Từ khi du nhập vào nước ta, những tư tưởng tiêu biểu của giáo lý nhà Phật có sự ảnh hưởng sâu sắc đối với hiện thực đời sống xã hội của mỗi người dân Việt Nam. Trong hệ thống giáo lý nhà Phật thì tư tưởng về giáo dục đạo đức là một trong những nội dung tiêu biểu, có thể khái quát đạo đức Phật giáo là từ, bi, hỷ, xả, vô ngã vị tha, lợi lạc quần sinh, là sự hướng thiện và khuyến thiện.
Trang 1SỐ 01 NĂM 2019
1 Mở đầu
Triết học Phật giáo là một
trong những trường phái
triết học tiêu biểu của Ấn Độ
nói riêng cũng như của xã
hội phương Đông nói chung
Cũng như các trường phái
triết học khác, cái đích mà
triết học Phật giáo hướng đến
là vì con người và cho con
người Trong hệ thống triết
học Phật giáo thì tư tưởng
về giáo dục đạo đức là một
trong những nội dung đặc
sắc, có ý nghĩa thiết thực gắn
kết mối quan hệ giữa lý luận
triết học với đời sống xã hội
của mỗi con người hiện thực
Với giá trị nhân đạo cao cả,
nhân văn sâu sắc, tư tưởng
giáo dục đạo đức trong triết
học Phật giáo có những ảnh
hưởng thiết thực đối với lĩnh
vực giáo dục đạo đức cho thế
hệ người Việt Nam, nhất là đối
Góp phần tìm hiểu tư tưởng giáo dục đạo đức
ThS HOÀNG NGỌC PHONG
Trường Cao đẳng Sư phạm Gia Lai
với lớp thanh, thiếu niên hiện nay Đảng và Nhà nước cần đào tạo họ thật sự trở thành những người chủ tương lai của đất nước vừa “hồng” vừa
“chuyên”, năng động sáng tạo trong sản xuất; thật thà lương thiện, khoan dung độ lượng,
vị tha trong đạo đức lối sống
Đó chính là những phẩm chất cao đẹp của con người mới - con người vừa có tài, vừa có đức Với ý nghĩa đó, việc tìm hiểu, nghiên cứu và vận dụng những giá trị triết lý nhà Phật vào thực tiễn giáo dục đạo đức ở nước ta hiện nay là vấn
đề mang tính thiết thực
2 Nội dung nghiên cứu
2.1 Tư tưởng giáo dục đạo đức trong triết học Phật giáo
Cái đặc sắc trong tư tưởng giáo dục đạo đức của triết học Phật giáo thể hiện ở chỗ nó quan tâm đến vấn đề cứu khổ,
cứu nạn, đem lại an lạc cho tâm hồn con người Chính vì vậy đạo đức Phật giáo khái quát lại là từ, bi, hỷ, xả, vô ngã
vị tha, lợi lạc quần sinh, là sự hướng thiện và khuyến thiện
Hòa thượng Thích Minh Châu trong diễn văn khai mạc hội nghị đạo đức Phật giáo trong thời hiện đại đã nói: Đạo đức Phật giáo có khả năng giúp cải thiện cuộc sống của con người hiện tại và xã hội hiện tại
Tinh thần từ bi của nhà Phật chính là sự cảm thông trước nỗi đau của người khác
và mong muốn được chia sẻ
nó Nói cách khác, từ bi là tình thương giữa con người với con người, giữa con người với muôn loài không phân biệt đẳng cấp, giàu nghèo sang hèn, nó được đức Phật khơi dậy ở mọi chúng sinh Ngay
Từ khi du nhập vào nước ta, những tư tưởng tiêu biểu của giáo lý nhà Phật có sự ảnh
hưởng sâu sắc đối với hiện thực đời sống xã hội của mỗi người dân Việt Nam Trong hệ
thống giáo lý nhà Phật thì tư tưởng về giáo dục đạo đức là một trong những nội dung tiêu
biểu, có thể khái quát đạo đức Phật giáo là từ, bi, hỷ, xả, vô ngã vị tha, lợi lạc quần sinh,
là sự hướng thiện và khuyến thiện Trong bối cảnh của xã hội nước ta hiện nay, khi những
nhu cầu tín ngưỡng về đạo Phật ngày càng được nâng cao thì việc nghiên cứu những giá
trị tiêu biểu trong đạo đức Phật giáo là vấn đề có ý nghĩa vô cùng quan trọng.
