Tác động của chính sách hỗ trợ khởi nghiệp đến cơ hội khởi nghiệp

Tóm tắt phương pháp nghiên cứu Khung nghiên cứu: Nghiên cứu định tính: NCS tiến hành phỏng vấn sâu cán bộ quản lý nhà nước về khởi nghiệp, nhà khởi nghiệp đang phát triển dự án thành c

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

-

NGUYỄN NGỌC THỨC

TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH HỖ TRỢ KHỞI NGHIỆP ĐẾN CƠ HỘI KHỞI NGHIỆP

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH QUẢN LÝ KINH TẾ

HÀ NỘI – 2020

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

-

NGUYỄN NGỌC THỨC

TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH HỖ TRỢ KHỞI NGHIỆP ĐẾN CƠ HỘI KHỞI NGHIỆP

Chuyên ngành: Khoa học quản lý

Mã số: 9310110

LUẬN ÁN TIẾN SĨ

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS PHAN KIM CHIẾN

HÀ NỘI – 2020

LỜI CAM KẾT

Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng bài tiểu luận tổng quan này do tôi tự thực hiện và không vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật

Nghiên cứu sinh

Nguyễn Ngọc Thức

LỜI CẢM ƠN

Xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất đến các thầy cô giáo khoa Khoa học Quản lý, giảng viên hướng dẫn PGS.TS Phan Kim Chiến đã nhiệt tình, tận tâm chỉ bảo, định hướng cho NCS hoàn thành luận án

Xin gửi lời cảm ơn tới các cán bộ thuộc Viện đào tạo Sau đại học – ĐH Kinh tế Quốc dân đã tạo điều kiện cho NCS hoàn thành luận án

Xin cảm ơn Trường ĐH Công nghiệp TP Hồ Chí Minh, Khoa Quản trị Kinh doanh đã tạo điều kiện cho NCS tham gia học tập, nâng cao trình độ tại Đại học Kinh

Cảm ơn, gia đình, bạn bè đã động viên, giúp đỡ trong suốt thời gian qua

Nghiên cứu sinh

Nguyễn Ngọc Thức

MỤC LỤC

LỜI CAM KẾT i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC BẢNG vii

DANH MỤC HÌNH ix

DANH MỤC BIỂU ĐỒ x

LỜI MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH HỖ TRỢ KHỞI NGHIỆP ĐẾN CƠ HỘI KHỞI NGHIỆP 9

1.1 Tổng quan các nghiên cứu nước ngoài 9

1.1.1 Thể chế 10

1.1.2 Chuẩn mực văn hóa và xã hội 11

1.1.3 Giáo dục và đào tạo 11

1.1.4 Hỗ trợ tài chính cho khởi nghiệp 12

1.1.5 Cơ sở hạ tầng 13

1.1.6 Cơ hội khởi nghiệp 13

1.2 Tổng quan các nghiên cứu trong nước 14

1.3 Khoảng trống nghiên cứu 18

TỔNG KẾT CHƯƠNG 1 21

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH HỖ TRỢ KHỞI NGHIỆP ĐẾN CƠ HỘI KHỞI NGHIỆP 22

2.1 Khái niệm khởi nghiệp và cơ hội khởi nghiệp 22

2.1.1 Khái niệm khởi nghiệp 22

2.1.2 Cơ hội khởi nghiệp 25

2.2 Chính sách hỗ trợ khởi nghiệp 26

2.2.1 Khái niệm, mục tiêu chính sách hỗ trợ khởi nghiệp 26

2.2.2 Căn cứ hình thành chính sách hỗ trợ khởi nghiệp 29

2.2.3 Chủ thể ban hành chính sách hỗ trợ khởi nghiệp 31

2.2.4 Nguyên tắc chính sách hỗ trợ khởi nghiệp 31

2.2.5 Nội dung của chính sách hỗ trợ khởi nghiệp 32

2.3 Tác động của chính sách hỗ trợ khởi nghiệp đến cơ hội khởi nghiệp 35

2.3.1 Thể chế 35

2.3.2 Nền tảng văn hóa xã hội 37

2.3.3 Giáo dục khởi nghiệp 39

2.3.4 Hỗ trợ tài chính 41

2.3.5 Hỗ trợ từ cơ sở hạ tầng 42

2.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến chính sách hỗ trợ khởi nghiệp 43

2.4.1 Nhóm yếu tố thuộc về bối cảnh chính sách 43

2.4.2 Nhóm các yếu tố thuộc chủ thể chính sách 44

2.4.3 Nhóm các yếu tố thuộc đối tượng chính sách 45

2.5 Bài học kinh nghiệm về chính sách hỗ trợ khởi nghiệp: 46

2.5.1 Kinh nghiệm xây dựng, tổ chức thực thi chính sách ở một số quốc gia, vùng lãnh thổ trên thế giới 46

2.5.2 Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam 50

TỔNG KẾT CHƯƠNG 2 52

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 53

3.1 Mô hình nghiên cứu và thang đo 53

3.1.1 Lý thuyết nền tảng 53

3.1.2 Mô hình nghiên cứu đề xuất 56

3.1.3 Thang đo đề xuất 58

3.2 Quy trình nghiên cứu 62

3.2.1 Nghiên cứu định tính 64

3.2.2 Nghiên cứu định lượng 69

TỔNG KẾT CHƯƠNG 3 72

CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG KHỞI NGHIỆP VÀ CHÍNH SÁCH HỖ TRỢ KHỞI NGHIỆP Ở VIỆT NAM 73

4.1 Thực trạng chính sách hỗ trợ khởi nghiệp ở Việt Nam 73

4.1.1 Thể chế 73

4.1.2 Nền tảng văn hóa 86

4.1.3 Giáo dục 87

4.1.4 Hỗ trợ tài chính 89

4.1.5 Cơ sở hạ tầng 90

4.2 Thực trạng khởi nghiệp tại Việt Nam 92

4.2.1 Đăng ký doanh nghiệp mới tại Việt Nam 92

4.2.2 Doanh nghiệp đang hoạt động tại Việt Nam 93

4.2.3 Một số chỉ tiêu phản ánh hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp 94

4.2.4 Thực trạng phát triển doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo 96

4.3 Một số khó khăn, tồn tại làm giảm cơ hội khởi nghiệp 96

TỔNG KẾT CHƯƠNG 4 100

CHƯƠNG 5: PHÂN TÍCH TÁC ĐỘNG CỦA CÁC CHÍNH SÁCH HỖ TRỢ

ĐẾN CƠ HỘI KHỞI NGHIỆP 101

5.1 Thống kê mô tả mẫu 101

5.1.1 Phân tích giá trị mean của biến thể chế I 103

5.1.2 Phân tích giá trị mean của biến “Thể chế II” 104

5.1.3 Phân tích giá trị mean của biến “Văn hóa” 104

5.1.4 Phân tích giá trị mean của biên “Giáo dục I” 105

5.1.5 Phân tích giá trị mean cho biến “Giáo dục II” 105

5.1.6 Phân tích giá trị mean của biến “hỗ trợ tài chính” 106

5.1.7 Phân tích giá trị mean của biến “ cơ sở hạ tầng” 106

5.1.8 Phân tích giá trị mean của biến “cơ hội khởi nghiệp” 107

5.2 Kết quả kiểm định thang đo 107

5.3 Kết quả phân tích nhân tố khám phá EFA 113

5.4 Phân tích tương quan 114

5.5 Kiểm định các giả thuyết 116

5.6 Phân tích hồi quy 120

TỔNG KẾT CHƯƠNG 5 122

CHƯƠNG 6: BÀN LUẬN VỀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ GỢI Ý CHÍNH SÁCH 123

6.1 Bàn luận về kết quả nghiên cứu 123

6.2 Một số gợi ý chính sách 124

6.2.1 Hoàn thiện thể chế 126

6.2.2 Về văn hóa xã hội 128

6.2.3 Quan tâm, hoàn thiện các chính sách về giáo dục, đặc biệt là giáo dục khởi nghiệp 129

6.2.4 Đẩy mạnh các giải pháp hỗ trợ tài chính 130

6.2.5 Về cơ sở hạ tầng cho khởi nghiệp 131

6.3 Một số kiến nghị với các cơ quan quản lý 132

6.4 Một số kiến nghị, giải pháp cần đặc biệt quan tâm rút ra từ nghiên cứu định lượng 134

KẾT LUẬN CHUNG 137

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 138

TÀI LIỆU THAM KHẢO 139

PHỤ LỤC 152

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

DN KNST : Doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo

OECD : Organization for Economic Cooperation and Development

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Tổng hợp những chính sách hỗ trợ khởi nghiệp chủ yếu từ nghiên cứu tổng

quan 18

Bảng 3.1 Thang đo đề xuất từ nghiên cứu tổng quan 58

Bảng 3.2 Thang đo chính thức của luận án 66

Bảng 4.1 Hệ thống chính sách của chính quyền trung ương hỗ trợ khởi nghiệp tại Việt Nam 76

Bảng 4.2 Hệ thống chính sách hỗ trợ khởi nghiệp cấp tỉnh ở Việt Nam 77

Bảng 4.3 Một số chính sách hỗ trợ đối tượng đặc thù do chính quyền cấp tỉnh ban hành 82

Bảng 4.4: Tổng số lượng các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp 85

Bảng 4.5: Số liệu đăng ký doanh nghiệp giai đoạn 2015 - 2019 93

Bảng 4.6: Một số chỉ tiêu phản ánh hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp năm 2017 95

Bảng 5.1 Thống kê mẫu theo giới tính 101

Bảng 5.2 Thống kê mẫu theo năm học 101

Bảng 5.3 Thống kê mẫu theo ngành học 102

Bảng 5.4 Thống kê mẫu theo nghề bố hoặc mẹ 102

Bảng 5.5 Giá trị mean của biến độc lập “thể chế I” 103

Bảng 5.6 Giá trị mean của biến thể chế II 104

Bảng 5.7 Giá trị mean của biến “văn hóa” 104

Bảng 5.8 Giá trị mean của biến “giáo dục I” 105

Bảng 5.9 Giá trị mean của biến “giáo dục II” 105

Bảng 5.10 Giá trị mean của biến “hỗ trợ tài chính” 106

Bảng 5.11 Giá trị mean của biến “cơ sở hạ tầng” 106

Bảng 5.12 Giá trị mean của biến phụ thuộc “cơ hội khởi nghiệp” 107

Bảng 5.13 Kết quả kiểm định Cronback Alpha 107

Bảng 5.14 Kết quả Cronback Alpha sau khi loại các quan sát không phù hợp 110

Bảng 5.15 KMO 113

Bảng 5.16 Ma trận nhân tố xoay 113

Bảng 5.17 Phân tích tương quan 115

Bảng 5.18 Kiểm định T- test của biến “Thể chế I” 117

Bảng 5.19 Kiểm định T- test của biến “Thể chế II” 118

Bảng 5.20 Kiểm định T- test của biến “Văn hóa” 118

Bảng 5.21 Kiểm định T- test của biến “Giáo dục I” 119

Bảng 5.22 Kiểm định T- test của biến “Giáo dục II” 119

Bảng 5.22 Kiểm định T- test của biến “Hỗ trợ tài chính” 119

Bảng 5.22 Kiểm định T- test của biến “Cơ sở hạ tầng” 120

Bảng 5.23 Các kết quả phân tích hồi quy đa biến 121

DANH MỤC HÌNH

Hình 2.1 Cây mục tiêu chính sách hỗ trợ khởi nghiệp 29

Hình 3.1 Mô hình nghiên cứu đề xuất 57

Hình 4.1 Các quỹ đầu tư cho khởi nghiệp có văn phòng đại diện tại Việt Nam 89

Hình 4.2 Các quỹ đầu tư khởi nghiệp tại Việt Nam 90

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 4.1 Cơ cấu các doanh nghiệp có kết quả kinh doanh phân theo ngành năm

