Lý thuyết chung về quản lý rủi ro trong hoạt động cho thuê tài chính

Ở Việt Nam, Nghị định 16/2001/NĐ-CP của Chính phủ về Tổ chức và hoạt động của Công ty cho thuê tài chính đã đưa ra khái niệm cho thuê tài chính như sau: “ Cho thuê tài chính là hoạt động

Lý thuyết chung về quản lý rủi ro trong hoạt động cho thuê tài

chính

1.1 Tổng quan về hoạt động cho thuê tài chính

Cho thuê tài chính được đánh giá là giai đoạn phát triển cao nhất của tín dụng thuê mua và là kênh dẫn vốn hiệu quả cho các doanh nghiệp muốn đầu tư vào tư liệu sản xuất, đặc biệt thích hợp với các doanh nghiệp vừa và nhỏ Trên thế giới hiện nay, quy mô hoạt động cho thuê tài chính đang phát triển khá nhanh và tăng trưởng vượt bậc qua các năm, nhất là tại các nước đang phát triển

1.1.1 Lịch sử hình thành và phát triển hoạt động cho thuê tài chính

Hoạt động cho thuê tài chính đã xuất hiện hàng ngàn năm trước công nguyên ở những nước có nền văn minh cổ đại như Hy Lạp, La Mã, Ai Cập, dưới hình thức cho thuê tài sản Giao dịch cho thuê tài sản đầu tiên ra đời gắn với việc cho thuê công cụ sản xuất nông nghiệp, súc vật kéo, ruộng đất, nhà cửa tại thành phố Sumerian gần vịnh Ba

Tư (ngày nay thuộc I -rắc) Người Hy Lạp cổ đại là những người đầu tiên phát triển việc cho thuê hầm mỏ, đồng thời cũng tiên phong tạo ra khái niệm ngân hàng cho thuê với hoạt động chủ yếu là cho thuê các tài sản thuộc quyền sở hữu của ngân hàng

Vào khoảng giữa những năm 1800, với sự phát triển của khoa học kỹ thuật và nền kinh tế hàng hóa, hoạt động cho thuê tài sản đã có những thay đổi về tính chất giao dịch và xuất hiện những hình thức cho thuê tài chính đầu tiên Trước nhu cầu phát triển các tuyến đường sắt riêng cho mình của các công ty đường sắt, nhiều nhà đầu tư đã góp tiền mua xe lửa từ nhà sản xuất và cho thuê lại Các thiết bị sẽ được chuyển giao cho công ty đường sắt sau khi các công ty này cam kết trả tiền nhà đầu tư Theo đó, người cho thuê nắm quyền sở hữu tài sản, chỉ chuyển cho người thuê quyền sử dụng tài sản và hàng kỳ sẽ nhận được khoản tiền thuê tính dựa trên giá mua và lãi trong một thời gian nhất định

Sau chiến tranh thế giới thứ II, hoạt động cho thuê đã có những bước phát triển mạnh mẽ về chủng loại thiết bị cho thuê, đồng thời cũng đã bắt đầu phân ra thành cho thuê ngắn hạn ( cho thuê vận hành ngày nay) và cho thuê dài hạn ( tiền thân của cho thuê tài chính) Năm 1952,với sự ra đời của công ty cho thuê tài chính độc lập đầu tiên trên thế giới- công ty United State Leasing Corp do Henry Shoeld sáng lập ra đời đã đánh dấu một bước phát triển vượt bậc của loại hình dịch vụ tài chính này Hàng loạt các công ty cho thuê tài chính khác cũng đã nối gót ra đời như General Electric Credit Corp, Boothe Leasing Corp,…chính là những nguyên mẫu cho các công ty cho thuê tài chính ngày nay

Cùng với sự phát triển của thị trường tài chính, dịch vụ cho thuê tài chính ngày càng lan rộng tầm ảnh hưởng ra toàn thế giới Cuối những năm 50, đầu những năm 60 của thế kỷ XX , cho thuê tài chính bắt đầu phát triển ở Châu Âu và đến đầu thập niên 70

đã chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của loại hình này tại thị trường Châu Á, Nam Mỹ

và Châu Phi Đến thập niên 80,dịch vụ cho thuê tài chính đã được chấp nhận rộng rãi trên toàn thế giới Hiện nay, hoạt động CTTC được sử dụng tại hơn 80 nước và chủ yếu

ở các nước đang phát triển với khối lượng dư nợ cho thuê trên 500 tỷ USD, tương đương 12,5% đầu tư tư nhân của thế giới

