ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---HÀ THỊ HƯƠNG HOA NGHIÊN CỨU MỐI QUAN HỆ GIỮA FOLKLORE VÀ VĂN HỌC VIẾT QUA TRƯỜNG HỢP THƠ Á NAM TRẦN TUẤN KHẢI VÀ TẢN
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-HÀ THỊ HƯƠNG HOA
NGHIÊN CỨU MỐI QUAN HỆ GIỮA FOLKLORE
VÀ VĂN HỌC VIẾT QUA TRƯỜNG HỢP THƠ Á NAM TRẦN TUẤN KHẢI VÀ TẢN ĐÀ NGUYỄN KHẮC HIẾU
LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học
Hà Nội – 2011
1
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-HÀ THỊ HƯƠNG HOA
NGHIÊN CỨU MỐI QUAN HỆ GIỮA FOLKLORE
VÀ VĂN HỌC VIẾT QUA TRƯỜNG HỢP THƠ Á NAM TRẦN TUẤN KHẢI VÀ TẢN ĐÀ NGUYỄN KHẮC HIẾU
LUẬN VĂN THẠCH SĨ CHUYÊN NGÀNH VĂN HỌC
MÃ SỐ: 60.22.36
Người hướng dẫn: PGS TS Nguyễn Phạm Hùng
Hà Nội - 2011
2
Trang 3MỤC LỤC
MỞ ĐẦU
1.Lý do chọn đề tài
2 Lịch sử vấn đề
3 Mục đích nghiên cứu
4 Phạm vi đề tài và phương pháp nghiên cứu .
5 Cấu trúc luận văn .
NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA FOLKLORE VÀ VĂN HỌC VIẾT 1.1 Thuật ngữ
1.1.1 Folklore
1.1.2 Văn học dân gian
1.1.3 Văn học viết
1.2.Văn học dân gian, văn học viết: điểm khác biệt và tương đồng
Bookmark not defined.4
1.3 Mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết trong lịch sử văn
học Error! Bookmark not defined.9 1.3.1 Quy luật chung Error! Bookmark not defined.9 1.3.2 Các phương thức biểu hiện trong mối quan hệ giữa văn học dân
CHƯƠNG 2: ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HỌC DÂN GIAN TRONG THƠ
Trang 52.2 Ảnh hưởng của văn học dân gian trong thơ của nhà thơ Á Nam Trần
Tuấn Khải 44
2.2.1 Nội dung tư tưởng 44
2.2.2 Nghệ thuật 53
2.2.2.1 Ngôn ngữ thơ 53
2.2.2.2 Thể loại thơ 56
Tiểu kết chương 2: 65
CHƯƠNG 3: ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HỌC DÂN GIAN TRONG THƠ CỦA TẢN ĐÀ NGUYỄN KHẮC HIẾU 66
3.1 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác 66
3.1.1 Cuộc đời 66
3.1.2 Sự nghiệp sáng tác 67
3.2 Ảnh hưởng của văn học dân gian trong thơ của nhà thơ Tản Đà 69
3.2.1 Nội dung tư tưởng 69
3.2.2 Nghệ thuật 79
3.2.2.1 Ngôn ngữ thơ 79
3.2.2.2 Thể loại thơ 84
Tiểu kết chương 3: 96
KẾT LUẬN 97
TÀI LIỆU THAM KHẢO 100
6
Trang 6MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Trong sự hình thành và phát triển nền văn học của một dântộc, văn hóa dân gian đóng vai trò rất quan trọng Folklore hay còngọi là văn hóa dân gian có mối quan hệ chặt chẽ với văn học viết.Mối quan hệ này là một quá trình thực tế và liên tục
Tìm hiểu mối quan hệ này, các nhà nghiên cứu quan tâm đến
ba vấn đề chính: mối quan hệ giữa folklore và văn học dân gian; mốiquan hệ giữa folklore và văn học viết và mối quan hệ giữa văn họcdân gian và văn học viết
Folklore có vai trò và ảnh hưởng to lớn trong sự hình thành thểloại văn học dân gian Và ngược lại, văn học dân gian tái hiện lạiđược toàn bộ nền văn hóa vật chất và tinh thần của quần chúng nhândân lao động Hơn nữa, sự phát triển như vũ bão của văn học dângian đã góp phần thúc đẩy sự ra đời của văn học viết
Văn học viết ra đời khi văn học dân gian đã và đang trên conđường phát triển rực rỡ Nền văn học này không tách rời với văn họcdân gian nói riêng và văn hóa dân gian – folklore nói chung Folklore
và văn học viết có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Trong đó, mốiquan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết là biểu hiện đầu tiên
và cụ thể nhất Có thể khẳng định hai hệ thống nghệ thuật này luôn
có sự ảnh hưởng và tác động qua lại lẫn nhau
Trong khoa nghiên cứu ngữ văn và khoa nghiên cứu Folkore ởViệt Nam, vấn đề nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học dân gian vàvăn học viết đã được đặt ra với những gợi mở bước đầu cho nhữngnghiên cứu đồng bộ và chuyên sâu Tuy nhiên, theo các nhà nghiên
Trang 7cứu, người ta quen và thường chú trọng đi tìm những dấu vết vậtchất, tức những dấu hiệu tồn tại dưới hình thức ngôn ngữ của vănhọc dân gian trong các tác phẩm văn học mà chưa đi vào tìm hiểumột cách bao quát, toàn diện để chỉ ra một cách có hệ thống ảnhhưởng đa dạng của văn học dân gian trong tác phẩm nghệ thuật củavăn học viết.
Chính vì vậy, luận văn của chúng tôi hướng tới nghiên cứu mốiquan hệ giữa folklore và văn học viết, trong đó tập trung vào nghiêncứu mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết, cụ thểnghiên cứu trường hợp thơ Á Nam Trần Tuấn Khải và thơ Tản ĐàNguyễn Khắc Hiếu Để từ đó tìm ra mối quan hệ đa dạng và phongphú của hai phương thức nghệ thuật này
Tản Đà là nhà thơ lớn của dân tộc Việt Nam Đã có nhiều côngtrình nghiên cứu, giới thiệu về thơ Tản Đà Song, có thể nói từ trướctới nay hầu như ít có công trình nào đặt vấn đề nghiên cứu thơ Tản
Đà như một hệ thống nghệ thuật trong mối tương quan với văn họcdân gian nói riêng và văn hóa dân gian nói chung Nghiên cứu về nhàthơ Tản Đà, phần lớn các nhà nghiên cứu quan tâm đến Tản Đà –kiểu nhà thơ giao thời, chú ý đến Tản Đà với những cái mới lạ không
ai có mà quên mất rằng chính những nét dân gian trong thơ ông mớitạo nên những giá trị nghệ thuật đặc sắc
Cũng như Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu, Á Nam Trần Tuấn Khải
là chiếc cầu nối giữa thế hệ các nhà thơ cũ đang tàn lụi và các nhàthơ mới trong bước đầu khởi sắc Cả hai đều là những nhà thơ cótinh thần dân tộc, đưa thơ về với các thể tài ca dao, dân ca và các thểtài dân tộc,
Vì những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài cho luận văn Thạc sĩ
của mình: Nghiên cứu mối quan hệ giữa folklore và văn học viết
Trang 8qua trường hợp thơ Á Nam Trần Tuấn Khải và Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu
2 Lịch sử vấn đề
Trên thế giới, vấn đề ảnh hưởng qua lại giữa folkore và văn học làđối tượng nghiên cứu của nhiều thế hệ các nhà khoa học và đã đạt đượcnhiều thành tựu đáng kể Người ta tiến hành nghiên cứu tiến trình pháttriển nền văn học của một dân tộc trong mối tương quan với sáng tácdân gian; sự ảnh hưởng qua lại của văn học viết và folkore trong từnggiai đoạn, từng thời kỳ; tìm hiểu vai trò của sáng tác dân gian trong một
số tác phẩm của các nhà văn, nhà thơ… Nhiều công trình nghiên cứucủa các nhà folkore và ngữ văn Nga cũng như
ởcác nước thuộc Liên Xô (cũ) đã ra đời và được đánh giá cao trong giới khoa học quốc tế
Trong khoa nghiên cứu ngữ văn và khoa nghiên cứu folkloreViệt Nam, vấn đề này đã được đặt ra nhưng chỉ mới là những gợi mởbước đầu mà chưa được tiến hành một cách đồng bộ và chuyên sâu.Một số bài viết trên Tạp chí Văn học và trên các tạp chí chuyênngành khác, một số chương trong các giáo trình ở bậc đại học và mộtvài chuyên luận… ít nhiều đã đề cập đến từng khía cạnh của vấn đềnày, nhưng phần lớn các công trình còn giới hạn ở những phạm vinhất định
Ở châu Âu, sự phong phú và đa dạng trong việc khai thác chấtliệu folklore trong sáng tác văn học bắt đầu từ thế kỷ XV - XVI.Nhiều vấn đề được đặt ra và thật sự gây một sự chú ý đối với các nhàvăn trong việc tiếp thu kinh nghiệm nghệ thuật dân gian truyền thốngvào sáng tạo văn học
Ở Liên Xô, vấn đề mối quan hệ giữa văn học dân gian và vănhọc viết chiếm một vị trí quan trọng trong khoa nghiên cứu văn học
Trang 9Công việc nghiên cứu mối quan hệ giữa hai hệ thống thẩm mỹ nàyđược tiến hành từ thế kỷ trước Phải nói rằng trong thời kỳ Xô Viết,nhiều công trình nghiên cứu đã có những đóng góp to lớn về nhữngvấn đề lý luận, phương pháp luận và phương pháp cụ thể Ví dụ nhưcác công trình của B.M Aaykhenbaum, V.V Vinagrađốp, N.P.Anđrêép, L.I Êmêlianốp…
Ở Việt Nam, việc nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học dângian và văn học viết được tiến hành tương đối muộn so với ởNga và một số nước khác trên thế giới Chúng ta có thể kểđến công trình nghiên cứu của Đinh Gia Khánh, Chu XuânDiên, Võ Quang Nhơn, Đỗ Bình Trị, Cao Huy Đỉnh, Lê ChíQuế…
3 Mục đích nghiên cứu
Qua việc nghiên cứu mối quan hệ giữa fofklore và văn họcviết; nghiên cứu ảnh hưởng của văn học dân gian, thơ ca dân gianđối với thơ Á Nam Trần Tuấn Khải và Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu,luận văn hướng tới việc xác định rõ vai trò của văn học dân gian nóichung, thơ ca dân gian nói riêng đối với sáng tác của các tác phẩmvăn học thành văn Mặt khác, có thể làm nổi bật tài năng nghệ thuậtcủa hai nhà thơ lớn của dân tộc Việt Nam: Á Nam và Tản Đà
4 Phạm vi đề tài và phương pháp nghiên cứu.
4.1 Phạm vi đề tài
Tiêu điểm của đề tài là trên cơ sở lý luận chung của mối quan
hệ giữa hai hệ thống thẩm mỹ văn học dân gian và văn học viết, ápdụng nghiên cứu trường hợp của hai nhà thơ nổi tiếng, đó là Á NamTrần Tuấn Khải và Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu
Hơn nữa, với những hạn chế về mặt thời gian và cấu trúc luậnvăn, chúng tôi xin giới hạn chỉ nghiên cứu tác động của văn học dân
Trang 10gian tới thơ của hai nhà thơ này mà chưa nghiên cứu chiều hướngngược lại.
4.2 Phương pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu: Phương phápnghiên cứu văn học sử, Phương pháp nghiên cứu loại hình học Bêncạnh đó chúng tôi cũng sử dụng các thao tác khảo sát, so sánh, đốichiếu với các tài liệu liên quan
Tài liệu chúng tôi dùng để khảo sát gồm: Thơ văn Á Nam Trần
Tuấn Khải; Tản Đà toàn tập (5 tập); Tục ngữ, ca dao dân ca Việt Nam và nhiều tài liệu liên quan.
5 Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, luận văn có cấu trúc baphần như sau:
Chương 1: Một số vấn đề lý luận chung về quan hệ giữafolklore và văn học viết
Chương 2: Ảnh hưởng của văn học dân gian trong thơ của ÁNam Trần Tuấn Khải
Chương 3: Ảnh hưởng của văn học dân gian trong thơ của Tản
Đà Nguyễn Khắc Hiếu
6 Đóng góp của luận văn
Luận văn có những đóng góp chủ yếu sau:
- Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận về mối quan hệ giữa vănhọc dân gian và văn học viết trên thế giới và ở Việt Nam làm
cơ sở cho các nghiên cứu cụ thể
- Nghiên cứu những ảnh hưởng của văn học dân gian, mà cụthể là thơ ca dân gian, đối với sáng tác của hai nhà thơ ÁNam Trần Tuấn Khải và Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu
Trang 11- Khẳng định vai trò của văn học dân gian đối với quá trìnhtiếp nhận và sáng tạo văn học của văn học viết như một quyluật có
tính tất yếu khách quan
CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG
VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA FOLKLORE VÀ VĂN HỌC VIẾT
Nghiên cứu về folklore các nhà nghiên cứu trên thế giới cónhiều quan niệm khác nhau Ở Việt Nam đáng chú ý là quan niệmcủa Đinh Gia Khánh: folklore (văn hoá dân gian) bao gồm toàn bộvăn hóa tinh thần của nhân dân được tiếp cận dưới giác độ thẩm mĩ
1.1.2 Văn học dân gian
Ở Việt Nam, văn học dân gian còn được gọi là văn chương
bình dân (hoặc văn học bình dân, văn chương hoặc văn học
đại chúng), văn chương truyền khẩu (hoặc văn học truyền khẩu, văn chương hoặc văn học truyền miệng), văn nghệ
dân gian, sáng tác dân gian, v.v…
Khái niệm văn học dân gian mà các nhà nghiên cứu hiện nay
sử dụng khác với khái niệm văn hóa dân gian, cũng khác với kháiniệm văn nghệ dân gian
Theo các nhà nghiên cứu Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên,
Võ Quang Nhơn: “Văn học dân gian là sáng tác tập thể, truyền
Trang 12miệng của nhân dân lao động, ra đời từ thời kỳ công xã nguyên thủy,trải qua các thời kỳ phát triển lâu dài trong các chế độ xã hội có giaicấp, tiếp tục tồn tại trong thời đại hiện nay”
Văn học dân gian có các đặc trưng cơ bản sau: Tính nguyênhợp, tính tập thể, gắn liền với sinh hoạt của nhân dân
1.1.3 Văn học viết
Nền văn học viết Việt Nam bắt đầu bằng văn học chữ Hán, đếnvăn học được viết bằng chữ Nôm và sau đó là văn học viết bằng chữquốc ngữ
Trải qua một quá trình lâu dài hình thành và phát triển, văn họcviết Việt Nam đã đạt được những thành tựu nhất định và vẫn đangtiếp tục dòng chảy của mình để có thể hội nhập vào nền văn họcchung của thế giới
1.2 Văn học dân gian, văn học viết: điểm khác biệt và tương đồng
Với tư cách là hai hình thái lịch sử của nghệ thuật ngôn từ, hai
hệ thống thẩm mĩ, văn học dân gian và văn học viết phân biệt vớinhau bởi nhiều phương diện
Thứ nhất, có thể xét trên bình diện ngôn ngữ, văn học dân gian
và văn học viết sử dụng hai thứ ngôn ngữ riêng biệt
Thứ hai, về phương diện cơ sở xã hội và nội dung tư tưởngthẩm mỹ chúng ta thấy hai hình thái nghệ thuật này có sự khác nhau
Trang 13dân gian là thi pháp của những văn bản được sáng tạo ra bởi tác giả tập thể.
Sự khác nhau về nguyên tắc phản ánh: thi pháp văn học dângian là sự sáng tạo bằng tái tạo truyền thống còn thi phápvăn học viết chú trọng vào sự sáng tạo của cá nhân
- Sự khác nhau trong quy luật sáng tạo: văn học viết sángtạo theo nguyên tắc lựa chọn, điển hình hóa còn sáng tácdân gian thường nghiêng về khái quát hóa
Bên cạnh sự khác biệt nêu trên, chúng ta còn nhận thấy nhiều
sự tương đồng giữa hai loại hình nghệ thuật này Văn học dân gian
và văn học viết đều là những tác phẩm thể hiện sâu sắc tinh thần, ýthức dân tộc, lòng yêu nước trực tiếp hoặc gián tiếp qua từng chi tiết,hình ảnh
Tóm lại, văn học dân gian và văn học viết vừa có điểm tươngđồng vừa có điểm dị biệt Đó là hai loại hình nghệ thuật, hai hệ thốngthẩm mỹ độc lập có tác động qua lại lẫn nhau
1.3 Mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết trong lịch sử văn học.
1.3.1 Quy luật chung
Từ xa xưa, không ai là không thể phủ nhận vai trò của nền vănhọc dân gian, nó có vai trò to lớn đối với văn học viết Mối quan hệgiữa văn học dân gian và văn học viết có tính chất nhiều giai đoạn,tính chất nhiều mặt Do vậy, khó có thể tìm ra một quy luật tổngquát, vừa bao trùm được nhiều phương diện Vừa phản ánh được tínhlịch sử của mối quan hệ đó Theo Lê Kinh Khiên, có thể nêu lên quyluật của mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết trên cácmặt sau:
Trang 14Trên bình diện nội dung ý thức hệ:
- Dưới chế độ xã hội cũ, mối quan hệ giữa văn học dân gian –văn học viết nằm trong quy luật chung về mối liên hệ tácđộng qua lại giữa “hai nền văn hóa trong mỗi nền văn hóadân tộc”
- Trong thời kỳ nhân dân lao động đã làm chủ xã hội, mốiquan hệ giữa văn học viết hiện đại – văn học cách mạng, vănhọc hiện thực xã hội chủ nghĩa với bộ phận văn học dân gian
cổ truyền nằm trong quy luật của mối quan hệ kế thừa vàcách tân, kế thừa có chọn lọc, có phê phán và có sáng tạovốn văn học dân gian
Trên bình diện sáng tạo nghệ thuật, quy luật của mối quan hệvăn học dân gian – văn học viết là quy luật về quá trình xâm nhập,chuyển hóa, đồng hóa những kinh nghiệm, những vốn liếng nghệthuật của tập thể thành những sáng tạo của cá nhân, và ngược lại.Quy luật chung về mối quan hệ văn học dân gian – văn họcviết trong những giai đoan khác nhau của lịch sử, tùy theo trình độphát triển của văn hóa dân tộc, tùy theo chất liệu ngôn ngữ được sửdụng sẽ có những biểu hiện đặc thù Đặc biệt ở các thể loại khácnhau, trong các tác phẩm của các nhà văn thuộc các khuynh hướngnghệ thuật khác nhau lại có những quy luật riêng
1.3.2 Các phương thức biểu hiện trong mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết
Chúng ta nhận thấy, mối quan hệ giữa văn học dân gian và vănhọc viết được thể hiện trên nhiều mặt
Trước hết là vấn đề mối quan hệ về nội dung tư tưởng giữa
hai loại hình nghệ thuật văn học dân gian và văn học viết:
Trang 15Văn học dân gian là kho trí tuệ quý báu của nhân dân laođộng, đem lại cho văn học viết sự lựa chọn đề tài Các tác giả có thểlấy văn học dân gian làm ngữ liệu cho những tác phẩm của mình.Nhiều tích truyện, nhân vật trong truyện cổ dân gian được cácnhà thơ hiện đại lấy làm đề tài sáng tác và từ đó rút ra cho chúng tađược nhiều bài học đáng quý.
Văn học dân gian còn tạo cảm hứng sáng tác cho các tác giả vănhọc viết và hướng họ tới những tư tưởng thẩm mỹ của cái đẹp dân
dã, bình dị của quần chúng lao động Văn học viết cũng học tập vănhọc dân gian ở việc xây dựng các hình tượng
Thứ hai, trên bình diện hình thức nghệ thuật:
Nhiều thể loại, thể thơ của văn học viết được xây dựng và pháttriển dựa trên sự kế thừa các thể loại, thể thơ của văn học dân gian.Văn học viết còn chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn học dân gian
về mặt ngôn ngữ, giọng điệu và các biện pháp tu từ Các tác giả củanền văn chương bác học đã lấy những thành ngữ, tục ngữ, những lời
ăn tiếng nói hàng ngày của quần chúng nhân dân làm phong phú chocác tác phẩm của mình
Ngược lại, các tác giả dân gian đã sử dụng văn liệu, thi liệu củavăn học viết để làm cho đời sống tinh thần của họ ngày càng trở nênphong phú hơn, sinh động hơn Hơn nữa, họ cũng học tập được nhiềuđiều bổ ích từ sáng tác của các nhà văn, nhà thơ chuyên nghiệp Họ
đã khai thác không ít điển cố, điển tích, từ ngữ, hình ảnh… trong vănhọc viết để đưa vào các bài vè, câu hát… của họ
Tóm lại, sự ảnh hưởng giữa hai nền văn học, nghệ thuật là diễn
ra theo hai chiều, trên nhiều phương diện, theo nhiều cấp độ khácnhau Cũng như nhiều tác phẩm văn học khác, văn học dân gian cũngảnh hưởng đến thơ Á Nam Trần Tuấn Khải và thơ Tản Đà Nguyễn