2018 94Biểu đồ 4.2 Cơ cấu các doanh nghiệp có kết quả kinh doanh phân theo loại hình doanh nghiệp năm 2018 94

LỜI MỞ ĐẦU

1 Sự cần thiết của nghiên cứu

Khởi nghiệp kinh doanh tạo cơ hội cho các cá nhân khởi nghiệp phát huy tinh thần sáng tạo, ý chí tự lập nhằm giải quyết tình trạng thất nghiệp, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đóng góp tích cực vào sự phát triển của đất nước Ở Việt Nam, nền kinh tế chủ yếu là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, quy mô nội lực còn yếu, việc thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp là hướng đi không thể thiếu Các quốc gia phát triển trên thế giới coi khởi nghiệp là cách thức thúc đẩy kinh tế, tạo việc làm, duy trì sức khỏe cho nền kinh tế

Bên cạnh những doanh nghiệp truyền thống, những doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo đang ngày một chứng tỏ vai trò quan trọng trong sự phát triển của đất nước Thực tế diễn ra tại nhiều nước phát triển trên thế giới cho thấy, các doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo có đóng góp to lớn do đặc trưng là sử dụng hạ tầng công nghệ cao, khai thác chất xám, thúc đẩy tinh thần ham làm giàu, vươn mình phát triển của giới trẻ Ngoài ra việc phát triển các doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo sẽ tạo ra nhiều cơ hội việc làm hơn cho người lao động, giảm tỷ lệ thất nghiệp, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nâng cao và phát triển khoa học công nghệ quốc gia

Cách mạng công nghiệp 4.0 và vai trò ảnh hưởng của nó đối với sự phát triển của thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng ngày càng được quan tâm và nghiên cứu, tìm hiểu Thực tế thì nó đã ảnh hưởng đến nhiều mặt kinh tế - xã hội ở nước ta, do vậy việc phát triển khởi nghiệp, đặc biệt là khởi nghiệp đổi mới sáng tạo là bước phát triển tất yếu

vì sự phát triển này dựa trên nền tảng phát triển khoa học và công nghệ

Việc xây dựng và triển khai các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp nói chung và hỗ trợ khởi nghiệp đổi mới sáng tạo nói riêng hiện nay được Chính phủ cũng như các Bộ ngành từ Trung ương đến địa phương quan tâm, có thể nói, hiện nay toàn hệ thống công quyền đang tích cực hỗ trợ, quan tâm và chăm sóc các doanh nghiệp khởi nghiệp, coi đây là nguồn tài nguyên quý của quốc gia Các chính sách này đang dần đi vào thực thi

và cũng từng bước đạt được những kết quả đáng khích lệ trong mấy năm qua Tuy nhiên nếu đánh giá về những chính sách tác động đến cơ hội khởi nghiệp trong điều kiện hiện nay, cần có cái nhìn bao quát, tổng thể, tức là phải xem xét tất cả các chính sách có tác động đến mọi đối tượng khởi nghiệp Xuất phát từ những lý do trên, NCS cho rằng việc nghiên cứu xây dựng khung chính sách tác động đến cơ hội khởi nghiệp là rất cần thiết

Mặt khác, hiện nay ở Việt Nam các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) chiếm khoảng 97% số doanh nghiệp, đang đóng góp khoảng 42% GDP, 31% tổng số thu ngân sách, 38% tổng số thu toàn xã hội Do tầm quan trọng của các DNNVV, hiện nay các chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế đều đặt khu vực doanh nghiệp này ở vị trí trung tâm Bởi vậy các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp hiện nay đều có rất nhiều chính sách thực hiện chung chung với khu vực doanh nghiệp này, hay nói cách khác định hướng chính sách về doanh nghiệp khởi nghiệp chưa được đề cập nhiều bằng văn bản luật cũng như các cơ chế, chính sách Như vậy, nhu cầu xây dựng khung pháp lý rõ ràng, riêng biệt cho các doanh nghiệp khởi nghiệp là rất bức thiết hiện nay Các doanh nghiệp khởi nghiệp phần lớn còn yếu nhiều về các yếu tố như: thị trường, vấn đề sở hữu trí tuệ, bản quyền, nguồn vốn…Do vậy, khung pháp lý liên quan đến vấn đề này là cơ sở quan trọng

để giúp doanh nghiệp khởi nghiệp đứng vững Một khung pháp lý phù hợp cùng với những chính sách kịp thời sẽ khuyến khích và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp khởi nghiệp bứt phá, từ đó giải quyết việc làm, tạo thu nhập cho người dân, tạo đà cho nền kinh tế phát triển

Như vậy nghiên cứu, xây dựng, hoàn thiện khung lý thuyết về khởi nghiệp giúp các nhà hoạch định chính sách có được dữ liệu cần thiết để đưa ra những chính sách phù hợp với đối tượng thụ hưởng là các doanh nghiệp khởi nghiệp Việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến cơ hội khởi nghiệp, sẽ giúp các nghiên cứu sau phân tích sự phù hợp, mối quan hệ tương quan giữa các yếu tố đến sự khởi nghiệp, từ đó có những gợi ý chính sách phù hợp với thực tiễn tại Việt Nam hiện nay

Thực tế các nghiên cứu về khởi nghiệp hiện nay ở Việt Nam, đặc biệt về chính sách hỗ trợ khởi nghiệp còn rất chung chung Một số quan niệm còn nhầm lẫn giữa doanh nghiệp khởi nghiệp và DNNVV Thực tế như đã nói ở trên, các chính sách hỗ trợ hiện nay cũng đánh đồng hai đối tượng này vì chưa thực sự phân định rõ ràng từ

nghiên cứu đến chính sách thực hiện trong thực tế Riêng đối với nghiên cứu về lý

thuyết khởi nghiệp, có rất nhiều các nghiên cứu về nhân tố tác động đến ý định khởi nghiệp, sự sẵn sàng khởi nghiệp, những nghiên cứu này đã góp phần hoàn thiện bức

tranh về khởi nghiệp hiện nay ở Việt Nam cũng như trên thế giới Những nghiên cứu

về chính sách hỗ trợ khởi nghiệp cũng rất đa dạng, tuy nhiên hầu hết những nghiên cứu này ở Việt Nam có khung nghiên cứu chung là thống kê, mô tả đánh giá thực trạng các chính sách này ở Việt Nam, từ đó đề xuất các giải pháp dựa trên suy luận định tính, hoặc tham khảo ý kiến chuyên gia về vấn đề này, hiện hầu như có rất ít nghiên cứu quan tâm xây dựng khung chính sách cụ thể tác động đến cơ hội khởi nghiệp NCS

nhận định đây là hướng nghiên cứu rất quan trọng vì các chính sách hỗ trợ cần được xây dựng trên một khung lý thuyết khoa học, được xây dựng từ những nghiên cứu điển hình

trên thế giới và kiểm định định lượng tại Việt Nam, do vậy NCS chọn đề tài: “Tác động

của chính sách hỗ trợ khởi nghiệp đến cơ hội khởi nghiệp” làm đề tài cho luận án tiến

sĩ của mình

2 Mục tiêu nghiên cứu

(1) Phân tích thực trạng các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp hiện nay ở Việt Nam (2) Xác định các chính sách hỗ trợ và xây dựng khung lý thuyết, đề xuất và kiểm định mô hình tác động của chính sách hỗ trợ khởi nghiệp đến cơ hội khởi nghiệp

(3) Đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện các chính sách hỗ trợ để tăng cơ hội khởi nghiệp

3 Câu hỏi nghiên cứu:

(1) Những yếu tố nào ảnh hưởng đến cơ hội khởi nghiệp? Tầm quan trọng của các yếu tố đó?

(2) Cơ quan quản lý Nhà nước cần làm gì để tăng cơ hội khởi nghiệp?

(3) Các cá nhân khởi nghiệp cần làm gì để đón nhận những cơ hội khởi nghiệp?

Câu hỏi quản lý:

(1) Làm thế nào để nâng cao số lượng các doanh nghiệp khởi nghiệp? (2) Làm thế nào để duy trì và phát triển các doanh nghiệp khởi nghiệp?

4 Phạm vi nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu: Tác động của chính sách hỗ trợ khởi nghiệp tới cơ hội

khởi nghiệp và một số yếu tố liên quan có tác động đến cơ hội khởi nghiệp, bao gồm thể chế, giáo dục, văn hóa, hỗ trợ tài chính và cơ sở hạ tầng

- Nội dung: NCS nghiên cứu tác động của các yếu tố về chính sách đến cơ hội khởi nghiệp

- Không gian: NCS tập trung nghiên cứu các cá nhân khởi nghiệp tại Thành phố

Hồ Chí Minh, Thủ đô Hà Nội vì đây là các trung tâm kinh tế, văn hóa, chính trị hàng đầu của cả nước Như vậy NCS cho rằng không gian nghiên cứu đã đảm bảo tính khái quát, đại diện cho nghiên cứu về khởi nghiệp tại Việt Nam NCS chọn đối tượng điều tra là sinh viên 2 năm cuối tại các trường đại học vì cho rằng đây là đối tượng có nhận

thức xã hội cao, kiến thức tốt, nền tảng văn hóa tốt,…đủ khả năng để đón nhận các cơ hội khởi nghiệp đến với mình

- Thời gian: Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ năm 2016-2020, sơ cấp được thực hiện từ tháng 12/2018-10/2019

5 Quy trình nghiên cứu:

Bước 1: Nghiên cứu tổng quan các công trình trên thế giới và tại Việt Nam, hệ thống hóa cơ sở lý luận về khởi nghiệp, nghiên cứu các chính sách tác động đến cơ hội khởi nghiệp

Bước 2: Xây dựng khung lý thuyết – Mô hình nghiên cứu ban đầu bao gồm: câu hỏi nghiên cứu; xác các biến độc lập và biến phụ thuộc; xác định thang đo cho các biến và xây dựng giả thuyết về mối tương quan trong mô hình hồi quy

Bước 3: Thiết kế nội dung phỏng vấn sâu các chuyên gia quản lý nhà nước, các nhà hoạch định chính sách, cá nhân có doanh nghiệp khởi nghiệp

Bước 4: Thiết kế bảng hỏi định lượng dựa trên kết quả của bước 3

Bước 5: Điều tra trên diện rộng bằng cách gửi các câu hỏi bằng giấy và câu hỏi qua email đến mẫu đối tượng điều tra