Ở Việt Nam, phải đến năm 1995, cùng với sự gia tăng nhu cầu vốn đầu tư trung

và dài hạn, nghiệp vụ cho thuê tài chính mới bắt đầu được tổ chức thực hiện dưới hình thức tín dụng thuê mua với việc Thống đốc Ngân hàng Nhà nước ra Quyết định số 149/QĐ-NHNN ngày 27/05/1995 Theo Quyết định này, các tổ chức tín dụng được thành lập công ty trực thuộc hoặc phòng Tín dụng thuê mua để quản lý và giám sát hoạt động tín dụng thuê mua Tiếp đó, ngày 09/10/1995, Nghị định 64/CP quy định tạm thời

về tổ chức và hoạt động của Công ty cho thuê tài chính tại Việt Nam đã được Chính phủ ban hành Những văn bản pháp lý này là cơ sở định hướng, hướng dẫn và cơ sở pháp lý

để các ngân hàng thương mại thành lập thí điểm các phòng tín dụng thuê mua hoặc các công ty thuê mua trực thuộc nhằm làm quen và từng bước nắm bắt loại hình dịch vụ tài chính mới mẻ này

Tuy nhiên, mặc dù công ty cho thuê tài chính đầu tiên được thành lập ở Việt Nam vào năm 1996 và hoạt động cho thuê cũng đã manh nha ở các ngân hàng thương mại trước đó nhưng mãi đến khi Chính Phủ ban hành Nghị định 16/2001/NĐ-CP về tổ chức và hoạt động của Công ty cho thuê tài chính vào ngày 02/05/2001 thì hoạt động cho thuê tài chính ở Việt Nam mới thực sự được hình thành Nghị định ra đời đã thực

sự tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của hoạt động cho thuê tài chính cũng như việc thành lập và đi vào hoạt động của các Công ty cho thuê tài chính tại Việt Nam Bên cạnh đó, để khắc phục một số bất cập và hạn chế không phù hợp với tình hình thực tiễn, Chính phủ cũng đã tiếp tục ban hành Nghị định số 65/2005/NĐ-CP ngày 19/5/2005 và Nghị định số 95/2008/NĐ-CP nhằm sửa đổi và bổ sung một số điều về Nghị định 16/2001/NĐ-CP Việc hệ thống pháp luật luôn không ngừng được hoàn thiện

đã tạo cơ sở và điều kiện thuận lợi cho hoạt động cho thuê tài chính ở Việt Nam

Hiện nay, đang có 13 công ty cho thuê tài chính thành lập dưới những hình thức khác nhau đang hoạt động tại Việt nam Trong đó, các công ty cho thuê tài chính trực thuộc các Ngân hàng gồm có Công ty cho thuê tài chính Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Ngân hàng Công thương, Ngân hàng Ngoại thương, Ngân hàng Sài Gòn Thương Tín, Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam Các công ty cho thuê tài chính 100% vốn nước ngoài có thể kể đến Công ty cho thuê tài chính ANZ-VTRAC; Cty cho thuê tài chính Kexim và Công ty cho thuê tài chính Quốc tế Chailease Ngoài ra còn có các công ty dưới các hình thức khác như Công ty cho thuê tài chính Quốc tế Việt Nam (liên doanh); Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên cho thuê tài chính Ngân hàng Á Châu; Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên cho thuê tài chính Công nghiệp tàu thủy Mặc dù đã có mặt được gần 13 năm trên thị trường Việt Nam và

đã góp phần làm giảm gánh nặng cho hệ thống các ngân hàng thương mại trong việc cung ứng vốn cho các doanh nghiệp, đặc biệt là vốn trung và dài hạn nhưng cho thuê tài chính vẫn chưa phát triển xứng đáng với tiềm năng của mình, tốc độ phát triển còn chậm và chưa nhận được sự quan tâm và biết đến của các doanh nghiệp

1.1.3 Khái niệm và đặc điểm của hoạt động cho thuê tài chính

1.1.2.1 Khái niệm cho thuê tài chính

Theo Ủy ban chuẩn mực Kế toán Quốc tế, cho thuê tài chính được định nghiã như sau: “ Cho thuê tài chính là loại hình cho thuê tài sản có khả năng chuyển dịch về căn bản tất cả những rủi ro và lợi ích gắn liền với quyền sở hữu tài sản đó Quyền sở hữu có thể chuyển giao vào cuối thời hạn thuê”

Dựa trên định nghĩa này, các quốc gia có những quy định cụ thể khác nhau về cho thuê tài chính phụ thuộc vào tình hình kinh tế xã hội ở mỗi nước nhưng về cơ bản không có điều nào mâu thuẫn với quy chuẩn chung này