Từ khóa: Triết học Phật giáo, giáo lý nhà Phật, giáo dục đạo đức.
trong triết học Phật giáo
Trang 2TẠP CHÍ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ VÀ MÔI TRƯỜNG
từ lúc còn đang tìm đạo Ngài
đã khẳng định: Tình thương
là sợi dây liên lạc giữa người
với người Không có đẳng cấp
trong giọt nước mắt cùng
mặn, không có đẳng cấp
trong dòng máu đỏ như nhau,
mỗi người sinh ra không phải
đã mang sẵn trong bào thai
dây chuyền ở cổ hay dấu tì ca
ở trán đó sao
Tinh thần hỷ xả, hiểu một
cách khái quát thì “hỷ” là vui
vẻ với mình, kể cả với nghịch
cảnh và thất bại, vui vẻ với
thành công của người khác và
vô lượng chúng sinh; “xả” là vô
chấp vô biên, theo tinh thần
“niềm vui cho đi niềm vui lại
đầy, nỗi buồn cho đi nỗi buồn
lại vơi” Nhờ đó giúp con người
sống với nhau một cách thân
mật, bác ái, sống vô ngã vị tha
mở rộng tấm lòng bao dung
độ lượng đối với muôn loài
Vô ngã vị tha, lợi lạc quần
sinh là phải giác ngộ vạn
pháp đều vô thường nên vô
ngã, ta là vô ngã vì thế mà hãy
tha thứ, thương yêu, giúp đỡ
cho nhau, khi có niềm vui, có
lợi ích thì cùng nhau chung
hưởng
Với tinh thần ấy thì từ, bi,
hỷ, xả, vô ngã vị tha, lợi lạc
quần sinh không chỉ là việc
làm mang lại an lạc cho con
người, đưa con người thoát
khỏi trầm luân mà nó còn
được bắt đầu từ những việc
làm thường nhật ngay trong
các mối quan hệ tự nhiên,
thầy trò, gia đình…vv Trong
gia đình, Phật dạy cha mẹ là
thiêng liêng nhất đối với con
cái, con cái phải sẵn sàng làm
tròn bổn phận đối với cha mẹ
Phật giáo coi hiếu với cha mẹ
là đạo đức quan trọng nhất,
là nền tảng đạo đức của một con người, Phật dạy: “Tột cùng điều thiện, không gì bằng hiếu Tột cùng điều ác, không
gì bằng bất hiếu” Điều đó có nghĩa, đối với một con người khi đã không còn tình thương đối với cha mẹ thì coi như đã mất hết nhân tính, không còn tội ác nào làm cho họ run tay, chùn bước Trong quan hệ thầy trò, Phật giáo cho rằng trò phải kính trọng và vâng lời thầy, về phần mình thầy phải tập kiến thức cho trò, dạy trò biết giữ đạo lý Đây
là mối quan hệ hai chiều, sự tương tác qua lại tạo nên cái thiện, hành thiện ở mỗi con người Lời dạy của đức Phật không chỉ đúng trong thời đại của Ngài mà còn mang tính thiết thực trong việc xây dựng nhân cách người trò và người thầy trong sự nghiệp giáo dục hiện nay
Tất cả cho thấy, Phật giáo đâu chỉ quan tâm tới những
lý tưởng cao xa, những tư tưởng đạo đức chỉ để chiêm ngưỡng Phật giáo đã quan tâm hết sức căn bản và thiết thực đến đời sống và hạnh phúc đích thực của con người
Không thể có hạnh phúc nếu đặt nó ngoài một cuộc sống thuần khiết dựa trên nền tảng những nguyên tắc đạo đức và tinh thần Vì vậy, Phật giáo đã đưa ra những quan niệm về “ngũ giới”, “bát giới”,
“thập giới” để mọi người khắc phục sửa chữa những sai lầm
của bản thân, làm cho mỗi cá nhân đều hòa đồng với nhân sinh
Trong giáo lý Phật giáo thì
“ngũ giới” là giới luật cơ bản nhất, “ngũ giới” là không sát sinh, không trộm cắp, không
