Mùa thu là cảm hứng muôn đời của người nghệ sĩ. Thu đến, thu đi; thu là khoảng giao mùa, khoảng lặng để thi nhân tìm thấy ở đó một mối đồng cảm sâu xa, để tạc nên những bức tranh cảnh sắc đa thanh, đa hình mà người đọc bao thế hệ vẫn ngẩn ngơ chiêm ngưỡng. Giữa mạch thơ chung dồi dào ấy, ta luôn nhớ đến mùa thu Hà Nội xưa đầy ý vị của Nguyễn Đình Thi.
Trang 1Đ bài: Bình gi ng đo n th sau đây trong bài Đ t nề ả ạ ơ ấ ướ ủc c a Nguy n Đình Thi, t : ễ ừ
"Sáng ch m l nh trong lòng Hà N i Sau l ng th m n ng lá r i đ y."ớ ạ ộ ư ề ắ ơ ầ
Bài làm Mùa thu là c m h ng muôn đ i c a ngả ứ ờ ủ ười ngh sĩ. Thu đ n, thu đi; thu là kho ng giaoệ ế ả mùa, kho ng l ng đ thi nhân tìm th y đó m t m i đ ng c m sâu xa, đ t c nên nh ngả ặ ể ấ ở ộ ố ồ ả ể ạ ữ
b c tranh c nh s c đa thanh, đa hình mà ngứ ả ắ ười đ c bao th h v n ng n ng chiêmọ ế ệ ẫ ẩ ơ
ngưỡng. Gi a m ch th chung d i dào y, ta luôn nh đ n mùa thu Hà N i x a đ y ý vữ ạ ơ ồ ấ ớ ế ộ ư ầ ị
c a Nguy n Đình Thi:ủ ễ
Sáng ch m l nh trong lòng Hà N i ớ ạ ộ
Nh ng ph dài xao xác h i may ữ ố ơ
Ng ườ i ra đi đ u không ngo nh l i ầ ả ạ Sau l ng th m n ng lá r i đ y ư ề ắ ơ ầ
Mùa thu x a nay v n đ p và d u dàng, thanh nhã. Thu tr thành m t ph n không th thi uư ẫ ẹ ị ở ộ ầ ể ế khi nh c đ n th vi t v thiên nhiên. y là m t mùa thu thu n quê đ t Vi t trong thắ ế ơ ế ề Ấ ộ ầ ấ ệ ơ Nguy n Khuy n, m t mùa thu thâm tr m, huy n bí trong th L u Tr ng L , m t mùa thuễ ế ộ ầ ề ơ ư ọ ư ộ
ch a đ y s phôi pha theo nh p ch y th i gian trong th Xuân Di u. Rõ ràng nét phongứ ầ ự ị ả ờ ơ ệ phú c a m t đ tài cũ nh th là thách th c cho sáng t o, tìm tòi và khám phá. Nguy nủ ộ ề ư ế ứ ạ ễ Đình Thi hi u h n ai h t đi u đó. Ông không mu n b m đi, th m chí chìm h n gi aể ơ ế ề ố ị ờ ậ ẳ ữ
nh ng nét r t đ m, r t sâu, r t tinh c a ngữ ấ ậ ấ ấ ủ ười trước. Ch ng ph i" Tr i thu xanh ng tẳ ả ờ ắ
m y t ng cao" (Nguy n Khuy n), cũng không ph i "Sen tàn, cúc l i n hoa" (Nguy nấ ầ ễ ế ả ạ ở ễ Du), nét thu c a Nguy n Đình Thi là nét thu đô th , nét thu th đô hào hoa, thanh l ch:ủ ễ ị ủ ị
"Sáng ch m l nh trong lòng Hà N i ớ ạ ộ
Nh ng ph dài xao xác h i may ữ ố ơ
Mùa thu đượ ảc c m nh n th i đi m m n c m c a đ t tr i. Dậ ở ờ ể ẫ ả ủ ấ ờ ường nh thu đã v đâu đóư ề
Trang 2khi h i l nh đang m n man ch m nh vào da th t. Ch " ch m" do đó m i th t tinh t ơ ạ ơ ạ ẹ ị ữ ớ ớ ậ ế
"Ch m" là s b t đ u, là đi u m i m , nó ch a đ ng trong mình chút gì nh là e p c aớ ự ắ ầ ề ớ ẻ ứ ự ư ấ ủ mùa thu. C m quan m h v nh ng làn h i giá ch a h n là mùa thu. Bi t đả ơ ồ ề ữ ơ ư ẳ ế ược cái"