Ở Việt Nam, Nghị định 16/2001/NĐ-CP của Chính phủ về Tổ chức và hoạt động của Công ty cho thuê tài chính đã đưa ra khái niệm cho thuê tài chính như sau: “ Cho thuê tài chính là hoạt động tín dụng trung và dài hạn thông qua việc cho thuê máy móc, thiết bị, phương tiền vận chuyển và các động sản khác trên cơ sở hợp đồng cho thuê giữa bên cho thuê với bên thuê Bên cho thuê cam kết mua máy móc, thiết bị, phương tiện vận chuyển và các động sản khác theo yêu cầu của bên thuê và nắm giữ quyền sở hữu đối với các tài sản cho thuê Bên thuê sử dụng tài sản thuê và thanh toán tiền thuê trong suốt thời hạn thuê đã được hai bên thỏa thuận Khi kết thúc thời hạn thuê , bên thuê được quyền lựa chọn mua lại tài sản thuê hoặc tiếp tục thuê theo các điều kiện đã thỏa thuận trong hợp đồng cho thuê tài chính Tổng số tiền thuê một loại tài sản quy định tại hợp đồng cho thuê tài chính ít nhất phải tương đương với giá trị của tài sản đó tại thời điểm ký hợp đồng”

Theo Nghị định 65/2005/NĐ-CP ban hành ngày 19/5/2005 quy định về việc sửa đổi bổ sung một số điều của Nghị định số 16/2001/NĐ-CP cũng đưa ra định nghĩa về giao dịch cho thuê tài chính:

“Một giao dịch cho thuê tài chính phải thỏa mãn một trong những điều kiện sau đây:

- Khi kết thúc thời hạn cho thuê theo hợp đồng, bên thuê được chuyển quyền

sở hữu tài sản thuê hoặc được tiếp tục thuê theo sự thỏa thuận của hai bên

- Khi kết thúc thời hạn cho thuê theo hợp đồng, bên thuê được quyền ưu tiên mua tài sản thuê theo giá danh nghĩa thấp hơn giá trị thực tế của tài sản thuê tại thời điểm mua lại

- Thời hạn cho thuê một loại tài sản ít nhất phải bằng 60% thời gian cần thiết

để khấu hao tài sản thuê

- Tổng số tiền thuê một loại tài sản quy định tại hợp đồng cho thuê tài chính, ít nhất phải tương đương với giá trị của tài sản đó tại thời điểm ký hợp đồng.”Như vậy, có thể thấy điểm khác biệt lớn nhất giữa quan điểm về cho thuê tài chính ở Việt Nam và trên thế giới đó là về đối tượng cho thuê, không áp dụng cho thuê với bất động sản mà chỉ cho vay tài chính với máy móc, thiết bị, phương tiện vận chuyển và các động sản khác

1.1.2.2 Đặc trưng của hoạt động cho thuê tài chính

Từ các khái niệm cho thuê tài chính trên có thể đưa ra một số đặc trưng cơ bản của hoạt động cho thuê tài chính như sau:

- Hoạt động cho thuê tài chính phải thỏa mãn một số điều kiện nhất định Ủy ban chuẩn mực Kế toán quốc tế đã đưa ra bốn điều kiện mà bất kmột giao dịch cho thuê nào thỏa mãn một trong bốn điều kiện đó thì được coi là giao dịch cho thuê tài chính:

• Quyền sở hữu tài sản thuê được chuyển giao cho người thuê khi kết thúc hợp đồng

• Giá trị hiện tại của toàn bộ tiền thuê tối thiểu do người thuê trả tiền không ít hơn giá trị thị trường của tài sản thuê tại thời điểm ký hợp đồng

• Thời gian của hợp đồng thuê chiếm phần lớn thời gian sử dụng hữu ích của tài sản thuê

• Hợp đồng thuê có quy định quyền chọn mua tài sản thuê khi kết thúc hợp đồng với giá trị thấp hơn giá trị thuê tại thời điểm kết thúc hợp đồng

- Các hợp đồng cho thuê tài chính đa phần đều để đầu tư vào các tài sản cho thuê mới Quyền lựa chọn tài sản thuê đều thuộc về bên thuê, bên cho thuê phải có nghĩa vụ mua đúng loại tài sản thuê mà bên thuê đã thỏa thuận hoặc cam kết với bên cung cấp tài sản.