Bước 6: Phân tích các dữ liệu định tính và định lượng bằng SPSS 20, Excel nhằm trả lời câu hỏi nghiên cứu, kiểm định các giả thuyết

Bước 7: Viết luận án

6 Tóm tắt phương pháp nghiên cứu

Khung nghiên cứu:

Nghiên cứu định tính:

NCS tiến hành phỏng vấn sâu cán bộ quản lý nhà nước về khởi nghiệp, nhà khởi nghiệp đang phát triển dự án thành công, trường hợp doanh nghiệp khởi nghiệp thất bại, nhà nghiên cứu chính sách, và thảo luận nhóm với sinh viên đại học đang học,

cụ thể:

Kết quả của nghiên cứu định tính nhằm đạt được 2 mục tiêu chính:

- Xác định và làm rõ những chính sách hỗ trợ khởi nghiệp hiện nay có tác động đến cơ hội khởi nghiệp

- Xác định sự phù hợp của các biến trong mô hình nghiên cứu, sáng lọc các quan sát cho phù hợp với văn hóa, ngôn ngữ Việt Nam, từ đó xây dựng thang đo chính thức để tiến hành nghiên cứu

Nghiên cứu định lượng:

Nghiên cứu này lựa chọn đối tượng khảo sát định lượng là sinh viên vì những lý do sau:

nghiệp nhằm làm tăng cơ hội khởi nghiệp mặc dù các chính sách này có sự bao trùm

về các đối tượng thụ hưởng tuy nhiên có rất nhiều các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp mới hiện nay đều quan tâm lớn tới việc xây dựng kiến tạo hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo do vậy việc đánh giá tác động chính sách theo NCS cần tập trung khảo sát những đối tượng có nhiều điều kiện, khả năng để khởi nghiệp đổi mới sáng tạo

+ Sinh viên là đối tượng thanh niên trẻ có kiến thức và hoài bão khởi nghiệp, sẵn sàng chấp nhận rủi ro khi khởi nghiệp, tuy chỉ là một trong những đối tượng mà các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp hướng tới nhưng đây được xác định là một trong những đối tượng trọng điểm (VD: Quyết định 1665/QĐ-TTg của thủ tướng chính phủ năm 2017 về hỗ trợ học sinh – sinh viên khởi nghiệp) về hỗ trợ khởi nghiệp Việc khảo sát sinh viên sẽ cung cấp những cảm nhận thực tế về các chính sách hỗ trợ hiện hành của những thanh niên trẻ, phản ánh mức độ tiếp nhận thông tin khởi nghiệp, sự quan tâm đến chủ đề khởi nghiệp nhằm giúp họ khởi nghiệp ngay hoặc khởi nghiệp sau khi

đã tích lũy đủ những điều kiện cần thiết khi ra trường

Về khách quan:

Với việc các khái niệm về doanh nghiệp khởi nghiệp thông thường và doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo còn đang có nhiều ý kiến tranh biện, mặc dù có một số chính sách cũng đã nêu rõ, xác định rõ đối tượng hỗ trợ (Ví dụ như các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo) tuy nhiên theo nghiên cứu phỏng vấn sâu của tác giả, việc phân định này còn thiếu các tiêu chuẩn rõ ràng để phân biệt, chẳng hạn như một số doanh nghiệp kinh doanh đa ngành nghề, trong đó hầu hết đều có áp dụng một phần những tiến bộ khoa học công nghệ, nếu xét theo tiêu chí công nghệ mới thì hầu hết các doanh nghiệp ngày nay đều có ứng dụng (có thể ứng dụng đầu vào hoặc đầu ra của quá trình sản xuất) Do vậy để xác định rõ doanh nghiệp nào được gọi là start-up thì chưa thực sự rõ ràng Tuy có số liệu thống kê của bộ Khoa học & Công nghệ với khoảng hơn 2000 ý tưởng ,dự án tính đến cuối năm 2019 được xem là khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tuy nhiên việc xác định tiêu chí để chọn lựa thực

sự là chưa rõ ràng vì theo tiêu chí có áp dụng khoa học công nghệ, áp dụng mô hình kinh doanh mới,…thì hiện nay có rất nhiều doanh nghiệp hiện hành cũng đang nghiên cứu, thực thi Do vậy NCS cho rằng việc tiếp cận để khảo sát diện rộng các đối tượng này còn cần nhiều điều kiện hơn để đảm bảo tính chính xác, khách quan hơn trong nghiên cứu

Phương thức khảo sát:

Nghiên cứu định lượng được thực hiện bằng phương pháp phát phiếu trực tiếp

(với thước đo likekert 5 điểm) tới sinh viên thông qua giáo viên bộ môn đứng lớp tại các lớp học trong các trường đại học tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh nhờ các mối quan

hệ quen biết của NCS, ngoài ra NCS xin danh sách email từ phòng quản lý sinh viên các trường tiến hành khảo sát online bằng google doc, kết quả thu được là 475 phiếu hợp lệ Từ đó, NCS sử dụng phần mềm SPSS phiên bản 20 để phân tích và kết quả của bước này được sử dụng để hoàn thành luận án

7 Các kết quả nghiên cứu

Những đóng góp chính:

(1) Xác định các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp có tác động đến cơ hội khởi nghiệp (2) Luận án xây dựng khung lý thuyết các yếu tố chính sách tác động đến cơ hội khởi nghiệp từ nghiên cứu tổng quan, mô hình các biến bao gồm 7 biến độc lập và 1 biến phụ thuộc, trong đó các biến độc lập gồm:

- Những quy định, luật, chính sách chung áp dụng cho tất cả các doanh nghiệp

(Thể chế I)

- Những quy định, luật, chính sách riêng cho các doanh nghiệp mới khởi

nghiệp (Thể chế II)

- Nền tảng văn hóa (Văn hóa)

- Giáo dục cấp tiểu học, trung học (Giáo dục I)

- Giáo dục cấp cao đẳng, đại học (Giáo dục II)

- Các hỗ trợ tài chính (Hỗ trợ tài chính)

- Các hỗ trợ về cơ sở hạ tầng như: Cơ sở hạ tầng cơ bản, công nghệ kỹ thuật,

quản lý nhân sự, tư vấn luật,…(Cơ sở hạ tầng)

Và biến phụ thuộc là cơ hội khởi nghiệp

(3) Luận án khái quát các khái niệm cơ bản về khởi nghiệp, chính sách hỗ trợ khởi nghiệp Thống kê, trình bày thực trạng khởi nghiệp và việc thực thi các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp ở Việt Nam, chỉ rõ những rào cản, hạn chế, tồn tại, từ đó đề xuất những giải pháp mang tính trước mắt và lâu dài để đẩy mạnh cơ hội khởi nghiệp

(4) Kết quả phân tích định lượng chỉ ra cần: thứ nhất quan tâm thay đổi nhận

thức quan điểm của các cán bộ quản lý nhà nước về khởi nghiệp, tránh sự quan liêu,

chậm trễ Thứ hai chú trọng triển khai các chính sách tín dụng cho khởi nghiệp, giúp

các nhà khởi nghiệp tiếp cận vốn dễ dang hơn, vì đây là nguồn lực tối quan trọng cho

khởi nghiệp Thứ ba, cần có sự thống nhất về cơ quan hỗ trợ khởi nghiệp, cơ quan

cung cấp các thông tin hỗ trợ thông tin, chính sách ưu đãi, hỗ trợ khởi nghiệp, từ đó giúp các cá nhân khởi nghiệp có cái nhìn chính xác về môi trường khởi nghiệp

(5) Ngoài các quan sát trong mô hình nghiên cứu, NCS đề xuất thêm quan sát

“Nhà nước quan tâm đến việc xây dựng thị trường chứng khoán thứ cấp cho doanh nghiệp khởi nghiệp huy động vốn” trong biến độc lập “Hỗ trợ tài chính” Kết quả nghiên cứu định lượng ủng hộ đề xuất này

Những hạn chế:

- Phần nghiên cứu định lượng, NCS chọn đối tượng khảo sát là sinh viên, do nhận thức của sinh viên về thể chế, văn hóa, giáo dục, các chính sách hỗ trợ,…có thể còn nhiều cảm tính do thiếu thông tin

Một số hướng nghiên cứu tiếp theo:

- Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung làm rõ sự khác biệt giữa đối tượng sinh

viên với các nhóm đối tượng khác khi khởi nghiệp

- Tiến hành khảo sát định lượng với các đối tượng cụ thể hơn như các chủ doanh nghiệp, dự án khởi nghiệp nhằm đánh giá khách quan hơn các tác động của chính sách hỗ trợ khởi nghiệp tới cơ hội khởi nghiệp

8 Bố cục luận án

Luận án bao gồm phần mở đầu, 6 chương và phần kết luận

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu tác động của chính sách hỗ trợ khởi nghiệp đến cơ hội khởi nghiệp

Chương 2: Cơ sở lý luận của luận về sự tác động của chính sách hỗ trợ khởi nghiệp đến cơ hội khởi nghiệp

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 4: Thực trạng khởi nghiệp và chính sách hỗ trợ khởi nghiệp ở Việt Nam Chương 5: Phân tích tác động của các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp đến cơ hội khởi nghiệp

Chương 6: Bàn luận về kết quả nghiên cứu và một số gợi ý chính sách

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH

HỖ TRỢ KHỞI NGHIỆP ĐẾN CƠ HỘI KHỞI NGHIỆP

1.1 Tổng quan các nghiên cứu nước ngoài

Khởi nghiệp kinh doanh được coi là một yếu tố quan trọng trong việc giải thích

sự tăng trưởng và phát triển kinh tế quốc gia (Baughn và Neupert 2003; Fierro et al 2016) Điều này giải thích tại sao cần làm rõ các yếu tố thúc đẩy và định hình hoạt động kinh doanh rất quan trọng đối với các lĩnh vực khác nhau, đặc biệt là

Martínez-về kinh tế, kinh doanh, xã hội học và tâm lý học (Simón-Moya et al 2014) Hiện tại, quan điểm về thể chế, chính sách đã nhận được rất nhiều sự quan tâm bởi vì nó giúp giải thích lý do tại sao một số quốc gia phát triển kinh tế mạnh mẽ trong khi một số quốc gia khác thì không (Amorós và Bosma 2014) Tuy nhiên, tỷ lệ khởi nghiệp là khác nhau và không chỉ phụ thuộc số lượng các cá nhân có xu hướng khởi nghiệp có sẵn mà còn từ môi trường, bối cảnh thể chế, chính sách thích hợp cũng như việc có được môi trường kinh tế, xã hội và chính trị thuận lợi (Mueller và Thomas 2000; Van

et al 2005)

Baumol (1996) nhấn mạnh, có hai kiểu tác động đến nỗ lực khởi nghiệp kinh doanh: đầu tiên liên quan đến mức độ thực thi luật pháp ở trong nước trong khi kiểu thứ hai là liên quan đến mức độ mà pháp luật hỗ trợ cho những nỗ lực kinh doanh Martínez-Fierro và cộng sự (2016) đã khảo sát và kết luận, một nền kinh tế phát triển,

cơ hội khởi nghiệp được thúc đẩy bằng các yêu cầu cơ bản, như phát triển thể chế, cơ

sở hạ tầng, ổn định kinh tế vĩ mô, y tế và giáo dục

Mặc dù các học giả có xu hướng đồng đồng thuận yếu tố thể chế có thể ảnh hưởng đến cơ hội khởi nghiệp kinh doanh, tuy nhiên vẫn có sự khác biệt khi đánh giá các yếu tố tác động tới nhận thức về cơ hội khởi nghiệp Chẳng hạn, có một số nghiên cứu đã nhấn mạnh tầm quan trọng của các yếu tố văn hóa và xã hội (Thai và Turkina 2014; George và Zahra 2002), ở khía cạnh khác một số nghiên cứu coi trọng vai trò của giáo dục và đào tạo trong kinh doanh tuy nhiên một số nghiên cứu lại tập trung làm rõ vai trò của các chương trình và chính sách của chính phủ đối với cơ hội khởi nghiệp (Bruton et al 2010; Thai và Turkina 2014)

Dựa vào mô hình của GEM (2016) ; Pinho, J C (2016) các tác giả Ali Davaria

và Taraneh Farokhmanesh (2017) trong bối cảnh tại Iran đã nghiên cứu các chính sách

tác động đến cơ hội khởi nghiệp bao gồm văn hóa và xã hội, các chương trình và chính sách của chính phủ, giáo dục phổ thông (tiểu học và trung học) và giáo dục sau đại học, các chính sách hỗ trợ tài chính, phi tài chính

1.1.1 Thể chế

Thể chế là khả năng thiết lập các quy tắc, kiểm tra hoặc xem xét sự tuân thủ của người khác đối với chúng và khi cần thiết có các biện pháp trừng phạt nhằm thực hiện điều chỉnh đối với hành vi trong tương lai (Scott 1995)

Phù hợp với các tác giả trước đây, người ta cho rằng quy định của chính phủ về hoạt động kinh tế thúc đẩy hoạt động kinh doanh (McMullen và cộng sự 2008); (Valdez và Richardson, 2013) Theo khảo sát của GEM (2016), các chương trình của chính phủ và các chính sách của chính phủ được đưa vào như các biến quan sát để đo lường tác động của chúng trong mô hình suy rộng về cơ hội khởi nghiệp, cụ thể các chính phủ sẽ đảm bảo thị trường hoạt động hiệu quả bằng cách loại bỏ các điều kiện tạo ra rào cản gia nhập thị trường và quy định không cần thiết (Bruton et al 2010) Sambharya và Musteen (2014) cho rằng các quốc gia đặt ra các yêu cầu về giấy phép kinh doanh, vốn tối thiểu, an toàn tiêu dùng, luật lao động và các thủ tục khác để bắt đầu khởi nghiệp là rất khác nhau Đó có thể là nguyên nhân tạo ra môi trường kinh doanh không thân thiện chẳng hạn như tạo ra các rào cản tiếp cận vốn làm giảm sự hưng phấn của doanh nhân (Bruton et al 2010) Về vấn đề này, Khoury và Prasad (2015) tuyên bố rằng thể chế chính thức có thể tác động tiêu cực đến cơ hội khởi nghiệp thông qua sự tham nhũng của chính phủ, hệ thống tư pháp không công bằng theo lợi ích nhóm, tiếp cận hạn chế giáo dục hoặc lợi ích công cộng, hạn chế tự do dân

sự, hạn chế thương mại quốc tế, sự kiểm soát về truyền thông của nhà nước, hoặc những nguy cơ liên tục vì bất ổn chính trị

Hall & Sobel (2006) cho rằng hệ thống chính sách công như (thuế, các quy định

về kinh doanh, hệ thống tư pháp, tự do kinh tế) tác động mạnh mẽ đến cơ hội kinh doanh, trong khi khung nghiên cứu của UNCTAD (2005) cho rằng cần cái thiện các chính sách xuất nhập khẩu, hạn chế các rào cản thương mại quốc tế nhằm gia tăng cơ hội khởi nghiệp Ở một cách nhìn khác, Lee et al (2013) lại chia nhóm các chính sách tác động đến khởi nghiệp thành 2 nhóm, nhóm thứ nhất là các chính sách nhằm đẩy mạnh phát triển doanh nghiệp mới thành lập bao gồm các chính sách loại bỏ các rào cản gia nhập thị trường, chống độc quyền còn nhóm thứ hai là các chính sách nhằm hạn chế các tổn thất khi phá sản Trước đó khi nêu quan điểm về vấn đề này, Golden et

al (2003) ủng hộ việc khuyến khích phát triển tinh thần kinh doanh bằng cách giảm thiểu rủi ro liên quan đến việc phá sản

1.1.2 Chuẩn mực văn hóa và xã hội

Valdez và Richardson (2013) coi nhận thức của các doanh nhân về các chuẩn mực xã hội liên quan đến khả năng tận dụng cơ hội khởi nghiệp của họ Các chuẩn mực văn hóa và xã hội định hình hành vi của con người và có thể được xem như sự ảnh hưởng lẫn nhau giữa những người sống trong cùng một môi trường xã hội (Hofstede 1991)

Mặc dù Hofstede (1991) không đề cập trực tiếp đến mối quan hệ giữa văn hóa

và hoạt động khởi sự kinh doanh, tuy nhiên mối liên hệ này được nghiên cứu bởi một

số tác giả (Mitchell và cộng sự 2000; Kreiser et al 2010) Một số tác giả đã nghiên cứu sự khác biệt văn hóa, đặc biệt là vai trò của văn hóa đề cao chủ nghĩa cá nhân, tính

tự chủ, đặc điểm hình thành nhận thức kinh doanh và ảnh hưởng đến khả năng bắt đầu một doanh nghiệp mới (Mitchell et al 2000) Có rất nhiều nhà nghiên cứu thừa nhận rằng một số loại văn hóa nhất định có định hướng hỗ trợ xã hội nhiều hơn, có tác động lớn hơn đến hiệu quả (Stephan và Uhlaner 2010) Những nền văn hóa này không chỉ đánh giá thành công cá nhân đạt được thông qua những nỗ lực cá nhân mà còn nhấn mạnh đến sự tự chủ, và chủ động của cá nhân Trong những nền văn hóa như vậy, các

cá nhân thường bị thu hút bởi việc tự làm chủ vì họ hy vọng rằng điều này sẽ mang lại lợi ích lớn hơn, nâng cao địa vị xã hội của chính họ (Mitchell et al 2000; Stephan và Uhlaner 2010)

1.1.3 Giáo dục và đào tạo

Busenitz et al (2000) cho rằng kiến thức và kỹ năng mà người dân ở một quốc gia

có liên quan đến việc thành lập và điều hành một doanh nghiệp mới, điều này phù hợp với kết quả khảo sát của GEM (2016), khảo sát này đã đưa giáo dục và đào tạo về hoạt động khởi nghiệp được đưa vào như một biến để giải thích nhận thức cơ hội khởi nghiệp của doanh nhân Khi phân tích tác động của giáo dục và đào tạo đối với hoạt động khởi nghiệp của một quốc gia, cần phân biệt giữa giáo dục chung và giáo dục khởi nghiệp (Verheul et

al 2001) Dựa trên quan điểm này O’Connor (2013) đã phân biệt hai loại hình giáo dục: (1) giáo dục phổ thông và (2) giáo dục và đào tạo về khởi nghiệp, ông lập luận rằng các nước phát triển (hoặc có định hướng đổi mới) có tỷ lệ thành công kinh doanh cao hơn khi

họ chứng minh trình độ giáo dục phổ thông cao hơn (Leffler và Svedberg 2005; O'Connor

2013 ) Trong khi đó, Triniti et al (2006) đã tìm thấy một mối quan hệ tích cực giữa các cấp học cao hơn và hoạt động kinh doanh khởi nghiệp giữa các quốc gia Giáo dục phổ thông không chỉ góp phần mở rộng tầm nhìn kiến thức giúp cá nhân nhận thức rõ hơn về các cơ hội tiềm năng trên thị trường mà còn cung cấp những kiến thức cần thiết và sự linh

hoạt để tận dụng những cơ hội này Paço et al (2015) tổng hợp vai trò của giáo dục và nhận định giáo dục là điều kiện cần để (1) cung cấp cho các nhà khởi nghiệp tương lai ý thức độc lập, tự chủ và tự tin; (2) làm cho mọi người nhận thức được các lựa chọn nghề nghiệp thay thế; (3) mở rộng tầm nhìn của mọi người làm cho họ có nhiều khả năng nhận thức các cơ hội thị trường tiềm năng; và để (4) cung cấp kiến thức có thể được sử dụng bởi các cá nhân để phát triển các cơ hội kinh doanh mới

Tuy nhiên, các tác giả khác cho rằng vai trò của giáo dục và đào tạo trong khởi nghiệp là hiệu quả hơn để thúc đẩy và kích thích các kỹ năng và kiến thức kinh doanh (Verheul et al 2001, p 34), do đó thực hiện ảnh hưởng lớn đến thái độ doanh nhân GEM (2016) phân chia giáo dục thành giáo dục tiểu học, trung học và đại học trong nghiên cứu các tác động đến cơ hội khởi nghiệp Paço et al (2011) lại cho rằng thái độ

cá nhân là rất quan trọng để giải thích ý định khởi nghiệp các tác giả nhấn mạnh, giáo dục và đào tạo nên tập trung nhiều hơn vào việc thay đổi /kích thích thái độ cá nhân thuận lợi đối với tinh thần kinh doanh hơn là cung cấp kiến thức kỹ thuật về kinh doanh Cụ thể, trong nghiên cứu hiện nay giáo dục khởi nghiệp được định nghĩa là đào tạo các cá nhân để tạo mới hoặc quản lý các doanh nghiệp được đưa vào trong các hệ thống giáo dục và đào tạo ở tất cả các cấp (Amorós và Bosma 2014)

1.1.4 Hỗ trợ tài chính cho khởi nghiệp

Xây dựng môi trường khởi nghiệp tích cực là một yếu tố quan trọng để tăng và duy trì khả năng cạnh tranh quốc gia Chính sách tài chính và đầu tư đóng vai trò ngày càng quan trọng trong phát triển kinh doanh Nhiều chính phủ công nhận lợi ích của đầu tư mạo hiểm và họ đã nỗ lực tài trợ cho các doanh nghiệp khởi nghiệp Các chính sách tài chính và đầu tư là một trong những chính sách ưu tiên hàng đầu ở các nước đang phát triển để hỗ trợ đầu tư cho các doanh nghiệp địa phương, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) và các tập đoàn xuyên quốc gia đang đầu tư vào các quốc gia này Chính sách hỗ trợ các công ty ở giai đoạn phát triển ban đầu bằng cách

sử dụng vốn đầu tư mạo hiểm mang lại tiềm năng thay đổi kinh tế (David, Hall, & Toole, 2000; Hall & van Reenen, 2000; Hyytinen & Toivanen, 2005; Mani, 2004) Chính phủ đóng một vai trò quan trọng trong việc cung cấp các hỗ trợ tài chính và đầu

tư phát triển để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế (OECD, 2016) Các biện pháp chính sách công để hỗ trợ phát triển doanh nhân bao gồm các chương trình tài chính khác nhau như cho vay, tài trợ, nghiên cứu và phát triển, ưu đãi thuế, tài chính, đầu tư mạo hiểm (Mani, 2004) Chính sách công nên tập trung vào việc loại bỏ những trở ngại cho sự sáng tạo và khởi tạo doanh nghiệp mới Cụ thể, các chính sách của chính phủ cần tạo

cơ hội để hỗ trợ sự phát triển về công nghệ cho các doanh nghiệp Ngoài ra, chính phủ

có thể đóng vai trò hàng đầu trong việc cung cấp các chương trình tài chính để thúc đẩy năng lực đổi mới quốc gia (Carlsson, 2006; Wonglimpiyarat, 2007)

Thị trường chứng khoán rất cần thiết cho các nhà đầu tư mạo hiểm để nâng cao tính thanh khoản của nó có thể có tác động tích cực đáng kể đến các khoản đầu tư của các nhà đầu tư mạo hiểm ở giai đoạn đầu (Gompers & Lerner, 1998; Groh, von Liechtenstein, & Lieser, 2010) Hầu hết các nhà đầu tư mạo hiểm và các nhà đầu tư đều không thích rủi ro Họ thấy rằng rủi ro lớn là rủi ro không lấy lại được tiền từ một khoản đầu tư và do đó thích đầu tư vào các doanh nghiệp có lợi nhuận IPO gây quỹ cho công ty phát hành cũng như cung cấp nhanh chóng một lối ra cho nhà đầu tư Do

đó, thị trường chứng khoán riêng cho các doanh nghiệp khởi nghiệp là lối thoát rất quan trọng cho các nhà đầu tư mạo hiểm (Barnes, Cahill, &Mccarthy, 2003; Black & Gilson, 1998; Gompers, 1998; Gompers & Lerner, 1998, 1999, 2001; Hellmann, 2000; Jeng & Wells, 2000; Lerner, 1999, 2002)

1.1.5 Cơ sở hạ tầng

Ali Davaria và Taraneh Farokhmanesh (2017) cho rằng , hỗ trợ về cơ sở hạ tầng cần chú trọng tăng chất lượng, số lượng các dịch vụ tư vấn, dịch vụ kỹ thuật & đào tạo Cần cải thiện khả năng tiếp cận thông tin về nguồn tài chính, hỗ trợ kỹ thuật, tư vấn, quản trị mạng và các dịch vụ công cộng để cân bằng các cơ hội khởi nghiệp đối với mọi đối tượng (OECD, 2016) Cụ thể, nghiên cứu khảo sát chỉ ra trợ cấp công cộng và cơ sở hạ tầng hướng tới nền tảng bền vững và đổi mới tạo ra sự thuận lợi trong nhận thức cơ hội khởi nghiệp (Dirk Engel, 2003) Nghiên cứu này cũng chỉ ra sự thu hút các nhà sáng lập tiềm năng là do cơ sở hạ tầng có thể làm giảm chi phí của công ty Một số nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của các liên kết giao thông được thiết lập tốt đối với vị trí các công ty, đặc biệt là đối với các ngành công nghiệp chuyên sâu về chi phí vận chuyển

Khung nghiên cứu của UNCTAD (2005) về chính sách hỗ trợ khởi nghiệp đã

đo lường tác động của các chính sách hỗ trợ kỹ thuật, quản lý, cơ sở hạ tầng đưa vào

mô hình các chính sách tác động làm tăng cơ hội khởi nghiệp cá nhân

1.1.6 Cơ hội khởi nghiệp

Davidsson (2015) cho rằng cơ hội là một khái niệm không thể xác định một cách rõ ràng, người ta thấy rằng có ít tác phẩm đưa ra một định nghĩa rõ ràng về cơ hội, do đó, các tác giả đã có những tranh cãi định nghĩa để áp dụng một quan điểm một

cách nhất quán Tuy nhiên, có một sự đồng thuận rộng rãi rằng các cơ hội không tự nhiên mà có mà là kết quả của những nỗ lực quyết tâm hành động và phát triển của các doanh nhân (Alvarez et al 2015) Urbano và Alvarez (2014) cho rằng có một số biện pháp chính sách của chính phủ có thể thúc đẩy các cơ hội tạo ra các doanh nghiệp mới Những biện pháp này bao gồm hạ thấp các rào cản gia nhập để hình thành công ty mới; giảm các rào cản để mở rộng và tăng trưởng, bao gồm cả những khó khăn trong việc tuyển dụng và sa thải lao động, chế độ thuế, hoặc đóng cửa kinh doanh; cải thiện khả năng tiếp cận tín dụng; và cung cấp thông tin, đào tạo và hỗ trợ phi tài chính khác cho các doanh nhân Ngược lại, sự hiện diện của các quy định nghiêm ngặt có thể ức chế các cơ hội kinh doanh khi họ hạn chế tự do kinh tế và tăng chi phí giao dịch liên quan đến việc ra mắt một doanh nghiệp mới Một ví dụ điển hình là nước Anh với quyết định Brexit

Cơ hội khởi nghiệp chịu ảnh hưởng của môi trường thể chế và chính sách khởi nghiệp Những cơ hội này góp phần khởi tạo, sáng tạo, khởi nghiệp, các công

ty tăng trưởng cao và gia tăng lợi thế cạnh tranh (Pinho, 2016) Cơ hội khởi nghiệp còn tạo ra đóng một vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề xã hội, kinh

tế và môi trường (Hall et al., 2010) Chính sách khởi nghiệp dẫn đến nhiều cơ hội cuối cùng ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế tốt hơn

1.2 Tổng quan các nghiên cứu trong nước

Ở Việt Nam, có rất nhiều công trình nghiên cứu về chính sách hỗ trợ khởi nghiệp,các nghiên cứu này tập trung vào những hướng chính sau đây:

Nghiên cứu về các nhân tố tác động đến ý định khởi nghiệp:

Nguyễn Anh Tuấn (2019) cho rằng khát vọng thành công, kinh nghiệm, tính sáng tạo là những yếu tố quyết định ảnh hưởng tới dự định khởi nghiệp, trong khi đó, nghiên cứu của các tác giả Phan Anh Tú, Giang Thị Cẩm Tiên (2015) cho thấy các khóa học khởi nghiệp ảnh hưởng đến ý định khởi nghiệp, cụ thể là chương trình giáo dục khởi nghiệp có tác động tích cực đến ý đinh khởi nghiệp Thống nhất với quan điểm trên, Đoàn Thị Thu Trang (2012) cho rằng chương trình giáo dục khởi nghiệp ảnh hưởng đến lượng khởi nghiệp vì nó làm giàu kiến thức về khởi nghiệp và làm phát triển các kỹ năng khởi nghiệp Các cơ sỏ giáo dục cần phải tập trung, kết nối với xã hội, tạo các sân chơi khởi nghiệp, gặp gỡ các doanh nghiệp thành công, truyền cảm hứng khởi nghiệp

Với chủ đề huấn luyện khởi nghiệp thực tế, Nguyễn Thị Thủy (2015) kết luận các

cá nhân khởi nghiệp có trải nghiệm về doanh nghiệp có xu hướng khởi nghiệp cao hơn

những cá nhân chưa có trải nghiệm về doanh nghiệp Các tác giả Dư Thị Hà và cộng sự (2018) lại có quan điểm khác về vấn đề này với kết quả nghiên cứu thực nghiệm nhóm tác giả này đã chứng minh người chưa có va chạm thực tế về doanh nghiệp có xu hướng kiên định về khởi nghiệp cao hơn người đã có va chạm thực tế về doanh nghiệp Đứng trên khía cạnh khác ,Võ Nguyên Phú (2018) có quan điểm rằng trải nghiệm thực tế tại doanh nghiệp có vai trò quan trọng thúc đẩy khởi nghiệp

Một số tác giả cho rằng bầu không khí cởi mở, sáng tạo trong giảng dạy ảnh hưởng đến ý định khởi nghiệp (Nguyễn Quốc Nam, 2017) Trong khi các tác giả Đỗ Thị Ý Nhi

và cộng sự (2009) tập trung xem xét đánh giá các bộ phận hỗ trợ thiết thực cho ý tưởng khởi nghiệp Điểm chung của hai nghiên cứu này là các tác giả đồng ý rằng yếu tố “môi trường giáo dục” là xem xét môi trường giáo dục nói chung có khuyến khích ý tưởng, sáng kiến khởi nghiệp hay không

Tóm lại, có rất nhiều nghiên cứu tại Việt Nam theo hướng tiếp cận về đánh giá các nhân tố tác động đến ý định khởi nghiệp, các nghiên cứu này có xuất phát chung thường dựa trên mô hình gốc của Thuyết hành vi có hoạch định của Ajzen (1985), hoặc lý thuyết hành vi kế hoạch (TPB) của chính tác giả này phát triển năm 1991 Xuất phát từ những nghiên cứu gốc rễ này, các nhà nghiên cứu tại Việt Nam đã kế thừa và phát triển nhằm hoàn thiện khung nghiên cứu về ý định khởi nghiệp của sinh viên, kết quả của những nghiên cứu này nhận được sự đồng tình của đa số các học giả, khung nghiên cứu về ý định khởi nghiệp xuất phát từ mô hình lý thuyết hành vi kế hoạch (TPB) được sử dụng rộng rãi trong các nghiên cứu Như vậy hướng nghiên cứu này tại Việt Nam đã được phân tích rất sâu rộng, vì lẽ đó NCS không chọn hướng nghiên cứu này cho đề tài luận án của mình

Hướng nghiên cứu về các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp, xây dựng, hoàn thiện khung pháp lý khởi nghiệp tại Việt Nam

Nghiên cứu của Hoàng Xuân Hòa, Phạm Thị Hồng Yến (2016) đã chỉ ra các chính sách hiện hành hỗ trợ khởi nghiệp, đó là các chính sách tài chính, tín dụng, hỗ trợ xây dựng vườn ươm khởi nghiệp, Tuy nhiên, theo như nhận định của các tác giả, các mặt hạn chế đang nổi cộm khi thực thi chính sách là hoạt động đào tạo bồi dưỡng nhân lực còn chưa được quan tâm đúng mức, cơ sơ vật chất nhiều nơi còn hạn chế, hoạt động tuyên truyền phổ biến các chính sách về hỗ trợ khởi nghiệp còn chưa rộng, sâu từ đó chưa đem lại hiệu quả Khung pháp lý về xấy dựng, thành lập các quỹ vốn đầu tư mạo hiểm ở Việt Nam còn hạn chế,… từ những nhận định trên, nhóm tác giả đã

đề xuất các giải pháp tổng hợp để khắc phục trong đó nhận mạnh đến việc hoàn chỉnh

khung pháp lý cho doanh nghiệp khởi nghiệp, coi đây là giải pháp căn bản nhất để phát triển khởi nghiệp Nghiên cứu của Bùi Tiến Dũng (2019) tập trung xem xét thực thi chính sách hỗ trợ khởi nghiệp thông qua vai trò cầu nối của trường đại học, tác giả

đề xuất các biện pháp giữa trên quy trình các bước: biết về khởi nghiệp; hiểu về khởi nghiệp, làm về khởi nghiệp, từ các bước nay tác giả đề xuất những nội dung cụ thể cần triển khai để tăng cường khởi nghiệp bao gồm: Thứ nhất là đẩy mạnh việc tuyên truyền về những thông tin chính sách hỗ trợ khởi nghiệp chung và hỗ trợ khởi nghiệp, ngoài ra cần giới thiệu, tuyên truyền về cơ cấu, nội dung của các dự án thành công, nhằm nâng cao sự hiểu biết của các cá nhân khởi nghiệp về định hướng khởi nghiệp của đất nước Thứ hai là tích cực nang cao chất lượng đào tạo trong các trường đại học, tham khảo các chương trình đào tạo về khởi nghiệp tiên tiến trên thế giới, ban hành các chính sách hỗ trợ đào tạo khởi nghiệp, tăng thời lượng các chương trình ngoại khóa, tiếp xúc doanh nghiệp, lấy ý kiến các chuyên gia nghiên cứu chính sách, các nhà quản lý doanh nghiệp, tổ chức các cuộc thi về khởi nghiệp nhằm giúp các cá nhân khởi nghiệp hiểu rõ về khởi nghiệp, có cảm hứng, niềm tin vào khởi nghiệp Thứ

ba là tạo môi trường thuận lợi để khởi nghiệp như xây dựng không gian chung cho khởi nghiệp, tích cực tổ chức các cuộc thi về khởi nghiệp hiện thực hóa các ý tưởng,

hỗ trợ tài chính cho khởi nghiệp, hỗ trợ cơ sở hạ tầng, tư vấn pháp luật khởi nghiệp miễn phí, hỗ trợ về kỹ thuật, quản lý, lao động, …cho khởi nghiệp

Trịnh Đức Chiều (2016) cho rằng các yếu tố ảnh hưởng đến hệ sinh thái khởi nghiệp tại Việt Nam bao gồm các chính sách, quy định; chuẩn mực văn hóa; giáo dục, cơ sở hạ tầng, tài chính, dịch vụ hỗ trợ kinh doanh, chương trình hỗ trợ của Chính phủ Tuy nhiên nghiên cứu này chỉ dừng ở việc trình bày chứ không đi sâu phân tích các tác động của các yếu tố này đến khởi nghiệp Thay vào đó, nghiên cứu tập trung làm rõ các chính sách hiện hành và kết quả bước đầu đạt được khi thực hiện các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp Ngoài

ra tác giả còn chỉ rõ những hạn chế, rào cản khi thực thi chính sách bao gồm tâm lý sợ thất bại trong kinh doanh, năng lực chuyên môn và khả năng sáng tạo hạn chế, huy động vốn gặp nhiều khó khăn Từ việc chỉ ra những hạn chế, tác giả đã đề xuất nhiều giải pháp trong

đó trọng tâm là cải thiện thể chế, xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh, hấp dẫn nhà đầu tư, khuyến khích cá nhân khởi nghiệp, cải cách hành chính, nâng cao chất lượng đào tạo, đặc biệt là giáo dục khởi nghiệp

Nghiên cứu của Trần Thị Vân Anh (2016) đã tổng quan những chính sách hiện hành hỗ trợ khởi nghiệp tại Hàn Quốc, coi đây là một trong những bài học kinh nghiệm thành công mà Việt Nam có thể học hỏi, áp dụng Từ kết quả của nghiên cứu này, tác giả

đã gợi ý những chính sách hỗ trợ của Việt Nam nên tập trung vào (1) Cần đánh giá đúng thực trạng môi trường khởi nghiệp tại Việt Nam, múc đích là để hiểu rõ những đặc điểm khởi nghiệp, từ đó xây dựng những chính sách hỗ trợ phù hợp, áp dụng, học hỏi từ các quốc gia khởi nghiệp thành công trên thế giới (2) Hỗ trợ khởi nghiệp không chỉ tập trung vào doanh nghiệp khởi nghiệp mà còn phải hỗ trợ các nhà đầu tư, nhất là hỗ trợ thoái vốn giúp họ an toàn và yên tâm đầu tư phát triển khởi nghiệp (3) Nên hỗ trợ tương ứng với các giai đoạn phát triển của dự án khởi nghiệp, xây dựng vườn ươm khởi nghiệp (4) Xây dựng sàn chứng khoán riêng cho doanh nghiệp khởi nghiệp với những đặc điểm ưu đãi nổi trội cho doanh nghiệp và nhà đầu tư thiên thần, có thể học hỏi mô hình sàn chứng khoán KONEX của Hàn Quốc

Các tác giả Vũ Văn Ninh, Phạm Thị Thanh Hòa (2018) Phạm Tiến Đạt (2018) tập trung nghiên cứu vai trò của chính sách tài chính, tín dụng trong hỗ trợ khởi nghiệp, các nghiên cứu này có chung quan điểm khi đánh giá vai trò then chốt của huy động vốn cũng như những khó khăn khi tiếp cận vốn của các doanh nghiệp khởi nghiệp, từ đó thống nhất cần đề xuất các giải pháp mang tính hệ thống, lâu dài như: Phát triển đa dạng các kênh huy động vốn cho doanh nghiệp, phát triển sàn chứng khoán riêng cho doanh nghiệp khởi nghiệp; Phát hành trái phiếu doanh nghiệp, rà soát lại các văn bản quy định về phát hành trái phiếu, xây dựng công thông tin trái phiếu doanh nghiệp, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, tạo môi trường kinh doanh thuận lợi Xây dựng văn bản hướng dẫn xây dựng quỹ đầu tư mạo hiểm, các chính sách hỗ trợ cụ thể đối với các nhà đầu tư thiên thần

Lâm Thị Kim Liên, Huỳnh Lưu Đức Toàn (2018) tập trung phân tích thành công của giáo dục khởi nghiệp tại một số quốc gia như Mỹ, Anh, Úc, Israel,…từ đó tập trung xây dựng chính sách giáo dục từ cấp vi mô (trường đại học) đến cấp vĩ mô (cấp quốc gia), cụ thể cần xây dựng chương trinh giáo dục khởi nghiệp, bổ sung các hoạt động ngoại khóa, kết nối doanh nghiệp, tổ chức các chương trình, cuộc thi khởi nghiệp trong trường đại học, xây dựng các quỹ khởi nghiệp từ các nguồn thu hợp pháp,… Cũng tập trung làm rõ vấn đề này, tác giả Trần Thị Thu Hà (2019) cho rằng cần xây dựng chiến lược giáo dục và đào tạo khởi nghiệp cấp quốc gia, chiến lược này muốn thực hiện được cần các giải pháp như (1) Cần bổ sung, đào tạo những giảng viên

có kiến thức, trình độ về giáo dục khởi nghiệp, cải cách toàn diện giáo dục, bỏ lề lỗi tư duy áp đặt trong giáo dục, tích cực hợp tác với các chuyên gia hàng đầu về khởi nghiệp, xây dụng các chương trình trao đổi, phổ biến kiên thức khởi nghiệp cho sinh viên (2) Cần xem xét giáo dục khởi nghiệp như một bộ phận cấu thành chiến lược khởi nghiệp quốc gia, đưa giáo dục khởi nghiệp vào từ các bậc tiểu học, trung học chứ không chỉ ở các bậc

học cao hơn Ngoài ra Chính phủ cần đóng vai trò trung tâm điều phối, gây nguồn quỹ tài trợ cho giáo dục khởi nghiệp, xây dựng cơ chế hợp tác công tư, đẩy mạnh vai trò của các doanh nghiệp, các hiệp hội tham gia vào giáo dục khởi nghiệp (3) Chính sách giáo dục khởi nghiệp phải được xây dựng từ cấp vi mô đến cấp vĩ mô, từ trường học đến các bộ, ban ngành, chính phủ, tập trung hỗ trợ, phát triển các nhóm yếu thế (thanh niên nông thôn, dân tộc thiểu số, phụ nữ), Tập trung xây dựng giáo dục khởi nghiệp trở thành chính sách then chốt của từng địa phương (4) Chú trọng bồi dưỡng kỹ năng kiến thức chuyên môn trong các cơ sở giáo dục chuyên nghiệp, nâng cao chất lượng đào tạo, có chính sách đinh hướng các trường đại học tích cực xây dựng, kiểm định chất lượng theo các tiêu chuẩn quốc tế nhằm tích cực hội nhập giáo dục, thay đổi tư duy về giáo dục hiện đại

Như vậy, có thể kết luận các nghiên cứu trong nước theo hướng này đã tập trung làm rõ các chính sách hiện hành hỗ trợ khởi nghiệp tại Việt Nam Các nghiên cứu này đã phân tích rõ thực trạng khởi nghiệp tại Việt Nam, phân tích sâu các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp và tổng hợp đề xuất những giải pháp mang tính chất căn bản, chiến lược nhằm giúp đẩy mạnh phong trào khởi nghiệp nói chung và khởi nghiệp sinh viên nói riêng, tuy vậy còn ít nghiên cứu định lượng phân tích tác động của từng chính sách đến cơ hội khởi nghiệp của sinh viên, lấy đó làm căn cứ xác định, xây dựng khung chính sách khởi nghiệp áp dụng tại Việt Nam Điều này là đặc biệt quan trong,

vì kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở quan trọng để xây dụng các chính sách phù hợp với văn hóa, năng lực con người Việt Nam

1.3 Khoảng trống nghiên cứu

Qua phân tích tổng quan, NCS xây dựng bảng tổng hợp các chính sách chính của những nghiên cứu nền móng xác định có tác động đến cơ hội khởi nghiệp như sau:

Bảng 1.1 Tổng hợp những chính sách hỗ trợ khởi nghiệp chủ yếu từ nghiên cứu

tổng quan

1 GEM Thể chế; Cơ sở hạ tầng; Ổn định kinh tế vĩ mô; y tế và

giáo dục tiểu học; Giáo dục đại học; Hỗ trợ tài chính; R&D; Hỗ trợ thuế; Phát triển thị trường lao động hiệu quả

2 Khung OECD Thể chế; Thị trường; Hỗ trợ tài chính; Đầu tư mạo hiểm;

Giáo dục và đào tạo cho các công ty khởi nghiệp; Chương trình văn hóa sự kiện khởi nghiệp

3 Hall &Sobel Cải thiên chính sách công; Các yếu tố đầu vào như: nguồn

nhân lực, vốn đầu tư mạo hiểm, công nghệ, cơ sở hạ tầng, bằng sáng chế và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ

8 Peng &Lee Phân chia chính sách hỗ trợ khởi nghiệp theo mục đích (1)

Tối đa hóa lợi nhuận (2) Giảm thiểu thiệt hại khi phá sản, giải thể

9 Pinho Thể chế, giáo dục, văn hóa, tài chính, cơ sở hạ tầng và cơ

hội khởi nghiệp

Nguồn: NCS tự tổng hợp từ nghiên cứu tổng quan

Các nghiên cứu về chính sách hỗ trợ khởi nghiệp tại Việt Nam cũng đã tập trung phân tích, thống kê các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp, kết quả cho thấy các chính sách có tác động đến việc phát triển khởi nghiệp cũng đồng nhất, phù hợp, trùng lặp với các chính sách đã trình bày trong những nghiên cứu ở bảng 1.1 Ngoài ra những nghiên cứu này còn đề xuất những giải pháp đa dạng, thiết thực, trong đó có

những giải pháp trước mắt và lâu dài Các nghiên cứu cũng đã chỉ rõ các trường hợp thành công trên thế giới khi xây dựng chính sách hỗ trợ khởi nghiệp, từ đó rút ra kinh nghiệm học tập cho Việt Nam Điều này rất hữu ích cho cho phát triển khởi nghiệp tại Việt Nam

Tóm lại, đa phần các nghiên cứu về khởi nghiệp ở Việt Nam hiện nay tập trung (1) phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến ý định khởi nghiệp, sự sẵn sàng khởi sự doanh nghiệp, (2) phát triển theo hướng nghiên cứu về chính sách hỗ trợ khởi nghiệp

đã trình bày được những chính sách cơ bản, chính yếu phù hợp với những nghiên cứu

kinh điển trên thế giới về chính sách hỗ trợ khởi nghiệp Tuy nhiên NCS cho rằng

các nghiên cứu tại Việt Nam chưa tập chung làm rõ mô hình các chính sách tác động đến cơ hội khởi nghiệp, cũng như làm rõ những khái luận về “cơ hội khởi nghiệp” chính vì vậy NCS chọn cho mình cách tiếp cận là tổng hợp, phân tích, đánh gia tác động của các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp đến cơ hội khởi nghiệp.

Xuất phát từ những lý do trên, NCS đã quyết định chọn đề tài “Tác động

của chính sách hỗ trợ khởi nghiệp đến cơ hội khởi nghiệp” làm đề tài luận án

tiến sĩ

Trên thế giới, nghiên cứu về những chính sách hỗ trợ khởi nghiệp của GEM(2016), OECD(2016) , Hall et all(2005) , Pinho(2016), Kuziwa (2005), UNCTAD (2005),… được nghiên cứu tập trung vào những hướng chính sau đây:

- Các quy định, luật định chung áp dụng cho tất cả các doanh nghiệp (Thể chế I)

- Các quy định, luật định riêng cho các doanh nghiệp mới khởi nghiệp (Thể chế II)

- Nền tảng văn hóa khởi nghiệp

- Giáo dục tiểu học và trung học (Giáo dục I)

- Giáo dục chuyên nghiệp như cao đẳng đại học (Giáo dục II)

- Hỗ trợ tài chính

- Cơ sở hạ tầng: hỗ trợ kỹ thuật, quản lý, cơ sở hạ tầng cơ bản cho khởi nghiệp

- Cơ hội khởi nghiệp

Đây là cơ sở để NCS đề xuất mô hình nghiên cứu cho luận án, nhằm xây dựng khung lý thuyết khoa học cho khởi nghiệp, nâng cao cơ hội khởi nghiệp

NCS cũng căn cứ vào phân tích tổng quan đề tìm ra khoảng trống nghiên cứu

và tìm ra tên luận án tiến sĩ của mình

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH HỖ TRỢ

KHỞI NGHIỆP ĐẾN CƠ HỘI KHỞI NGHIỆP

2.1 Khái niệm khởi nghiệp và cơ hội khởi nghiệp

2.1.1 Khái niệm khởi nghiệp

Theo định nghĩa tiếng Việt, khởi nghiệp là bắt đầu tạo lập một công việc kinh doanh mới hay bắt đầu sự nghiệp kinh doanh Trong lĩnh vực kinh tế và quản trị kinh doanh, khởi nghiệp gắn với thuật ngữ “ Tinh thần doanh nhân – Entrepreneurship”, là việc một cá nhân, tận dụng cơ hội thị trường tạo dựng một công việc kinh doanh mới (Lowell W.B., 2003), hoặc là một thái độ làm việc đề cao tính độc lập, tự chủ, sáng tạo luôn đổi mới, chấp nhận rủi ro, tạo ra giá trị mới trong doanh nghiệp hiện tại (Bird, 1988) là đổi mới, là một phong cách nhận thức và suy nghĩ (Mac Millan, I.C 2003), là dự định phát triển nhanh (Lowell W.B 2003)

Khởi nghiệp theo hướng nghiên cứu của các học giả trong lĩnh vực kinh tế lao động cho rằng khởi nghiệp là một sự lựa chọn nghề nghiệp của cá nhân giữa việc đi làm thuê hoặc tự tạo việc làm cho mình Theo Kolvereid, L, (1996) khởi nghiệp nên gắn với thuật ngữ “Tự tạo việc làm – Self employment” Như vậy, khởi nghiệp là lựa chọn nghề nghiệp của những người không sợ rủi ro, tự làm chủ công việc kinh doanh của chính mình, và thuê người khác làm công cho họ ( Greve, A and Salaff, 2003) Làm thuê được hiểu là cá nhân sẽ làm việc cho một doanh nghiệp hoặc tổ chức do người khác làm chủ, do vậy khởi nghiệp kinh doanh nghĩa là tự làm chủ và thuê người khác làm việc cho mình

Như vậy giữa khái niệm khởi nghiệp theo nghĩa tự tạo việc làm và theo nghĩa tinh thần doanh nhân có sự khác biệt Theo nghĩa tự tạo việc làm, doanh nhân tự làm chủ chính mình, không đi làm thuê cho ai cả, trong khi theo nghĩa tinh thần doanh nhân, các doanh nhân có thể thành lập doanh nghiệp mới, thuê người quản lý doanh

nghiệp cho mình, còn bản thân có thể đi làm thuê cho doanh nghiệp khác

Xuất phát từ những khái niệm trên NCS cho rằng : “Khởi nghiệp là tận dụng

cơ hội thị trường để bắt đầu một công việc kinh doanh mới, nhằm làm chủ- tự mình điều hành công việc kinh doanh hoặc thuê người quản lý, với mục đích mang lại giá trị cho bản thân cũng như nhiều lợi ích cho xã hội”

Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo:

Khởi nghiệp sáng tạo (startup) là khởi nghiệp dựa trên nền của sáng tạo (dựa trên một công nghệ mới, hoặc tạo ra hình thức kinh doanh mới, hoặc xây dựng một phân khúc thị trường mới ) Tức là các doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo phải có sự khác biệt không chỉ với các doanh nghiệp ở trong nước, với tất cả các công

ty trước đây và cả với các doanh nghiệp khác trên thế giới, cụ thể:

Theo Blank và Dorf (2012), DNKNST “là tổ chức lâm thời tìm kiếm mô hình kinh doanh có khả năng tăng tốc phát triển, nhân rộng và mang lại lợi nhuận” Bên cạnh khả năng tăng tốc (có tiềm năng tăng trưởng), các DNKNST cũng thường mang đặc điểm đổi mới sáng tạo (Sarkar, 2016) vì các DN này thường có xu hướng phát triển hoặc hướng tới tạo ra những sản phẩm và dịchvụ mới cho thị trường Theo Schumpeter (1934) - một trong những học giả có tầm ảnh hưởng lớn nhất trong lĩnh vực khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo, doanh nhân là tác nhân của đổi mới sáng tạo và chuyển đổi kinh tế Tuy nhiên, các DNKNST chưa có nhiều thành tựu và thành công nên NĐT khó có thể hiểu rõ và định giá DN (Holstein, 2015) Vì vậy, DNKNST được xem là loại hình DN rủi ro và khó tiếp cận được nguồn vốn vay ngân hàng Đây là một trong nhiều lý do khiến DNKNST phải tìm kiếm các nguồn vốn khác, thường dựa trên việc trao đổi cổ phần trong các giai đoạn phát triển đầu tiên, bao gồm vốn từ NĐT thiên thần và vốn đầu tư mạo hiểm (Thiel và Masters, 2014)

Theo định nghĩa của các học giả phương Tây, DNKNST có thể hiểu là một tập hợp các nguồn lực tạm thời (nhân lực, tiền, thời gian…) để đi tìm kiếm một mô hình kinh doanh mới và nhanh chóng xây dựng thành một tổ chức /doanh nghiệp đạt quy

mô, đồng thời có khả năng lặp lại hay nhân rộng tại các thị trường khác nhau; và thường tận dụng công nghệ làm lợi thế cạnh tranh

Tại Việt Nam, theo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ năm 2017, KNST (startup) là quá trình khởi nghiệp dựa trên việc tạo ra hoặc ứng dụng kết quả nghiên cứu, giải pháp kỹ thuật, công nghệ, giải pháp quản lý để nâng cao năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng của sản phẩm, hàng hóa và có khả năng tăng trưởng nhanh

Phân loại các loại hình khởi nghiệp

- Về động cơ khởi nghiệp:

Các lý thuyết nghiên cứu về động cơ của tinh thần doanh nhân giải thích hai loại động cơ chính của tinh thần doanh nhân theo lý thuyết “đẩy” và “kéo” (Schjoedt,

L and Shaver, 2007) Lý thuyết đẩy cho rằng các cá nhân bị áp lực trở thành doanh

nhân bởi những yếu tố tiêu cực bên ngoài Nhân tố đẩy là các đặc tính cá nhân, hoặc các nhân tố bên ngoài và thường có ý nghĩa tiêu cực (lương thấp, địa điểm làm xa nhà, công việc nhàm chán,…) Ngược lại, lý thuyết “kéo” cho rằng, động cơ để các cá nhân khởi nghiệp kinh doanh là họ bị hấp dẫn bởi sự thành đạt, giàu có, độc lập tài chính và các kết quả mong muốn khác (Segal và cộng sự, 2005)

Một số nghiên cứu cho rằng các doanh nhân khởi nghiệp với động cơ “đẩy” ít thành công về mặt tài chính hơn các doanh nhân khởi nghiệp với động cơ “kéo” (Amit,

R anh Muller, E., 1995) tuy nhiên, sự phát triển của internet và sự bùng nổ mạng xã hội đã làm thay đổi phần nào lý thuyết đẩy và lý thuyết kéo trong những năm gần đây

do rào cản kinh doanh đã giảm bớt (Schjoedt,L and Shaver, 2007)

- Về đặc điểm kinh doanh:

+ Các doanh nghiệp khởi nghiệp được thành lập độc lập: Các doanh nghiệp này được thành lập bởi một cá nhân, hay một nhóm các cá nhân độc lập, không bị chi phối bởi các doanh nghiệp khác, họ hoàn toàn sở hữu doanh nghiệp của mình và tự xây dựng thương hiệu, chiến lược kinh doanh độc lập cho doanh nghiệp của họ

+ Các doanh nghiệp được thành lập bởi các doanh nghiệp đã có sẵn trên thị trường: Một công ty đang hoạt động hoàn toàn có thể nắm bắt thời cơ, xu hướng kinh doanh mới bằng cách thành lập một doanh nghiệp mới Doanh nghiệp mới này có nhiệm

vụ khai thác, phát huy tối đa nguồn lực để tận dụng cơ hội mà doanh nghiệp hiện tại đang hoạt động không đáp ứng được Do vậy doanh nghiệp được thành lập mới theo cách này

sẽ chịu sự chi phối, điều hành từ các doanh nghiệp đang hoạt động

- Theo mục đích kinh doanh:

+ Khởi nghiệp kinh doanh vì mục tiêu lợi nhuận

+ Khởi nghiệp kinh đoan không vì lợi nhuận (doanh nghiệp công ích, xã hội)

Vai trò của khởi nghiệp đối với sự phát triển của đất nước

Nhiều nghiên cứu lý thuyết và kết luận từ thực tiễn đã chứng minh rằng, khởi nghiệp kinh doanh đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế đất nước Thành lập mới doanh nghiệp nghĩa là tạo thêm cơ hội công ăn việc làm cho người lao động, giảm tỷ lệ thất nghiệp, góp phần tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, xóa đói giảm nghèo…và giải quyết những vấn đề mang tính xã hội Vai trò cụ thể của khởi nghiệp được thể hiện qua những mặt sau:

- Việc tạo lập doanh nghiệp mới sẽ thu hút lao động, giải quyết áp lực xã hội về

việc làm, góp phần tăng trưởng và phát triển kinh tế đất nước Các doanh nghiệp mới thành lập thường là loại doanh nghiệp nhỏ nên thể hiện tính linh hoạt, đa dạng về ngành nghề kinh doanh do vậy dễ dàng đáp ứng nhu cầu của người lao động

- Làm phong phú các sản phẩm, dịch vụ , đáp ứng nhu cầu thị trường trong nước cũng như thế giới

- Gia tăng sự cạnh tranh với các doanh nghiệp đang tồn tại trên thị trường, điều này sẽ góp phần tạo ra một nền kinh tế phát triển lành mạnh, cạnh tranh Người tiêu dùng được hưởng lợi về giá và chất lượng sản phẩm, dịch vụ

- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tạo sự cân đối giữa các thành phần kinh tế, sự hợp

lý giữa cơ cấu các ngành, các vùng kinh tế vì doanh nghiệp mới khởi nghiệp hầu hết là doanh nghiệp nhỏ và vừa nên nó có thể thay đổi ngành nghề, chuyển hướng kinh doanh linh hoạt, thích ứng nhanh chóng với biến động thị trường

- Khởi nghiệp kinh doanh giúp tận dụng nguồn lực đất nước một cách hiệu quả: Đặc điểm của khởi nghiệp là phát huy năng lực tự trang trải của bản thân, gia đình, bạn

bè, do vậy, khởi nghiệp sẽ phần nào đưa “vốn” nhàn rỗi vào kinh doanh Mặt khác các doanh nghiệp khởi nghiệp nằm rải rác khắp các địa phương, điều này sẽ tận dụng được lao động, nguyên vật liệu, các sản phẩm phụ trợ của địa phương đó

- Khởi nghiệp giúp tăng cường đổi mới và chuyển giao tri thức:

Quá trình khởi nghiệp sẽ hiện thực hóa các ý tưởng kinh doanh vào thực tế, quá trình này sẽ truyền tải những tri thức mới vào đời sống kinh doanh Rõ ràng, nhiệm vụ truyền bá tri thức mới chủ yếu phụ thuộc vào các doanh nghiệp mới gia nhập thị trường Những doanh nghiệp này vận dụng tri thức để đáp ứng nhu cầu mới phát sinh trên thị trường hoặc tìm cách đáp ứng những nhu cầu mà thị trường đáp ứng nó chưa tốt, quá trình này sẽ giúp các doanh nghiệp mới và cũ giao lưu, truyền bá tri thức, học hỏi lẫn nhau Đây là tiền đề cho việc phát triển đổi mới khoa học công nghệ, tạo điều kiện cho nền kinh tế tri thức phát triển

2.1.2 Cơ hội khởi nghiệp

Khái niệm:

Cơ hội là khái niệm đã được nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới nghiên cứu Từ điển Tiếng Việt định nghĩa “Cơ hội là hoàn cảnh thuận lợi để thực hiện điều mình

muốn” Muốn nắm bắt được những điều kiện thuận lợi, cần có đủ nguồn lực và sự sẵn

sàng để tận dụng nó (OECD,2016) Đồng quan điểm, Pinho (2016) cho rằng cơ hội là

thứ luôn tồn tại xung quanh chúng ta, điều quan trọng là con người nhận ra và tận dụng

cơ hội Trong khí đó Peng &Lee (2013) cho rằng cơ hội chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó được tận dụng và mang đến những kết quả tích cực cho xã hội

Như vậy, cơ hội khởi nghiệp là những điều kiện thuận lợi để cá nhân có thể nắm bắt để khởi nghiệp, tạo ra mục địch tốt đẹp cho xã hội là phát triển kinh tế, tăng

cơ hội việc làm, các cơ hội khởi nghiệp có được tận dụng hay không còn do nhiều yếu

tố, tuy nhiên duy trì một xã hội có nhiều cơ hội là tiền đề để phát triển khởi nghiệp Việc nâng cao cơ hội khởi nghiệp là tạo thêm nhiều cơ hội thuận lợi nhằm giúp các cá nhân khởi nghiệp có điều kiện tốt nhất để khởi nghiệp

Thang đo cơ hội khởi nghiệp:

Cũng trong nghiên cứu của Pinho(2016) cơ hội khởi nghiệp được đo lường

bằng sự cảm nhận về ủng hộ của môi trường cũng như việc gặp thuận lợi trong việc

khởi nghiệp Trong khi các tác giả Ali &Taraneh (2017) lại có cái nhìn rộng hơn khi

cho rằng cơ hội khởi nghiệp được đánh giá bằng sự cảm nhận công bằng giữa các cá thể trong xã hội khi khởi nghiệp kinh doanh, ngoài ra cơ hội khởi nghiệp được đo bằng cảm nhận về số lượng các cơ hội, cảm nhận về sự dễ dàng và nhận được ủng hộ khi khởi nghiệp của cá nhân khởi nghiệp,… OECD (2016); SEM(2016); Hall & Sobell (2006) đồng nhất quan điểm khi cho rằng cơ hội khởi nghiệp chịu tác động bởi sự can thiệp về chính sách, các định chế điều tiết hành vi xã hội

Thang đo cụ thể về cơ hội khởi nghiệp sẽ được NCS trình bày chi tiết tại chương 3 (Phương pháp nghiên cứu), cụ thể là phần “mô hình nghiên cứu và thang đo” trong luận án này

nước Thuật ngữ chính sách được sử dụng với hàm ý chính sách công, trong đó Nhà nước là nhân vật then chốt, là chủ thể cho ra đời các sản phẩm là chính sách Chính sách là biện pháp can thiệp của Nhà nước vào một ngành, một lĩnh vực hay toàn bộ nền kinh tế nhằm thực hiện những mục tiêu nhất định, với những công cụ và giải pháp nhất định và trong một thời hạn xác định Theo khái niệm trên, “chính sách” bao hàm các nội dung:

- Chính sách là do một chủ thể quyền lực hoặc chủ thể quản lý đưa ra;

- Chính sách được ban hành căn cứ vào đường lối chính trị chung và tình hình thực tế

- Chính sách được ban hành bao giờ cũng nhằm đến mục đích nhất định; nhằm thực hiện một mục tiêu nào đó, chính sách được ban hành đều có sự tính toán và chủ đích rõ ràng Khi một vấn đề kinh tế - xã hội cần được giải quyết, chính quyền sẽ đưa

ra mục tiêu và cách thức giải quyết (để cho vấn đề tự phát triển cũng là một cách giải quyết) Sự lựa chọn cách giải quyết đưa đến những quyết định và toàn bộ quy trình này được đặt trong một môi trường tương tác của các tác nhân chính sách, tạo ra hàng loạt các ràng buộc trước khi chính sách xuất hiện và các tác động sau đó Chính sách không tự nhiên xuất hiện, nó chịu ảnh hưởng bởi các điều kiện kinh tế, xã hội, chính trị, văn hóa, được thể hiện cụ thể qua sự can thiệp của Nhà nước đối với các thất bại thị trường, những giá trị chính trị thịnh hành, tâm lý công chúng vào thời điểm đó, cấu trúc của chính quyền, các quy phạm xã hội của quốc gia và địa phương và hàng loạt các biến cố khác Từ sự chi phối của những điều kiện này, dẫn đến cách thể hiện khác nhau trong các vai trò chính sách và quy trình chính sách Chính sách của Nhà nước đưa ra nhằm tác động vào các ngành, lĩnh vực, khu vực như: công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ, sản xuất, tiêu dùng,… Từ cách tiếp cận chính sách như trên, mỗi lĩnh vực nhà nước có chính sách riêng, ta có khái niệm chính sách hỗ trợ khởi nghiệp như

sau: Chính sách hỗ trợ khởi nghiệp là công cụ để hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp và

nhà đầu tư, bao gồm các chế độ, các biện pháp, các quy định cụ thể từ hình thành doanh nghiệp khởi nghiệp, xây dựng và phát triển các doanh nghiệp khởi nghiệp ,đảm bảo đơn giản hóa môi trường pháp lý, hỗ trợ vốn, tín dụng hỗ trợ quản lý, kỹ thuật, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực, xây dựng văn hóa khởi nghiệp cấp quốc gia,…nhằm đạt được mục tiêu chiến lược khởi nghiệp quốc gia

Mục tiêu của chính sách hỗ trợ khởi nghiệp:

Peng & Lee (2013) cho rằng, mục tiêu của các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp được phân thành hai hướng chính: thứ nhất tối đa hóa lợi nhuận cho các doanh nghiệp

khởi nghiệp, điều này được hiểu là các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp sẽ hướng tới việc giúp doanh nghiệp đạt được mức loại nhuận tối đa có thể nhằm duy trì và phát triển

mạnh mẽ các doanh nghiệp này, thứ hai là giảm thiểu các thiệt hại khi chấm dứt kinh

doanh đối với chủ doanh nghiệp khởi nghiệp (phá sản, giải thể), điều này là hoàn toàn hợp lý vì thực tế bản thân những doanh nhân khởi nghiệp tự thân thành công thường không ít lần trải qua những thất bại trước đó, vấn đề là những bài học thất bại đó có để lại cái giá quá cao đối với họ hay không?! Như vậy các chính sách hỗ trợ cũng phải hướng đến việc giảm thiểu các mất mát cho các chủ doanh nghiệp khi chấm dứt kinh doanh Pinho (2016) khi nghiên cứu về chính sách hỗ trợ khởi nghiệp ở các quốc gia điển hình đã chia các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp thành 5 nhóm chính : Yếu tố thể

chế, văn hóa, giáo dục, hỗ trợ tài chính, và hỗ trợ cơ sở vật chất Kế thừa từ nghiên cứu này, các tác giả Ali Davaria và Taraneh Farokhmanesh (2017) đã khẳng định cách phân chia trên là có cơ sở trong một nghiên cứu về chính sách hỗ trợ khởi nghiệp tại

IRAN (Impact of entrepreneurship policies on opportunity to startup)

Xuất phát từ lý luận và thực tiễn chính sách hỗ trợ khởi nghiệp tại Việt Nam NCS xây dựng cây mục tiêu cho chính sách hỗ trợ khởi nghiệp như sau: