nỉ ử ể ắ ồ ậ ễ  

t  nh ng bi n đ ng b t ng : "M  tr  l m. M  v n còn tr  M  mu n đi ch i. Bao nhiêuả ữ ế ộ ấ ờ ị ẻ ắ ị ẫ ẻ ị ố ơ  

người có ch ng cũng đi ch i ngày T t. […] H i rồ ơ ế ơ ượu to  Ti ng sáo. Ti ng chó s a xaả ế ế ủ  

xa. M  lúc mê, lúc t nh". Nh ng c u trúc m i l , phong phú đan xen, ph i h p v i nhauị ỉ ữ ấ ớ ạ ố ợ ớ  

m t cách linh ho t mang đ n cho l i vãn tính đa thanh, ph c đi u.ộ ạ ế ờ ứ ệ

Ngôn ng  văn xuôi c a Tô Hoài giàu ch t th , ch t ho  Không thi u nh ng đo n văn,ữ ủ ấ ơ ấ ạ ế ữ ạ  

đ c lên, ng  nh  mình đang đ ng trọ ỡ ư ứ ước m t b c tranh hay đang xem m t trộ ứ ộ ường đo nạ  

phim v i góc quay th t r ng: "Hai ngớ ậ ộ ười đi li n h n m t tháng. H  đi thuy n trên nh ngề ơ ộ ọ ề ữ   tri n núi cao ng t, l m đ m nhà, th p thoáng ru ng, đ t đ , su i tr ng tinh, trông th y ề ấ ố ố ấ ộ ấ ỏ ố ắ ấ ở 

trước m t mà đi m y ngày ch a t i. […] A Ph  làm nhà thèo đ nh ra m t ng n đ i gianh.ặ ấ ư ớ ủ ả ộ ọ ồ  

Nh ng ngày quang tr i trông th y dòng sông và cánh đ ng B n Pe có ru ng xòe nh  cánhữ ờ ấ ồ ả ộ ư  

qu t". G n r i xa, cao và th p, di n và đi m, đ m xen nh t, khi thì s c nét nh    ngayạ ầ ồ ấ ệ ể ậ ạ ắ ư ở  

trước m t, lúc l i th p thoáng m  h  nh    ngoài t m m t; v a tr i r ng v i nh ng nétặ ạ ấ ơ ồ ư ở ầ ắ ừ ả ộ ớ ữ  

v  sông, su i m m m i, đã l i s ng s ng thu v  trong dáng núi gân gu c, hùng vĩ… Tẽ ố ề ạ ạ ừ ữ ề ố ả  con đường vượt su i, băng r ng mà th y đố ừ ấ ược hành trình và khát v ng đi tìm cu c s ngọ ộ ố  

t  do. Tái hi n khung c nh thiên nhiên mà g i đự ệ ả ợ ược v  đ p m nh m , phóng khoáng,ẻ ẹ ạ ẽ   lãng m n c a h n ngạ ủ ồ ười…

Nh ng ý th  trong V  ch ng A Ph  đữ ơ ợ ồ ủ ượ ạc t o nên b ng ngòi bút c a m t ngằ ủ ộ ười "th  ch "ợ ữ   tài hoa và kiên tâm trên con đường sáng t o. Ph i nói đ n c  tình c m g n bó th m thi t,ạ ả ế ả ả ắ ắ ế   sâu n ng c a nhà văn: "thiên nhiên và con ngặ ủ ười mi n Tây đã đ  thề ể ương đ  nh  cho tôiể ớ   nhi u quá, tôi không bao gi  quên" (Tô Hoài). Không ch  nhà văn, mà c  ngề ờ ỉ ả ườ ọi đ c cũng 

mu n nói l i tri ân núi r ng, sông su i và con ngố ờ ừ ố ười Tây B c – ngu n "nguyên li u" th mắ ồ ệ ấ  

đ m ch t th ! Tô Hoài đã tr  đẫ ấ ơ ả ược món n  ân tình đó khi truy n cho ngợ ề ườ ọi đ c nh ngữ   rung c m sâu xa v i c nh, v i ngả ớ ả ớ ười. Ông cũng đã th c hi n đự ệ ược đi u mà m i nhà vănề ọ  

đ u mong ề ước: "trong văn xuôi, c n ph i đầ ả ượm h n th , có nh  th  vãn xuôi m i trongồ ơ ư ế ớ   sáng c t cao"ấ