ch m l nh" là thi sĩ đang ngớ ạ ở ưỡng giao thoa c a khí tr i kho nh kh c mà tín hi u thuủ ờ ở ả ắ ệ
đã xu t hi n, nh ng thu y v n ch a đ n đ n ng đ m nh t. Báo hi u ban đ u nh thấ ệ ư ấ ẫ ư ế ộ ồ ậ ấ ệ ề ư ế
d nhoè đi, ph n vì b t ng , ph n vì h t th y đ u s sàng quá. Cho nên, cũng là đễ ầ ấ ờ ầ ế ả ề ẽ ươ ng nhiên khi ch nh ng tâm h n th t nh y c m, th t, g n bó v i nét đ c tr ng thân thu c nàyỉ ữ ồ ậ ạ ả ậ ắ ớ ặ ư ộ
m i có th hi u và đón nh n tr n v n ân s ng tuy t v i c a thiên nhiên đây không chớ ể ể ậ ọ ẹ ủ ệ ờ ủ Ở ỉ
có mình thi sĩ mà còn có c không gian Hà N i c ph phả ộ ả ố ường Hà N i, c lòng ngộ ả ười Hà
N i c m nh n độ ả ậ ược khi tr i nay đ i khác b i thoáng hi n di n c a mùa thu. Nh ng cóờ ổ ở ệ ệ ủ ư
th t là heo may tan loãng vào không gian đó tr thành ám hi u riêng c a đ t tr i và lòngậ ở ệ ủ ấ ờ
người Th đô? Ch ng bi t n a, nh ng qua nh ng v n th đ p d u dàng c a Nguy nủ ẳ ế ữ ư ữ ầ ơ ẹ ị ủ ễ Đình Thi t t th y chúng ta đã đấ ả ược c m nghe đ y đ h n thu c a m t Hà N i trong sángả ầ ủ ồ ủ ộ ộ
đ n vô ng n.ế ầ
T trừ ước đ n nay nhi u ngế ề ười trong nét b i h i xúc c m ch chú tâm đem cái "ch mố ồ ả ỉ ớ
l nh" đ t vào "lòng Hà N i" mà quên đi trạ ặ ộ ường th i gian trong tr o c a m t s m thu.ờ ẻ ủ ộ ớ
Đ ng xem "sáng" đ n thu n ch là y u t thông tin. Đó là s nh n m nh. "Sáng mátừ ơ ầ ỉ ế ố ự ấ ạ trong" hôm nay hoài ni m v "sáng ch m l nh" năm x a. Không gian nguyên lành, d ch uệ ề ớ ạ ư ễ ị
c a ngày m i là đi m kh i đ u cho m ch c m xúc Nguy n Đình Thi. Nh th Hà N iủ ớ ể ở ầ ạ ả ễ ư ế ộ đang ôm tr n cái" ch m l nh" c a sáng thu, r i Hà N i l i m r ng vòng tay, tr i dài raọ ớ ạ ủ ồ ộ ạ ở ộ ả
đ s lòng cùng thi sĩể ẻ
" Nh ng ph dài xao xác h i may" ữ ố ơ
Câu th b y ch là s k t n i gi a nét h u hình" nh ng ph dài" và nét vô hình" h i may"ơ ả ữ ự ế ố ữ ữ ữ ố ơ
b ng t tằ ừ ượng thanh "xao xác". "Xao xác" là t láy g i âm thanh, có tác d ng làm xaoừ ợ ụ
đ ng cánh không gian v ng l ng. Bi t th , nh ng m i khi đ c câu th , tôi v n b ám nhộ ắ ặ ế ế ư ỗ ọ ơ ẫ ị ả
b i trở ường nghĩa khác c a hai ch này. Hình nh đây không còn là t t âm, nó là s phaủ ữ ư ừ ả ự
tr n c a m t âm hình, đ nghe" xao xác" mà th y c khung c nh tr ng l ng chungộ ủ ộ ể ấ ả ả ố ặ quanh. Nó khác h n" xào x c", t láy đ c âm trong th L u Tr ng L :ẳ ạ ừ ặ ơ ư ọ ư
Trang 3"Em không nghe r ng thu ừ
Lá thu kêu xào x c ạ Con nai vàng ng ngác ơ
Đ p trên lá vàng khô" ạ
(Ti ng Thu)ế
Th c ra, "xao xác" và "xào x c" chi là m t âm nh ng vang lên hai cung khác nhau. V yự ạ ộ ư ở ậ
mà n u th th ch cho nhau thì âm chung ch ng còn mà cung khác nhau cũng ch ngế ử ế ỗ ẳ ẳ
th y. "Xào x c" c a L u Tr ng L là âm tr m và đ c th hi n v âm u, huy n bí c aấ ạ ủ ư ọ ư ầ ụ ể ệ ẻ ề ủ
r ng già. Còn "xao xác" c a Nguy n Đình Thi là âm trong và cao g i đừ ủ ễ ợ ược ti ng lá khôế quét mìn trên đường ph Đ t vào câu th , "xao xác" l i c th hoá cho "h i may" v n vôố ặ ơ ạ ụ ể ơ ố hình. Ph i chăng đó là s chuy n đ i c m giác ngoài Nguy n Đình Thi ch a ai t ng bi uả ự ể ổ ả ễ ư ừ ể
đ t? Nh th thi sĩ đã truy n t i đạ ờ ế ề ả ược h i th nh nhàng c a mùa thu đ n t ng con ph ,ơ ở ẹ ủ ế ừ ố
t ng ng đừ ả ường. Trong cái se se ch a đù góp thành gió c a" h i may", nh ng ph dài như ủ ơ ữ ố ư càng dài thêm, lòng người đang xôn xao m t ni m riêng khó hi u, c h cũng "xào x c"ộ ề ể ơ ồ ạ
h nơ
Qu th t ngôn ng c a Nguy n Đình Thi d làm ngả ậ ữ ủ ễ ễ ười ta l c vào mê cung, n u khôngạ ế tinh nó s khó thoát ra, d b lu n qu n trong cái luy n láy r t tài hoa c a câu t Hìnhẽ ễ ị ẩ ẩ ế ấ ủ ừ
nh th bình d nh ng c l ng đ ng chút m h ch ng th n m b t. Đ b t ch t, nhà th
đ t vào gi a nh ng băn khoăn còn b ng c a" ch m l nh", c a" h i may" m t hình nhặ ữ ữ ỏ ỏ ủ ớ ạ ủ ơ ộ ả
c th , rõ ràng:ụ ể
"Ng ườ i ra đi đ u không ngo nh l i” ầ ả ạ
Hoá ra c nh thu Hà N i đ p và m huy n th c b ph chút man mác xác xao là do đây:ả ộ ẹ ơ ề ế ứ ị ủ
người ra đi. N u đ t riêng câu th , ta có th cho r ng đây là m t chiêm nghi m tâm lý.ế ặ ơ ể ằ ộ ệ
B t c m t chí nam nhi nào khi chia xa đ u dàn lòng nén xúc c m. Tr n Đăng Khoa cóấ ứ ộ ề ả ầ
nh n xét r t tinh v hoàn c nh này, y là ngậ ấ ề ả ấ ười ra đi, ti n bế ước mà" m t tái nh t khôngặ ợ
Trang 4dám ngo nh l i phía sau". Có c m tả ạ ả ưởng nh ch kh đ a m t l i thôi là ngư ỉ ẽ ư ắ ạ ười ra đi không còn đ can đ m đ bủ ả ể ước ti p. N u đ t hình nh th vào ch nh th c a cà đo n thìế ế ặ ả ơ ỉ ể ủ ạ
ta th y đây m i là h n th , là chi u sâu b c tranh thu Hà N i. Th ngấ ớ ồ ơ ề ứ ộ ế ười ra đi là ai? Đó là
nh ng chi n sĩ trung đoàn th đô? Không, Nguy n Đình Thi hoàn toàn bác b ý ki n này.ữ ế ủ ễ ỏ ế
Đi u ông mu n th hi n, gi n đ n là s l u luy n, b n r n c a ngề ố ể ệ ả ơ ự ư ế ị ị ủ ười con th đô ph iủ ả chia xa Hà N i trong nh ng thu x a. Thái đ "không ngo nh l i" vì th là m t cách kìmộ ữ ư ộ ả ạ ế ộ lòng b i thành ph c a mình đang th i kh c đ p nh t, thành ph y đ s c níu gi m tở ố ủ ở ờ ắ ẹ ấ ố ấ ủ ứ ữ ộ tâm tình Hà N i, thành ph y ti n các anh v i m t tr i n ng vàng và lá vàng:ộ ố ấ ễ ớ ộ ờ ắ
"Sau l ng th m n ng lá r i đ y” ư ề ắ ơ ầ
Có người cho r ng đây là s phi lô gíc gi a hành đ ng và c m giác. Hành đ ng thìằ ự ữ ộ ả ộ
"không ngo nh l i" mà c m giác l i ng p đ y n ng lá sau l ng. Vâng, n u nh có ai đóả ạ ả ạ ậ ầ ắ ư ế ư
c tâm đ a hình tố ư ượng th theo tr t t tuy n tính này thì cũng xin" ngoái l i" đ hi uơ ậ ự ế ạ ể ể
r ng cái" ch m l nh", "xao xác" đã đằ ớ ạ ược mùa thu g i đ n làm s gi cho mình t khi nào.ử ế ứ ả ự
Do đó sau khí thu, h n thu, l dĩ nhiên ph i là tình thu man mác yồ ẽ ả ấ
Nh ngư ười ta v n nói đ u câu là cái then c a. là nét nh n nhá c a bài th thì đo n thẫ ầ ử ấ ủ ơ ở ạ ơ này ta không th y xu t hi n m t d u câu nào Nguy n Đình Thi đã đ ng lòng mình, tấ ấ ệ ộ ấ ễ ể ỏ ừ
đó ngườ ọi đ c có nh ng trữ ường suy tưởng khác nhau, t tìm cho mình cách ng t nh p t oự ắ ị ạ
s đa thanh đa nghĩa c a ý th Câu th "Sau l ng th m n ng lá r i đ y" có hai cách ng tự ủ ơ ơ ư ề ắ ơ ầ ắ
nh p tị ương ng v i hai cách hi u. Cách th nh t ng t theo nh p 2/2/3 (Sau l ng / th mứ ớ ể ứ ấ ắ ị ư ề
n ng / lá r i đ y). Nó ng v i cách hi u sau l ng ngắ ơ ầ ứ ớ ể ư ười đi là th m n ng, trên đó lá vàngề ắ
r i đ y Cách th hai ng t theo nh p 2/2/1/2 <Sau l ng / th m n ng / lá / r i đ y). Nó ngơ ầ ứ ắ ị ư ề ắ ơ ầ ứ
v i cách hi u sau l ng ngớ ể ư ười đi là th m váng, trên đó n ng v i lá cùng r i xu ng. R iề ắ ớ ơ ố ồ
người thì cho cách ng t nh p th nh t quá gi n d , thông thắ ị ứ ấ ả ị ường, người khác l i nh n xétạ ậ cách ng t th hai quá c u k Dù đ ng trên bình di n nào thì đó cũng là cách c m riêngắ ứ ư ẩ ỳ ứ ệ ả
đ tìm đ n chu n m c c a cái hay, cái đ p. H n th đó là cách bi u hi n (đa d ng nh tể ế ẩ ự ủ ẹ ơ ế ể ệ ạ ấ cho nét huy n o, bi n hi n c a ti t t u câu th V i tôi, tôi yêu c hai cách hi u.ề ả ế ệ ủ ế ấ ơ ớ ả ể
Khi n ng lá cùng r i, khi n ng đã r i lá rác vàng lên nh ng th m v ng thì đ u g i đắ ơ ắ ả ữ ề ắ ề ợ ượ c
Trang 5s c thái riêng c a tr i thu Hà N i.ắ ủ ờ ộ
Có th nói đo n th là nh ng n t nh c lòng để ạ ơ ữ ố ạ ược ch t chiu t m t tâm h n đa c m, m tắ ừ ộ ồ ả ộ tình yêu thi t tha, n ng th m v i đ t nế ồ ắ ớ ấ ước quê hương. B c tranh c nh s c đứ ả ắ ược g i tợ ừ hoài ni m nh ng không đ n thu n ch là nh v đ k , t Nguy n Đình Thi đã làm s ngệ ư ơ ầ ỉ ớ ề ể ể ả ễ ố
d y v đ p thu c a Hà N i x a. Hêghen cho r ng th ca cao h n s h c hình nh cũng vìậ ẻ ẹ ủ ộ ư ằ ơ ơ ử ọ ư
l y.ẽ ấ