tà dâm, không nói dối, không uống rượu Trong “ngũ giới”, Phật giáo cho rằng thực hiện được điều nào là tốt điều đó, nhờ đó mà ngăn chặn được cái ác, giúp con người xa lánh được cái xấu, nghiệp xấu, làm được ngày càng nhiều những điều thiện Phật giáo khuyên con người phải tích cực thực hiện “lục độ” để thoát khỏi bến mê Trong “lục độ” (sáu phép tu) thì “bố thí” là một trong những điều căn bản nhất, nó bao gồm vật thí, tài thí và vô quý thí (vật thí tức
là cho nhau những vật phẩm cần thiết, tài thí nghĩa là đem tiền và của cho người khác, vô quý thí là giúp đỡ người khác
mà không vụ lợi) Dù có nhiều nội dung khác nhau nhưng
cả ba điều bố thí đó là rất cần thiết cho xã hội ngày nay, đạo đức của Phật giáo với những nguyên tắc ấy đều rất gần với cuộc sống hiện tại Đạo đức Phật giáo vì vậy có thể nói là đạo đức của tấm lòng đại từ, đại bi, lấy tình thương bao la đối với muôn loài muôn vật làm trọng, lấy việc cứu khổ diệt khổ cho muôn loài muôn người làm mục đích tối cao
2.2 Đánh giá về tư tưởng giáo dục đạo đức trong triết học Phật giáo
Từ những giáo lý cơ bản nêu trên, đánh giá về đạo đức
Trang 3SỐ 01 NĂM 2019
Phật giáo ta thấy: cho đến
nay có rất nhiều những quan
điểm khác nhau, có người cho
rằng đạo đức Phật giáo là bi
quan yếm thế hạn chế tính
tích cực của con người đối với
xã hội, mặc dù hướng thiện
nhưng Phật giáo lại loại trừ
nguyên nhân tồn tại của con
người Nhưng có người lại cho
rằng bất luận thế nào thì đạo
đức Phật giáo vẫn là đại từ đại
bi, cứu khổ cứu nạn đối với
con người và chúng sinh…
vv Theo quan điểm của người
viết thì đạo đức Phật giáo với
tinh thần tất cả vì mọi người,
vì hạnh phúc của nhân loại,
đạo đức Phật giáo không phải
là xuất thế mà là nhập thế cứu
đời tạo nên xã hội chân - thiện
- mỹ
Dưới nhãn quan triết học
Mác - Lênin ta thấy, mặc dù
chưa giải thích đúng bản chất
các hiện tượng xã hội, chưa
tìm ra được nguyên nhân đích
thực mà nhân dân Ấn Độ cổ
đại phải gánh chịu, đạo đức
Phật giáo vẫn đứng trên lập
trường của chủ nghĩa duy tâm
chủ quan và cũng vì thế chưa
chỉ ra được con đường và biện
pháp cải tạo xã hội đúng đắn
hiệu quả Tuy vậy, những gì
mà phật giáo bàn về đạo đức,
về tính thiện thì cũng giúp
cho con người mặc tưởng
chiêm nghiệm điều chỉnh
được hành vi của mình theo
cái thiện, hạn chế và xa lánh
cái ác, vượt qua khỏi vòng
ích kỷ mà hành động vì mọi
người Mặc dù Phật giáo chưa
bàn đến các vấn đề về kinh tế,
chính trị, “tính thiện” của Phật
giáo chủ yếu bàn về giáo dục
Thế nhưng, khi một xã hội
đã phát triển, muốn có “dân chủ, công bằng, văn minh” thì điều quan trọng trước hết đó chính là vấn đề giáo dục nhân cách lối sống đạo đức cho con người và ở phương diện này đạo Phật đã có những đóng góp nổi bật
2.3 Vận dụng tư tưởng giáo dục đạo đức trong triết học Phật giáo vào việc giáo dục đạo đức cách mạng ở nước ta hiện nay
Ở nước ta hiện nay, dưới ảnh hưởng của cơ chế thị trường, đặc biệt sự tác động mạnh mẽ của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đã đặt ra nhiều thời cơ và thách thức đối với nước ta trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội
Trong đó, lĩnh vực giáo dục và đào tạo, nhất là việc giáo dục đạo đức cách mạng ở nước
ta hiện nay đang gặp phải nhiều khó khăn, thách thức trước sự tác động của cơ chế thị trường và sự phát triển của khoa học công nghệ Trên thực tế, không ít bộ phận cán
bộ, đảng viên không vượt qua được những cám dỗ trong đời sống xã hội đã trở nên thoái hóa biến chất (tham nhũng, lãng phí, bè phái, tư lợi
vv) gây nguy hại lớn cho sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước Còn đối với thanh, thiếu niên - thế hệ tương lai của đất nước, vấn đề đạo đức cách mạng đang ngày càng mang tính thời sự nóng bỏng
Bên cạnh những thanh, thiếu niên giàu lòng yêu nước,
quyết đem tất cả tài năng và tâm huyết của mình cống hiến cho Tổ quốc thì cũng tồn tại một bộ phận không ít thanh, thiếu niên chạy theo những thị hiếu nhất thời của
cá nhân mà quên đi nhiệm
vụ tu dưỡng đạo đức, dẫn đến lối sống buông thả thiếu lành mạnh, thậm chí ngang nhiên vi phạm pháp luật gây nên những tội ác “kinh hoàng”
không thể chấp nhận được
Nguy hại hơn, đối với thế
hệ trẻ hiện nay, nhiều giá trị thuần phong mỹ tục của dân tộc bị bỏ quên, sự băng hoại
về đạo đức có chiều hướng gia tăng, tình trạng vô cảm của con người ngày càng phổ biến vv Những trở lực đó là tác nhân kìm hãm sự nghiệp xây dựng và phát triển của đất nước nói chung cũng như đối với công tác giáo dục đạo đức cách mạng ở nước ta hiện nay nói riêng
Trước thực trạng đó, công tác giáo dục đạo đức cách mạng cho thế hệ người Việt Nam hiện nay đang đặt ra bức thiết, nhằm giáo dục họ trở thành những người có ích cho đất nước Với ý nghĩa đó, trên
cơ sở nhận thức nhất quán những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh trong lĩnh vực giáo dục đạo đức, tiếp thu những nhân tố có giá trị trong
tư tưởng giáo dục đạo đức của triết học Phật giáo, trong phạm vi bài viết này tác giả xin đề xuất một số phương hướng góp phần nâng cao hiệu quả công tác giáo dục
Trang 4TẠP CHÍ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ VÀ MÔI TRƯỜNG
đạo đức cách mạng ở nước ta
hiện nay như sau:
Một là, trong công tác
giáo dục đạo đức cách mạng
ở nước ta hiện nay, nhất thiết
phải quán triệt chủ nghĩa
Mác - Lênin và tư tưởng Hồ
Chí Minh về đạo đức cách
mạng đối với mọi tầng lớp
cư dân trong xã hội; giáo dục
cho họ thấm nhuần những
chuẩn mực đạo đức cơ bản
mang tính phổ cập đối với
mọi người Tiêu biểu là những
chuẩn mực về trung với nước,
hiếu với dân; cần, kiệm, liêm,
chính, chí công vô tư; thương
yêu con người, sống có tình
nghĩa và tinh thần quốc tế vô
sản trong sáng, thủy chung
Thực hành tốt những chuẩn
mực đạo đức đó góp phần
hiện thực hóa mục tiêu giáo
dục đạo đức cách mạng mà
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dày
công vun đắp
Hai là, tiếp tục phát huy
những giá trị đạo đức truyền
thống của dân tộc Việt Nam
qua hàng ngàn năm lịch sử,
đó là chủ nghĩa yêu nước, tinh
thần đoàn kết, tương thân
tương ái trong khó khăn hoạn
nạn có nhau, đồng cam cộng
khổ, trọng đạo lý làm người
và đặc biệt là văn hóa lấy dân
làm gốc với tinh thần “nhiễu
điều phủ lấy giá gương, người
trong một nước phải thương
nhau cùng”, “bầu ơi thương lấy
bí cùng, tuy rằng khác giống
nhưng chung một giàn”
Ba là, đẩy mạnh và thực
hiện có hiệu quả cuộc vận
động “học tập và làm theo
tư tưởng, đạo đức, phong
cách Hồ Chí Minh” thông qua những việc làm thiết thực thiên về hiệu quả thực tiễn, tránh tình trạng “thừa khẩu hiệu, thiếu việc làm”, “nói nhiều làm ít”; ngược lại, lời nói phải đi đôi với hành động, nêu cao hiệu quả thực tiễn
“nói ít làm nhiều”, phải nêu gương về đạo đức
Bốn là, khắc phục những
thói hư tật xấu, tình trạng
vô cảm, thờ ơ giữa người với người thông qua công tác thiện nguyện trên tinh thần
“nhường cơm sẻ áo”, “lá lành đùm lá rách, lá rách ít đùm lá rách nhiều”, giúp con người bớt cái tôi vị kỷ mà tích cực hơn, có trách nhiệm hơn đối người khác, với xã hội
Năm là, phát huy những
giá trị tinh túy trong đạo đức Phật giáo góp phần giáo hóa con người, giúp cho thế hệ trẻ vững bước trước cám dỗ của cuộc đời, khích lệ họ quan tâm đến số phận của cộng đồng, sống lương thiện, coi trọng tính nhân bản, coi trọng thiên nhiên vv Như thế đạo đức Phật giáo đã đóng góp những giá trị văn hóa tích cực vào việc xây dựng đạo đức lối sống cho con người, nhất là cho tầng lớp trẻ hiện nay
3 Kết luận
Có thể nói rằng những tư tưởng giáo dục đạo đức trong triết học Phật giáo đã dễ dàng
đi vào lòng người, có tác dụng hoàn thiện nhân cách đạo đức, hướng con người đến lối sống giàu lòng vị tha, từ bi, bác ái Thực tiễn cho thấy, đạo đức Phật giáo phù hợp với
đạo đức và lẽ sống của con người Việt Nam, góp phần tích cực trong việc xây dựng một nền tảng đạo đức mới ở nước ta trong giai đoạn hiện nay trên nền tảng những giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc
Thiết nghĩ, trong xu thế hội nhập ở nước ta hiện nay bên cạnh việc giáo dục đạo đức cách mạng trên nền tảng của chủ nghĩa Mác - Lênin và
tư tưởng Hồ Chí Minh thì việc tiếp thu những giá trị tích cực trong đạo đức Phật giáo phục
vụ cho nhiệm vụ “rèn đức - luyện tài” vì tương lai của đất nước là việc làm cần thiết Tất
cả cùng hướng đến xây dựng một nước Việt Nam phồn thịnh “dân chủ, công bằng, văn minh” Với tinh thần ấy, đạo đức Phật giáo ngày càng trở thành một bộ phận không thể thiếu cấu thành cốt cách văn hóa của dân tộc Việt Nam
- văn hóa tiến tiến đậm đà bản sắc dân tộc./
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 BS Hồ Hữu Hưng (biên dịch), Đối thoại giữa triết học và Phật giáo, Nxb Tp Hồ Chí Minh, 2002.
2 Giáo trình tư tưởng Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2007.
3 Giáo trình Những nguyên lý
cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2013.
4 Hoàng Ngọc Vĩnh, Tôn giáo - một số vấn đề lý luận và thực tiễn ở Việt Nam, ĐHKH Huế, 2000.
5 Thích Minh Châu, Những lời Đức Phật dạy về hòa bình và giá trị con người, Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam, 1995.
6 Thích Đạo Quang, Đại cương triết học Phật giáo, Tỉnh hội Phật giáo Thừa Thiên Huế, 1996.
7 Thích Chơn Thiện, Phật học khái luận, Nxb Tp Hồ Chí Minh, 1999.