Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết nguyễn bình phương

Với đề tài Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương, chúng tôi mong muốn tìm ra những nét mới trong nghệ thuật sáng tác tiểu thuyết của nhà văn về tất cả các mặt như: Từ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘITRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-ĐÀO CƯ PHÚ

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lí luận văn học

Hà Nội - 2011

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘITRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-ĐÀO CƯ PHÚ

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lí luận văn học

Mã số: 60 22 32

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Đoàn Đức Phương

Hà Nội - 2011

MỞ ĐẦU

1. Lý do lựa chọn đề tài:

Việt Nam đang trên đà hội nhập kinh tế quốc tế, đi kèm theo đó là sự hòa nhậpcủa văn hóa và văn học nghệ thuật Đúng theo tinh thần “hòa nhập nhưng khônghòa tan”, văn học đương đại Việt Nam, đặc biệt là thể loại tiểu thuyết vừa kế thừanhững nét đặc trưng truyền thống, vừa có những tìm tòi, cách tân nhằm đổi mớithể loại tiểu thuyết, đưa tiểu thuyết đến gần hơn với trào lưu văn học hậu hiện đạiđang phát triển nở rộ trên thế giới Trong đó, nền ăn học đương đại Việt Nam ghinhận sự đổi mới và những cách tân táo bạo ở nhiều mặt, nhiều khía cạnh khácnhau cho thể loại văn xuôi nói chung của các nhà văn, như: Nguyễn Huy Thiệp,

Võ Thị Hảo, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Đỗ Hoàng Diệu, Thuận, Nguyễn NgọcTư… và đặc biệt là Nguyễn Bình Phương

Nguyễn Bình Phương không phải là một cái tên xa lạ với giới phê bình nghiêncứu chuyên nghiệp nhưng tiểu thuyết của anh vẫn chưa được nghiên cứu một cách

hệ thống Xung quanh việc nghiên cứu Nguyễn Bình Phương luôn có những dòngđánh giá trái chiều, những nhận xét khen chê mang đậm chất cảm tính, chủ quan.Tuy vậy, những đánh giá khen, chê này cũng cho thấy Nguyễn Bình Phương đangđược độc giả quan tâm Nhưng cũng phải khẳng định một điều, những nghiên cứu

về tiểu thuyết của nhà văn thời điểm hiện tại vẫn chưa có chiều sâu và chưa thực

sự xứng tầm

Chọn tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương làm đối tượng của đề tài nghiên cứu,trước hết xuất phát từ mối quan tâm tới tiểu thuyết đương đại Từ mối quan tâmnày, chúng tôi chú ý đến một đối tượng tiêu biểu với hi vọng thông qua đó để cóthể hiểu sâu sắc hơn về nền tiểu thuyết đương đại Việt Nam nói chung Với đề tài

Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương, chúng tôi mong

muốn tìm ra những nét mới trong nghệ thuật sáng tác tiểu thuyết của nhà văn về

tất cả các mặt như: Từ khuynh hướng tiếp cận cuộc sống đến các dạng thức con

người, các yếu tố không gian – thời gian, cốt truyện, kết cấu và các thủ pháp nghệ thuật khác , để từ đó chỉ ra vị trí cũng như những nỗ lực đóng góp của tác giả

trên hành trình làm mới nền tiểu thuyết Việt Nam đương đại

2 Lịch sử vấn đề

Như trên đã đề cập, Nguyễn Bình Phương là nhà văn có nhiều cách tân mới mẻtrong tiểu thuyết nhưng sáng tác của anh vẫn chưa được nghiên cứu thỏa đáng,mặc dù số lượng tác phẩm của anh không nhỏ với 7 cuốn tiểu thuyết và một số tậpthơ, truyện ngắn Chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về tác giả này

mà chủ yếu là những bài viết được đăng tải trên báo điện tử và báo cáo, tạp chíchuyên ngành… Đáng chú ý là những bài viết sau:

Đầu tiên phải kể đến là trên website http://chimviet.fr.freevà trên trang web cánhân của Thụy Khuê: http://thuykhue.fr.free đã đăng tải khá nhiều các bài viếtnghiên cứu về các yếu tố huyền ảo, tâm linh trong từng tiểu thuyết của Nguyễn

Bình Phương như: Khuynh hướng hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết Những

đứa trẻ chết già; Tính chất hiện thực tâm linh ảo âm - dương trong tiểu thuyết Người đi vắng; Những yếu tố tiểu thuyết mới trong tác phẩm Trí nhớ suy tàn; Những đặc trưng của bút pháp huyền ảo trong tiểu thuyết Ngồi… Những bài viết

này chỉ ra những nét nổi bật nhất của từng tác phẩm trong sáng tác của nhà văn.Mỗi bài viết là những nhận xét, đánh giá xác đáng, tinh tế và những phát hiện cótính chất gợi mở cho những người nghiên cứu về Nguyễn Bình Phương sau này.Tuy nhiên, những bài viết này vẫn còn thiếu tính hệ thống và nhất quán trongphương diện tiếp cận, những nghiên cứu vẫn mang tính nhỏ lẻ, chỉ nghiên cứuđược khía cạnh nào đó trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương

Có thể nói, Thụy Khuê là người có quan tâm nhiều đến những sáng tác củaNguyễn Bình Phương, bởi lẽ tiểu thuyết nào của nhà văn cũng được Thụy Khuênghiên cứu và có những bài viết xác đáng cùng những ý kiến sắc sảo Với tiểu

thuyết Người đi vắng, Thụy Khuê đi tìm tính hiện thực cùng kết cấu đồng hiện về thời gian trong tác phẩm là sự tha hóa của con người Với Những đứa trẻ chết

già, Thụy Khuê nhận xét đây là cuốn tiểu thuyết mang đậm khuynh hướng hiện

thực huyền ảo với sự tồn tại của hai cõi âm – dương, của những hận thù, ân oán vànhững lời tiên đoán trước như một định mệnh, tất cả đều được diễn ra trên mảnh

đất hoang sơ thuộc tỉnh Thái Nguyên Với tiểu thuyết Trí nhớ suy tàn, Thụy Khuê

tiếp tục khai thác yếu tố của tiểu thuyết Mới trong tác phẩm Nhà phê bình đã cócái nhìn đối sánh khi áp dụng lí thuyết về tiểu thuyết Mới ở phương Tây, ThụyKhuê khẳng định: “Những dấu hiệu của tiểu thuyết Mới trong tác phẩm được

người viết chỉ ra, bao gồm: tính “không tiêu biểu”, “không xác định” của nhân vật,lối nói “trống không” với những mệnh đề không có chủ từ và “hiện thực trong tácphẩm là một hiện thực hiện sinh trong trí tưởng tượng của nhà văn, nó đã khác xa

với hiện thực thời Balzac” [60] Đến tiểu thuyết Thoạt kì thủy, Thụy Khuê tìm ra

được những điểm mới mẻ, cách tân so với các tiểu thuyết truyền thống Mặc dù làmột tiểu thuyết khó đọc, kén độc giả, nhưng ẩn sâu bên trong là những cách tân

mới mẻ về lối hành văn và mặt cấu trúc Trong Thoạt kì thủy còn có sự pha trộn

giữa tiểu thuyết với truyện ngắn, kịch, thơ… Đến cuốn tiểu thuyết thứ 7 mang tựa

đề Ngồi, Thụy Khuê nhận thấy bút pháp huyền ảo của Nguyễn Bình Phương là sự

kết hợp của ba bút pháp: bút pháp huyền ảo phi lí (ảnh hưởng của F Kafka), bútpháp huyền ảo siêu nhiên và bút pháp huyền ảo tâm lí Thụy Khuê cho rằngNguyễn Bình Phương sử dụng cái ảo như một hướng cách tân để khai thác hiệnthực và tìm về sâu hơn bản chất con người Tuy nhiên, Thụy Khuê cũng chỉ ranhững mặt chưa thành công của nhà văn này, đó là việc đưa bản sắc dân tộc vàotrong tiểu thuyết, bởi lẽ nó còn khiên cưỡng và thiếu màu sắc đặc trưng

Ngoài Thụy Khuê, Đoàn Cẩm Thi cũng là nhà nghiên cứu có nhiều tiếp cậnvới những sáng tác của Nguyễn Bình Phương Cách tiếp cận của ông được xuấtphát từ cái nhìn phân tâm học để chỉ ra chất vô thức sáng tạo và chất tình dục

trong sáng tác của Nguyễn Bình Phương với những bài viết khá sắc sảo: Sáng tạo

văn học: giấc mơ và điên hay Người đàn bà nằm: từ Thiếu nữ ngủ ngày đọc Người đi vắng của Nguyễn Bình Phương Qua những bài viết này, Đoàn Cẩm Thi

đã đưa ra những lời nhận định tinh tế Trong đó, nhà nghiên cứu đặc biệt chú ý đến

hệ thống nhân vật và phương diện ngôn ngữ của một số nhân vật điên

Bên cạnh những bài nghiên cứu mang tính hệ thống của Thụy Khuê và ĐoànCẩm Thi là những bài viết quy mô nhỏ được in trên các diễn đàn và tạp chí Tiêu

biểu trong số đó phải kể đến bài báo: Một số đặc điểm nổi bật trong sáng tác

Nguyễn Bình Phương của Trương Thị Ngọc Hân Bài viết chỉ ra ba đặc điểm nổi

bật nhất trong sáng tác của Nguyễn Bình Phương: cách lựa chọn hiện thực lànhững mảng tự sự phân mảnh; sử dụng kết cấu xoắn kép nhiều mạch truyện song

song; sử dụng yếu tố kì ảo Tiếp đó phải kể đến bài viết được đăng trên báo Văn

nghệ ra ngày 25/11/2006 của Phạm Xuân Thạch đánh giá về những điểm đặc sắc,

cách tân trong tiểu thuyết Ngồi Ở đó, Phạm Xuân Thạch đã dành những lời khen

sôi nổi, nhiệt thành được đưa ra từ những căn cứ mà nhà nghiên cứu phát hiện rất

sắc sảo Với Nguyễn Bình Phương, lục bình giang tiểu thuyết được in trên tạp chí

Nghiên cứu văn học số tháng 4 năm 2008, Đoàn Ánh Dương đã có sự nghiên cứu

công phu, có cái nhìn hệ thống và cách tiếp cận độc đáo Tác giả ví mỗi tiểu thuyết

là một dòng sông chi lưu, hợp lưu lại để cùng đổ ra biển rộng Bài viết chủ yếu đisâu vào phương diện cấu trúc và phương thức huyền thoại, chỉ ra nét đặc trưngnhất của mỗi chi lưu trong dòng hợp lưu chung Bài viết đã nêu được cả nhữngthành công cũng như hạn chế một cách khách quan Tác giả Nguyễn Mạnh Hùng

trong bài: Người đi vắng, ai đọc Nguyễn Bình Phương hay Nỗi cô đơn của tiểu

thuyết cuối thể kỉ đã chỉ ra những “cái mới” trước hết ở việc tạo ra một hệ thống

những ám ảnh của nhân vật Ông cho rằng tính chất hiện đại ở tiểu thuyết NguyễnBình Phương thể hiện ở lối kết cấu không có mở đầu và cũng không có kết thúc,nhân vật không có tiểu sử, ở lối kết cấu dòng tâm trạng và đặc biệt “huyền thoạihóa cuộc sống đời thường là một đặc điểm dễ nhận thấy trong tiểu thuyết củaNguyễn Bình Phương” [56] Tất cả những điều đó được Nguyễn Mạnh Hùng đánhgiá là: “Không chỉ lạ hóa nội dung và hình thức biểu hiện mà còn làm một thayđổi lớn về thể loại tiểu thuyết không phải bằng lí luận mà bằng hình tượng nghệthuật” [60]

Bên cạnh những bài viết tìm tòi ra những điểm thành công trong sáng tác củaNguyễn Bình Phương vẫn còn nhiều bài viết chưa thực sự ghi nhận sự đóng góp

mà tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương mang lại Tiêu biểu trong số đó là bài viết

của nhà phê bình Nguyễn Hòa:Một cách lý giải về thực trạng tiểu thuyết Việt Nam

đương đại cho rằng những cố gắng cách tân của một số tác giả, trong đó có

Nguyễn Bình Phương “chưa làm nên những đột biến trong tư duy thể loại, vẫn chỉ

là những tìm tòi hình thức, mà nếu chuyên chú với hướng đi ấy, chưa hẳn đã cóthành tựu” Và “trong motif nhân vật bị chi phối bởi trạng thái bệnh lí “tâm thần”,

“điên” trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương có thể cung cấp một cái nhìn: “bấtbình thường” về cuộc sống và con người, nhưng sự trở đi trở lại của motif nàyđang đẩy tác giả tới nguy cơ đơn điệu, nhàm chán” [12; tr.209] Với bài viết:

Trăng đen – đọc Thoạt kì thủy của Nguyễn Bình Phương, Hàn Thủy tỏ ra e ngại

về mâu thuẫn giữa phạm vi ý nghĩa chủ đề của tác phẩm với độ dài của cuốn sách:

“Nếu đây là một cố gắng đi tìm kiếm cái vô thức sâu thẳm và mênh mông của con

người nói chung và con người Việt Nam nói riêng thì với khung cảnh quá hạn hẹp

của Thoạt kỳ thủy chưa thể gọi là Nguyễn Bình Phương đã thành công” [57] Có

nhiều người không đồng tình với ý kiến này bởi đối với tiểu thuyết hiện đại, sự

dồn nén thông tin là một đặc điểm nổi bật Hay Nguyễn Đình Chính trong bài: Sẽ

chẳng có ma nào đọc Ngồi đánh giá Ngồi là một bước thụt lùi trong tiểu thuyết

Nguyễn Bình Phương và cho rằng nhà văn đã xây dựng nên những nhân vật nửangười, nửa ngợm

Ngoài ra còn có một số luận văn Thạc sĩ như Nguyễn Bình Phương với việc

khai thác tiềm năng thể loại để hiện đại hóa tiểu thuyết của Hồ Bích Ngọc Luận

văn nghiên cứu tác phẩm của Nguyễn Bình Phương ở phương diện thể loại vàcũng có những thành công đáng kể Tuy nhiên, luận văn chỉ khảo sát ở 4 tiểu

thuyết Những đứa trẻ chết già, Thoạt kì thủy, Ngồi, Trí nhớ suy tàn nên chưa có

cái nhìn toàn diện về hệ thống tiểu thuyết nói chung của Nguyễn Bình Phương

Tiếp đó là luận văn Thạc sĩ với nhan đề: Nghệ thuật tiểu thuyết Nguyễn Bình

Phương, Nguyễn Thị Phương Diệp mặc dù lấy đối tượng nghiên cứu là cả 7 cuốn

tiểu thuyết nhưng chỉ đi sâu tìm hiểu về nghệ thuật xây dựng nhân vật, tổ chứckhông gian, thời gian và nghệ thuật tự sự Vũ Thị Phương với đề tài luận văn Thạc

sĩ: Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương cũng nghiên

cứu tổng thể cả 7 cuốn tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương nhưng tác giả lạinhấn mạnh và làm nổi bật những cách tân về mặt kết cấu và lý giải việc NguyễnBình Phương sử dụng yếu tố kì ảo như là một thủ pháp nghệ thuật Ngoài ra, còn

có một số luận văn so sánh Nguyễn Bình Phương với một số nhà văn cùng thời

khác như Trần Thị Hoài Phương với: Biểu tượng như một phương thức phản ánh

của văn xuôi đương đại đã so sánh những đặc điểm chung cũng như những cách

tân, mới mẻ trong tiểu thuyết của Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái và NguyễnBình Phương ở phương diện sử dụng các biểu tượng, hư cấu nghệ thuật và phươngthức sử dụng ngôn ngữ

Ngoài một số luận văn có những cái nhìn khá toàn diện về tiểu thuyết NguyễnBình Phương, còn rất nhiều khóa luận cùng các báo cáo khoa học của sinh viên vềtác giả này Tuy chỉ nghiên cứu trên phạm vi quy mô nhỏ nhưng cũng ít nhiều đềcập đến một khía cạnh nào đó trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương, như:

Nguyễn Thúy Hằng với đề tài: Cốt truyện và nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn

Bình Phương (ĐHKHXH & NV - 2010); Nguyễn Thị Lan Anh: Nhân vật tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương (ĐHSPHN – 2008); Phạm Thị Trang với: Bước đầu tìm hiểu đặc trưng thể loại tiểu thuyết ngắn trong văn học Việt Nam 1986 – 2006 qua hai tác giả Tạ Duy Anh và Nguyễn Bình Phương (ĐHKHXH & NV – 2007);

Báo cáo khoa học của Phạm Thùy Nhung với đề tài: Vấn đề biểu tượng trong tiểu

thuyết Thoạt kì thủy của Nguyễn Bình Phương (ĐHKHXH & NV HN – 2007)…

Thông qua những công trình lớn nhỏ như nêu trên, chúng tôi rút ra một sốnhận xét sau:

Thứ nhất, mỗi bài viết đề cập đến các khía cạnh khác nhau và cũng có không ít

ý kiến trái chiều nhau nhưng các bài viết đều có chung một đặc điểm là thừa nhậnnhững cách tân mới mẻ ở cả phương diện nội dung lẫn hình thức trong tiểu thuyếtNguyễn Bình Phương

Thứ hai, mỗi bài viết đều đi sâu vào một vài vấn đề nhỏ để khai thác và chuyên

sâu hoặc chỉ tìm hiểu ở một cuốn tiểu thuyết nhất định của Nguyễn Bình Phương

Thứ ba, những bài viết đó mới chỉ đưa ra được những luận điểm chứ chưa phải

những bài phê bình chuyên sâu mang giá trị nghiên cứu cao

Thứ tư, nhìn chung những bài nghiên cứu đó chủ yếu tìm ra được những điểm

mới, những cách tân về cả phương diện nội dung và hình thức mà chưa đưa rađược những điểm hạn chế, những hạt sạn trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Cuối cùng, chính sự nghiên cứu trên phạm vi đề tài còn nhỏ hẹp khiến cho

những bài nghiên cứu chưa có cái nhìn toàn tiện về thế giới nghệ thuật trong tiểuthuyết Nguyễn Bình Phương Điều đó đã tạo tiền đề để chúng tôi tiếp tục khai thácthế giới nghệ thuật của nhà văn này Trong đó, chúng tôi đặt Nguyễn Bình Phươngtrong dòng chảy của văn học đương đại Việt Nam và trào lưu văn học hậu hiện đạithế giới, dùng lý thuyết hậu hiện đại để làm nổi bật khuynh hướng tiếp cận cuộcsống và con người đến những dạng thức con người cơ bản, nhấn mạnh về cácphương thức biểu hiện như: nghệ thuật tổ chức cốt truyện, kết cấu, yếu tố không –thời gian và các thủ pháp nghệ thuật khác trong các tiểu thuyết của Nguyễn BìnhPhương Từ đó, tạo tiền đề và cơ sở để chỉ ra cả những thành tựu cũng như hạnchế trong tiểu thuyết của nhà văn

3. Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích của luận văn

Luận văn hướng tới mục đích tìm ra được những điểm mới, những sáng tạo

và đóng góp của Nguyễn Bình Phương trong dòng chảy tiểu thuyết, từ đó khẳngđịnh vị trí và vai trò của Nguyễn Bình Phương trong dòng tiểu thuyết đương đạiViệt Nam

3.2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Luận văn lấy đối tượng nghiên cứu là 7 cuốn tiểu thuyết của Nguyễn Bình

Phương, bao gồm: Bả giời; Vào cõi; Thoạt kì thủy; Những đứa trẻ chết già; Trí

nhớ suy tàn; Người đi vắng; Ngồi.

Bên cạnh đó, luận văn cũng tiến hành so sánh với một số tiểu thuyết đươngđại có những nét tương đồng và khác biệt ở một vài phương diện nghệ thuật, như:

Bến không chồng (Dương Hướng); T mất tích (Thuận); Thiên thần sám hối, Lão Khổ (Tạ Duy Anh), Thiên sứ (Phạm Thị Hoài); Giàn thiêu (Võ Thị Hảo); Tấm ván phóng dao (Mạc Can); Cơ hội của Chúa, Khải huyền muộn (Nguyễn Việt

Hà)… nhằm so sánh để chỉ ra được những cách tân mới mẻ về thế giới nghệ thuật

trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương.

4. Phương pháp nghiên cứu

Luận văn áp dụng những phương pháp chính như:

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp phân tích nhân vật

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp tổng hợp

Ngoài ra, luận văn còn sử dụng một số phương pháp bổ trợ khác như:

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học

- Phương pháp cấu trúc

- Phương pháp tiếp cận liên văn bản

5. Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Khái lược về thế giới nghệ thuật và hành trình sáng tác NguyễnBình Phương

Chương 2: Cuộc sống và con người trong tiểu thuyết Nguyễn Bình

Phương

Chương 3: Phương thức biểu hiện trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Chương 1 KHÁI LƯỢC VỀ THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT VÀ HÀNH TRÌNH

SÁNG TÁC NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG 1.1 Khái lược về thế giới nghệ thuật

“Thế giới nghệ thuật” theo Từ điển thuật ngữ văn học là khái niệm mang

tính chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật (một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, sángtác của một tác giả, một trào lưu) Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh rằng sáng tácnghệ thuật là một thế giới riêng được tạo ra theo các nguyên tắc tư tưởng và nghệthuật, khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lí của con người, mặc dù

nó phản ánh các thế giới ấy Thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gianriêng, có quy luật tâm lí riêng, có quan hệ xã hội riêng, quan niệm đạo đức, thangbậc giá trị riêng… chỉ xuất hiện một cách ước lệ trong sáng tác nghệ thuật Chẳnghạn trong thế giới truyện cổ tích, con người và loài vật, cây cối, thần Phật đều cóthể nói chung một thứ tiếng người, đôi hài có thể đi một bước vài dặm, nồi cơm vô

tận ăn mãi không hết trong truyện Thạch Sanh… Trong văn học lãng mạn, quan

hệ nhân vật thường xây dựng trên cơ sở cảm hóa; trong văn học cách mạng nhânvật thường chia thành hai tuyến địch – ta, người chiến sĩ cách mạng và quầnchúng Như thế, mỗi thế giới nghệ thuật có một mô hình nghệ thuật trong việcphản ánh thế giới Sự hiện diện của thế giới nghệ thuật không cho phép đánh giá

và lí giải tác phẩm văn học theo lối đối chiếu giản đơn giữa các yếu tố hình tượngvới các sự thực đời sống riêng lẻ, xem có “giống” hay không, “thật” hay không,

mà phải đánh giá trong chỉnh thể của tác phẩm, xem xét tính chân thật của tư

tưởng chỉnh thể của tác phẩm so với chỉnh thể hiện thực Các yếu tố của hình

tượng chỉ có ý nghĩa trong thế giới nghệ thuật của nó

Mỗi thế giới nghệ thuật ứng với một “quan niệm về thế giới”, một cách cắtnghĩa về thế giới Chẳng hạn, thế giới nghệ thuật của thần thoại gắn với quan niệm

về các sự vật có thể biến hóa lẫn nhau; thế giới nghệ thuật truyện cổ tích, đặc biệt

là cổ tích thần kì gắn với quan niệm về thế giới không có sức cản; còn thế giớinghệ thuật của sáng tác hiện thực chủ nghĩa gắn với quan niệm tác động tương hỗgiữa tính cách và hoàn cảnh Như vậy, khái niệm thế giới nghệ thuật giúp ta hìnhdung tính độc đáo về “tư duy nghệ thuật” của sáng tác nghệ thuật, có cội nguồn

trong thế giới quan, văn hóa chung, văn hóa nghệ thuật và cá tính sáng tạo củangười nghệ sĩ, [16; tr.222].

Luận văn hiểu khái niệm thế giới nghệ thuật ở góc độ: tất cả các yếu tố cấutạo nên tác phẩm như: nhân vật, cốt truyện, kết cấu, không gian, thời gian, ngônngữ, các thủ pháp nghệ thuật Thế giới nghệ thuật trong những sáng tác tiểuthuyết của Nguyễn Bình Phương muôn màu và đa sắc, chính điều này tạo nênnhững giá trị trong những tiểu thuyết của nhà văn

1.2 Tiểu thuyết và tiểu thuyết đương đại

1.2.1 Khái niệm tiểu thuyết

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì “tiểu thuyết” là một thể loại tự sự cỡ

lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thờigian Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranhphong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiềutính cách đa dạng Bên cạnh đó, ta còn nhận thấy rằng, trong thể loại này luôn xuấthiện sự trần thuật tập trung vào số phận hoặc nhiều cá nhân trong quá trình hìnhthành của nó; sự trần thuật ở đây được khai thác theo không gian và thời gian nghệthuật đến mức đủ để truyền đạt “cơ cấu” của nhân cách Thật đúng như Bielinskigọi tiểu thuyết là “sử thi của đời tư” bởi nó “miêu tả những tình cảm, dục vọng vànhững biến cố thuộc đời sống riêng tư và đời sống nội tâm của con người” [16;tr.222]

Tiểu thuyết cũng giống như một cơ thể sống, nó cũng biến đổi theo sự pháttriển của thời gian Hay nói cách khác, diện mạo của tiểu thuyết không ngừng vậnđộng và thay đổi Không có một khuôn khổ nhất định nào có thể quy chụp nhữngđặc điểm của tiểu thuyết Tuy nhiên, nói về tiểu thuyết vẫn có thể nêu bật ra một

số đặc điểm chính Để thấy rõ những đặc điểm của thể loại này, có lẽ cách tốt nhất

là nên so sánh nó với một số thể loại tự sự và trữ tình khác

Điểm khác biệt thứ nhất giữa tiểu thuyết và các thể loại tự sự như truyện

ngụ ngôn, anh hùng ca… là cái nhìn cuộc sống ở góc độ đời tư Đặc trưng này

thoạt đầu được hình thành ngay trong tiểu thuyết cổ đại Càng về sau, đời tư càngtrở thành tiêu điểm để miêu tả cuộc sống một cách tiểu thuyết Những yếu tố đời

tư càng phát triển thì chất tiểu thuyết càng tăng Ngược lại, yếu tố lịch sử càngphát triển thì sử thi càng đậm đà

Đặc điểm thứ hai giúp tiểu thuyết khác với truyện thơ, trường ca, thơ

trường thiên và anh hùng ca là chất văn xuôi, tức là một sự tái hiện cuộc sống

không thi vị hóa, không lãng mạn và lí tưởng hóa Miêu tả cuộc sống như một thựctại cùng thời, đang sinh thành, tiểu thuyết hấp thụ vào bản thân nó mọi yếu tố ngổnngang, bề bộn của cuộc đời bao gồm cái cao cả lẫn cái tầm thường, nghiêm túc vàbuồn cười, bi và hài, cái lớn lẫn cái nhỏ Chất văn xuôi như vậy thể hiện rõ trongtiểu thuyết của Balzac, Flober, Tonstoy, Stedhal, Nam Cao, Ngô Tất Tố, Vũ TrọngPhụng…

Thứ ba, cái làm cho nhân vật tiểu thuyết khác với các nhân vật sử thi, nhânvật kịch, nhân vật truyện trung cổ là ở chỗ: nhân vật tiểu thuyết là “những conngười nếm trải”, tư duy, chịu đau khổ, dằn vặt của cuộc đời trong khi các nhân vậtkia thường là nhân vật hành động Tiểu thuyết miêu tả nhân vật như con ngườiđang biến đổi trong hoàn cảnh, con người đang trưởng thành trong xã hội

Thứ tư, thành phần chính của tiểu thuyết không phải chỉ là cốt truyện vàtính cách nhân vật như ở trong truyện vừa và truyện ngắn trung cổ Ngoài hệ thống

sự kiện, biến cố và những chi tiết tính cách, tiểu thuyết miêu tả suy tư của nhân vật

về thế giới, về đời người, phân tích cặn kẽ các diễn biến tình cảm, trình bày tườngtận tiểu sử nhân vật, mọi chi tiết về quan hệ giữa người và người, về đồ vật, vềmôi trường

Thứ năm, tiểu thuyết xóa bỏ khoảng cách về giá trị giữa người trần thuật vànội dung trần thuật của anh hùng ca, để miêu tả hiện thực như cái hiện tại đươngthời của người trần thuật Chính đặc điểm này làm cho tiểu thuyết trở thành mộtthể loại dân chủ, cho phép người trần thuật có thể có thái độ thân mật, thậm chísuồng sã với các nhân vật của mình

Cuối cùng, với các đặc điểm nêu trên, ta có thể nói rằng tiểu thuyết là mộtthể loại văn học có khả năng tổng hợp nhiều nhất các khả năng nghệ thuật của cácthể loại văn học khác Chính hiện thực tổng hợp này làm cho thể loại tiểu thuyếtcũng đang trên đà vận động, không đứng yên Nhà nghiên cứu M Bakhtin chorằng “tiểu thuyết là thể loại duy nhất đang hình thành và chưa xong xuôi” [16;tr.224]

Nói tóm lại, giữa tiểu thuyết với các thể loại trữ tình, kịch và các thể loại tự

sự khác, sự phân chia ranh giới giữa chúng chỉ mang tính tương đối, bởi ở đặc

điểm này hay đặc điểm khác giữa chúng nhiều khi không phân định một cách rạchròi (trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương cũng có sự pha trộn với các thể loạithơ, kịch, truyện ngắn…) Chẳng hạn giữa tiểu thuyết và truyện ngắn có khá nhiềuđiểm giống nhau, vì thế mà muốn nhận dạng thể loại tiểu thuyết thì cần phải thỏamãn hầu hết các đặc điểm nêu trên.

1.2.2 Tiểu thuyết đương đại

1.2.2.1 Khái lược về tiểu thuyết đương đại Việt Nam

Tiểu thuyết đương đại Việt Nam ngày càng có nhiều gương mặt trẻ và cónhiều đóng góp về mặt nội dung cũng như nghệ thuật cho nền văn học nước nhà.Những tác giả đó đã ít nhiều đóng góp cho nền tiểu thuyết thời kì đổi mới tiếngnói đa diện, nhiều chiều, những cái nhìn khác nhau về cuộc sống đương đại Vănhọc thế giới đang bước vào thời kì văn học hậu hiện đại, tiểu thuyết hậu hiện đại

bị chi phối mạnh mẽ bởi một kiểu cảm quan riêng – cảm quan của thời hậu hiệnđại Đây là một kiểu cảm nhận thế giới đặc biệt mang đậm dấu ấn của cơn khủnghoảng niềm tin vào tất cả những giá trị đã từng tồn tại trước đó

Văn học Việt Nam đang hòa mình vào trào lưu văn học hậu hiện đại trênthế giới nên gần đây trào lưu này được giới cầm bút Việt Nam quan tâm nhiềuhơn Sau gần 20 năm, giới nghiên cứu nhìn chung vẫn có cái nhìn dè dặt khi tiếpcận nó Tiểu thuyết hậu hiện đại bị ám ảnh trong sự khủng hoảng niềm tin vào conngười, nhìn đời sống như những mảnh vỡ, những nhân vật là đại diện cho conngười hiện đại trong guồng quay của cỗ máy kinh tế, tiêu biểu điển hình cho cuộcđời Người ta thường nói đến tiểu thuyết như là tập hợp những lát cắt của cuộc đờinhỏ tạo nên cuộc đời lớn, hình ảnh phản chiếu trong đó phải trung thực, sống động

dù nhà văn có hư cấu tới đâu thì cuối cùng cũng phải đại diện cho một số phận,một cuộc đời hay một thế hệ nào đó Tiểu thuyết phải bám sát hiện thực, khám phá

số phận con người, đặc biệt là tiểu thuyết thời kì đổi mới, hậu hiện đại thì vấn đề

đó càng trở nên cần thiết Đời sống con người đang biến đổi nhanh chóng, tiểuthuyết thời kì đổi mới càng mang xu hướng đời tư thế sự, góc độ tiếp cận bám sáthiện thực đời sống hơn, chính vì vậy nghệ thuật tiểu thuyết cũng có nhiều cách tânđổi mới hơn cho phù hợp với xu thế và cảm quan của thời đại mới

Những trang viết trong văn chương đương đại ngày càng ám ảnh con ngườibởi nó ngồn ngộn những vùng đau, vùng mờ tối khuất lấp bên trong miền tâm linh

mỗi người, nó ám ảnh độc giả về những ảo tưởng, những mộng mơ và ác mộngcủa chính “Tôi” – cái tôi sâu thẳm trong tiềm thức của mỗi con người Trong thờiđại mở cửa và thời đại công nghệ thông tin bùng phát, thời đại đó cho phép đónnhận những luồng văn hóa khác nhau trên thế giới Tiểu thuyết đương đại đangchịu ảnh hưởng mạnh mẽ của văn học hậu hiện đại thế giới, đặc biệt là trong cảmquan đời sống Tuy nhiên, sự cách tân trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại chưađạt đến mức độ triệt để như tiểu thuyết đương đại thế giới, những cách tân đó mớichỉ giới hạn ở mức độ những biểu hiện, những mầm mống của chủ nghĩa hậu hiệnđại chứ chưa có một chủ nghĩa hậu hiện đại thực sự theo ý nghĩa đầy đủ của thuậtngữ này.

Về đại thể có thể ghi nhận một thực tế: do chỗ thay đổi cấu trúc mà tiểuthuyết đương đại có xu hướng giản lược cốt truyện và nhân vật Thực tế đó chothấy tiểu thuyết đang ngắn lại, còn truyện ngắn đang dài ra Cần giải thích thế nào

về hiện tượng này? Nếu quan sát tiểu thuyết trong hai thập kỉ cuối thế kỉ XX và 5năm đầu của thế kỉ XXI, ta sẽ thấy các nhà văn nghiêng về viết tiểu thuyết ngắn

Các tiểu thuyết của Lê Lựu như Hai nhà, Tạ Duy Anh với Thiên thần sám hối có dung lượng ngắn chưa đầy 200 trang Tiểu thuyết Lạc rừng của Trung Trung Đỉnh

(xuất bản năm 1999) chỉ có 190 trang, đây là một trong ba cuốn tiểu thuyết đoạtgiải thưởng cuộc thi tiểu thuyết của Hội nhà văn Việt Nam tổ chức năm 1998 –

2000; tiểu thuyết Thiên sứ của Phạm Thị Hoài (80 trang); Mạc Can với Tấm ván

phóng dao (193 trang) Nguyễn Bình Phương cũng có hàng loạt tiểu thuyết có

dung lượng trên dưới 200 trang như: Trí nhớ suy tàn (127 trang), Thoạt kỳ thủy (167 trang), Vào cõi (180 trang) Đó là sự dồn nén chất liệu đời sống, là cách khái

quát hóa nghệ thuật đời sống theo chiều sâu và cũng là cách văn học cạnh tranhvới văn hóa – nghe nhìn khi mà quỹ thời gian của con người hiện đại eo hẹp, đặcbiệt tính hiệu quả được đề cao và vì quy luật của nghệ thuật là “quý hồ tinh bấtquý hồ đa” [18; tr.108]

Đã tìm thấy một số tìm tòi kĩ thuật trong các tác phẩm như Bến không

chồng của Dương Hướng, Cơ hội của Chúa của Nguyễn Việt Hà hay của Nguyễn

Bình Phương, Tạ Duy Anh, Nguyễn Phúc Lai Thành, Đặng Thiều Quang… những tác giả có nhiều hứa hẹn Nhưng suy cho cùng, đổi mới trước hết là từ nộidung vì như lời nhà văn Liên Xô cũ Bônđarep đã nói: “Ý nghĩa của văn học là sự

-tìm tòi chân lý, mà bất cứ một sự -tìm tòi sâu sắc nào cũng đủ nghiêm túc để vượt

ra ngoài cái gọi là hợp mốt hay không hợp mốt – đối với một sự tìm tòi sâu sắc thìnhững khoảng hạn nhất thời là chật hẹp và việc đi vào những tiểu xảo khuôn sáo là

không thể chấp nhận được (Trò chơi – Nxb Lao Động, H; 1987) Nhà văn Tạ Duy

Anh – tác giả của nhiều cuốn tiểu thuyết có tiếng vang gần đây cho rằng: “Xuhướng ngắn, thu hẹp bề ngang, vừa khoan sâu theo chiều dọc, đa thanh hóa sự đốithoại, nhiều vỉa ý nghĩa, bi kịch của thời đại được dồn nén trong một cuộc đờibình thường không áp đặt chân lý là những cái dễ thấy Tiểu thuyết ít mô tả thếgiới hơn là tạo ra một thế giới theo cách của nó Ở đó, con người có thể chiêmngưỡng mình từ nhiều chiều hơn là chỉ thấy cái bóng mình đổ dài xuống lịch sử”

(Tiểu thuyết – Cái nhìn cuối thế kỉ - Báo Văn hóa số 18/8/1999).

Nền tiểu thuyết Việt Nam còn rất trẻ, nếu tính từ khi được viết bằng chữquốc ngữ thì mới chỉ khoảng chưa đầy một trăm năm, do vậy tiểu thuyết đươngđại Việt Nam vẫn nằm trong mạch chung của nền tiểu thuyết non trẻ nên đang rấtcần những nhà văn, những người nghệ sĩ đi tiên phong mở đường, dám tự tin cónhững bước đột phá cách tân táo bạo cho dù nói như Nguyễn Bình Phương:

“Người mở đầu tiên phong bao giờ cũng là người lạc hậu nhất” vì “anh là vật hisinh cho cái mới” Người mở đầu tiên phong xây dựng, những người đi sau mới làngười hoàn thiện, nhưng vẫn rất cần các nhà văn như thế, họ chính là người cócông tạo tiền đề cho các nhà văn đàn em kế thừa, phát triển và hoàn thiện nó Cácnhà tiểu thuyết đương đại Việt Nam vẫn còn quan tâm đặc biệt tới thân phận conngười, quan tâm đến con người trong tính nhân loại phổ biến Văn học thông quacon người để thể hiện lịch sử, con người trở thành phương tiện để khám phá lịch

sử, từ con người theo kiểu sử thi đến con người theo kiểu đời tư thế sự, từ conngười lịch sử đến con người cá nhân lúc nào cũng là mục đích hướng tới củangười nghệ sĩ, đó mới chính là nhà nhân học đích thực Về mặt nhân bản, conngười vừa là sản phẩm của tự nhiên, vừa là tổng hòa của những mối quan hệ xãhội, con người hành động có khi chỉ theo sự chỉ huy của ý thức, có lý trí tỉnh táo,

có khi bị chi phối bởi tiếng nói tâm linh vô thức bản năng, rất khó có thể định tínhhay định lượng cho con người mà không làm tổn thương đến bản chất người của

nó Chính vì vậy, việc tiếp cận tác phẩm với vấn đề nhân vật và cốt truyện sẽ chochúng ta thấy rõ hơn tư tưởng tình cảm và nghệ thuật phản ánh chân thực cuộc

sống con người ở mỗi nhà văn cũng như những đóng góp của họ cho nền văn họcđương đại, nhất là tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới, cụ thể là sau năm 1975kết đọng những thành tựu nổi bật của những tác giả đi tiên phong trong công cuộccách tân thể loại này như: Bảo Ninh, Nguyễn Việt Hà, Võ Thị Hảo, Tạ Duy Anh,Nguyễn Bình Phương… Đây là những cây bút đã đóng góp cho nền tiểu thuyếtđương đại Việt Nam những tác phẩm giàu giá trị, với những cách tân về thể loại,được giới phê bình đánh giá cao ở cả phương diện nội dung lẫn nghệ thuật.

Văn học Việt Nam thời kì đổi mới không chỉ là những sáng tác về thời kìhậu chiến như những sáng tác của Chu Lai, Nguyễn Minh Châu… viết về nhữngngười lính vừa bước chân ra khỏi chiến trường Văn học đương đại hôm nay gầnvới con người hơn, gần gũi với cuộc sống đương đại đang ngồn ngộn những vùngđau, đang bấn loạn trong guồng quay điên đảo của nền kinh tế thị trường nhiềuxáo trộn, trong đó nhiều thang tầng giá trị bị đảo lộn, con người đang cô đơn vẫyvùng trong biển người mênh mông Văn học hôm nay là một thông cáo chung vềcon người và những giá trị của con người trong thời hiện đại, hơn lúc nào hết cácnhà văn luôn ý thức được nhiệm vụ cao cả của mình trong thời đại ấy Nhà vănthời kì đổi mới tự do sáng tác theo quan điểm chính trị của riêng mình, tất nhiênvẫn đứng trên lập trường giai cấp của nhân dân, của dân tộc, tiểu thuyết đương đạiViệt Nam khai thác cuộc sống và con người toàn diện hơn, đa trị và lưỡng cực vớinhững mối quan hệ xã hội phức tạp, đa chiều và có nhiều chuyển biến dữ dội

Mỗi thời đại xã hội đều mang trong mình những đặc trưng riêng, văn họcbám sát vào đời sống xã hội để phản ánh nên mỗi thời kì văn học đều có những nétmới không thể trộn lẫn với các thời đại xã hội trước đó Với xã hội hậu hiện đạiViệt Nam, Nguyễn Bình Phương đã đi từ khuynh hướng tiếp cận cuộc sống và conngười, trong đó nhà văn đặt con người trong đời sống hiện thực phồn tạp, trongđời sống bản năng tự nhiên và trong cuộc sống tâm linh để xây dựng nên các dạngthức nhân vật trong tiểu thuyết của mình như: con người dị biệt; con người cô đơn,lạc loài; con người sợ hãi, hoài nghi và mất phương hướng; con người tha hóa, suyđồi, phi nhân tính; con người hận thù và bi kịch; con người điên loạn; con ngườiđám đông… Nguyễn Bình Phương đã sử dụng các nghệ thuật đặc trưng như nghệthuật xây dựng nhân vật, sử dụng các yếu tố kì ảo, đan cài yếu tố ý thức, vô thức

và tiềm thức cũng như các thi pháp huyền thoại hóa một cách nhuần nhuyễn vàđem lại những hiệu quả nhất định trong việc truyền tải ý đồ của nhà văn.

Có thể thấy sự biến đổi, cách tân từ nội dung đến hình thức của tiểu thuyếtđương đại cũng là một quy luật vận động dễ hiểu của đời sống lịch sử văn học.Trước hết, đó là nhu cầu đổi mới để khẳng định mình được đặt ra như một đòi hỏicủa các tiểu thuyết gia thời hiện đại, đổi mới để không lặp lại chính mình, không

đi theo lối mòn cũ Tiếp đến phải kể đến sự đổi mới của văn chương hiện đại thếgiới về phương diện cảm quan đời sống và thủ pháp xây dựng tác phẩm, hơn nữa

sự thay đổi trong những quan niệm nhân sinh, cách nhìn nhân vật và đánh giá conngười cho phù hợp với hoàn cảnh lịch sử - xã hội mới, sự thay đổi trong quanniệm nghệ thuật về tiểu thuyết: “Tiểu thuyết là lãnh địa của những cuộc chơi” đãảnh hưởng đến sự thay đổi, cách tân tiểu thuyết trong thời đại mới

Có người cho rằng văn học hôm nay có cái nhìn bi quan về con người vàcuộc sống, con người và cuộc sống vốn rất phức tạp nên không thể dùng một tiêuchí cố định mà đo đếm nó, mọi sự lí tưởng hóa đều làm cho nó trở nên giả dối vàkhông thật Tuy nhiên, thể hiện những mặt trái của xã hội và con người không phải

là cái nhìn bi quan, mà bên cạnh đó là tiếng nói thẳng thắn, đầy lạc quan và tintưởng vào thiên lương, vào những hạt mầm tốt đẹp ở đời, đấy mới là điều cao cả

mà nhà văn hướng tới, để mỗi nhà văn tự hoàn thiện mình, hoàn thiện ngòi bút củamình, đóng góp hơn nữa cho nền tiểu thuyết đương đại Việt Nam

1.1.2.2Những khuynh hướng chủ đạo của tiểu thuyết đương đại Việt Nam Theo

150 thuật ngữ văn học thì khuynh hướng là khái niệm dùng để chỉ

những hiện tượng của quá trình văn học Khuynh hướng là cộng đồng các hiệntượng văn học được liên kết lại trên cơ sở một sự thống nhất tương đối về các địnhhướng thẩm mĩ – tư tưởng và về các nguyên tắc thể hiện nghệ thuật Khuynhhướng văn học mang tính chất mở chứ không khép kín; việc chuyển biến từ mộtkhuynh hướng khác thường tạo ra những hình thức trung gian Ví dụ khuynhhướng tiền Phục Hưng ở châu Âu thế kỉ XIII – XIV, khuynh hướng tiền lãng mạncuối thế kỉ XVIII…

Sự chuyển đổi và kế tiếp theo trình tự giống nhau của các khuynh hướng tạinhững nước khác nhau cho phép xem các khuynh hướng ấy như những hiện tượng cótính quốc tế; mỗi khuynh hướng ở một nền văn học có thể được xem như dạng

thức dân tộc của mô hình chung; nhưng bản sắc dân tộc lịch sử của khuynh hướngtại mỗi nước đôi khi cũng rất hệ trọng.

Đặc điểm cốt lõi của mỗi khuynh hướng văn học là phương pháp sáng táccủa nó; chính phương pháp quy định tính chất của việc lựa chọn chất liệu đời sống

và phương thức nghệ thuật để xử lý chất liệu; mỗi khuynh hướng có một hệ thốngcác phương tiện miêu tả - biểu cảm Trong phạm vi một khuynh hướng lại cónhững phong cách khác nhau

Các khuynh hướng văn học giữ một vai trò then chốt trong lịch sử văn học,

có thể xem lịch sử văn học dưới dạng khái quát như lịch sử các khuynh hướng, bởi

vì chúng đánh dấu tiến trình chiếm lĩnh thế giới bằng ngôn từ nghệ thuật, đánh dấutiến bộ nghệ thuật trong văn học Khuynh hướng là phạm trù thẩm mĩ ở bình diệnloại hình [2; tr.176]

Có thể nói khuynh hướng mới của tiểu thuyết thế giới cũng như tiểu thuyếtViệt Nam đương đại là khuynh hướng văn học hậu hiện đại Chủ nghĩa hậu hiệnđại đã triển khai trên văn đàn thế giới khoảng gần thế kỉ nay nhưng ở Việt Nam thìkhái niệm này vẫn còn khá mới mẻ, có nhiều ý kiến của các nhà phê bình về vấn

đề này, song song với nó là những tác phẩm tiểu thuyết mới ra đời mang đậm lốiviết của khuynh hướng mới hiện đại, khác biệt hẳn với lối sáng tác truyền thống

Con người vốn thay đổi theo chiều hướng phát triển của xã hội, “xã hộiđổi, con người đổi”, do vậy văn học cũng có nhu cầu thay đổi tất yếu theo dòngphát triển của xã hội Hiện nay, bên cạnh những lối viết truyền thống, tiểu thuyếthiện đại còn phải cạnh tranh với những hoạt động thông tin giải trí khác, phải chạyđua với văn hóa đại chúng Tiểu thuyết ngay sau khi ra đời đã thể hiện được đặctrưng ưu việt thể loại của nó Bước sang thế kỉ XX, với sự vượt bậc của khoa học

kĩ thuật đã làm thay đổi cơ bản về đời sống xã hội và tiểu thuyết với tư cách là

“thể loại văn chương duy nhất đang biến chuyển và chưa định hình” cũng cónhững biến chuyển to lớn mà trước hết đó là sự biến đổi quan niệm về tiểu thuyết

Tiểu thuyết đương đại Việt Nam vẫn là những pho tự sự cỡ lớn về đời tư,thế sự, về con người nhưng gần đây chúng ta thấy xuất hiện những khuynh hướngnhư khuynh hướng huyền thoại, huyễn hoặc, khuynh hướng mảnh vỡ hay khuynhhướng hậu hiện đại Đặc biệt là khuynh hướng hậu hiện đại, nó được coi là một

hiện tượng văn hóa, văn học ở nhiều nước, nhất là các nước phát triển, tuy vậy, vớiViệt Nam nó vẫn là một mảnh đất màu mỡ nhưng có quá ít người cày xới.

Ảnh hưởng từ khuynh hướng văn học hậu hiện đại, tiểu thuyết hậu hiện đại

bị ám ảnh trong sự khủng hoảng niềm tin nơi con người, mọi thứ đều không tuântheo quy luật trật tự như nó vốn có nữa, những thang bậc giá trị bị đảo lộn, khôngcòn theo một trật tự nhất định nào, các nhà văn phản ánh cuộc sống như nhữngmảnh vỡ và tiểu thuyết chính là sự lắp ghép của những mảnh vỡ đó Khuynhhướng tiếp cận con người và cuộc sống cũng được thay đổi Trước đây, khuynhhướng tiếp cận con người của Nam Cao là khai thác những mâu thuẫn giằng xétrong nội tâm con người, Nguyễn Công Hoan lại thiên về miêu tả những hànhđộng, xung đột quyết liệt bên ngoài, Vũ Trọng Phụng có biệt tài phơi trần nhữngxấu xa, kệch cỡm và đáng cười trong xã hội cũ, còn Nguyễn Minh Châu lại thểhiện nét đẹp tâm hồn sâu kín của con người Việt Nam với tâm niệm: “Đi tìm hạtngọc ẩn giấu bên trong tâm hồn con người”, Nguyễn Huy Thiệp lại tiếp cận conngười ở những góc độ đa chiều, nhìn thấy những vấn đề nhức nhối của cuộc sống,

sự lạnh lùng đến vô cảm của con người hiện đại

Việc thay đổi những khuynh hướng văn học cho thấy được sự thay đổiquan niệm nghệ thuật của nhà văn về hiện thực và con người, nó thể hiện chiềusâu nhận thức, sự nhạy cảm và khả năng của nhà văn trong việc nắm bắt nhữngvấn đề cốt lõi của đời sống Chúng tôi có thể thâu tóm tiểu thuyết đương đại ViệtNam chủ yếu đi vào ba khuynh hướng sau:

Khuynh hướng đời tư, thế sự: là khuynh hướng chủ đạo của văn học đương

đại Việt Nam, chủ yếu đi vào khai thác những vấn đề liên quan đến đời sống của conngười trong xã hội hiện đại Đây được coi là mảnh đất màu mỡ cho các nhà văn đi vào

“cày xới” với những mảng đề tài phong phú, đa dạng… Có hàng loạt những tác phẩm

tiêu biểu cho khuynh hướng này như: Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng),

Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Gia đình bé mọn (Dạ Ngân),

Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Thời xa vắng (Lê Lựu)…

Khuynh hướng huyền ảo, huyễn hoặc: là khuynh hướng sử dụng nhiều yếu

tố kì ảo, hoang đường cũng với mục đích “giải thiêng” cuộc sống, tức là mượn nhữngyếu tố huyền ảo, huyễn hoặc để giải nghĩa một khía cạnh nào đó về cuộc sống chứkhông hoàn toàn tách biệt cuộc sống Các nhà văn của khuynh hướng này luôn tìm tòi

để tạo nên những nét cách tân về nghệ thuật làm mới văn học, đặc biệt ở thể loại tiểuthuyết Các tác phẩm đương đại tiêu biểu cho khuynh hướng huyền ảo, huyễn hoặc

phải kể đến như Cơ hội của Chúa (Nguyễn Việt Hà), Thiên thần sám hối (Tạ Duy

Anh)…

Khuynh hướng hậu hiện đại: là khuynh hướng ảnh hưởng từ trào lưu văn

học hậu hiện đại thế giới với những thi pháp mới lạ cùng những cách tân nghệ thuậtđặc sắc Các đại diện tiêu biểu của khuynh hướng này phải kể đến là các nhà vănđương đại có nhiều đóng góp về sự đổi mới của văn học Việt Nam như Thuận, TạDuy Anh, Hồ Anh Thái… và đặc biệt là Nguyễn Bình Phương – người mang đếnnhững cách tân mới mẻ và độc đáo cho nền tiểu thuyết đương đại Việt Nam

Có thể nói, ranh giới của các khuynh hướng nêu trên cũng không được khubiệt một cách rõ ràng, có những nhà văn hoặc những tác phẩm có thể cùng thuộc vềnhiều khuynh hướng khác nhau

1.3 Trào lưu văn học hậu hiện đại trên thế giới

Trước tiên, chúng ta cần hiểu khái niệm Chủ nghĩa hậu hiện đại Có ý kiến cho rằng thuật ngữ Chủ nghĩa hậu hiện đại do sử gia Anh Arnold Joseph Toynbee

nêu ra vào năm 1947, và từ năm 1950 trở đi mới được vận dụng vào lí luận phê

bình nghệ thuật Nhưng sự thật là từ năm 1934, trong Tuyển tập thơ Tây Ban Nha

và các nước châu Mỹ phụ thuộc, nhà phê bình P.D Onise đã sử dụng thuật ngữ

này, và từ cuối những năm 40 trở đi, cũng có một số nhà phê bình sử dụng để đốitrọng và phê phán lại chủ nghĩa hiện đại Dù sao, thì cũng từ những năm 60 trở đi,

thuật ngữ Chủ nghĩa hậu hiệu đại được sử dụng rộng rãi ở cả trên ba cấp độ: văn

hóa, nghệ thuật và văn học

Ngày nay trên thế giới, trong giới khoa học nói chung và giới văn học nóiriêng, có một khái niệm, tuy chưa có được một nghĩa nhất quán, nhưng vẫn thuộc

loại được sử dụng và bàn đến nhiều nhất, đó là khái niệm Chủ nghĩa hậu hiện đại.

Ở nước ta hiện nay, thuật ngữ này cũng được lưu truyền trong một số bản dịch,trong các tọa đàm, chuyện trò, nhưng chưa có một công trình nào bàn về nó mộtcách triệt để; chưa có một cuộc thảo luận nào đặt ra vấn đề về việc chúng ta cónhu cầu “phải áp dụng nó không và nếu có thì phải áp dụng nó như thế nào” trongnghiên cứu văn học

Về mặt lí luận, nó là một thứ “hậu triết học” tuyên bố thiên chức và sứ mệnhcủa mình không còn là đi tìm chân lí nữa Bởi vì xã hội hậu hiện đại là xã hội do

“người khác dẫn đường”, lí luận không còn quyền uy để đưa ra những chuẩn mực,không thảo luận những mệnh đề về giá trị, mà chỉ bàn bạc hiệu quả của ngôn ngữtrong những “ngữ cảnh”, chỉ tranh luận về các biểu đạt của ngôn ngữ mà thôi.Trong lĩnh vực nghệ thuật nói chung và trong văn học nói riêng, ngoài nghĩachỉ thời gian, chủ nghĩa hậu hiện đại còn chịu sự quy định của các thuộc tính biểuđạt nghệ thuật, mặc dù sự quy định này phần lớn có lẽ vẫn là do các nhà lí luận vàphê bình áp đặt Và tất nhiên như chúng ta thấy, các ý kiến chưa phải là đã thốngnhất Từ các ý kiến khác nhau nói trên, chúng ta có thể phân ra ba nhóm quanniệm chính về chủ nghĩa hậu hiện đại trong nghệ thuật như sau:

1. Chủ nghĩa hậu hiện đại như là đỉnh cao của chủ nghĩa hiện đại (quan điểm

của Lyotard, Hassan); hay nói cách khác, nó là: “cơn kịch phát của chủ nghĩa hiệnđại”

2. Chủ nghĩa hậu hiện đại như là sự quay trở về với truyền thống để khống chế chủ nghĩa hiện đại (quan điểm của Smith, Potoghesi, Lipovetsky…).

3. Chủ nghĩa hậu hiện đại như là một sự vượt khỏi chủ nghĩa hiện đại, một phong trào lai tạp mới và tương phản với chủ nghĩa hiện đại (Jencks, Koehler…).

Đây là các quan niệm lý thuyết về bản chất của chủ nghĩa hậu hiện đại Còn

về đặc tính của chủ nghĩa hậu hiện đại thì chúng ta có thể xem xét thấy rằng đa sốcác ý kiến đều nhấn mạnh đến tính chất phi lí tính hoặc phản lí tính, tính phi xácđịnh, phi chủ thể, tính phân mảnh và tính đại chúng của nó Nhưng nhìn chung,hầu hết các ý kiến đều lấy chủ nghĩa hiện đại làm yếu tố quy chiếu để xác định cáigọi là chủ nghĩa hậu hiện đại [44; tr.117]

Điều nhận xét đó rất quan trọng, nó cho thấy có một mối quan hệ họ hàngkhông dễ gì chối bỏ giữa chủ nghĩa hiện đại với chủ nghĩa hậu hiện đại, cho dù cónhững ý kiến cho rằng chủ nghĩa hậu hiện đại là chống lại chủ nghĩa hiện đại hayvượt qua khỏi chủ nghĩa hiện đại

Còn Trào lưu văn học hậu hiện đại thế giới là thuật ngữ do các nhà triết học,

xã hội học, phê bình nghệ thuật và xã hội sử dụng để nói về các khía cạnh của điềukiện nghệ thuật, văn hóa kinh tế và xã hội hiện đại, hình thành nên đời sống conngười thế kỉ XX, đầu thế kỉ XXI với một số đặc trưng riêng của nó, đặc trưng này

bao gồm sự toàn cầu hóa, chủ nghĩa tiêu thụ, sự phân tán quyền lực, sự phá ràocủa thông tin trên phạm vi toàn thế giới Nếu tính chất của hiện đại thiên về lí tính,bảo chứng bản ngã, chuộng sự hợp lý, trật tự ổn định, đề cao tính chất khách quantinh thần khoa học thì tính chất của hậu hiện đại lại phủ nhận những giá trị căn bản

đó của chủ nghĩa hiện đại Nó đề cao tính chất hỗn loạn và bất ổn, xem đó như bảnchất của thế giới, xem những đại tự chỉ như những câu chuyện có “tính chất thầnthoại” thiếu sự khả tín Tinh thần hậu hiện đại sinh ra là để chống lại sự độc tài củacác đại tự sự và cho rằng không có một thứ nguyên lý nào phổ quát cho tất cả,chống lại quan niệm cho rằng trật tự ổn định là luôn tốt và coi sự hỗn loạn bất ổnluôn là bất hảo Thời của hậu hiện đại là thời của lựa chọn không ngừng Nó là hệquả của sự bùng nổ thông tin khi mọi người đều là công dân của thế giới Trongtrào lưu chung đó, chủ nghĩa hậu hiện đại ra đời, xuất hiện sau thế chiến thứ hai tạiphương Tây, đỉnh cao là vào những năm 70 – 80 với hàng loạt các kĩ thuật sángtác và tư tưởng văn nghệ mới để phản ứng lại các quy chuẩn văn học của chủnghĩa hiện đại Một tác phẩm được coi là văn chương hậu hiện đại nói chung vàtiểu thuyết hậu hiện đại nói riêng chỉ khi nó hội đủ hai yếu tố: cảm thức hậu hiệnđại và kĩ thuật viết hậu hiện đại

“Cảm thức hậu hiện đại xem bản chất của thế giới là hỗn mang Con ngườihậu hiện đại nhận thấy sự đổ vỡ của những trật tự đời sống, tính áp đặt của cáinhìn chính thống và các phát ngôn lớn (đại tự sự), sự bất định đảo lộn trong cácthang bảng giá trị đời sống, sự thất tín các loài vong thân, hồ nghi về tồn tại và tựmình luôn cảm thấy bất an trước cuộc sống thiên biến vạn hóa” [43; tr.12]

“Những kỹ thuật thường gặp trong các tiểu thuyết hậu hiện đại là sự dịchchuyển liên tục các điểm nhìn, cốt truyện lỏng lẻo, hiện thực trong tác phẩm lànhững mảnh vỡ, cấu trúc phi đơn tuyến, không có nhân vật trung tâm điển hình,lối kể nhảy cóc đa âm, lời thoại rời rạc, phi logic thủ pháp liên văn bản, bút pháphuyền ảo, tính nguyên hợp trong thể loại, nhại ngôn ngữ các thể loại khác, làmnhòe đi cái tinh tuyển và cái bình dân trong ngôn ngữ” [43; tr.13]

Với tiểu thuyết hậu hiện đại có thể tóm lược ở một số đặc điểm chính sau:

Thứ nhất, tiểu thuyết hậu hiện đại mang một nhận thức mới

Theo Jacques Derrida trong cuốn La Gramatologie, tính không xác định

trong lòng văn bản văn học này sẽ là nguyên tắc chủ đạo trong nghệ thuật hậu hiện

đại Khi không còn phân biệt một vấn đề, một thực tại tương đồng, hoặc một trungtâm của đơn vị cấu trúc thì sự suy luận văn chương cần phải đan bện quá trình của

sự truyền bá và quá trình của sự tháo dỡ với tất thảy những gì được trình bày nhưmột vĩ mô, như một chỉnh thế, như một siêu truyện

Tác phẩm văn học đường bệ mà nhà văn người Achentina, ông Julio Cortazar

xuất bản năm 1963 dưới tựa đề Trò chơi đáo lỗ (Rayuela) sẽ là một trong nhiều ví

dụ điển hình cho tiểu thuyết hậu hiện đại Sự chuẩn xác của tính phiến loạn vàkhuynh hướng đi tới sự tháo dỡ đã gây nên trong độc giả, loại độc giả đồng sángtạo với nhà văn, cái cảm giác về cuộc sống lang thang trong mê lộ thị thành vàtrong cái mê lộ này có một cái gì đó còn hỗn loạn hơn thế nữa, đó là ngôn từ trongtrạng thái sôi trào của các nỗi đam mê và sự huyền ảo

Thứ hai, tiểu thuyết hậu hiện đại: một ngôn ngữ tự ám thị

Những nghiên cứu kí hiệu học mới đây và đặc biệt là những công trìnhnghiên cứu kí hiệu của Mikhail Bakhtin về nguyên tắc đối thoại sẽ nằm ngay tạingọn nguồn của khuynh hướng mạnh mẽ này trong siêu tiểu thuyết hậu hiện đại.Các tác giả chủ trương tháo dỡ siêu truyện cổ điển thành nhiều đơn vị giống nhưtrò chơi kính vạn hoa của người Trung Hoa, hoặc là sự tháo dỡ nhân vật thànhnhóm người song trùng Người ta còn nhận thấy rằng điều này được tăng cườngnhờ vào thành tựu của mĩ học siêu thực và của phân tâm học – những nhân tố đãcho phép nhà văn với nhiều thuận lợi nghiên cứu trong sự ảnh hưởng của lương tri

mà ví dụ tiêu biểu hơn cả là tiểu thuyết Finnegan’s Wake của James Joyce Lửa

nhạt (Pale Fire) in năm 1962 của nhà văn Nga Nabokov, một nhà văn tiêu biểu

của trào lưu văn học hậu hiện đại Với sự tinh tế vô song của trí tuệ và với phongcách bậc thầy của mình, ông đã đưa độc giả vào một mê lộ tìm ra cái bản thể đíchthực của mình xuất phát từ lời bình một bài thơ dài 999 câu Tại đây, người ta thấy

có một văn bản luôn luôn dẫn tới một văn bản khác trong sự tìm kiếm mà trong đócàng đi sâu vào khu rừng những kí hiệu càng cảm thấy các con đường giao nhau,chồng chéo lên nhau

Thứ ba, tiểu thuyết hậu hiện đại: một thái độ khôi hài

Ngày nay, do ý nghĩa của cái khôi hài không nhằm vào việc phê phán mộthiện tượng xấu xa mà người ta nhân danh tư tưởng tiến bộ định khắc phục và sửachữa nó Người nghệ sĩ hậu hiện đại không mơ ước một xã hội tiến bộ hơn mà họ

chỉ tham gia vào sự sáng tạo ra một thế giới nghệ thuật song song với thế giới hiệnthực, ở đó họ quan chiêm đến những hình ảnh được thai nghén từ một thế giớinguyên mẫu, trong đó những ấu trĩ của tính hiện đại vẫn được vận dụng một cáchnghiêm chỉnh.

Phù hợp với điều này, tác phẩm của nhà văn người Tiệp - Milan Kundera làmột dẫn chứng tuyệt vời Tác giả luôn luôn phản ứng đối với những tín điều củatiểu thuyết hiện thực chủ nghĩa Với giọng điệu nhẹ nhàng trong tự do tuyệt đốivốn thích hợp để đề cập tới cuộc phiêu lưu của con người, với những suy nghĩ độcđáo thường làm nổi bật những đặc điểm của cái hài, nhà văn đã tạo ra được hiệu

quả của sự đảo lộn khôi hài mà có lúc gợi chúng ta nhớ tới thiên tài một Rabelais

của Cervantes

Thứ tư, tiểu thuyết hậu hiện đại: một thứ văn học đầy sinh lực và khát vọng

Đặc điểm mà chúng tôi muốn chỉ ra ở đây là sự trở lại của tính năng độngkhông duy lý trong không khí văn chương Các nhà hậu cấu trúc luận như JeanFrancois Lyotard và Gilles Deleuze đã chỉ ra rằng trong nền văn hóa hiện thời có

sự hiện diện thường xuyên tăng trưởng của những lực đầy sinh khí và khát vọng.Chúng là kết quả của sự đề kháng trước những cơ chế chính trị vô cùng hùng hậu,trước sự đam mê của nền văn hóa được quy chuẩn hóa, trước các quy chuẩn hóacủa ngôn ngữ

Như vậy, với bốn đặc điểm được thâu tóm ở trên giúp chúng ta phần nào hìnhdung được những nét đặc trưng tiêu biểu của trào lưu văn học hậu hiện đại, trong

đó các nhà văn thế hệ mới luôn khát khao tìm tòi nhằm đổi mới cho nền văn họcnước nhà

1.4 Ảnh hưởng của trào lưu văn học hậu hiện đại đến hành trình sáng tác Nguyễn Bình Phương.

Cả 7 cuốn tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương mang hơi hướng của chủnghĩa hậu hiện đại Hay nói cách khác, ảnh hưởng được thể hiện qua cả chủ đề, đềtài và phương thức biểu hiện Chúng tôi đi vào chứng minh sự ảnh hưởng của tràolưu văn học hậu hiện đại đến hành trình sáng tác của Nguyễn Bình Phương ở cảbình diện nội dung và nghệ thuật

Về mặt nội dung, điều đầu tiên chúng tôi nhắc đến đó là các dạng thức conngười trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương dù làm công chức hay nông dân đều

là những hình ảnh chung cho con người hiện đại trong guồng quay của cỗ máykinh tế đang vận hành dữ dội Xây dựng những nhân vật điển hình cho những conngười thời đại, Nguyễn Bình Phương đã đẩy những nhân vật của mình vào thế bếtắc tận cùng trong tư tưởng, trong tâm hồn họ, cuộc sống hiện đại gấp gáp quákhiến họ nảy sinh nhiều mâu thuẫn và càng mâu thuẫn, càng bế tắc Cuộc sống củacác dạng thức con người đó luôn bị dằn vặt với những mối bận tâm về công việc,tình yêu, tiền bạc hay tình dục… Nói cách khác, các nhân vật của Nguyễn BìnhPhương luôn ngập chìm trong sự u mê tăm tối vì những ám ảnh huyễn hoặc, họ bịcuốn vào những ảo tưởng mơ hồ mà đôi khi không nhận ra được đâu là thế giớithực của mình Nguyễn Bình Phương thường pha trộn các tuyến nhân vật tưởngchừng như không liên quan vào trong cùng một cuốn tiểu thuyết, khiến cho nhữngbạn đọc dễ dãi thật khó tiếp cận với ý nghĩa tư tưởng mà tác phẩm muốn truyềnđạt, điều đó lý giải vì sao, tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương luôn kén độc giả vàngười đọc thì luôn phải vật lộn với chữ nghĩa của nhà văn để xem xét đâu là mốiquan hệ giữa chúng và các nhân vật.

Các dạng thức con người trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương có những dấuhiệu bất bình thường, tâm lí không ổn định, điều này có phần xa rời với cuộc sốngcon người chiếm số đông trong xã hội Đó là đại diện cho những con người hiệnđại cô đơn trong chính cộng đồng người của mình Dường như mỗi con người đềumang trong mình một bóng ma ám ảnh, họ đều có những nỗi ám ảnh riêng tư,những ám ảnh ấy tạo nên nỗi sợ hãi, lo âu mơ hồ không xác định nhưng đồng thờichúng lại tạo nên những khát khao Phải chăng đó cũng là sự phức tạp của conngười thời hiện đại mà Nguyễn Bình Phương muốn phản ánh? Tuy vậy, chúng ta

có thể dễ dàng nhận ra Nguyễn Bình Phương miêu tả những con người hiện đạibình thường ở ngay trong cuộc sống thường nhật, bản thân cuộc đời bình thườngcủa họ đã tạo nên một câu chuyện, sự tha hóa tiệm tiến đến từ nhiều phía, nhữngcon người luôn cô đơn vùng vẫy trong dòng đời lạc lõng đến lạnh lùng giữa conngười với con người Con người là nhân tố cấu thành xã hội, với những con ngườinhư vậy nên xã hội xung quanh cũng không hơn, đó là một tập hợp của nhữngkhối cô đơn bên cạnh nhau, xã hội cứ bao bọc lấy những con người như thế khiếncho cuộc sống con người càng trở nên rời rạc và không hiểu được chính cuộc sốngcũng như xã hội mình đang tồn tại Như vậy, có thể thấy, cảm thức hậu hiện đại đã

đem đến một cái nhìn mới, một cách viết mới khi Nguyễn Bình Phương thể hiệnhình ảnh những con người hiện đại trong tác phẩm của mình, những con ngườiđáng thương, họ biến mất hoặc chết đi một cách bất thường như chính họ phải bị

xô đẩy bởi cuộc đời Họ sống nhạt nhẽo để rồi một lúc nào đó nhận ra và tìm đếncái chết Đọc tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, nhất là để ý đến hệ thống nhânvật được đặt trong môi trường sống nhất định nào đó, ai trong số chúng ta đều cócảm giác muốn nhìn nhận lại bản thân mình để chiêm nghiệm và suy ngẫm vềnhững giá trị của cuộc sống Đó phải chăng cũng là xu hướng chung của trào lưuvăn học hậu hiện đại thế giới đang phản ánh mà Nguyễn Bình Phương là nhà vănViệt Nam sớm thấu cảm điều đó

Bên cạnh hệ thống nhân vật đa diện, nhiều màu sắc là bức tranh cuộc sống hiệnđại trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương được bao bọc bởi màu sắc và thứkhông khí ma quái, huyền thoại gần như thoát li cõi thực, vô thức được khai tháctriệt để Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương đưa người đọc trở về với con người ViệtNam đang sống trong thời đại chuyển giao cơ chế thị trường, nơi mà truyền thống

và hiện đại đang dần dần mất đi ranh giới Thế giới con người trong những tiểuthuyết đó luôn là cuộc sống bất an, những tác phẩm ấy cuốn hút người đọc đi vàonhững mê lộ không cùng mà càng đi càng nghe rõ thông điệp và lời cảnh tỉnh củatác giả đối với những con người ngày hôm nay, vang vọng ngày một to hơn, rõràng hơn Hiện thực cuộc sống được khắc họa trong các tiểu thuyết Nguyễn BìnhPhương không chỉ là hiện thực bề nổi ngay trên bề mặt cuộc sống mà độc giảchứng kiến, bức tranh cuộc sống hiện đại ấy còn được đẩy xa hơn xuống tầng vôthức, tiềm thức của con người Vô thức chiếm một tỉ lệ không nhỏ trong tiểuthuyết Nguyễn Bình Phương, có thể nó đan xen giữa cuộc đời thực của nhân vậtluôn song song tồn tại một miền vô thức, những giấc mơ Tác giả đã vẽ nên bứctranh hiện thực cuộc sống đương đại nhiều chiều kích, được đẩy đến tận cùng cáigọi là hiện thực, phân giới giữa mơ và thực không còn nữa khiến người đọc dễ rơivào trạng thái phân tâm, đưa câu chuyện và nhân vật vào tình trạng phân liệt

Về mặt nghệ thuật, Nguyễn Bình Phương cũng ảnh hưởng ít nhiều từ trào lưuvăn học hậu hiện đại Chúng ta dễ dàng nhận thấy trong tiểu thuyết Nguyễn BìnhPhương, thế giới hiện ra với vẻ phong phú hỗn độn Đó là một bản hòa sắc kì dịgiữa những gam màu ảo và thực Ta cũng sẽ có một bản hòa âm lạ lùng giữa tiếng

nói ngọt ngào mê lịm từ thăm thẳm tâm linh, với những tiếng gầm gào đầy bạolực, mánh lới của cuộc mưu sinh thường nhật Với sự ra đời 7 cuốn tiểu thuyết từ

Bả giời cho đến Ngồi trong một khoảng thời gian nhất định, Nguyễn Bình Phương

đã khẳng định được phong cách nghệ thuật độc đáo không lặp lại chính mình Đó

là một sự cách tân độc đáo, với cấu trúc song trùng phức tạp, với một thế giớiphức điệu, giọng văn vừa trần trụi nhưng cũng có lúc đan cài chất thơ mượt mà,lãng mạn

Bên cạnh đó, một đặc điểm nghệ thuật rất rõ cho thấy sự ảnh hưởng của trào lưuvăn học hậu hiện đại thế giới trong sáng tác của Nguyễn Bình Phương chính là việcnhà văn chọn cho mình cách “viết nội dung” thay vì “kể lại nội dung” Đây cũng làmột xu hướng của văn xuôi hậu hiện đại nói chung và tiểu thuyết hậu hiện đại nóiriêng Chúng ta cần phân biệt hai lối kể chuyện này, đó là một mặt quan trọng trongviệc đánh giá văn xuôi đương đại Nếu như lối viết “kể lại nội dung” chỉ quan tâmduy nhất là kể cái gì, còn “viết nội dung” quan tâm đến mặt kể như thế nào, tâm thếcủa “kể nội dung” dễ đưa văn xuôi trượt theo văn đưa tin khô cứng Trong văn xuôi,viết nội dung, sự kết hợp viết cái gì và viết như thế nào đã tạo nên sức căng cho câuvăn, làm cho mạch văn có giọng, có hồn Nguyễn Bình Phương cũng từng chia sẻquan điểm của mình, nhà văn muốn mình là người kể chuyện chứ không muốn mìnhchỉ đơn giản là người kể ra một câu chuyện, việc kể ra một câu chuyện tức là trongđầu của chủ thể đã có khuôn khổ của câu chuyện ấy rồi, chỉ việc kể ra, còn người

“viết nội dung” thì phải cân nhắc chọn từ ngữ nội dung của câu chuyện Lối viết nộidung cao hơn kể nội dung, bởi nó vận dụng toàn bộ tài năng của nhà văn Như vậy ta

có thể hiểu viết nội dung không phải biểu đạt nội dung mà là sản sinh nội dung Hìnhdung với một khối hỗn mang cảm xúc, hình ảnh hồi ức sự cộng sinh của ý đồ ban đầuvới khối hỗn mang ngôn ngữ mang lại cho sự sản sinh nội dung Viết nội dung baohàm sự tham gia trực tiếp của ngôn ngữ và sáng tạo nội dung Tuy nhiên cả hai cách

tự sự này đều đòi hỏi năng khiếu ngôn ngữ của người viết Nguyễn Bình Phương đãchọn cho mình cách viết nội dung ấy Câu chuyện cứ trôi đi theo tình tiết sự việc vàhành động nhân vật, nhà văn không biết trước chuyện gì xảy ra, cứ để thực tại diễn ranhư nó vốn có, không tô vẽ màu mè Nguyễn Bình Phương thường hướng ngòi bútcủa mình vào những mảnh vỡ của hiện thực, mỗi tác phẩm là những mảnh vỡ nhỏkhiến cho độc giả

khó tiếp cận với nội dung và càng khó hơn khi tóm tắt các tiểu thuyết đó Đọc

Người đi vắng, Thoạt kì thủy, Những đứa trẻ chết già, Trí nhớ suy tàn, Ngồi,

nếu là người đọc hời hợt sẽ dễ nhận thấy những vòng xoáy, những mảnh chắp nốicủa kí ức hay thời gian mà thôi Nếu cứ cảm nhận theo một trật tự quen thuộc,chúng ta sẽ không thể thấy một mạch truyện đang chảy ngầm bên trong, câuchuyện cứ trôi đi và nhà văn cứ kể như người cầm một tấm gương lớn kéo dọccuộc sống và chụp lại một cách sinh động, chân thực những gì đang diễn ra trongcuộc sống ấy, không bình luận, không thêm bớt, tất cả cứ để người đọc tự cảmnhận và rút ra kết luận Lối viết này của Nguyễn Bình Phương cũng ít nhiều ảnhhưởng từ lí thuyết chung của văn học hậu hiện đại trên thế giới

Bên cạnh đó, việc xây dựng cốt truyện trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phươngcũng chịu ảnh hưởng từ trào lưu văn học hậu hiện đại, đó là sự phân rã cốt truyệnrất rõ nét, hay nói cách khác là cốt truyện lỏng lẻo, hiện thực trong tác phẩm lànhững mảnh vỡ, cấu trúc phi đơn tuyến, lối kể nhảy cóc, lời thoại rời rạc… Những

kĩ thuật ấy được Nguyễn Bình Phương sử dụng một cách tài tình khiến cho cả 7tiểu thuyết của Nguyễn Bình phương đều có cốt truyện đặc sắc

Như vậy, qua một vài nét phác thảo trên, chúng ta đã phần nào hình dung được

sự ảnh hưởng nhất định của văn học hậu hiện đại thế giới trong sáng tác củaNguyễn Bình Phương, hay nói cách khác, chúng ta nhìn thấy nhiều nét tương đồnggiữa tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương và văn học hậu hiện đại thế giới ở cảphương diện nội dung lẫn hình thức

1.5 Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương trong sự vận động của tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Đại hội Đảng khóa VI (năm 1986) đã mở ra một cánh cửa mới cho văn họcnghệ thuật nói chung Tiểu thuyết Việt Nam đứng trước những nhu cầu “đổi mới

tư duy tiểu thuyết”, bắt đầu có những vận động nhất định về cả đề tài, chủ đề lẫnphương thức biểu hiện Chiến tranh qua đi nhưng nó vẫn để lại những dư âm trongtiềm thức của những người vừa bước qua chiến tranh, trong đó các nhà văn từng

cầm súng, do vậy những tác phẩm mang chủ đề lịch sử (tự sự lịch sử) vẫn chiếm

đa số, các nhà văn viết về tàn dư của chiến tranh mang tính chất chiêm nghiệm và

“nhận thức lại thực tại” như: Bến không chồng (Dương Hướng), Nỗi buồn chiến

tranh (Bảo Ninh), Khúc bi tráng cuối cùng (Chu Lai), Thời xa vắng (Lê Lựu)…

Đây cũng được coi là những tiểu thuyết có những bước cách tân về nội dung lẫnnghệ thuật biểu hiện Bên cạnh những tác phẩm viết về chiến tranh, các tiểu thuyết

về đời tư thế sự ngày càng chiếm tỉ lệ lớn Những tác phẩm như: Nước mắt đỏ (Trần Huy Quang); Gặp gỡ cuối năm; Cha và con và… (Nguyễn Khải); Đất

trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng), Ăn mày

dĩ vãng (Chu Lai); Thiên sứ (Phạm Thị Hoài), Bến không chồng (Dương

Hướng), Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Gia đình bé

mọn (Dạ Ngân), Tấm ván phóng dao (Mạc Can)… Những tác phẩm này tập trung

khai thác tâm lí con người ở cả chiều thuận và chiều nghịch của nó, một hướngtiếp cận và khai thác sâu hơn vào cái đời thường của cuộc sống cá nhân Chủ đề

cuộc sống hiện đại cũng được khai thác nhiều trong các tiểu thuyết Mười lẻ một

đêm (Hồ Anh Thái); Chinatown; Pari 11 tháng (Thuận)…

Hòa mình vào dòng chảy nhiều chi nhánh của văn học đương đại, NguyễnBình Phương vừa tiếp nối những mạch ngầm vừa tuôn chảy theo các dòng chi lưumới để tạo ra những nét cách tân của riêng mình Những bước đi đầu tiên bướcvào làng văn của Nguyễn Bình Phương là lĩnh vực thơ ca Những tập thơ đầu tay

như: Khách của trần gian (1986), Xa thân (1997), Lam chướng (1992)… Ngoài

ra anh còn viết một số tiểu luận và truyện ngắn, nhưng có lẽ thành công và tạođược nhiều dấu ấn hơn cả vẫn là ở thể loại tiểu thuyết Hoàng Nguyên Vũ đã nhậnxét về tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương “là những mảnh ghép tạo nên xã hội ViệtNam đương đại” [59] Chính những mảnh ghép đó góp phần tạo ra những dấu ấnđặc sắc trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Tiểu thuyết đầu tay Bả giời được viết khi anh còn rất trẻ, tác phẩm đánh

dấu sự chuyển biến của một nhà thơ bước sang thể nghiệm ở thể loại tiểu thuyếtnên chưa thực sự thu hút được chú ý của dư luận, nội dung phản ánh còn đơn giản

và chưa đủ sức nặng Tuy vậy, yếu tố đặc sắc của tác phẩm chính là việc nhà văn

sử dụng màu sắc kì ảo xen lẫn với cuộc sống trần tục Điều này đã tạo tiền đề đểNguyễn Bình Phương tiếp tục khai thác yếu tố kì ảo và coi đó là chất liệu xâydựng cốt truyện, kết cấu cho các tiểu thuyết sau của mình Có thể nói, việc dùngyếu tố kì ảo như một thủ pháp nghệ thuật ít nhiều tạo nên giá trị nghệ thuật trongtiểu thuyết của nhà văn

Khắc phục những nhược điểm và phát huy những điểm thành công của Bả

giời, Vào cõi là tiểu thuyết tiếp theo của Nguyễn Bình Phương Đây là cuốn tiểu

thuyết có một sự thể nghiệm mới, đan lồng truyện trong truyện Đó là hai tuyếntruyện song song, tuy không quá đan bện vào nhau nhưng giữa chúng ít nhiều cómối liên hệ nhất định Tuấn cùng với những suy nghĩ mỏi mòn, buồn nản, thấtvọng về cuộc sống thường nhật là trung tâm của tuyến truyện thứ nhất; tuyếntruyện thứ hai kể về hai chị em Vang và Vọng Ở mỗi câu chuyện đều được soi

chiếu bởi thế giới nghệ thuật đặc sắc Chính vì vậy, mặc dù Vào cõi được chia làm

hai tuyến nhân vật khác nhau nhưng nó không rời rạc mà có sự cuốn hút nhất định,tạo ra những tiếng vang ban đầu cho tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Đến Những đứa trẻ chết già, tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương đã bước

sang một tầm cao mới Vẫn là lối kết hợp hai mạch truyện đan cài trong cùng mộttác phẩm nhưng tác giả sử dụng yếu tố kì ảo đậm đặc Dường như cái thực và cái

ảo cứ đan cài vào nhau, xoắn kép nhau khi rời rạc, tách bạch thành hai thế giới, lúclại gắn kết mật thiết và hòa trộn làm một đã tạo ra kết cấu rất đặc sắc của tác

phẩm, điều này giúp Những đứa trẻ chết già gây được tiếng vang lớn đối với dư

luận

Đến Người đi vắng, tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương đánh dấu sự chuyển

biến ở hướng tiếp cận lịch sử, nhưng chất liệu lịch sử mang đậm chất huyền ảonày không “choán” hết nội dung của tác phẩm mà chỉ là những nét “điểm xuyết”,đan xen với cuộc sống đời thực đang diễn ra hàng ngày Đó là đề tài lịch sử vềhình ảnh công chúa Diên Bình (thế kỉ XII), là câu chuyện về Lưu Nhân Chú (thế

kỉ XV) và cuộc binh biến của Đội Cấn ở Thái Nguyên đầu thế kỉ XX được đan càisong song với cuộc sống của những con người thời hiện đại như Thắng, Sơn,Khẩn, Hùng, Cương… Hai mạch truyện tưởng chừng không ăn nhập nhưng lạicùng nhau tạo nên một cuốn tiểu thuyết khá đặc sắc Nguyễn Bình Phương đãkhéo lồng hai mạch truyện ấy vào trong một không khí u mê của huyền thoại Nỗi

cô đơn, bất định về cuộc sống của những con người hiện đại được tác giả đặt trongcốt truyện pha trộn giữa cái thực và ảo, giữa quá khứ xa xăm và hiện thực tồn tạingay trong cuộc sống thường ngày

Dường như mỗi tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương đều mang đến một

luồng gió mới cho nền tiểu thuyết đương đại Trí nhớ suy tàn được coi là một

thành công mới của Nguyễn Bình Phương Tác phẩm làm nhòe đi ranh giới giữatiểu thuyết với các thể loại khác bởi có sự kết hợp đặc trưng tiểu thuyết với dạngnhật kí, nhưng lại mang đậm chất thơ ở chỗ tác phẩm là những dòng kí ức trôi

miên man của nhân vật “em” Chính vì thế mà cốt truyện Trí nhớ suy tàn được

xây dựng theo dạng phân rã, đó là suy tư của cô gái đang chiêm nghiệm về mốitình đã qua và mối tình hiện tại

Đến Thoạt kì thủy, tác giả lại làm nhòe mờ ranh giới giữa tiểu thuyết và kịch, khiến Thoạt kì thủy ít nhiều nhuốm màu sắc điện ảnh Điều đó được thể hiện

qua bố cục của tác phẩm bao gồm ba phần: A (tiểu sử của các nhân vật, trong đó

có nhân vật chính, cũng có nhận vật phụ, thậm chí là rất phụ xuất hiện mờ nhạttrong tác phẩm); B: Phần nội dung chính bao gồm hai mạch truyện khá rời rạc, đó

là câu chuyện về con cú bị bắn rụng trên sông Cái và câu chuyện về nhân vật điênloạn – Tính cùng vợ là Hiền và những người xung quanh; C: Phụ chú (gồm truyện

ngắn Và cỏ của nhân vật Phùng cùng rất nhiều giấc mơ của Tính và Hiền ở những

thời điểm khác nhau, được ghi cụ thể ngày, tháng) Tác phẩm ngập tràn các nhânvật người điên cùng những thứ ngôn ngữ, hành động đặc trưng của họ, gợi tả mộtthế giới của những người điên… Đằng sau những hình tượng nhân vật đó, “phầnchìm” của tác phẩm chính là những góc khuất của con người trong xã hội hiện đại

Tiểu thuyết cuối cùng (tính đến thời điểm này) của Nguyễn Bình Phương

chính là tác phẩm có cái tên rất ngắn và lạ: Ngồi Tác giả tiếp tục có sự thể nghiệm

mới, không đặt hai thế giới thực và ảo song song và có phần tách biệt nữa, thayvào đó là đặt cùng một nhân vật trải nghiệm ở cả hai thế giới Khẩn là nhân vậttiêu biểu, anh được sống ở cả thế giới hiện tồn và thế giới kí ức mang đậm chấttâm thức, hai thế giới đó tác động lẫn nhau và soi chiếu vào nhau Kết cấu đồnghiện đặc sắc này khiến mạch truyện diễn ra logic và gắn kết chặt chẽ với nhau.Tuy nhiên màu sắc kì ảo vẫn được vận dụng một cách triệt để khiến tác phẩm cũngnhuốm màu sắc phi lí

Như vậy, với 7 cuốn tiểu thuyết từ Bả giời đến Ngồi, Nguyễn Bình Phương

đã hòa mình vào nền văn học đương đại với nhiều tên tuổi quen thuộc Hòa nhậpvào nền văn học đó không có nghĩa là hòa tan, Nguyễn Bình Phương vẫn tạo nênđược những nét đặc sắc, mới mẻ về cả nội dung lẫn nghệ thuật biểu hiện, khiến

Nguyễn Bình Phương là một cá nhân nổi bật không bị lẫn vào bất kì nhà văn nào trước đó và cùng thời.

Chương 2 CUỘC SỐNG VÀ CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN

BÌNH PHƯƠNG 2.1 Khuynh hướng tiếp cận cuộc sống và con người trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

2.1.1 Khuynh hướng tiếp cận cuộc sống và con người

“Khuynh hướng tiếp cận cuộc sống và con người là sự lý giải, cắt nghĩa, sựcảm thấu con người đã được hóa thân thành các phương tiện, biện pháp thể hiệncon người trong văn học, tạo nên giá trị thẩm mĩ cho các hình tượng văn học”[59]. Hay nói cách khác, khuynh hướng tiếp cận cuộc sống và con người có thểhiểu là một khái niệm được dùng để chỉ xu hướng của nhà văn nghiêng về khaithác một hay một vài bình diện nào đó của cuộc sống và con người “Khuynhhướng tiếp cận cuộc sống và con người” sẽ cho chúng ta biết nhà văn có sự thíchthú và thái độ quan tâm đặc biệt đến vấn đề gì, tới phương diện nào của đời sốngcon người Như vậy, có thể thấy, khuynh hướng tiếp cận cuộc sống và con ngườitrong văn học chính là sự lí giải, khám phá con người, tức là cách nhìn, cách cảmthụ của nhà văn về con người, những nhận xét, đánh giá về nó, nhưng sự cảm thấu,

sự “lí giải”, đánh giá đó đã chuyển hóa thành các nguyên tắc, phương tiện, biệnpháp… thể hiện con người trong văn học, nó phải tạo nên giá trị nghệ thuật – thẩm

mĩ cho nhân vật Với khuynh hướng tiếp cận này, chúng ta có thể khẳng định nhânvật là hình thức cơ bản để miêu tả con người trong văn học

Trong văn học Việt Nam hiện đại, khuynh hướng tiếp cận con người củacác nhà văn chủ yếu là những con người theo kiểu sử thi (nhất là trong tiểu thuyết)

là do văn học giai đoạn này phát triển trong hoàn cảnh đặc biệt khi mà cả hai cuộckháng chiến chống Pháp và chống Mĩ tiếp nối nhau Do đó nó bị chi phối và chịutác động không nhỏ bởi những quy luật bất thường của hiện thực thời chiến Conngười cộng đồng, con người dân tộc, con người theo kiểu sử thi gắn liền với giaicấp và đạo lý Con người mang đậm chất sử thi có sự vận động và phát triển theonhững biến cố cách mạng dân tộc là một đóng góp không nhỏ ở quan niệm nghệthuật và phương diện tiếp cận con người của văn học giai đoạn này Đến giai đoạnsau năm 1975, khuynh hướng tiếp cận cuộc sống và con người đã có sự biếnchuyển tìm hiểu về cuộc sống và con người ở đời tư thế sự Đến giai đoạn văn học

đương đại, các nhà văn lại tiếp cận con người trong xã hội mới, đó là những conngười đa trị, con người sống bản năng, tự nhiên và con người tâm linh… Tuy vậy,mỗi nhà văn lại có cách tiếp cận cuộc sống và con người theo cách của riêng mình.

Có thể lấy ví dụ về một vài khuynh hướng tiếp cận cuộc sống và con người củacác nhà văn nổi tiếng, chẳng hạn như Nam Cao có sở trường khai thác những mâuthuẫn giằng xé trong nội tâm con người; Vũ Trọng Phụng nhìn thấy những conngười lố bịch đáng cười trong xã hội Âu hóa những năm 30 của thế kỉ XX;Nguyễn Mình Châu đi tìm “hạt ngọc ẩn giấu bên trong tâm hồn con người”; HồAnh Thái thấy được sự tha hóa nhân cách, dẫn đến sự trơ lì, lạnh lùng của conngười với chính đồng loại; Nguyễn Huy Thiệp nhìn thấy sự rời rạc của con ngườitrong xã hội mình, con người trong sáng tác của ông bị cuốn vào đồng tiền nênthấy rõ được những mặt xấu xa của con người khi đặt mình vào trong xã hội kimtiền; trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh, người đọc dễ dàng nhận ra sự thật nghiệt ngã

về con người độc ác phi nhân tính được phơi bày, bởi nhà văn tiếp cận con ngườiđặt trong guồng quay xô bồ của xã hội hiện đại và nhận thấy những mặt phi nhântính, sự hoài nghi, sợ hãi rồi cả cảm thức cô đơn, lạc loài của con người để từ đógióng một hồi chuông cảnh báo về sự tha hóa đạo đức cũng như nhân cách củacon người trong xã hội hiện đại

2.1.2 Khuynh hướng tiếp cận cuộc sống và con người trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương.

Nguyễn Bình Phương, một nhà văn tiêu biểu của dòng văn học đương đạiViệt Nam, thông qua 7 cuốn tiểu thuyết của mình đã bộc lộ tính khuynh hướng rõrệt trong việc khám phá, tái hiện con người Nhân vật trong tiểu thuyết NguyễnBình Phương được khai thác trên bốn khía cạnh chính: Con người trong cuộc sốnghiện thực phồn tạp; Con người đa trị (tốt xấu lẫn lộn); Con người trong đời sốngtâm linh và Con người bản năng gốc

2.1.2.1 Con người trong đời sống hiện thực phồn tạp

Văn học vốn là tấm gương phản chiếu xã hội và xã hội nào thì sẽ sản sinh

ra những con người tương ứng Trong văn chương đương đại nói chung, tiểuthuyết đương đại nói riêng, các nhà văn không thể phủ nhận tính chân thực của tácphẩm trong nhiệm vụ tái hiện cuộc sống, song tính chân thực được soi chiếu đachiều và phức tạp hơn Nhìn chung, tiểu thuyết đương đại có xu hướng tái hiện

con người trong đời sống thực tại với toàn bộ tính người vốn có, có những mảnh

vỡ và những vết “dập xóa” trong tâm hồn, với số phận chưa hoàn kết Nhân vậttrong tiểu thuyết đương đại đã mất đi vai trò độc tôn của nó Nó chối từ vai trò đạidiện cho một cái gì đó của đời sống hiện thực Nhiều khi, nó chỉ còn lại trongnhững mảnh vỡ của cuộc sống không toàn vẹn, là một khối mà thiếu đi sự thốngnhất về chỉnh thể

Với quan niệm mới: tiểu thuyết là lãnh địa của các cuộc chơi, khuynhhướng tiếp cận cuộc sống và con người trong hiện thực cũng có biểu hiện khác sovới truyền thống Một mặt nhà văn luôn nỗ lực trong việc phản ánh đời sống conngười, mặt khác lại cố gắng làm cho độc giả phải hoài nghi về tính có thật củahiện thực ấy để có sự suy ngẫm sâu sắc hơn, cùng đồng sáng tạo với nhà văn

Nhìn nhận và tái hiện con người trong hiện thực đời sống xô bồ, phồn tạpkhông phải là thế mạnh riêng của Nguyễn Bình Phương Nhiều nhà văn đương đạikhác cũng rất thành công khi đưa những chất liệu hiện thực này vào trong sáng táccủa mình như Hồ Anh Thái, Võ Thị Hảo, Tạ Duy Anh, Phạm Thị Hoài, NguyễnHuy Thiệp Với Nguyễn Bình Phương, anh cũng có những tiếp cận riêng củamình

Trong cả 7 cuốn tiểu thuyết: Bả giời, Vào cõi, Những đứa trẻ chết già, Trí

nhớ suy tàn, Thoạt kì thủy, Người đi vắng, Ngồi của Nguyễn Bình Phương, con

người đều được đặt trong mối quan hệ với hiện thực đời sống phồn tạp, bị chiphối, ảnh hưởng từ hiện thực cuộc sống đó Điều đó cho thấy khuynh hướng tiếpcận cuộc sống và con người trong đời sống hiện thực phồn tạp của Nguyễn BìnhPhương thể hiện ở chỗ nhà văn luôn có ý thức đặt con người vào môi trường sống

cụ thể, xây dựng những mối quan hệ xã hội cụ thể để từ đó thấy được những hành

vi, những ứng xử cũng như trạng thái tâm lí của con người trước mọi hoàn cảnh

Nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương bị quẳng vào một đờisống bầm dập, một hiện thực nham nhở, vàng úa và hoàn toàn bị động trướcnhững biến ảo của cuộc đời

Hai tiểu thuyết đầu tay của Nguyễn Bình Phương là Bả giời, Vào cõi xây

dựng những con người được đặt trong môi trường làng quê nghèo, cổ hủ, lạc hậu

và cuộc sống của họ bị kiềm tỏa bởi những lề lối phong kiến Con người luôntranh giành, thù hận nhau khiến cho bầu không khí càng thêm phần ngột ngạt

Những đứa trẻ chết già vẫn là không gian quê nhưng cách tiếp cận con

người được phản ánh trong tác phẩm trở nên đa chiều, phức tạp và sinh động hơn

rất nhiều so với hai tiểu thuyết đầu tay Con người trong Những đứa trẻ chết già

vừa được đặt trong bầu không gian ma quái, huyễn hoặc, vừa hiện lên với đầy đủnhững “gam màu” khác nhau, có cả yêu thương, hờn giận, thù hận thậm chí là tiêudiệt lẫn nhau…

Ở Trí nhớ suy tàn, con người được nhìn nhận theo một chiều kích khác, đó

là thế giới hẹp nơi tiềm thức con người đang suy nghĩ, chiêm nghiệm về cõi đời,cuộc sống và nhân sinh, luôn trăn trở về đời tư thế sự, là thứ trí nhớ đang mụcruỗng, suy tàn trước lớp bụi của thời gian

Đến Người đi vắng, tác giả đã vẽ nên mảng hiện thực sẫm mầu pha tạp

nhiều thanh âm trong trẻo và phàm tục, thánh thiện và độc ác Đời sống hỗn tạphiện ra qua ba mảng không gian chính: không gian cơ quan làm việc, không giangia đình và không gian nghĩa địa Không gian nào cũng thiếu vắng sự sống, lạnhlẽo đến đáng sợ Đời sống hiện thực trong tác phẩm chứa đựng sự đổ vỡ của trật tựgia đình, sự đổ vỡ những giá trị xã hội

Bức tranh tạo nên Thoạt kì thủy là một thế giới lạc lõng, tù túng và ngột

ngạt Đó là thế giới của những con người chưa tròn vành rõ chữ, là thế giới củanhững kẻ điên loạn, hoang tưởng, thích giết chóc, ham bạo lực, một thế giới luônnằm trong sự bất an, đe dọa Ở đó con người hành xử với nhau vì lòng đố kị, ghenghét, bằng những lợi ích nhỏ mọn của cá nhân, họ sống tẻ nhạt và nhẫn nhục, chấpnhận cuộc đời trôi đi vô nghĩa, nhạt nhẽo

Đến Ngồi, người đọc như được nghe một bản nhạc hỗn loạn, xô bồ Đây là

tác phẩm cho thấy Nguyễn Bình Phương thực sự tiến xa hơn trên con đường thâmnhập vào hiện thực Con người bị cuốn vào những đam mê dục vọng tình ái, tiềnbạc, cuộc sống thiếu thốn cùng những suy nghĩ méo mó của công chức đươngthời Những con người đó hiện lên với những mối quan hệ lằng nhằng, phức tạpnhư một mớ bòng bong

Trong không gian hỗn tạp ấy, con người bị nhấn chìm vào dòng chảy xô bồcủa cuộc sống Con ngươi không có khả năng cưỡng lại số phận và cũng an nhiênchấp nhận số phận Bà Liên ngụp lặn trong những ngày đằng đẵng buồn tẻ bênmột người chồng như không tồn tại trên đời và lén lút quan hệ với chú Mười Hiền

day dứt đau khổ giữa một bên là mối dây ràng buộc nghiệt ngã khi phải làm vợmột kẻ điên không có khả năng làm chồng với một bên là những khát vọng củatuổi thanh xuân nhưng lại không thể giải thoát nổi mình Thắng vật vã tuyệt vọngkhi Hoàn bị tai nạn Anh sống mà không nhớ nổi “bao nhiêu năm qua cơ quanmình đã làm gì và chính bản mình đã làm gì?” [34; tr.378]… Bên cạnh đó, conngười không có mối quan hệ ràng buộc tình cảm với những người xung quanh, họ

tồn tại bên nhau mà trơ lì cảm xúc, như Thắng và Hoàn (Người đi vắng) lấy nhau nhưng họ như ở hai thế giới tách biệt, hay Khẩn sống mới Minh (Người đi vắng)

nhưng cũng không xuất phát bằng tình yêu, dường như Minh là hình bóng thay thếcủa Kim – người cứ tồn tại mãi trong tiềm thức của Khẩn Hay bản thân Hiền

(Thoạt kì thủy) cũng cảm thấy cô đơn lạc lõng với thế giới xung quanh, nằm cạnh

chồng như nằm cạnh một khúc gỗ khiến Hiền không được sống với những phútgiây được làm một người vợ đích thực

Đặt con người trong cuộc sống hiện thực phồn tạp, Nguyễn Bình Phươngcho thấy một xã hội xô bồ, hỗn loạn của thời đại kim tiền đã tác động trở lại conngười, khiến con người băng hoại đạo đức cùng các giá trị truyền thống khác

2.1.2.2 Con người đa trị

Khác với hình tượng con người trong văn học thời chiến thường được xâydựng hoặc tốt hoặc xấu, trong văn học đương đại xuất hiện hình tượng con ngườitrần thế với tất cả chất người tự nhiên của nó: ánh sáng và bóng tối, cao cả và thấphèn, ý thức và vô thức… Cái sang trọng đi liền với cái nhếch nhác, cái thanh cao

đi kèm với cái trần tục Thế giới bên trong đầy bí ẩn và phức tạp của con ngườichịu sự chi phối của hai lực lượng vừa đối lập vừa hòa đồng, vừa chối bỏ lại vừachung sống với nhau, bởi “con người không bao giờ trùng khít với chính nó” (M.Bakthin) Các nhà văn tiếp nhận con người từ trạng thái lưỡng hóa trong tính cách.Đấy là con người mang trong mình “tí trí thức, tí thợ cày, tí điếm/ tí con buôn, tícán bộ, tí thằng hề/ Phật và ma mỗi thứ tí ti” [58]

Trước năm 1975, trong văn xuôi Việt Nam xuất hiện những con người xấu

xí dị dạng Sự miêu tả con người xấu xí thường diễn ra theo xu hướng miêu tảnhân vật hình thức đi với nội dung, kiểu như quan phụ mẫu của Nguyễn CôngHoan, quan sứ của Ngô Tất Tố Nhưng đến văn chương đương đại, việc miêu tảcái méo mó khuyết tật của hình thức không nhằm vào chỉ trích cái xấu xí của nội

tâm nhân vật, cũng không hề được bù trừ bằng đời sống tinh thần thánh thiện, đẹp

đẽ Nhân vật Vang (Vào cõi) là một minh chứng cho thấy điều này Vang có một

ngoại hình khuyết tật nhưng lại ánh lên những nét đẹp nơi tâm hồn, biết cam chịu,nhẫn nhục, ngoan ngoãn và đặc biệt có tình yêu thương đứa em trai hết mực, khinào Vang cũng nghĩ đến Vọng, yêu thương Vọng hơn chính bản thân mình: “Chịchẳng cần chồng con gì hết, chị sẽ ở vậy với em, sẽ chăm sóc con cái em nếu mainày em có vợ Ôi, nghĩ đến những đứa cháu trắng hồng, bụ bẫm, lòng chị lạicuống lên vì hạnh phúc” [29; tr.74]

Đọc tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, có thể thấy cách tiếp cận về conngười của nhà văn không còn dễ dãi, một chiều, trắng - đen, tốt - xấu không phânđịnh rạch ròi, chúng đan xen lẫn nhau trong cùng một thực thể, dẫn đến hệ thốngnhân vật cũng được nhà văn xây dựng theo kiểu “đa trị”: tốt và xấu lẫn lộn, ranhgiới của chúng cũng thật mong manh, luôn giao tranh lẫn nhau trong mỗi con

người Trong Thoạt kì thủy, chúng ta thấy hàng loạt nhân vật được xây dựng theo

dạng “đa trị” này, điển hình là Hưng, một nhân vật trở về từ chiến tranh, đã băngqua biết bao bom đạn và khói lửa của cuộc chiến khốc liệt, trở về với đời sốngthực anh ta mang theo đầy đủ những tàn dư, tật bệnh trong tâm hồn Nếu trong vănhọc trước năm 1975, Hưng sẽ được xây dựng như một nhân vật đi qua cuộc chiến

để trở về đời sống với tư cách của một con người chân chính, nhưng Nguyễn BìnhPhương lại xây dựng Hưng theo một chiều hướng khác, trở về từ chiến tranh, anh

ta trở nên bệnh hoạn với đầy đủ những thói hư tật xấu điển hình Hay một nhân vậtkhác là bà Liên, một người phụ nữ hết mực nể chồng thương con, luôn chu toàn,vun vén cho gia đình, coi Hiền như con đẻ xuất phát từ chính tấm lòng nhân hậuchứ không phải yêu thương Hiền vì mục đích sau này buộc Hiền phải lấy Tính,nhưng con người ấy cũng có những khao khát bản năng, khi người chồng chỉ nghĩđến rượu, thiếu trách nhiệm trong tình cảm vợ chồng, bà Liên đã lén lút ngoại tìnhvới chú Mười để thỏa dục vọng Có lẽ đáng thương hơn cả là Hiền, cô gái xinhđẹp, ngoan hiền lại phải lấy một kẻ điên không có nhu cầu tình dục làm chồng, cólúc Hiền muốn giết Tính hoặc ngoại tình với anh bộ đội để chấm dứt cuộc sống bế

tắc, chán nản hiện tại Trong Vào cõi, Tượng tốt bụng, yêu thương Thủy chân

thành, được nhiều người yêu quý và là một nghệ sĩ đích thực, chân chính nhưng

anh ta lại không đứng đắn trong các mối quan hệ, nhất là quan hệ tình dục vớiHương khiến cô mang bầu mặc dù không yêu cô ta…

Nhân vật đa trị không phải là sáng tạo của Nguyễn Bình Phương, bởi mẫuhình nhân vật này xuất hiện nhiều trong văn xuôi đương đại, tiêu biểu cần kể đến

là nhân vật Từ Lộ trong Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, vốn là vị đại sư núi Sài đức

cao vọng trọng được khám phá từ cái nhìn bên trong để thấy được những ích kỉnhỏ nhen phàm tục Đương khi được chúng sinh tôn sùng vì công giáo hóa vàchữa bệnh cho họ, vị đại sư bỗng nhận ra việc thao túng lòng tin của họ sao mà dễdàng đến thế Và càng khuyên dạy họ coi khinh vật dục, chịu đựng mọi khổ ảihiện kiếp để hưởng sung sướng nơi Niết Bàn, đại sư càng nghi ngờ lòng tin củachính mình Ngài cảm thấy đường đến Niết Bàn còn rất xa, vậy mà ngẫm ra chínhmình còn chưa được sống trọn vẹn một ngày cho mình Ngài tự thấy dù mình đãnhiều công tu trì, đã đạt tới những bậc cao trai giới, vậy mà nhìn sâu vào bản thân,ngài không dám chắc trong lòng không còn những ước ao lầu son gác tía, khôngluôn mường tượng hình dáng người đàn bà đã cùng mình ân ái một lần duy nhất.Ngài tự hỏi mình đang làm gì? Chẳng phải mình hằng đêm nghiến chặt răng trêngiường đá lạnh, cắn nát một bên tay diệt lửa dục, thề sẽ tu lên đắc đạo để kiếp sautrở thành người quyền lực nhất thiên hạ Như vậy, nhân vật Từ Lộ được tác giảxây dựng không phải như một tấm gương hay một bản thành tích công đức, nghĩa

là không phải như một nhân vật sử thi mà như một con người với số phận và tínhcách riêng của nó; như những kinh nghiệm sống, như những chiêm nghiệm về lẽthành bại trong đời người Không thể nói nhân vật Từ Lộ được xây dựng là nhânvật chỉ tốt hoặc chỉ xấu

Như vậy, có thể thấy quan niệm về sự đa trị của con người giúp những mặthạn chế, những góc khuất trong bề sâu tâm hồn được soi chiếu rõ nét Nhân vật vìthế hiện lên không “dẹt”, “phẳng” mà góc cạnh, nhiều chiều… Viết về con ngườikhông hoàn thiện không phải Nguyễn Bình Phương có ý chế giễu, nhục mạ hayghét bỏ con người, mà để hiểu, khoan dung và thông cảm với những lẻ loi, yếuđuối, sa ngã của chính con người Những nhận xét của Nguyễn Bình Phương vềcon người trong tiểu thuyết, dù đó là những con người méo mó, có những bệnh tật,khiếm khuyết, nhưng ẩn sâu trong vẻ tàn nhẫn đó chính là niềm xót thương vớiđồng loại mình

2.1.2.3 Con người bản năng gốc

Georges Siménon nói đến hai loại tiểu thuyết: những nhân vật “mặc quầnáo” (trong tiểu thuyết Balzac, phần lớn các nhân vật đều “mặc quần áo”, mà ởdưới những bộ trang phục xã hội của họ, khi thì quá rộng, khi thì quá hẹp, nhiềukhi là một con người “tự nhiên” èo ợt và cõm cõi) và những nhân vật “nuy”, “khỏathân” tức là những nhân vật được miêu tả ở phần con người “tự nhiên”, ở bên dướinhững trang phục “xã hội” Trong tiểu thuyết thời kì này, con người bản năngđược chú trọng khám phá, bộc lộ một quan niệm nghệ thuật mới mẻ về bản chấtcon người [11; tr.327]

Con người bản năng gốc đã được phản ánh nhiều trong văn học Việt Nam.Không phải đến tiểu thuyết đương đại con người bản năng gốc mới xuất hiện.Những sáng tác của Nam Cao, Vũ Trọng Phụng đã khám phá về nó, nhất là VũTrọng Phọng, từ những năm 30 của thế kỉ XX, ông đã xây dựng hệ thống nhân vậtmang đậm chất tính dục, họ bị quay cuồng, ám ảnh trong hơi men của dục tìnhnhư Xuân tóc đỏ, Phó Đoan, Tuyết ngây thơ hay Nghị Hách, Thị Mịch… Trongvăn chương đương đại, con người bản năng gốc cũng xuất hiện với tần suất dàyđặc như trong các sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, Đỗ Hoàng Diệu, Tạ Duy Anh,

Dương Hướng, Võ Thị Hảo Trong tiểu thuyết Bến không chồng của Dương

Hướng, những người đàn bà chờ chồng và người yêu ra trận, bị giày vò điêncuồng về giấc mơ làm mẹ Họ chấp nhận tất cả, ngoại tình, loạn luân, giả làm gái

điếm – để thực hiện được ước mơ đó Hay trong Người sót lại của rừng cười, Võ

Thị Hảo viết về một cảnh ngộ thật thương tâm của những người nữ thanh niênxung phong thời đánh Mĩ, những con người đã “từng qua chiến tranh, trải nỗi cơđơn đặc quánh Cô đơn, thiếu thốn, nhất là thiếu hơi hướng đàn ông đã khiến các

cô mắc bệnh cười Có lần gặp một anh lính, cô thì xông vào ôm chặt, cô thì “vừacười vừa khóc, tay dứt tóc và xé quần áo” [25; tr.89]

Tuy con người bản năng được phản ánh nhiều cả trong văn học trước vàsau năm 1975 nhưng đến sáng tác của mình, Nguyễn Bình Phương coi đó là cơ sở

để lí giải cho mọi sự biến động về tâm lí chứ không phải là một thước đo đánh giánhân cách Nhà văn có sự nhạy cảm đặc biệt đối với những vấn đề thuộc về đờisống bản năng tự nhiên của con người Nguyễn Bình Phương chú ý thể hiện conngười trong đầy đủ chất người tự nhiên vốn có, coi đó là đối tượng để nghiền