- Hợp đồng cho thuê tài chính là hợp đồng không hủy ngang nên bên thuê không được quyền chấm dứt hợp đồng trước thời hạn, trừ trường hợp bên cho thuê có lỗi hoặc bên thuê đề nghị xin chấm dứt hợp đồng trước hạn và được bên cho thuê chấp thuận

Để làm rõ hơn về những đặc trưng của cho thuê tài chính, có thể làm phép so sánh hoạt động cho thuê tài chính với nghiệp vụ cho vay trung, dài hạn và với hình thức cho thuê hoạt động

So sánh cho thuê tài chính và cho vay trung, dài hạn

Về bản chất, có thể xem cho thuê tài chính là một hình thức của tín dụng trung

và dài hạn do nó mang những đặc điểm cơ bản của loại hình tín dụng này :

- Bên cho vay ( bên cho thuê) chuyển giao có thời hạn cho bên đi vay( bên đi thuê) một lượng giá trị dựa trên cơ sở tín nhiệm

- Giá trị hoàn trả thông thường phải lớn hơn giá trị tại thời điểm cho vay ( thời điểm cho thuê) vì bên đi vay( bên đi thuê) phải trả phần gốc cộng thêm phần lãi

Tuy nhiên, cho thuê tài chính vẫn có những điểm khác biệt so với tín dụng trung

và dài hạn của các ngân hàng :

- Đối với tín dụng trung và dài hạn, khách hàng được ngân hàng cung cấp một lượng vốn bằng tiền để mua các tài sản phục vụ cho sản xuất kinh doanh, còn trong hình thức cho thuê tài chính, khách hàng sẽ được bên cho thuê cung cấp trực tiếp những tài sản mà khách hàng đang có nhu cầu sử dụng Như vậy, tài trợ bằng cho thuê tài chính đảm bảo sử dụng đúng mục đích vốn vay hơn

- Khi tài trợ vốn thông qua tín dụng trung và dài hạn, ngân hàng thường yêu cầu khách hàng phải có tài sản đảm bảo, tuy nhiên khi sử dụng dịch vụ cho thuê tài chính bên thuê không nhất thiết phải có tài sản đảm bảo vì tài sản cho thuê

( thuộc sở hữu của bên cho thuê) cũng có thể coi như tài sản đảm bảo

- Trong cho thuê tài chính, lãi suất áp dụng thường cao hơn trong cho vay trung và dài hạn vì thường được tính dựa trên lãi suất cho vay trung và dài hạn cộng với một tỷ lệ nhất định các chi phí quản lý tài sản thuê của bên cho thuê

- Trong giao dịch tín dụng trung và dài hạn thông thường chỉ có sự tham gia của bên cho vay và bên đi vay, còn trong cho thuê tài chính ngoài bên thuê và bên cho thuê còn có sự tham gia của các nhà cung cấp tài sản

Phân biệt cho thuê tài chính và cho thuê hoạt động

Cho thuê tài chính và cho thuê hoạt động đều là hình thức cho thuê tài sản trên

cơ sở hợp đồng cho thuê giữa bên cho thuê và bên thuê Tuy nhiên giữa hai loại hình này vẫn có nhiều điểm khác biệt :

- Cho thuê tài chính là hình thức tài trợ trung và dài hạn ( trên 1 năm), còn cho thuê hoạt động chỉ cho thuê ngắn hạn( dưới 1 năm)

- Với cho thuê tài chính, thời gian thuê phải chiếm phần lớn thời gian hữu dụng của tài sản( quy định tại Việt Nam là 60% thời gian cần thiết để khấu hao tài sản thuê), còn cho thuê hoạt động thì không có quy định cụ thể

- Tổng số tiền thuê một loại tài sản quy định tại hợp đồng cho thuê tài chính ít nhất phải tương đương với giá trị của tài sản đó tại thời điểm ký hợp đồng, trong khi đó, với cho thuê hoạt động, giá trị tiền thuê chỉ chiếm một phần trong giá trị tài sản thuê

1.1.3 Phân loại hoạt động cho thuê tài chính

Căn cứ vào các chủ thể tham gia một giao dịch cho thuê tài chính có thể chia ra thành hai loại chính: cho thuê tài chính ba bên và cho thuê tài chính hai bên

1.1.3.1 Cho thuê tài chính ba bên ( cho thuê thuần)

Theo hình thức này, quy trình cho thuê sẽ có sự tham gia của ba bên là bên cho thuê, bên thuê và nhà cung cấp Bên thuê sẽ lựa chọn, thỏa thuận với nhà cung cấp về tài sản Bên cho thuê chỉ thực hiện mua tài sản theo yêu cầu của bên thuê đã được hai bên thỏa thuận trong hợp đồng cho thuê tài chính

Sơ đồ 1.1 Sơ đồ cho thuê tài chính ba bên

Quy trình cho thuê gồm các bước cụ thể như sau:

(1) Bên thuê chủ động lựa chọn máy móc thiết bị và thỏa thuận với nhà cung cấp

(2) Bên thuê – Bên cho thuê ký kết hợp đồng cho thuê tài chính

(3) Bên cho thuê – Nhà cung cấp ký hợp đồng mua bán máy móc thiết bị là tài sản theo thỏa thuận giữa bên thuê và nhà cung cấp

(4) Nhà cung cấp giao hàng cho bên thuê, lắp đặt, chạy thử, nghiệm thu tài sản giao nhận

(5) Bên cho thuê thanh toán tiền mua tài sản thuê cho nhà cung cấp

(6) Bên cho thuê thanh toán tiền thuê tài chính cho bên cho thuê theo hợp đồng cho thuê chính

Đây là phương thức cho thuê tài chính được sử dụng phổ biến nhất hiện nay trên thế giới do có những ưu điểm sau:

- Bên thuê được lựa chọn nhà cung cấp, trực tiếp thỏa thuận, đàm phán với nhà cung cấp, lựa chọn được những sản phẩm phù hợp nhất với nhu cầu của mình

- Bên cho thuê không phải mua sản phẩm từ trước mà chỉ cần ký hợp đồng mua bán tài sản theo yêu cầu của bên thuê với nhà cung cấp Nhà cung cấp có trách nhiệm chuyển giao tài sản cho bên thuê Như vậy, đã giảm bớt những chi phí về kho bãi,hao mòn trong quá trình dự trữ cho bên cho thuê, đồng thời cũng

do không phải dự trữ hàng tồn kho nên giúp quay vòng vốn nhanh hơn

Nhà cung cấp

Bên cho thuê Bên cho thuê

- Bên cho thuê có thể tránh được rủi ro xảy ra khi bên thuê từ chối nhận hàng do những sai sót về mặt kỹ thuật vì bên thuê trực tiếp nhận sản phẩm từ nhà cung cấp và đã thực hiện nghiệm thu tài sản giao nhận.

- Bên cho thuê không cần phải quan tâm đến tình trạng hoạt động của tài sản do việc lắp đặt, bảo dưỡng, sửa chữa sản phẩm đều thuộc trách nhiệm của nhà cung cấp và bên thuê

Bên cạnh các giao dịch cho thuê tài chính ba bên thông thường còn có hai hình thức đặc biệt của cho thuê tài chính ba bên là mua và cho thuê lại và cho thuê hợp tác

a, Mua và cho thuê lại

Mua và cho thuê lại là hình thức đặc biệt của cho thuê tài chính ba bên, trong đó bên thuê tài chính cũng đồng thời là nhà cung cấp tài sản

Trong quá trình sản xuất kinh doanh, có nhiều doanh nghiệp sử dụng nguồn vốn kinh doanh không cân đối ( sử dụng nguồn vốn ngắn hạn tài trợ tài sản cố định), bị thiếu vốn lưu động để khai thác hết tài sản cố định hiện có, do vậy ảnh hưởng xấu đến tình hình tài chính của công ty Do vậy, để khắc phục tình trạng trên, doanh nghiệp có thể sử dụng hình thức mua và cho thuê lại trên, tức là doanh nghiệp sẽ thực hiện bán tài sản là máy móc thiết bị cho bên cho thuê tài chính để thu được một khoản vốn, cải thiện tình trạng thiếu cân đối của vốn, đồng thời thuê lại chính những tài sản đó nhằm tiếp tục

sử dụng, đảm bảo duy trì năng lực sản xuất hiện tại

Quy trình một giao dịch mua và cho thuê lại thông thường được diễn ra theo 4 bước sau:

(1) Bên cho thuê và bên thuê ký hợp đồng thuê tài chính, trong đó quy định bên thuê chính là nhà cung cấp tài sản

(2) Bên cho thuê và bên thuê ký hợp đồng mua bán tài sản, trong đó bên thuê là bên bán tài sản, bên cho thuê là bên mua tài sản

(3) Bên mua ( bên cho thuê) thanh toán tiền mua tài sản cho bên bán ( bên thuê)(4) Bên thuê nhận nợ và thanh toán cho bên cho thuê theo lịch thanh toán tiền thuê hai bên đã thỏa thuận

b, Cho thuê hợp tác

Cho thuê hợp tác hay còn gọi là cho thuê hợp vốn là trường hợp đặc biệt của cho thuê ba bên, trong đó nhiều bên cho thuê cùng tài trợ cho một bên thuê Các tổ chức thực hiện cho thuê này sẽ cử một công ty cho thuê tài chính đứng ra là bên cho thuê tài chính đầu mối Công ty đầu mối này sẽ đại diện cho các bên cho thuê hợp tác thực hiện các giao dịch với bên thuê, đồng thời hưởng phí đầu mối Các bên cho thuê tài chính hợp tác sẽ thực hiện góp vốn, san sẻ các lợi ích cũng như rủi ro theo tỉ lệ vốn góp Cho thuê tài chính hợp tác thường được áp dụng tài trợ các khoản vốn có giá trị lớn, vượt quá khả năng tài chính hay quá hạn mức cho phép của công ty cho thuê tài chính do Ngân hàng Nhà nước quy định ở mỗi thời kỳ ( ở Việt Nam, các công ty cho thuê tài

1 Bên thuê và bên cho thuê ký hợp đồng cho thuê tài chính

3 Bên đi thuê thanh toán tiền thuê cho bên cho thuê

chính không được phép thực hiện cho thuê với một khách hàng vượt quá 30% vốn tự có của công ty đó và với một nhóm khách có liên quan là 80%)

Quy trình một giao dịch cho thuê tài chính hợp tác gồm 7 bước:

(1) Các bên cho thuê tài chính tham gia cho thuê hợp tác ký kết hợp đồng hợp vốn, trong đó thỏa thuận về mức vốn góp, quyền lợi được hưởng và rủi ro phải gánh chịu theo tỉ lệ vốn góp, chỉ định Công ty cho thuê tài chinh đầu mối,…(2) Công ty cho thuê tài chính đầu mối và bên thuê ký hợp đồng cho thuê tài chính

(3) Công ty cho thuê tài chính đầu mối ký hợp đồng mua bán với nhà cung cấp.(4) Các công ty cho thuê tài chính hợp tác chuyển tiền cho công ty cho thuê đầu mối theo hợp đồng đã ký kết

(5) Công ty cho thuê tài chính đầu mối thanh toán tiền mua tài sản cho nhà cung cấp theo hợp đồng đã ký kết

(6) Bên thuê nhận nợ và thanh toán tiền thuê cho công ty cho thuê tài chính đầu mối theo lịch thanh toán mà hai bên đã thỏa thuận

(7) Công ty cho thuê tài chính đầu mối thanh toán tiền thuê thu được với các công ty cho thuê tài chính hợp tác

1.1.3.2 Cho thuê tài chính hai bên

Trong hình thức cho thuê này chỉ có sự tham gia của hai bên là bên thuê và bên cho thuê Sử dụng cho thuê tài chính hai bên, các công ty tạo điều kiện cho bên thuê không cần phải mua mà vẫn có thể có tài sản để sử dụng sản xuất kinh doanh

Sơ đồ 1.2 Sơ đồ cho thuê tài chính hai bên

Từ sơ đồ trên có thể thấy, trong cho thuê tài chính hai bên, trước khi có giao dịch cho thuê thì tài sản cho thuê đã thuộc quyền sở hữu của bên cho thuê Bên cho thuê có thể sản xuất ra, tự xây dựng hoặc mua tài sản đó từ trước Các tổ chức tài chính rất ít khi áp dụng phương thức tài trợ này vì chỉ có thể sử dụng đối với những tài sản cho

thuê bị thu hồi về mà không thể đem phát mại Phương thức này chủ yếu được các công

ty sản xuất máy móc thiết bị và các công ty kinh doanh bất động sản thực hiện

Ngoài hai hình thức chủ yếu trên còn có một số hình thức khác như cho thuê giáp lưng

Cho thuê giáp lưng là hình thức có sự tham gia của ba bên là bên thuê thứ nhất, bên thuê thứ hai và bên cho thuê Theo đó, bên thuê thứ nhất cho bên thuê thứ hai thuê lại tài sản dưới sự đồng ý bằng văn bản của bên cho thuê Cho thuê giáp lưng được sử dụng khi bên thuê thứ hai là đối tượng bị từ chối tài trợ từ bên cho thuê như trong trường hợp bên thuê thứ hai đã từng không thực hiện những hợp đồng trong quá khứ hoặc hệ số tín nhiệm của doanh nghiệp không đủ cao đối với công ty cho thuê tài chính Khi đó, dưới sự đồng ý của bên cho thuê, bên thuê thứ nhất sẽ cho bên thuê thứ hai thuê lại tài sản mà mình đã thuê của bên cho thuê Trong trường hợp này, mọi quyền lợi và nghĩa vụ gắn với tài sản thuê được chuyển từ bên thứ nhất sang bên thứ hai Dù bên thứ nhất chỉ là trung gian giữa bên thuê thứ hai và bên cho thuê nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm pháp lý về việc thực hiện hợp đồng đã ký kết với bên cho thuê, đồng thời được nhận hoa hồng là phần chênh lệch giữa hai khoản tiền thuê

1.1.4 Ưu điểm của hoạt động cho thuê tài chính

Với nền kinh tế, cho thuê tài chính là một kênh dẫn vốn hiệu quả, giúp thu hút vốn từ các nguồn nhàn rỗi trong nền kinh tế và chuyển vốn đến những đối tượng đang cần vốn dưới dạng tài sản thông qua hoạt động cho thuê tài chính Đặc biệt, trong thời

kỳ hội nhập kinh tế toàn cầu hiện nay, cho thuê tài chính không chỉ giúp chu chuyển nguồn vốn trong nước mà còn trên phạm vi quốc tế thông qua việc cho thuê các loại máy móc thiết bị nhập khẩu từ nước ngoài, việc thành lập các công ty cho thuê tài chính liên doanh hoặc 100% vốn đầu tư nước ngoài Bên cạnh đó, sự phát triển của hoạt động cho thuê tài chính cũng đã tạo thêm loại hình dịch vụ tài chính rất hiệu quả cho các doanh nghiệp lựa chọn, đặc biệt trong việc cung cấp nguồn tài trợ trung và dài hạn, từng bước giúp hoàn thiện hệ thống tài chính của nền kinh tế Cho thuê tài chính không chỉ làm giảm bớt gánh nặng cho các ngân hàng thương mại mà còn là một phương thức bổ sung làm đa dạng hóa các loại hình dịch vụ tài chính, góp phần giúp hệ thống tài chính hoạt động hiệu quả và ổn định hơn

Với bên đi thuê, áp dụng hình thức thuê tài chính có rất nhiều ưu điểm so với việc mua tài sản mới hoặc đi vay vốn từ ngân hàng, đặc biệt đối với doanh nghiệp mới thành lập hoặc doanh nghiệp vừa và nhỏ Thứ nhất, chi phí thuê tài chính được tính vào chi phí trước khi xác định lợi nhuận trước thuế, do vậy doanh nghiệp đã tiết kiệm được một khoản thuế thu nhập doanh nghiệp Thứ hai, khi lựa chọn thuê thiết bị thay vì mua, doanh nghiệp có thể tránh được việc phải huy động vốn lớn để trả tiền mua thiết bị

ngay một lúc Đồng thời, bằng cách dãn khoản thanh toán ra theo vòng đời của tài sản, công ty có thể bù đắp được các chi phí thiết bị bằng các khoản sinh lời từ việc đầu tư

đó Thêm vào đó, việc trả các khoản thanh toán cố định hàng kỳ giúp cân đối các khoản phải trả dự tính, tạo thuận lợi cho việc thu xếp nguồn vốn và báo cáo số liệu Thứ ba, thủ tục cho thuê tài chính khá nhanh gọn, đặc biệt là không cần có tài sản đảm bảo, giúp bên thuê tránh được các thủ tục rườm rà trong quá trình xin cấp vốn mua sắm tài sản mới, tiết kiệm thời gian và đáp ứng kịp thời nhu cầu sử dụng tài sản Thứ tư, cho thuê tài chính rất có hiệu quả trong việc giúp các doanh nghiệp đổi mới máy móc, dây chuyền sản xuất, hạn chế sự lạc hâu, bắt kịp với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, từ

đó nâng cao năng lực sản xuất

Với bên cho thuê, cho thuê tài chính là hình thức tài trợ vốn ít rủi ro hơn so với cấp tín dụng vì bên cho thuê vẫn là chủ sở hữu tài sản về mặt pháp lý, có quyền thu hồi tài sản nếu bên đi thuê không thanh toán tiền thuê đúng hạn theo hợp đồng Đồng thời, đối tượng thuê là tài sản, đảm bảo vốn tài trợ được sử dụng đúng mục đích Bên cạnh

đó, theo chế độ hạch toán kế toán, công ty cho thuê tài chính được trích khấu hao tài sản cho thuê tài chính, nhờ vậy công ty được khấu trừ thuê Ngoài ra, cho thuê tài chính với thủ tục nhanh gọn hơn so với cho vay thông thường, hợp đồng thuê coi như một khoản

nợ có đảm bảo nên giúp công ty tiết kiệm thời gian, giảm bớt chi phí ở các khâu định giá tài sản đảm bảo,…

1.2 Rủi ro trong hoạt động cho thuê tài chính

1.2.1 Khái niệm rủi ro cho thuê tài chính

Theo định nghĩa chung nhất, có thể hiểu rằng “ Rủi ro là những gì xảy ra khác với kỳ vọng dự kiến” Tuy nhiên, trong hoạt động sản xuất kinh doanh có thể hiểu rủi ro theo nghĩa hẹp hơn, đó là “những thiệt hại làm giảm giá trị doanh nghiệp” Là một hoạt động nhằm mục địch lợi nhuận, cho thuê tài chính cũng như các hoạt động sản xuất kinh doanh khác, luôn phải đối mặt với các rủi ro

Rủi ro trong hoạt động cho thuê tài chính là sự xuất hiện của một hay một số biến cố không mong đợi gây thất thoát thiệt hại về tài sản, về thu nhập, uy tín của công

ty cho thuê tài chính trong quá trình thực hiện cung cấp các dịch vụ cho thuê tài chính

1.2.2 Phân loại rủi ro trong hoạt động cho thuê tài chính

Trong hoạt động cho thuê tài chính tồn tại một số loại rủi ro, chủ yếu là rủi ro tín dụng và rủi ro tác nghiệp, bên cạnh đó là một số rủi ro khác như rủi ro do môi trường kinh doanh biến động hoặc thiên tai,…

1.2.2.1 Rủi ro tín dụng

Thông thường, rủi ro tín dụng được hiểu là rủi ro mất vốn do bên đối tác không

có khả năng thực hiện nghĩa vụ trả nợ

Tại Việt Nam, theo Quyết định số 493/2005/QĐ-NHNN của Ngân hàng Nhà nước ban hành quy định:” Rủi ro tín dụng là khả năng xảy ra tổn thất trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình đã cam kết.”

Như vậy, có thể hiểu, rủi ro tín dụng của hoạt động cho thuê tài chính là khả năng xảy ra tổn thất do khách hàng không thực hiện nghĩa vụ tài chính đã cam kết Rủi

ro tín dụng xảy ra khi bên thuê tài chính mất khả năng trả nợ, không trả tiền thuê đúng hạn hoặc tiền thuê nhận được không đủ bù đắp chi phí bỏ ra tài trợ Đây là loại rủi ro chủ yếu của hoạt động cho thuê tài chính Tùy theo mức độ về khả năng mất vốn mà rủi

ro tín dụng có thể chia thành hai loại là rủi ro đọng vốn và rủi ro mất vốn

- Rủi ro đọng vốn là rủi ro xảy ra khi bên cho thuê vẫn có thể thu hồi được khoản nợ song gặp nhiều khó khăn Rủi ro này xảy ra sẽ gây ảnh hưởng tiêu cực đến kế hoạch sử dụng vốn của công ty

- Rủi ro mất vốn xảy ra khi bên cho thuê không thể thu hồi được khoản nợ Rủi ro mất vốn không chỉ làm tăng chi phí cho công ty ( các chi phí pháp lý, chi phí giám sát, nợ khó đòi , phát sinh), làm suy giảm dòng tiền mà còn làm giảm lợi nhuận của công ty do chi phí tăng mà mất tiền gốc và lãi

1.2.2.2 Rủi ro tác nghiệp

Rủi ro tác nghiệp là rủi ro phát sinh do yếu tố nhân sự ( do cẩu thả, gian lận, lợi dụng sơ hở trong quy định), sự yếu kém trong hệ thống công nghệ thông tin, hệ thống kiểm soát nội bộ; hoặc từ những yếu tố bên ngoài như thiên tai, lũ lụt làm ảnh hưởng đến tài sản cho thuê hoặc việc thực hiện các giao dịch

Rủi ro tác nghiệp có thể xảy ra trong quá trình ký kết và thực hiện các hợp đồng cho thuê tài chính, hợp đồng mua tài sản, hợp đồng bảo hiểm tài sản, các rủi ro về dự án hoặc rủi ro xảy ra với tài sản thuê

1.2.2.3 Một số rủi ro khác

Hoạt động cho thuê tài chính cũng như những dịch vụ tài chính khác có thể phải đối mặt với rất nhiều loại rủi ro khác nhau

• Rủi ro do biến động của môi trường kinh doanh

Tình hình kinh tế- xã hội ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động cho thuê tài chính Nếu tình hình chính trị bất ổn, hoặc kinh tế lâm vào suy thoái, các cân bằng của kinh tế

vĩ mô không ổn định sẽ dẫn đến sản xuất bị đình trệ, doanh nghiệp kinh doanh thua lỗ, nhu cầu thuê máy móc giảm, khả năng trả nợ cho công ty cho thuê tài chính cũng sẽ giảm xuống, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động cũng như sự tồn tại của công ty

• Rủi ro về tiến bộ khoa học kỹ thuật: