Chiếc thuyền ngoài xa thuộc dạng truyện luận đề với việc Nguyễn Minh Châu đã đặt ra vấn đề mối quan hệ giữa văn học và đời sống. Thông qua câu chuyện kể về chuyến đi của một nghệ sĩ nhiếp ảnh đến một vùng biển miền Trung để chụp ảnh nghệ thuật, với một cốt truyện nhiều tình huống bất ngờ với hệ thống nhân vật đa dạng, nhà văn đề cập đến tính trung thực của người nghệ sĩ, nêu lên mối quan hệ chặt chẽ giữa văn học và hiện thực cũng như những vấn đề phức tạp của cuộc sống, kể cả bi kịch số phận con người.
Trang 1Đ bài: Bình gi ng tác ph m Chi c thuy n ngoài xa c a Nguy n Minh Châuề ả ẩ ế ề ủ ễ
Bài làm Chi c thuy n ngoài xa thu c d ng truy n lu n đ v i vi c Nguy n Minh Châu đã đ t raế ề ộ ạ ệ ậ ề ớ ệ ễ ặ
v n đ m i quan h gi a văn h c và đ i s ng.ấ ề ố ệ ữ ọ ờ ố
Thông qua câu chuy n k v chuy n đi c a m t ngh sĩ nhi p nh đ n m t vùng bi nệ ể ề ế ủ ộ ệ ế ả ế ộ ể
mi n Trung đ ch p nh ngh thu t, v i m t c t truy n nhi u tình hu ng b t ng v iề ể ụ ả ệ ậ ớ ộ ố ệ ề ố ấ ờ ớ
h th ng nhân v t đa d ng, nhà văn đ c p đ n tính trung th c c a ngệ ố ậ ạ ề ậ ế ự ủ ười ngh sĩ, nêu lênệ
m i quan h ch t ch gi a văn h c và hi n th c cũng nh nh ng v n đ ph c t p c aố ệ ặ ẽ ữ ọ ệ ự ư ữ ấ ề ứ ạ ủ
cu c s ng, k c bi k ch s ph n con ngộ ố ể ả ị ố ậ ười
Trước h t c n đ t truy n ng n này trong c m h ng sáng tác chung c a Nguy n Minhế ầ ặ ệ ắ ả ứ ủ ễ Châu giai đo n đ u nh ng năm 80 th k trạ ầ ữ ở ế ỷ ước, đó là c m h ng lu n đ C m h ngả ứ ậ ề ả ứ
lu n đ th hi n m t lo t truy n B c tranh, Ngậ ề ể ệ ở ộ ạ ệ ứ ười đàn bà trên chuy n tàu t c hành,ế ố
Hương và Phai, B n quê, Khách quê ra, M con ch H ng, S ng mãi v i cây xanh,ế ở ẹ ị ằ ố ớ
M nh đ t tình yêu, M t l n đ i ch ng, Chi c thuy n ngoài xa có tính lu n đ chả ấ ộ ầ ố ứ ế ề ậ ề ở ỗ nhà văn đã cho "đ i ch ng" v i các quan ni m l c h u, l i th i, c h , x a cũ v conố ứ ớ ệ ạ ậ ỗ ờ ổ ủ ư ề
người, v cu c đ i và c v ngh thu t. Ngay chính Nguy n Minh Châu, lúc sinh th iề ộ ờ ả ề ệ ậ ễ ờ cũng có l n tâm s r ng chính mình cũng ch a thích "m t vài truy n tính ch t lu n đ vầ ự ằ ư ộ ệ ấ ậ ề ề
đ o đ c đ l ra quá rõ"(1). Chi c thuy n ngoài xa cũng th hi n đi u này m t vài câuạ ứ ể ộ ế ề ể ệ ề ở ộ văn, ví d : "Ch ng bi t ai đó l n đ u đã phát hi n ra b n thân cái đ p chính là đ o đ c?ụ ẳ ế ầ ầ ệ ả ẹ ạ ứ Trong giây phút b i r i, tôi tố ố ưởng chính mình v a khám phá th y cái chân lý c a s toànừ ấ ủ ự thi n, khám phá th y cái kho nh kh c trong ph n c a tâm h n". Nó ch là m t vài v tệ ấ ả ắ ầ ủ ồ ỉ ộ ế
g n đ l ra m c đích thuy t giáo c a tác gi , không nh hợ ể ộ ụ ế ủ ả ả ưởng t i ch đ chính c a tácớ ủ ề ủ
ph m là lu n đ v quan ni m gi a chân lý ngh thu t và cu c s ng. Chính c m h ngẩ ậ ề ề ệ ữ ệ ậ ộ ố ả ứ
lu n đ này đã chi ph i Chi c thuy n ngoài xa và M t l n đ i ch ng: nhà ngh sĩ ph iậ ề ố ế ề ộ ầ ố ứ ệ ả nhìn k , nhìn sâu vào nh ng gì tỹ ữ ưởng là đ p đ , hài hoà đ nh n ra b n ch t c a nó, t đóẹ ẽ ể ậ ả ấ ủ ừ
mà có trách nhi m cao h n, sâu s c h n v i cu c đ i và con ngệ ơ ắ ơ ớ ộ ờ ười
Trang 2Truy n đệ ược vi t xong trong tháng 8 năm 1983, nghĩa là nh ng năm trế ở ữ ước c a côngủ
cu c đ i m i (tính t năm 1986). Đ u nh ng năm 80 c a th k XX nộ ổ ớ ừ ầ ữ ủ ế ỷ ước ta lâm vào c nơ
kh ng ho ng kinh t n ng n Th c t đòi h i chúng ta ph i có nh ng c ch m i thíchủ ả ế ặ ề ự ế ỏ ả ữ ơ ế ớ
h p đ thay th c ch quan liêu bao c p đã l i th i, k c ph i thay đ i l i bao c p vợ ể ế ơ ế ấ ỗ ờ ể ả ả ổ ố ấ ề
t tư ưởng. Nhìn phở ương di n văn h c ta m i th y nh ng truy n nh Chi c thuy n ngoàiệ ọ ớ ấ ữ ệ ư ế ề
xa c a Nguy n Minh Châu là m t s báo hi u công cu c đ i m i trong văn h c, t đ tài,ủ ễ ộ ự ệ ộ ổ ớ ọ ừ ề nhân v t cho đ n cách vi t Chính vì th mà nhà văn đậ ế ế ế ược đánh giá r t cao, "là ngấ ườ i
c m nh n ra s m nh t, sâu xa nh t, t n máu th t tâm tả ậ ớ ấ ấ ậ ị ưởng mình cái yêu c u b c báchầ ứ
s ng còn c a cu c tr d n , mà ngày nay chúng ta g i là công cu c đ i m i" (2), "là m tố ủ ộ ở ạ ọ ọ ộ ổ ớ ộ
hi n tệ ượng văn h c m i" (3) Ph i đ t Chi c thuy n ngoài xa vào b i c nh nh ng nămọ ớ ả ặ ế ề ố ả ữ
trước đ i m i chúng ta m i th y rõ v trí tiên phong c a nhà văn trong vi c đ i m i vănổ ớ ớ ấ ị ủ ệ ổ ớ
h c nọ ước nhà
Do đ c tr ng th lo i là dung lặ ư ể ạ ượng ng n, chi ti t cô đ ng, hàm súc, c t truy n thắ ế ọ ố ệ ườ ng
di n ra trong m t th i gian, không gian h n ch đ hễ ộ ờ ạ ế ể ướng t i kh c ho m t hi n tớ ắ ạ ộ ệ ượng, phát hi n ra m t nét b n ch t trong đ i s ng, nên các tác gi truy n ng n r t chú ý t iệ ộ ả ấ ờ ố ả ệ ắ ấ ớ
vi c sáng t o tình hu ng. Ti n hành phân tích gi ng d y m t tác ph m truy n ng nệ ạ ố ế ả ạ ộ ẩ ệ ắ chúng ta cũng r t nên quan tâm t i y u t này. Xét dấ ớ ế ố ưới góc đ lý thuy t thì tình hu ngộ ế ố đóng vai trò b c l các m i quan h , đ a v xã h i và tính cách nhân v t, th hi n ch độ ộ ố ệ ị ị ộ ậ ể ệ ủ ề tác ph m. Chi c thuy n ngoài xa đã sáng t o ra m t tình hu ng ngh ch lý, oái oăm, trẩ ế ề ạ ộ ố ị ớ trêu. Vì là m t truy n mang tính lu n đ , mang tính t tộ ệ ậ ề ư ưởng, nhân v t trong truy n cũngậ ệ
là nhân v t t tậ ư ưởng, không ph i là nhân v t tính cách nên tr ng tâm phân tích truy nả ậ ọ ệ
ng n này nên đi sâu h n vào phắ ơ ương di n tình hu ng. B i nh tình hu ng này mà tính tệ ố ở ờ ố ư
tưởng c a tác ph m m i đủ ẩ ớ ược th hi n rõ.ể ệ
Có th t m x p vào các nhóm tình hu ng sau:ể ạ ế ố
M t là, ngh ch lý gi a đ i s ng và ngh thu t. C m t t p th ngh sĩ nhi p nh trongộ ị ữ ờ ố ệ ậ ả ộ ậ ể ệ ế ả
"dăm tháng" tr i đã ch p đờ ụ ược "hàng trăm b c nh đ p, ch p công phu ", đứ ả ẹ ụ ược ông
Trưởng phòng "là người sâu s c, l i cũng l m sáng ki n" đánh giá là "đ p thì đ p th c ắ ạ ắ ế ẹ ẹ ự
và nh t là l i có h n n a. Đúng là nh ng b c nh ngh thu t". Th mà, cũng chính vìấ ạ ồ ữ ữ ứ ả ệ ậ ế
Trang 3Trưởng phòng thông minh này l i "không th ch n đ cho mạ ể ọ ủ ười hai tháng, v n đang cònẫ thi u m t t ". Thì ra ngế ộ ờ ười ngh sĩ dù có c g ng bao nhiêu, n l c bao nhiêu, đ u tệ ố ắ ỗ ự ầ ư nhi u th i gian, b ra nhi u tâm huy t và trí tu bao nhiêu cũng ch a th đáp ng đề ờ ỏ ề ế ệ ư ể ứ ượ c đòi h i c a cu c s ng. Ngỏ ủ ộ ố ười ngh sĩ không bao gi đệ ờ ược th a mãn, ph i luôn coi m cỏ ả ụ đích ngh thu t luôn phía trệ ậ ở ước đ ph n đ u. Đây có th coi là thông đi p ngh thu tể ấ ấ ể ệ ệ ậ
th nh t c a nhà văn.ứ ấ ủ
Hai là, ngh ch lý gi a c nh đ p c a thiên nhiên th m ng tr tình và di ho chi n tranh.ị ữ ả ẹ ủ ơ ộ ữ ạ ế Cái b bi n y cách Hà N i h n sáu trăm cây s , đờ ể ấ ộ ơ ố ược Phùng nhà ngh sĩ nhi p nhệ ế ả nhìn b ng con m t "nhà ngh ", nó "th t là th m ng", "th t là ph ng l ng và tằ ắ ề ậ ơ ộ ậ ẳ ặ ươi mát
nh da th t c a mùa thu ", th nh ng l i có "nh ng bãi xe tăng do b n thi t giáp ng yư ị ủ ế ư ạ ữ ọ ế ụ
v t l i trên đứ ạ ường rút ch y h i "tháng ba b y nhăm" (bây gi sau g n mạ ồ ả ờ ầ ười năm, đã bị
h i nơ ước g m mòn và làm cho sét g ) ". Theo tôi t chi ti t này ít nh t cũng mang baặ ỉ ừ ế ấ
d ng ý ngh thu t sau. Th nh t, nó nh c nh ngụ ệ ậ ứ ấ ắ ở ười ngh sĩ đ ng bao gi quên cáiệ ừ ờ ngh ch lý c a đ i s ng. Ngh thu t không ch c nh đ p th m ng mà còn c cái hi nị ủ ờ ố ệ ậ ỉ ở ả ẹ ơ ộ ở ả ệ
th c s n sùi gai góc kia. Th hai, đ b n đ c kh i ng ngàng nó nh là m t s báo hi uự ầ ứ ể ạ ọ ỏ ỡ ư ộ ự ệ
đ a d n b n đ c vào ch đ chính th hi n nh ng tình hu ng ngh ch lý căng th ng dư ầ ạ ọ ủ ề ể ệ ở ữ ố ị ẳ ữ
d i h n. Đây có th coi là m t bi n pháp tâm lý m i g i b n đ c theo dõi nh ng di nộ ơ ể ộ ệ ờ ọ ạ ọ ữ ễ
bi n ti p sau c a câu chuy n. Th ba, nó nh c khéo b n đ c b i c nh ra đ i c a câuế ế ủ ệ ứ ắ ạ ọ ố ả ờ ủ chuy n là ch a xa m t th i chi n tranh (chú ý m t chi ti t nh "sau g n mệ ư ộ ờ ế ộ ế ỏ ầ ười năm"). Mà chi n tranh bao gi cũng đi li n v i s m t mát, đau thế ờ ề ớ ự ấ ương nên di ho , c phạ ả ở ươ ng
di n v t ch t và phệ ậ ấ ương di n tinh th n v n còn t n t i dai d ng. Do v y, nh ng đi u gìệ ầ ẫ ồ ạ ẳ ậ ữ ề
x u, phi nhân tính đấ ược đ c p ph n sau c a câu chuy n cũng không có gì l Cái màề ậ ở ầ ủ ệ ạ chúng ta c n là làm sao xóa b t d n di ho chi n tranh, làm li n s o nh ng n i đau màầ ớ ầ ạ ế ề ẹ ữ ỗ chi n tranh đ l i. Đây cũng là m t n ý c n đế ể ạ ộ ẩ ầ ược khai thác sâu h n.ơ
Ba là, ngh ch lý gi a c nh thiên nhiên đ p th m ng h u tình và cái đ p vô h n. Chúng taị ữ ả ẹ ơ ộ ữ ẹ ồ
t m quy ạ ước "đ p" là m t khái ni m mang tính ẹ ộ ệ ướ ệc l cao đ kh i ph i vể ỏ ả ướng vào hàng rào c a đủ ường biên khái ni m này, và th ng nh t v i nhau, ngoài đ i cũng nh trongệ ố ấ ớ ở ờ ư văn chương v n t n t i cái đ p có h n và cái đ p vô h n. L n th nh t Phùng không l yẫ ồ ạ ẹ ồ ẹ ồ ầ ứ ấ ấ
Trang 4"c nh ngả ười ta đ y m t chi c thuy n xu ng nẩ ộ ế ề ố ước" vì "c nh đ y thuy n đ y không khíả ẩ ề ầ vui nh n th t hùng tráng" này l i có gì "h i thô l ". L n th hai Phùng cũng không thộ ậ ạ ơ ỗ ầ ứ ể
l y c nh "thuy n đánh cá thu lấ ả ề ưới vào lúc nh p nho ng sáng" vì đó là "m t c nh ch t" cóậ ạ ộ ả ế quá nhi u ngề ười đã khai thác. L n th ba Phùng cũng không l y c nh "Đ ng đông đãầ ứ ấ ả ằ
tr ng sáng. Trên m t n a vòm tr i sao đã l n h t. Nh ng đám mây hình v sò c h ng lênắ ộ ử ờ ặ ế ữ ỏ ứ ồ
d n, trong khi đó, m t bi n tuy đã sáng rõ, đ n cái m c đ ng trong b cũng nhìn th yầ ặ ể ế ứ ứ ờ ấ
t ng đừ ường g p n p lăn tăn trên m t t m thép dát màu xám đ c". Nh ng cũng chính c nhấ ế ặ ấ ụ ư ả này "sao mà t nh t, ti ng sóng d i vào gi c ng su t đêm ch y tr n đi đâu h t, bi nẻ ạ ế ồ ồ ộ ấ ủ ố ạ ố ế ể
im thít và không màu s c, nh m t con s a kh ng l d t vào bãi". Ph i đ n l n th tắ ư ộ ứ ổ ồ ạ ả ế ầ ứ ư Phùng m i quy t đ nh b m máy đ thu vào ng kính " vài ba chi c mũi thuy n và m tớ ế ị ấ ể ố ế ề ộ
c nh đan chéo c a nh ng t m lả ủ ữ ấ ướ ọi đ ng đ y nh ng gi t nầ ữ ọ ước, m i m t lỗ ắ ướ ẽi s là m tộ
n t nh c trong b n hoà t u ánh sáng và bóng t i, tố ạ ả ấ ố ượng tr ng cho khung c nh bình minhư ả
là m t kho ng sáng r c r đ n m c chói m t, trong kho ng sáng đó s hi n lên trong t mộ ả ự ỡ ế ứ ắ ả ẽ ệ ầ nhìn th t xa nh ng đậ ữ ường nét c a thân hình m t ngủ ộ ười đàn bà đang cúi lom khom, s iả cánh tay th t dài v phía trậ ề ước kéo t m lấ ưới lên kh i m t nỏ ặ ước, và phía sau l ng ngư ườ i đàn bà, hình m t ng ph và m t đ a tr đ ng th ng trên đ u mũi thuy n, dùng l c toànộ ư ủ ộ ứ ẻ ứ ẳ ầ ề ự thân làm đòn b y nâng b ng hai chi c g ng lẩ ổ ế ọ ưới chĩa th ng lên tr i".ẳ ờ
Đúng là m t c nh đ p có h n, kho kho n, trong sáng, tộ ả ẹ ồ ẻ ắ ươi vui!
Đó là m t c nh th t hài hoà v hình nh, màu s c. Nhà ho sĩ đã hoà ph i s c màu có cộ ả ậ ề ả ắ ạ ố ắ ả ánh sáng và bóng t i, c c n c nh và vi n c nh "văn trong h u h a" trong văn có ho vàố ả ậ ả ễ ả ữ ọ ạ
có c "văn trung h u nh c" trong văn có nh c (m i m t lả ữ ạ ạ ỗ ắ ướ ẽi s là m t n t nh c), có cộ ố ạ ả
c nh thiên nhiên và c nh con ngả ả ười lao đ ng, có c nh khách quan và có c ch quan c aộ ả ả ủ ủ
ch th (chói m t).ủ ể ắ
Đ có để ượ ảc c nh này Phùng ph i qua b n l n quy t đ nh. Ngh thu t là nh v y, ph i làả ố ầ ế ị ệ ậ ư ậ ả
s công phu, tìm tòi bi t ch đ i, đòi h i m t s kiên nh n cao đ Và cũng tr trêu thay,ự ế ờ ợ ỏ ộ ự ẫ ộ ớ ngh thu t không ch th là có đệ ậ ỉ ế ược mà còn ph i là "gi i cho" n a. Chính Phùng đã tâmả ờ ữ
ni m đi u này: " n u không có thêm s s p đ t đ y tài tình c a ng u nhiên thì v i tài baệ ề ế ự ắ ặ ầ ủ ẫ ớ
đ n bao nhiêu, anh cũng ch thu đế ỉ ược nh ng t m nh vô h n".ữ ấ ả ồ
Trang 5B n là, ngh ch lý gi a "cái đ p tuy t đ nh c a ngo i c nh" và c nh con ngố ị ữ ẹ ệ ỉ ủ ạ ả ả ười lam lũ, v tấ
v , kh đau. Ph i đ n l n th năm Phùng m i đả ổ ả ế ầ ứ ớ ược "m t c nh "đ t" tr i cho": " Mũiộ ả ắ ờ thuy n in m t nét m h loè nhoè vào b u sề ộ ơ ồ ầ ương mù tr ng nh s a có pha đôi chút màuắ ư ữ
h ng h ng do ánh m t tr i chi u vào. Vài bóng ngồ ồ ặ ờ ế ườ ớ ẫi l n l n tr con ng i im phăng ph cẻ ồ ắ
nh tư ượng trên chi c mui khum khum, đang hế ướng m t vào b T t c khung c nh yặ ờ ấ ả ả ấ nhìn qua nh ng cái m t lữ ắ ưới và t m lấ ướ ằi n m gi a hai chi c g ng vó hi n ra dữ ế ọ ệ ưới m tộ hình thù y h t cánh m t con d i, toàn b khung c nh t đệ ộ ơ ộ ả ừ ường nét đ n ánh sáng đ u hàiế ề hòa và đ p, m t v đ p th c đ n gi n và toàn bích khi n đ ng trẹ ộ ẻ ẹ ự ơ ả ế ứ ước nó tôi tr nên b iở ố
r i, trong trái tim nh có cái gì bóp th t vào?".ố ư ắ
Ph i có m t bút l c m nh m , m t s am hi u sâu s c v h i ho , m t s nh y c mả ộ ự ạ ẽ ộ ự ể ắ ề ộ ạ ộ ự ạ ả
trước cái đ p m i có th vi t n i đo n văn miêu t "cái đ p tuy t đ nh", "toàn bích" này.ẹ ớ ể ế ổ ạ ả ẹ ệ ỉ Câu đ u là ầ ướ ệc l , là c m nh n chung "m t b c tranh m c tàu ". Các câu sau là nh ngả ậ ộ ứ ự ữ hình nh c th v i mũi thuy n trôi trong b u sả ụ ể ớ ề ầ ương mù, vài bóng ngườ ải c ngườ ớ i l n
l n tr con, r i nh ng cái m t lẫ ẻ ồ ữ ắ ưới và t m lấ ưới C nh th t huy n o (b u sả ậ ề ả ầ ương mù
tr ng nh s a), tinh khôi, tinh khi t (màu h ng h ng do ánh m t tr i chi u vào), v a tĩnhắ ư ữ ế ồ ồ ặ ờ ế ừ
t i (im phăng ph c), v a s ng đ ng (hạ ắ ừ ố ộ ướng m t vào b ). Các tính t láy loè nhoè, h ngặ ờ ừ ồ
h ng, phăng ph c, khum khum tăng cồ ắ ường thêm đ huy n o, nh h nh th c. Các soộ ề ả ư ư ư ự sánh tinh t tr ng nh s a, im phăng ph c nh tế ắ ư ữ ắ ư ượng, y h t cánh m t con d i làm đ mệ ộ ơ ậ thêm ch t t o hình c a b c tranh. Dấ ạ ủ ứ ường nh ngôn t b t l c trư ừ ấ ự ước cái đ p, nhà ho sĩẹ ạ
bu c lòng ph i đ a "cái tôi" ch quan tham gia vào "quá trình thộ ả ư ủ ưởng th c": " đ ngứ ứ
trước nó tôi tr nên b i r i, trong trái tim nh có cái gì bóp th t vào?" Làm cho b c tranhở ố ố ư ắ ứ kia nhu m thêm "s c màu" tâm tr ng.ố ắ ạ
Nh ng oái oăm thay, ngh ch lý và tr trêu thay, c nh đ p nh t, có h n nh t l i là c nh nư ị ớ ả ẹ ấ ồ ấ ạ ả ẩ
ch a nh ng đi u t h i nh t, xót xa nh t!ứ ữ ề ệ ạ ấ ấ
Đó là ti ng quát c a gã ng ph : "Đ ng đ y tao gi t c mày đi bây gi ".ế ủ ư ủ ộ ậ ế ả ờ
Đó là "m t thân hình quen thu c c a đàn bà vùng bi n, cao l n v i nh ng độ ộ ủ ể ớ ớ ữ ường nét thô
k ch. M r m t. Khuôn m t m t m i sau m t đêm th c tr ng kéo lệ ụ ỗ ặ ặ ệ ỏ ộ ứ ắ ưới, tái ng t vàắ
Trang 6dường nh đang bu n ng ".ư ồ ủ
Đó là m t gã đàn ông "mái tóc nh t qu chân đi ch bát hàng lông mày cháy n ng rộ ư ổ ạ ữ ắ ủ
xu ng hai con m t đ y v đ c d "ố ắ ầ ẻ ộ ữ
Ch a h t, ti p theo là c nh hành hung đánh đ p, phi nhân tính rùng r n: "Lão đàn ông l pư ế ế ả ậ ợ ậ
t c tr nên hùng h , m t đ gay g t, lão rút trong ngứ ở ổ ặ ỏ ắ ười ra m t chi c th t l ng c a línhộ ế ắ ư ủ ngu ngày x a ch ng nói ch ng r ng lão trút c n gi n nh l a cháy b ng cách dùngỵ ư ẳ ẳ ằ ơ ậ ư ử ằ chi c th t l ng qu t t i t p vào l ng ngế ắ ư ậ ớ ấ ư ười đàn bà, lão v a đánh v a th h ng h c, haiừ ừ ở ồ ộ hàm răng nghi n ken két "ế
Nghi t ngã thay! Khát v ng tìm đ n cái đ p đ mong mu n làm cho con ngệ ọ ế ẹ ể ố ườ ẹi đ p lên là
r t đáng quý nh ng ngấ ư ười ngh sĩ ph i t nh táo đ nh n ra cái th c t phũ phàng c a đ iệ ả ỉ ể ậ ự ế ủ ờ
s ng. Và đây cũng là l i c nh t nh cho t t c m i ngố ờ ả ỉ ấ ả ọ ười: hãy t nh táo trỉ ước cái đ p. B tẹ ấ
c cái đ p nào cũng r t có th n ch a nh ng đi u ph c t p đi ngứ ẹ ấ ể ẩ ứ ữ ề ứ ạ ượ ạ ạc l i h nh phúc c aủ con người. Cái tình hu ng ngh ch lý này trong Chi c thuy n ngoài xa đã xua tan màn khóiố ị ế ề lãng m n ph lên hình nh tuy t đ p kia đ làm tr ra cái s tàn nh n c a đ i thạ ủ ả ệ ẹ ể ơ ự ẫ ủ ờ ường.
Người ngh sĩ không ch nh n th y c nh đ p lãng m n bên ngoài kia mà còn ph i nhìnệ ỉ ậ ấ ả ẹ ạ ả
th y c c nh hành h man r c a lão ng ph n Đây là bài h c, là trách nhi m, cũng làấ ả ả ạ ợ ủ ư ủ ọ ọ ệ
lương tâm c a ngh thu t.ủ ệ ậ
Dưới góc đ nhân v t chúng ta cũng th y nhà văn đã s d ng nguyên t c ngh ch lý, đ iộ ậ ấ ử ụ ắ ị ố
l p trong xây d ng nhân v t: cái t t cái x u l n l n, đan cài v i nhau. Ngậ ự ậ ố ấ ẫ ộ ớ ười đàn bà x uấ
xí thô k ch y có v b ngoài th t quá nh n nh c, cam ch u "ba ngày m t tr n nh , nămệ ấ ẻ ề ậ ẫ ụ ị ộ ậ ẹ ngày m t tr n n ng" nh ng v n không ch u "chia tay" v i gã ch ng vũ phu tàn b o. B iộ ậ ặ ư ẫ ị ớ ồ ạ ở
vì, nh l i giãi bày gan ru t c a ngư ờ ộ ủ ười m đáng thẹ ương ta m i th y bà có m t t m lòngớ ấ ộ ấ
hy sinh vô b " đám đàn bà hàng chài thuy n chúng tôi c n ph i có ngờ ở ề ầ ả ười đàn ông để chèo ch ng khi phong ba, đ cùng làm ăn nuôi n ng đ ng m t s p con nhà nào cũng trênố ể ấ ặ ộ ắ
dưới ch c đ a Đàn bà thuy n chúng tôi ph i s ng cho con ch không th s ng choụ ứ ở ề ả ố ứ ể ố mình ". Còn gã đàn ông kia cũng không h n hoàn toàn x u. Vì đâu mà lão tr lên vũ phuẳ ấ ở tàn đ c nh v y ? Khi x a, theo l i v lão thì đó " là m t anh con trai c c tính nh ng hi nộ ư ậ ư ờ ợ ộ ụ ư ề
Trang 7lành l m, không bao gi đánh đ p " . V n theo l i v lão thì là do lão "kh quá" vì làm ănắ ờ ậ ẫ ờ ợ ổ nuôi con. R i đói, khi "ông tr i làm bi n đ ng su t hàng tháng, c nhà v ch ng con cáiồ ờ ể ộ ố ả ợ ồ toàn ăn cây xương r ng lu c ch m mu i ". Trồ ộ ấ ố ước sau thì h n v n là ngắ ẫ ười lao đ ngộ
lương thi n, h n n a l i là lao đ ng chính, ki m s ng b ng m hôi nệ ơ ữ ạ ộ ế ố ằ ồ ước m t c a mìnhắ ủ
đ nuôi mể ười m y mi ng ăn. Lão đánh v đ gi i t a nh ng b c b i. Ta hãy đ ý khiấ ệ ợ ể ả ỏ ữ ứ ố ể đánh v lão cũng đau đ n "C m i nhát qu t xu ng lão l i nguy n r a b ng cái gi ng rênợ ớ ứ ỗ ấ ố ạ ề ủ ằ ọ
r đau đ n". Lão cũng không ph i là k hi u chi n, không ph i là k ch thích gây g đánhỉ ớ ả ẻ ế ế ả ẻ ỉ ổ
đ m ngấ ười khác, b ng c là ngay Phùng cũng kh ng đ nh "lão đánh tôi hoàn toàn vì m cằ ớ ẳ ị ụ đích t v ". Còn th ng Phác đ a tr ham hi u bi t (c n k gi i thích cho tôi nghe cu cự ệ ằ ứ ẻ ể ế ặ ẽ ả ộ
s ng c a nh ng gi ng chim trên r ng), s m lam lũ lao đ ng, h n nhiên ch i v i "tôi" nhố ủ ữ ố ừ ớ ộ ồ ơ ớ ư
m t ngộ ườ ại b n thân và r t thấ ương m Bên c nh nh ng ph m ch t y trong nó cũng nẹ ạ ữ ẩ ấ ấ ẩ
ch a m t tính côn đ nguy hi m: s n sàng c m dao đâm b đ c u m Nó s m đã có ýứ ộ ồ ể ẵ ầ ố ể ứ ẹ ớ
th c báo thù b ng cách l y b o l c đ ngăn c n b o l c.ứ ằ ấ ạ ự ể ả ạ ự
Nh v y, nhân v t trong Chi c thuy n ngoài xa đư ậ ậ ế ề ượ ấc c u trúc v i t t c s ph c t p c aớ ấ ả ự ứ ạ ủ
nó, không h n x u cũng không h n là k t t. Xét đ n cùng lão ch ng v a là th ph m gâyẳ ấ ẳ ẻ ố ế ồ ừ ủ ạ
ra c nh đau đ n cho ngả ớ ườ ợi v , cho con đ đ ng th i cũng l i là n n nhân c a cu c s ngẻ ồ ờ ạ ạ ủ ộ ố còn tăm t i kh n kh Ngố ố ổ ườ ợi v cũng v a là n n nhân v a là th ph m, mà theo chính l iừ ạ ừ ủ ạ ờ
m thì là do "cái l i là đám đàn bà thuy n đ nhi u quá". Th ng Phác cũng th , v a làụ ỗ ở ề ẻ ề ằ ế ừ
n n nhân c a thói côn đ l i v a là th ph m kích đ ng thói côn đ và chính nó cũng s mạ ủ ồ ạ ừ ủ ạ ộ ồ ớ
có tính côn đ Nh ng nhân v t đó ch a mang chi u kích c a nhân v t tính cách v iồ ữ ậ ư ề ủ ậ ớ
nh ng quá trình phát tri n tâm lý nh ng nó đã làm t t ch c năng th hi n ch đ tácữ ể ư ố ứ ể ệ ủ ề
ph m.ẩ
M t phộ ương di n r t thành công c a truy n ng n là cách ch n đi m nhìn tr n thu t. Nhàệ ấ ủ ệ ắ ọ ể ầ ậ văn trao đi m nhìn tr n thu t cho Phùng, nhân v t ngể ầ ậ ậ ườ ểi k chuy n là cách ch n t i u.ệ ọ ố ư Phùng k l i k chuy n mình tr c ti p ch ng ki n, tr c ti p tham gia vào bi n c câuể ạ ể ệ ự ế ứ ế ự ế ế ố chuy n (nói chuy n v i Phác đ a con; đánh l i gã ch ng đ tránh đòn cho ngệ ệ ớ ứ ạ ồ ể ười đàn bà ; nghe l i tr n tình, giãi bày c a ngờ ầ ủ ườ ợi v ) nên câu chuy n k ra r t th t, vì đó là chuy nệ ể ấ ậ ệ
c a ngủ ườ ể ể ại k , k l i chuy n c a mình. Cách k này chúng tôi đã khái quát thành kháiệ ủ ể
Trang 8ni m "k ch hóa nhân v t ngệ ị ậ ườ ểi k chuy n " (4). Ngệ ườ ểi k chuy n đóng vai nhân v tệ ậ
nh y vào các bi n c , tham gia tr c ti p vào các di n bi n c a c t truy n, r i k l i choả ế ố ự ế ễ ế ủ ố ệ ồ ể ạ
b n đ c nghe; đi u đó đã t o ra xu hạ ọ ề ạ ướng tr n thu t ti m ti n g n h n v i s th t ngoàiầ ậ ệ ế ầ ơ ớ ự ậ
đ i. Th n a, Phùng là ngờ ứ ữ ười tr i nghi m, giàu v n s ng (t ng có mả ệ ố ố ừ ười năm c m súngầ đánh gi c, nay làm ngh ch p nh đặ ề ụ ả ược đi nhi u n i, ti p xúc nhi u ngề ơ ế ề ười) nên l i vănờ
tr n thu t ch a nhi u y u t tri t lý, ví nh " đ i cái gì cũng th , con ngầ ậ ứ ề ế ố ế ư ở ờ ế ườ ải b n tính
v n lố ười bi ng, đôi khi mình hãy c đ cho mình r i vào hoàn c nh b ép bu c ph i làm,ế ứ ể ơ ả ị ộ ả không khéo l i làm đạ ược m t cái gì". Ph i là ngộ ả ười nh Phùng, ngh nghi p nh Phùngư ề ệ ư
b n đ c m i tin và th m thía tri t lý này. H n n a Phùng là m t ngh sĩ nhi p nh nênạ ọ ớ ấ ế ơ ữ ộ ệ ế ả
t t y u ph i có y u t ngh nghi p trong l i k Th cho nên l i văn đây tràn đ y ch tấ ế ả ế ố ề ệ ờ ể ế ờ ở ầ ấ
th , ch t tr tình và cũng đ m ch t h a, ch t đi n nh thì đó cũng là đi u d hi u. Vàơ ấ ữ ậ ấ ọ ấ ệ ả ề ễ ể các th pháp ngh thu t trong l i k cũng rõ cái d u n ngh nghi p g n v i nhân v t víủ ệ ậ ờ ể ấ ấ ề ệ ắ ớ ậ
d m t phép so sánh t m t ng ph Ng ph thì bao gi cũng đi li n v i cái thuy n vàụ ộ ả ộ ư ủ ư ủ ờ ề ớ ề
lưới, th nên:ế
"T m l ng r ng và cong nh chi c thuy n"ấ ư ộ ư ế ề
"Nh ng món tóc vàng hoe có ch đ qu ch nh m lữ ỗ ỏ ạ ư ớ ưới to đã b t b t"ợ ạ
"C p m t th t đen g i cho tôi nghĩ đ n con m t ngặ ắ ậ ợ ế ắ ười ta v trên đ u mũi thuy n"ẽ ầ ề
Ch th tr n thu t là ngôi th nh t, ngủ ể ầ ậ ứ ấ ườ ểi k chuy n đ ng nh t v i nhân v t đã th ngệ ồ ấ ớ ậ ố
nh t c hai đi m nhìn, c a nhân v t v n b chia c t vào t ng c nh, c a ngấ ả ể ủ ậ ố ị ắ ừ ả ủ ườ ể ố i k v n luôn xuyên su t các s ki n trên m t tr c th i gian đã t o nên s nh t quán c a l i vănố ự ệ ộ ụ ờ ạ ự ấ ủ ờ
tr n thu t trong c u trúc văn b n, v a đi sâu, c th vào các s ki n v a quy chi u m tầ ậ ấ ả ừ ụ ể ự ệ ừ ế ộ cách toàn di n, h th ng c t truy n. V y nên truy n c lôi kéo ta vào t ng chi ti t v aệ ệ ố ố ệ ậ ệ ứ ừ ế ừ
h p d n m i g i ta dõi theo cái k t c c c a câu chuy n s nh th nào, li u ngấ ẫ ờ ọ ế ụ ủ ệ ẽ ư ế ệ ườ ợi v có
b lão ch ng kia không, li u tòa có x cho h ly hôn không, r i s ph n nh ng đ a conỏ ồ ệ ử ọ ồ ố ậ ữ ứ
h s ra sao ọ ẽ
Đ i v i nhà văn tài năng thì có khi ngố ớ ườ ọi đ c ch c n đ c cái tên truy n là đã nh n chân raỉ ầ ọ ệ ậ
được phong cách c a ông ta. Các tiêu đ truy n B c tranh, M t l n đ i ch ng, M nhủ ề ệ ứ ộ ầ ố ứ ả
Trang 9trăng cu i r ng, Chi c thuy n ngoài xa đã góp ph n làm rõ h n n i dung tác ph m, rõố ừ ế ề ầ ơ ộ ẩ cái d u n c a nhà văn Nguy n Minh Châu. đây "chi c thuy n" ngh thu t đang trôiấ ấ ủ ễ Ở ế ề ệ ậ trên "ngoài xa" cu c đ i đã nói lên r t hay m i quan h gi a ngh thu t và cu c s ng,ộ ờ ấ ố ệ ữ ệ ậ ộ ố ngh thu t n m trong cu c s ng này, bi u hi n cu c s ng. Ngệ ậ ằ ộ ố ể ệ ộ ố ười ngh sĩ chèo lái conệ thuy n ngh thu t y v a ph i hi u sâu s c con thuy n ngh thu t v a ph i n m b t rõề ệ ậ ấ ừ ả ể ắ ề ệ ậ ừ ả ắ ắ
nh ng lu ng l ch, đ nông sâu c a bi n c cu c đ i. Có v y m i đ a ngh thu t t iữ ồ ạ ộ ủ ể ả ộ ờ ậ ớ ư ệ ậ ớ chân tr i lý tờ ưởng c a h nh phúc và cái đ p c a con ngủ ạ ẹ ủ ười