Phần mềm nguồn mở greenstone và tình hình ứng dụng tại việt nam

Dưới đây là một số định nghĩa tiêu biểu: Khái niệm thư viện số của Fox 1993: “thư viện số là tập hợp của cácmáy tính số, các thiết bị máy móc lưu trữ và trao đổi thông tin cùng với bốicả

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN……… 3

DANH MỤC VIẾT TẮT……….4

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài………5

2. Mục đích nghiên cứu……….6

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu……….7

4. Phương pháp nghiên cứu ……… 7

5. Bố cục khoá luận ……… 7

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ MÃ NGUỒN MỞ GREENSTONE 8

1.1 Một số khái niệm liên quan đến nguồn mở Greenstone … 8

 1.1.1 Thư viện số ……… 8

 1.1.2 Phần mềm mã nguồn mở (open source/open code)…9  1.1.3 Bộ sưu tập (collection)……… ……… 10

 1.1.4 Siêu dữ liệu (Medata) ……… 10

 1.1.5 Plugin ………

15  1.1.6 Classifier ( Phân Loại) ……… 16

 1.1.7 Duyệt tài liệu (Browser) ………20

 1.1.8 Tìm kiếm (Search) ……….21

1.2 Bối cảnh đời của phần mềm mã nguồn mở Greenstone…….22

1.3.Tình hình ứng dụng mã nguồn mở Greenstone trên thế giới hiện nay……….24

1.4.Sơ lược về mã nguồn mở GREENSTONE……….30

 1.4.1 Greenstone là phần mềm nguồn mở và tự do…… 31

 1.4.2 Greenstone là phần mềm đa ngôn ngữ……… 31

1.5 Đặc điểm của Greenstone……… 32

1.6 Yêu cầu phần mềm……….33

1.7 Tính năng của nguồn mở Greenstone ……… 35

1.8 Ưu điểm của nguồn mở Greenstone……… .36

1.9 Một số hạn chế của nguồn mở Greenstone ……… 38

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG NGHIÊN CỨU, GIẢNG DẠY VÀ ỨNG DỤNG PHẦN MỀM MÃ NGUỒN MỞ GREENSTONE Ở VIỆT NAM …….40

2.1 Thực trạng nghiên cứu và giảng dạy mã nguồn mở Greenstone ở Việt Nam ……… 40

2.2 Thực trạng triển khai ứng dụng nguồn mở Greenstone ở Việt

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 80

2

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành được khóa luận tốt nghiệp này, tôi xin chân thành cảm ơn

Cô giáo hướng dẫn, Th.S Nguyễn Thị Trang Nhung đã trực tiếp hướn3g dẫn tôitrong suốt thời gian thực hiện đề tài

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các Thầy, Cô giáo trong khoa Thư viện– Thông tin đã tận tình giảng dạy và trang bị cho chúng tôi những kiến thức cầnthiết, quý báu trong suốt những năm học tại trường

Xin cảm ơn chân thành tới gia đình, bạn bè đã động viên, giúp đỡ tôi hoàn thànhKhóa luận này

Mặc dù tôi đã hoàn thành khóa luận với tất cả nỗ lực của bản thân, nhưng

do chưa có kinh nghiệm trong việc nghiên cứu khoa học cũng như hạn chế vềtrình độ hiểu biết nên khóa luận không thể tránh khỏi thiếu sót nhất định về mặtnội dung và hình thức trình bày Kính mong nhận được sự cảm thông và chỉ bảocủa quý thầy cô và các bạn !

Hà Nội, ngày 20 tháng 05 năm 2011

Sinh viên thực hiện

Trần Thị Thanh

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮTCBQLGD: Cán bộ Quản lý Giáo dục Thành Phố Hồ Chí Minh

ĐHKHTN TP HCM: Đại học Khoa học Tự nhiên Thành Phố Hồ Chí MinhĐHNH TP HCM: Đại học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh

ĐHBK TP HCM: Đại học Bách Khoa Thành Phố Hồ Chí Minh

ĐHQG TP.HCM: Đại học Quốc Gia Thành Phố Hồ Chí Minh

TP HCM: Thành Phố Hồ CHí Minh

UNESCO: United Nations Educational, Scientific, and Cultural

OrganizationGLI: Greenstone Librarian Interface

DLF: Digital Libraries Federation (Liên doàn thƣ viện số thế

giới)

FOSS Free/Open Source Software

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài.

Sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin mang đến nhiều cơ hội

và thách thức cho các ngành nghề trong xã hội, trong đó có ngành thư viện –thông tin Chính sự thay đổi nhanh chóng này đã và đang dẫn đến sự bùng nổthông tin làm thay đổi các hình thức xuất bản, đa dạng và phong phú hơn cả vềhình thức và nội dung, cả truyền thống và hiện đại Một trong những thành tựu

mà công nghệ thông tin mang lại là nguồn tài nguyên thông tin đã được pháthành dưới dạng số hóa Việc xây dựng các bộ sưu tập số giúp cho việc trao đổinguồn lực thông tin giữa các thư viện được dễ dàng không chỉ trong một quốcgia, các nước trong khu vực mà còn các nước trên thế giới Số lượng tài liệutăng theo cấp số nhân và việc số hoá tài liệu tạo điều kiện thuận lợi cho conngười tiếp cận với nguồn tri thức của nhân loại nhưng nó lại gây ra khó khăncho việc lưu trữ và bảo quản tài liệu tại các trung tâm thông tin thư viện

Với bước phát triển này, hình ảnh, vai trò và chức năng của thư viện cũng

đã thay đổi theo Có thể thấy từ thư viện truyền thống chuyển giao sang thưviện điện tử và giờ đây là thư viện số Từ việc người dùng tin phải trực tiếp tớithư viện để khai thác và sử dụng các sản phẩm và dịch vụ của thư viện, giờ chỉcần có máy tính kết nối mạng Internet và tài khoản truy cập họ có thể sử dụng

và khai thác thư viện ở bất cứ nơi đâu, bất cứ lúc nào

Phát triển thư viện số đã và đang là mục tiêu phát triển của nhiều thưviện trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng Để tổ chức, xây dựng, quản

lý và phân phối tốt nguồn thông tin của thư viện, đặc biệt khai thác và quản lýnguồn thông tin số hóa, đáp ứng cao nhất nhu cầu thông tin của người sử dụng,tiết kiệm chi phí và hiệu quả các thư viện phải tìm ra các giải pháp hữu ích Mộttrong những yêu cầu đặt ra đối với các thư viện là lựa chọn phần mềm phù hợp

để đáp ứng các vấn đề trên Hiện nay trên thế giới có rất nhiều phần mềm quản

lý thư viện, ở Việt Nam một số phần mềm do các công ty Việt Nam sản xuâtnhư Ilip, Libol, Lacviet…cũng đã được sử dụng phổ biến trong các thư viện.Tuy nhiên các phần mềm ở Việt Nam đã ít nhiều cho thấy những hạn chế trongquá trình sử dụng Gần đây các phần mềm nguồn mở được sử dụng khá phổbiến trên thế giới đã và đang được sử dụng ở Việt Nam như Greenstone, D-space,…nhưng ở mức độ hạn chế Với điều kiện kinh tế còn hạn hẹp, ứng dụngcông nghệ thông tin vào thư viện chưa cao và đầu tư cho các thư viện chưa lớnthì việc lựa chọn phần mềm nguồn mở để xây dựng các bộ sưu tập số hóa làm

cơ sở cho xây dựng thư viện số là một lựa chọn hợp lý Greenstone là một trongnhững phần mềm mã nguồn mở miễn phí có thể tích hợp vào các phần mềm thưviện có sẵn và cho phép các thư viện có thể chỉnh sửa để phù hợp với yêu cầu

và mục đích của thư viện Thư viện Trường Đại học Khoa học Tự nhiên Thànhphố Hồ Chí Minh (ĐHKHTN TP HCM) là cơ quan đi đầu sử dụng phần mềmGreenstone và hợp tác với một nhóm chuyên gia công nghệ thông tin để chuyểnđổi phần mềm này sang tiếng Việt có tên gọi là HÒN ĐÁ XANH (2004) Tiếp

đó thư viện Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh (ĐHNH TP HCM) vàmột số thư viện khác cũng đã ứng dụng phần mềm này để xây dựng các bộ sưutập số cho thư viện mình Để tìm hiểu kỹ hơn về các tính năng của phần mềmnguồn mở Greenstone trong việc xây dựng và phát triển thư viện số tôi đã chọn

đề tài “Phần mềm nguồn mở Greenstone và tình hình ứng dụng tại Việt Nam”làm đề tài khóa luận

2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài là tìm hiểu về phần mềm nguồn mở thưviện số - Greenstone, phân tích những đặc điểm nổi bật của phần mềm này trongviệc ứng dựng vào hoạt động thư viện Khảo sát về cách tổ chức, quản lý và khaithác bộ sưu tập số của một số thư viện đã ứng dụng Greenstone tại Việt Nam đểlàm rõ những tính năng và ứng dụng của phần mềm này Tác giả sẽ đưa ra những

đề xuất, kiến nghị với mong muốn giới thiệu phần mềm này rộng rãi

hơn đến các thư viện nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động, đặc biệt là xây dựng

và phát triển bộ sưu tập số của hệ thống thư viện trong cả nước

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là phần mềm nguồn mở thư viện Greenstone và thực trạng ứng dụng phần mềm này tại Việt Nam

số-Phạm vi nghiên cứu là thực trạng nghiên cứu và giảng dạy và ứng dụngphần mềm mã nguồn mở Greenstone tại Việt Nam Nghiên cứu về vấn đề này

để đưa ra thực trạng triển khai và ứng dụng phần mềm Greenstone và cách thức

tổ chức và khai thác tài liệu số hoá của các thư viện Việt Nam đang áp dụngphần mềm này

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài, tôi đã tiến hành phương pháp sau:

- Phương pháp trực quan

- Tham khảo ý kiến chuyên gia

- Phân tích, tổng hợp tài liệu

5 Bố cục khoá luận

Ngoài các phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo Khoáluận gồm 3 chương:

Chương 1: Tổng quan về nguồn mở Greenstone.

Chương 2 : Thưc trạng nghiên cứu, giảng dạy và ứng dụng phần mềm

Greenstone tại Việt Nam.

Chương 3 : Nhận xét và kiến nghị.

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ MÃ NGUỒN MỞ GREENSTONE

1.1.Một số khái niệm liên quan đến nguồn mở Greenstone

1.1.1 Thư viện số

Hiện nay có nhiều định nghĩa khác nhau về thư viện số Dưới đây là một

số định nghĩa tiêu biểu:

Khái niệm thư viện số của Fox (1993): “thư viện số là tập hợp của cácmáy tính số, các thiết bị máy móc lưu trữ và trao đổi thông tin cùng với bốicảnh và phần mềm cần thiết để sản xuất và cung cấp các dịch vụ thông tin thưviện tương tự như các thư viện truyền thống vẫn làm đối với tài liệu giấy vàcác loại hình tài liệu truyền thống khác trong qua trình thu thập, biên mục, tìmkiếm và phố biến thông tin… Một thư viện số đúng nghĩa và hoàn chỉnh phảibao gồm tất cả các dịch vụ cơ bản của các thư viện truyền thống đồng thời tậndụng được các lợi thế của việc lưu trữ, tìm kiếm và cung cấp thông tin số hoá”

Theo định nghĩa của Liên đoàn Thư viện số (1993): “ thư viện số là các

tổ chức cung cấp các nguồn lực tài nguyên, bao gồm cả các chuyên gia để lựachọn, cấu trúc, cung cấp khả năng truy cập tới các nguồn tri thức, phân phối,bảo đảm tính vẹn toàn và tính lâu dài của các bộ sưu tập số để cho một cộngđồng hoặc một tập hợp cộng đồng người dùng tin xác nhận luôn có thể sử dụngmột cách nhanh chóng kịp thời và kinh tế

Theo Micheal Lest (1997): “ thư viện số là các bộ sưu tập thông tin sốhóa được tổ chức Chúng bao gồm việc cấu trúc và thu thập thông tin là cáccông việc mà các thư viện truyền thống vẫn luôn phải làm và các máy tính cónhiệm vụ trình bày các thông tin số đó Một thư viện số thực sự cũng tạo ra cácnguyên tắc quản lý những yếu tố đó cấu thành thư viện và các phương thức tổchức thư viện”

Theo Liên đoàn Thư viện số Hoa kỳ (1999): “thư viện số là cơ quan, tổchức có các nguồn nhân lực chuyên hóa, để lựa chọn cấu trúc việc truy cập đếndiễn giải, phổ biến, bảo quản sự toàn vẹn, đảm bảo sự ổn định trong thời giandài của sưu tập các công trình số hóa mà chúng ở dạng sẵn sàng để sử dụng mộtcách kinh tế cho một hoặc một số cộng đông nhất định

Theo Witten và Bainbridge (2003): “thư viện số là bộ sưu tập thông tinmột cách có tổ chức, là tập hợp các đối tượng dữ liệu số mang tính tập trung,gồm có văn bản, video, âm thanh, cùng với những phương thức để truy cập,khai thác, chọn lọc, tổ chức và bảo trì bộ sưu tập này”

1.1.2 Phần mềm mã nguồn mở (open source/open code)

Phần mềm mã nguồn mở là phần mềm với mã nguồn được công bố và

sử dụng một giấy phép nguồn mở Giấy phép này cho phép bất cứ ai cũng có thểnghiên cứu, thay đổi và cải tiến phần mềm, và phân phối phần mềm ở dạngchưa thay đổi hoặc đã thay đổi (Wikipedia)

Theo David Wheeler : “PMNM là những chương trình mà quy trình cấp phép sẽ cho người dùng quyền tự do chạy chương trình theo bất kỳ mục đích nào, quyền nghiên cứu và sửa đổi chương trình, quyền sao chép và tái phát hành phần mềm gốc hoặc phần mềm đã sửa đổi (mà không phải trả tiền cho những người lập trình trước)”

PMNM là những phần mềm đã được cung cấp dưới cả dạng mã và nguồn.Người dùng có quyền sửa đổi, cải tiến, phát triển, nâng cấp theo một số nguyên tắcchung nhất định theo điều khoản quy định trong giấy phép PMNM (General PublicLicence – GPL) mà không cần xin phép ai - điều mà họ không được phép làm vớiPhần mềm nguồn đóng (PMNĐ) hay còn gọi là Phần mềm thương mại

1.1.3 Bộ sưu tập (collection)

Bộ sưu tập số là một tập hợp các tài liệu hay là các đối tượng số được lựachọn và được tổ chức cùng với các siêu dữ liệu mô tả và có ít nhất một giaodiện để người sử dụng truy cập.[20, tr 11]

Theo Ian H Witten, chuyên gia Thư viện số ĐH Waikato, New Zealand

“Thư viện số là tập hợp những bộ sưu tập thông tin của các đối tượng số hoặc đãđược số hóa có tổ chức và tập trung” Phần mềm nguồn mở Greenstone cho phéptạo lập nhanh chóng những bộ sưu tập thông tin như thế, có tổ chức và làm tăngnăng lực truy tìm và lướt tìm của người sử dụng để hình thành thư viện số

Một bộ sưu tập thông tin bao gồm nhiều tài liệu dưới nhiều dạng thứckhác nhau: văn bản, âm thanh, hình ảnh, tuy nhiên cung cấp một giao diện đồngnhất qua đó tất cả các tài liệu có thể được truy cập, mặc dù cách mà tài liệu đóhiển thị sẽ tùy thuộc vào phương tiện và dạng thức của tài liệu đó

Một thư viện bao gồm nhiều bộ sưu tập Mỗi sưu tập được tổ chức theohình thức khác nhau tùy nội dung tài liệu được sưu tầm và tùy theo chủ đề đượcquan tâm Tuy nhiên cách thức xây dựng và hiển thị các bộ sưu tập là hoàn toàngiống nhau Bộ sưu tập có thể xem là đơn vị của một thư viện số Greenstone

1.1.4 Siêu dữ liệu (Medata)

Siêu dữ liệu là dữ liệu đi kèm với đối tượng thông tin và nó cho phépnhững người sử dụng tiềm năng có thể biết trước sự tồn tại cũng như đặc điểmcủa đối tượng thông tin này [20, tr 1]

Gail Hodge (1997) định nghĩa: siêu dữ liệu là "thông tin có cấu trúc mà

nó mô tả, giải thích, định vị, hoặc làm cho nguồn tin trở nên dễ tìm kiếm, sửdụng và quản lý hơn Siêu dữ liệu được hiểu là dữ liệu về dữ liệu hoặc thông tin

về thông tin"

Trong thư viện truyền thống, người ta biên mục để tạo nên những biểughi thư mục nhằm xây dựng hệ thống tra cứu qua mục lục phiếu Biểu ghi thưmục hay mục lục phiếu miêu tả lý lịch của tài liệu: nhan đề, đề mục, tác giả,xuất bản,vv…Khi sử dụng máy tính, biểu ghi thư mục này được biểu thị bằngmột dạng thức máy đọc được (MARC) Cách biên mục này chỉ thể hiện đượcdạng thư mục tức lý lịch chứ không có toàn văn và đa phương tiện, được gọi làbiên mục theo dạng liên tuyến (analog) Trong môi trường số, dữ liệu đượcđóng gói bằng ngôn ngữ XML Cách biên mục phải thay đổi qua môi trườngWeb, nghĩa là các dữ liệu thư mục phải được đóng gói, người ta gọi là biênmục theo dạng kỹ thuật số (digital) Các biểu ghi thư mục trở thành siêu dữ liệuthư tịch – metadata Vậy metadata chính là phiếu mục lục miêu tả lý lịch tài liệuđược phát sinh tự động trong môi trường số Cụ thể metadata là thông tin mô tảcho một tài liệu trong bộ sưu tập, ví dụ tựa đề tài liệu, tên tác giả, ngày xuấtbản,…Nói một cách khác metadata tức là dữ liệu về dữ liệu, phục vụ hai mụcđích chính là nhận dạng và mô tả dữ liệu Nó sẽ được dùng để di chuyển tớihoặc xác định vị trí dữ liệu khi duyệt hoặc tìm kiếm trên một kho dữ liệu cũngnhư thu thập thông tin nhiều hơn về chính dữ liệu đã được tìm thấy.

Phần mềm nguồn mở Greenstone đã sử dụng Chuẩn Dublin Core, nộidung chủ yếu của chuẩn mô tả dữ liệu này gồm 15 trường dữ liệu dùng để mô

tả chi tiết các nguồn tài liệu kể cả tóm tắt nội dung với đầy đủ những tiêu đề(nhan đề, tác giả, đề mục) và những điểm truy cập khác

Các yếu tố cơ bản của Dublin Core đều mang thuộc tính lựa chọn và cóthể lặp lại Mỗi yếu tố cũng có một giới hạn những hạn định, thuộc tính nhằmdiễn giải chính xác ý nghĩa của các yếu tố

1) Nhan đề (Title): Nhan đề tài liệu.

2) Tác giả (Creator): Người hoặc cơ quan chịu tránh nhiệm chính về

nội dung trí tuệ của tài liệu.

3) Đề mục (Subject): Chủ đề của nguồn thông tin và được thể hiện

bằng từ vựng có kiểm soát gồm tiêu đề đề mục, số phân loại,

4) Mô tả (Description): Phần thể hiện nội dung của nguồn thông tin

bao gồm cả phần tóm tắt của tư liệu văn bản hoặc nội dung của tư liệu

nghe nhìn

5) Xuất bản (Publisher): Cơ quan, tổ chức chịu trách nhiệm tạo lập,

xuất bản nguồn thông tin trong định dạng thực.

6) Tác giả phụ (Contributor): Cá nhân hay tổ chức có những đóng

góp về mặt trí tuệ cho tư liệu nhưng không phải là tác giả chính.

7) Ngày tháng (Date): ngày tháng có liên quan đến việc tạo lập, xuất

bản hay công bố tư liệu.

8) Loại hình (Type): hình thức vật chứa nội dung tư liệu

9) Mô tả vật lý (Format): Định dạng vật lý và kích thước của tư liệu

như kích cỡ, thời lượng, Định dạng cũng còn được dùng để chỉ rõ

phần mềm và phần cứng cần thiết để sử dụng tư liệu

10) Định danh tư liệu (Identifier): Là một dãy ký tự hoặc số nhằm thể

hiện tính đơn nhất của tư liệu như: URLs và URNs, ISBN, ISSN,

11) Nguồn gốc (Source): Nguồn gốc mà tư liệu được tạo thành, yếu

tố này có thể bao gồm siêu dữ liệu về nguồn thông tin thứ hai nhằm khai

thác tư liệu hiện hành

12) Ngôn ngữ (Language): Ngôn ngữ của nội dung tư liệu.

13) Liên kết (Relation): Yếu tố này thể hiện những kết nối giữa những

nguồn tư liệu có liên quan

14) Nơi chứa (Coverage): Những đặc tính về không gian và/hoặc thời

gian của tư liệu Không gian nơi chứa chỉ ra một vùng sử dụng địa danh

hoặc

toạ độ Đặc tính thời gian trong yếu tố này chỉ ra khoảng thời gian mà tưliệu đề cập tới.

15) Bản quyền (Rights): là thông tin về tình trạng bản quyền Nếu

muốn xem phần toàn văn thì click chuột vào đường liên kết ở thành

phần

Indentifier đến server – nơi cung cấp bộ sưu tập.

Dưới đây là hình minh họa các yếu tố của Dublin Core được sử dụng trong phần Enrich của Greenstone

Hình 1: Giao diện các yếu tố của Dublin Core được sử dụng trong phần Enrich của Greenstone

Tiếp theo là hình mô tả siêu dữ liệu thư mục với liên kết đến phần toàn văn tài liệu

Hình 2: Mô tả siêu dữ liệu thư mục với liên kết đến phần toàn văn tài liệu.

Nếu muốn xem phần toàn văn thì click chuột vào đường liên kết ở thành

phần Indentifier đến server – nơi cung cấp bộ sưu tập.

Greenstone dùng các thẻ XML để mô tả thông tin cho tài liệu, ví dụ:

<Metadata name =“Title”> Tìm hiểu nguồn mở Greenstone </Metadata>

<Metadata name =“Author”>Quy,Quỳnh </Metadata>

Các thẻ này có thể:

- Được nhúng trong tài liệu của bộ sưu tập, ví dụ các thẻ HTML trong tài liệu HTML

- Được lưu thành tập tin metadata kèm theo tài liệu

- Được trích một cách tự động từ một tài liệu nào đó, ví dụ thông tin

về tên, kích thước, ngày tạo, ngày hiệu chỉnh,…tập tin tài liệu [19, tr 10]

1.1.5 Plugin

Do nguồn vào có nhiều dạng file tài liệu khác nhau như pdf word, text,…nên cần phải có một chương trình để chuyển chúng về một dạng thống nhất củaGreenstone Plugin là chương trình con được xây dựng để sử dụng trong quá trìnhxây dựng bộ sưu tập Plugin có thể chuyển được phần lớn các file tài liệu ở cácdạng khác nhau thành một dạng thống nhất của Greenstone là XML

Hình 3: Giao diện các Plugin

Dưới đây là một số các plugin sử dụng thường xuyên để xử lý các dạngtài liệu tương ứng như:

- TEXTPlug (*.txt, *.text): Xử lý tệp tin text thuần túy

- HTMLPlug (*.htm, *.html; also, shtml, shm, asp, php, cgi): Xử

lý các file HTML

- WORDPlug (*.doc): Xử lý các tài liệu Word

- PDFPlug (*.pdf): Xử lý tập tin pdf

- PSPlug (*.ps): Xử lý tài liệu PotScript, trích thông tin metadata ngày, tựa đề, số trang.

- EMAILPlug (*.email): Xử lý các tập tin chứa E-mail, và xử lýnhững định dạng email thông thường được dùng trên Netscape,Eudora, and Unix Tuy nhiên, Plugin này chưa xử lý được các email

mã hóa dưới dạng MINE

- ZIPPlug (.gz, z, tgz, taz, zip, tar): Xử lý các file dưới dạng nénhoặc lưu trữ như gzip (.gz, z, tgz, taz), bzip (.bz), zip (.zip, jar) và tar(.tar)

- IMAGEPlug (.gzip, bzip, zip, tar,…): Xử lý các tập tin ảnh Plugin này chỉ dùng trên UNIX

Các plugin xử lý tài liệu độc quyền: Đối với tài liệu độc quyền như word,pdf, ta dùng các plugin tương ứng là WordPlug, PDFPlug, Các plugin này thựchiện hai thao tác:

1 Chuyển tài liệu nguồn sang dạng html hay plain text

2 Xử lý plugin HTMLPlug hay TEXTPlug chuyển kết quả ở bước 1 sang dạng XML của Greenstone [19, tr 11]

1.1.6 Classifier ( Phân Loại)

Classifier dùng để xây dựng cấu trúc duyệt tài liệu trên web của một bộsưu tập Tương tự các plugin, các classifier được đặc tả trong tập tin cấu hìnhcollect.cfg của mỗi bộ sưu tập

Hình 4: Giao diện minh họa về một số classifier

Trong phần cuối cùng của quá trình xây dựng bộ sưu tập (nén và tạo chỉmục trên tài liệu), các classifier được script buidcol.pl gọi sẽ lưu cấu trúc duyệttài liệu vào cơ sở dữ liệu bộ sưu tập

Cú pháp: classifier <Tên classifier> <Các tham số>

Ví dụ: classifier AZList – metadata Title – buttonnam TitleA-Z

Trong dòng đặc tả có một tham số quan trọng là metadata xác định rằngcác tài liệu của bộ sưu tập sẽ được sắp xếp theo metadata đã được chỉ ra Với

ví dụ trên, các tài liệu được sắp xếp theo tựa đề của tài liệu (Title)

Tham số buttonname xác định tên nút xuất hiện trên thanh duyệt Vớidòng đặc tả trên, khi ta click vào nút TitleA-Z trên thanh duyệt, các tài liệu của

bộ sưu tập được liệt kê theo thứ tự từng vùng alphabet

Hình 5: Giao diện minh họa về classifier khi duyệt tài liệu theo trường tác giả

Những nút trên thanh duyệt, ngoại trừ nút Search, được quản lý bởi cácclassifier Khi định nghĩa một classifier trong tập tin collect.cfg, những nút liênquan sẽ xuất hiện trên thanh duyệt

Các nhóm classifier:

- Nhóm classifier liệt kê tài liệu dưới dạng danh sách (list):

+ Classifier AZList: liệt kê tài liệu theo từng vùng alphabet

Hình 6 Giao diện liệt kê tài liệu theo dạng AZList

+ Classifier List: liệt kê tài liệu thành một danh sách sắp thứ tự

alphabet

+ Classifier DateList: liệt kê tài liệu theo từng vùng thời gian

Hình 7: Liệt kê tài liệu theo dạng DateList

- Nhóm classifier liệt kê tài liệu dưới dạng phân cấp:

+ Classifier Hierarchy: liệt kê các tài liệu dưới dạng phân cấp [19, tr22-28]

Hình 8: Liệt kê tài liệu dưới dạng phân cấp

1.1.7 Duyệt tài liệu (Browser)

Greenstone cho phép định nghĩa trước các cấu trúc để duyệt tài liệu trongmỗi bộ sưu tập dựa trên những metadata tìm thấy trong bộ sưu tập đó

Ví dụ, bộ sưu tập Greenstone Demo cho phép ta duyệt các tài liệu theo metadata “đề mục”

Hình 9 Minh họa duyệt tài liệu

Với những tài liệu phân cấp theo bảng mục lục, ta có thể duyệt theo chínhmục lục đó, rất tiện lợi, như hình dưới đây

Hình 10: Tài liệu phân cấp theo bảng mục lục 1.1.8 Tìm kiếm (Search)

Chức năng tìm kiếm cho phép người dùng tin tìm kiếm toàn bộ nội dungvăn bản, hoặc có thể tìm trên từng vùng hay đoạn Cũng có thể tìm kiếm theocác từ khóa, hay các cụm từ, và kết quả sẽ được sắp xếp thứ tự theo yêu cầu củacâu truy vấn Với cách tìm kiếm linh hoạt này, việc truy cập đến các bộ sưu tập

sẽ trở nên dễ dàng và thuận tiện, tiết kiệm được thời gian tìm kiếm cho người

sử dụng

Tuy nhiên người xây dựng bộ sưu tập có thể tự lựa chọn chế độ tìm kiếmcho mỗi bộ sưu tập cũng như thiết kế các tiêu chí tìm kiếm riêng cho từng bộsưu tập đó Greenstone không hạn chế số lượng các trường tìm kiếm, điều nàyphụ thuộc vào bộ metadata mà người xây dựng thư viện sử dụng và thiết kế

Hình 11: Giao diện chế độ tìm theo toàn văn, nhan đề, tác giả, nhà xuất bản,

chủ đề

1.2 Bối cảnh đời của phần mềm mã nguồn mở Greenstone.

Trong những thập niên cuối của thế kỷ 20, sự phát triển mạnh mẽ củacông nghệ thông tin đã tạo ra những thay đổi sâu sắc trong đời sống xã hộikhông chỉ trong phạm vi một quốc gia mà trên phạm vi toàn cầu Cùng với sựphát triển của công nghệ thông tin, xã hội loài người đã phát triển lên một bướccao hơn, tiếp cận với loại hình kinh tế mới – “Kinh tế tri thức”

Cùng với tầm quan trọng của nguồn lực tri thức ngày càng được nângcao, vai trò của ngành quản lý thông tin và tri thức càng trở nên quan trọng Khithông tin và tri thức ngày càng trở nên phong phú, đa dạng, và phát triển mạnh

mẽ theo thời gian thì nhu cầu sử dụng và khai thác về thông tin của xã hội ngàycàng trở nên cao cấp hơn Việc lưu trữ, khai thác, tổ chức, và phân phối thôngtin đòi hỏi nhiều cách thức mới Cùng lúc đó, với cách mạng công nghệ thôngtin, đặc biệt là sự bùng nổ của công nghệ thông tin, kỹ thuật số hóa làm cho khảnăng đáp ứng nhu cầu đang tăng lên chưa từng có về lưu trữ, tổ chức và phânphối thông tin trở thành hiện thực Thư viện số ra đời trong bối cảnh trên, thật

sự bắt đầu cho một cuộc cách mạng trong lĩnh vực thư viện, đã và đang thay đổihẳn cách nhìn về nghề thư viện Các thư viện số đã làm thay đổi nhanh chóngcách thức thu thập và phổ biến thông tin ở nhiều quốc gia Đứng trước yêu cầuthực tế, năm 1995 một nhóm nhỏ các giảng viên và sinh viên Đại học Waikato,New Zealand đã xây dựng phần mềm thư viện số Greenstone, giúp người dùng

dễ dàng xây dựng và phân phối các bộ sưu tập thư viện số Phần mềmGreenstone cung cấp một phương pháp mới để tổ chức và xuất bản thông tintrên Internet và qua CD-ROM Greenstone ban đầu là sản phẩm của dự án NewZealand Digital Library của trường Đại học Waikato Sau đó, thấy được ý nghĩa

và tác dụng của phần mềm, từ tháng 8/2000, UNESCO và tổ chức Human InfoNGO đã tham gia phát triển, hỗ trợ, xuất bản và phân phối cho các quốc giađang phát triển Đây là phần mềm mã nguồn mở được cung cấp trênhttp://www.greenstone.org theo thỏa thuận đăng kí GNU General PublicLicense

Đầu năm 2004, Thư viện Đại học Khoa học Tự nhiên TP Hồ Chí Minh (ĐHKHTN)– đơn vị đầu tiên ở Việt Nam sử dụng Greenstone cho việc xây dựngthư vịện số với sự hỗ trợ phát triển phiên bản tiếng Việt của Integrated e

Solution, ltd Việt Nam (IeS), giữa năm 2004 Thư viện trường Đại học Ngân

hàng Thành phố Hồ Chí Minh (ĐHNH) là đơn vị thứ hai sử dụng Greenstone

ây dựng thư viện số, tháng 10/2004 Trung tâm Thông tin Tư liệu Đại học Đà Nẵng cũng đã sử dụng để tạo lập các bộ sưu tập số hóa kết hợp với phần mềm cósẵn để phát triển thư viện số Một số bộ sưu tập ban đầu đã được hình

thành như bộ sưu tập hình ảnh trang thiết bị thư viện của thư viện ĐHKHTN cũng đã rất bổ ích cho các thư viện đang sửa chữa hoặc xây dựng mới Hiện nay ở phía Nam thư viện của nhiều trường đại học cũng đã bắt đầu nghiên cứu đưa Greenstone vào sử dụng [18, tr 1-3]

1.3 Tình hình ứng dụng mã nguồn mở Greenstone trên thế giới

Trang The New Zealand Digital Library, The University of Waikato hiện naygiới thiệu 64 sưu tập về các chủ đề khác nhau từ Khoa học Xã hội Nhân văn đến các sách điện tử

Hình ảnh 12: Giao diện giới thiệu sưu tập của The New Zealand

Digital Library, The University of Waikato

Các sưu tập không chỉ bằng tiếng Anh mà còn cả ngôn ngữ của Ả rập,

Ấn Độ (Arabic Colelection) Trung Quốc (Chinese Demo Collection), Việt Nam(Information and Library Sciences) cho thấy khả năng hỗ trợ đa ngôn ngữ của Greenstone trong việc sử dụng bất kỳ loại ngôn ngữ nào Trong các bộ sưu tập này không phải đơn thuần như các ngôn ngữ theo hệ La tinh nên việc sưu tập

và sắp xếp tài liệu đòi hỏi kỹ thuật khác hơn là sắp xếp theo A-Z, phải dùng xắpxếp theo trật tự riêng của từng ngôn ngữ như xếp theo Bộ của ngôn ngữ tượng hình

Ngoài ra các bộ sưu tập đa dạng về ngôn ngữ này còn có sưu tập của Trường Đại học Bắc Kinh về các tài liệu cổ khắc trên tre gỗ và đá, sưu tập tiếng Nga có Internet Mediacom của Cộng hòa Liên bang Nga

Hình 13: Giao diện Trang ngôn ngữ Ả Rập (Arabic Collectons) và một trang tài liệu về Chủ Tịch Mao Trạch Đông trong sưu tập của Trung Quốc (Chinese Demo Collection)

Greensstone còn có thể cho phép các thư viện trường đại học trên thế

giới như Viện Khoa học Ấn Độ (Indian Institute of Science) và Đại học

Waikado, New Zealand tạo các sưu tập số theo từng loại hình xuất bản

Hình ảnh 14: Giao diện Giao diện Danh mục tạp chí của IISc Publications (Indian Institute of Science, India) Tạp chí toàn văn Journal of Artifical

Intelligence Research (The New Zealand Digital Library, The University

of Waikado)

Bên cạnh đó, Greenstone ta có thể cho phép các thư viện tạo ra các sưu

nguyên gốc của tạp chí điện tử đó Điều này giúp cho người sử dụng không thấy có sự khác biệt của tạp chí khi đưa vào quản lý bởi phần mềm Greenstone

và tạp chí điện tử nguyên gốc xuất bản trên mạng của nhà xuất bản như:

Tidbits, Journal of Artificial Intelligencw Reasearch (The New Zealand Digital Library) Ngoài ra cũng có thể sưu tập danh mục tạp chí (chỉ biên mục quản lý nguồn mà không quản lý dữ liệu toàn văn của từng bài tạp chí) mà người sử dụng khi kết nối nội dung sẽ kết nối trực tiếp đến tạp chí gốc của nhà xuất bản : IISc Publication (Indian Institute of Science, India)

Đại học Illinois Wesleyan, Mỹ cũng đã ứng dụng Greenstone để số hoá và quản lý các bộ sưu tập báo Có hai sưu tập nổi bật là The Rrgus Collections

(Illinois Wesleyan University USA) từ 1894 -2003, và The Silent Worker

(Washington Research Library Consortium (WRLC), USA Hai sưu tập này sử dụng dạng tài liệu toàn văn File format PDF của nguyên dạng hình ảnh scan

báo không dùng File chuyển đổi sang HTML

Hình 15: Giao diện The Argus Collections (Illinois Wesleyan University USA )

Hội đồng Cymru and the Welsh Books Council sưu tập sách toàn văn xuất bản

từ đầu thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20, của 2 ngôn ngữ English và Welsh Người

sử dụng có thể tra cứu nhan đề, tác giả và thời gian xuất bản

Hình ảnh 16: Giao diện Trang chủ với danh mục sách và trang bìa sách

nguyên bản Trong sưu tập Books From the Past.

Nhờ Greenstone, Thư viện số NewZealand (The New Zealand Digital Library) đã tập hợp gần 10.000 giai điệu nhạc người sử dụng có thể nghe nhạc trực tiếp từ sưu tập này với sự hỗ trợ của các phần mềm Media: MediaPlayer, Windows, MPEC… kích hoạt tự động từ máy tính hay có thể sao lưu vào máy tính cá nhân

Ngoài ra, các thư viện còn áp dụng Greenstone trong việc sưu tập

Music Video (The New Zealand Digital Library) Đây là bộ sưu tập Video ca nhạc từ MTV mà người sử dụng tìm kiếm theo tên bài, thể loại nhạc hay tên các ca sĩ trình diễn : Eric Clapton, George Michael và Elton John…

Hình 16: Giao diện Music Library & Music Video (The New Zealand Digital Library)

Việc sử dụng Greenstone để xây dựng các sưu tập hình ảnh của các thưviện được giới thiệu rất nhiều trên Internet rất đa dạng cách thể hiện cấu trúc

và hiển thị Có 2 sưu tập ảnh được đánh giá là sưu tập lớn và chất lượng Trong hai sưu tập này thể hiện sự kết hợp chặt chẽ của biên mục truyền thống với dữ liệu Metadata và hiển thị biểu ghi này cùng với chế độ Thumbnail hình ảnh, và khi người sử dụng Click chọn vào đó mới hiển thị chế độ View hình ảnh ở cỡ lớn Trong đó, bộ sưu tập The Virginia Civil War Archive của Hội Thư viện nghiên cứu Washington, Mỹ (Washington Research Library

Consortium (WRLC), USA) có hơn 400 hình minh họa từ tạp chí Harper's Weekly từ 1861-1865 Bên cạnh đó, bộ sưu tập The Virginia Civil War Archive

và American University Photograph and Print Collection của Hội Thư viện nghiên cứu Washington, Mỹ (Washington Research Library Consortium

(WRLC), USA) bao gồm các ảnh chụp về lịch sử, sinh hoạt, những sự kiện liênquan trong lịch sử của nước Mỹ

Hình ảnh 16: Giao diện Bộ sưu tập The Virginia Civil War Archive và

American University Photograph and Print Collection Washington

Research Library Consortium (WRLC), USA

Thư viện Đại học Chicago, Mỹ cũng áp dụng Greenstone để số hoá bộ sưutập tài liệu âm nhạc Chopin Early Editions Đây sưu tập hơn 400 tác phẩm âm nhạc của Frédéríc Chopin Sưu tập giữ nguyên gốc hình ảnh scan từ các bản

nhạc để bảo đảm tính nguyên gốc, chúng ta có thể sao lưu và in ấn để sử dụng Sưu tập sử dụng dạng hiển thị tài liệu nguyên bản của những trang nhạc được

in hay chép tay theo từng trang, từng chương theo cấu trúc mục lục của tài liệu gốc Các tác phẩm của Frédéríc Chopin thường được xuất bản trùng lắp nhau trên thể giới với các kiểu bản in khác nhau, Greenstone cho phép người sử dụng

có thể kết nối đến các tài liệu giống nhau để so sánh và đối chiếu Trong ChopinEarly Edittions có thể tìm kiếm hay liệt kê theo nhan đề, thể loại và số bản nhạc

Hình ảnh 17: Giao diện Biểu ghi thư tịch và trang tựa của bản Sonate

Grande sonate pour le pianoforte, oeuvre 4, Xuất bản 1851 tại Vienne trong sưu tập Chopin Early Editions.

Trên đây, giới thiệu một số mẫu mô hình các sưu tập được tổ chức bởi các thư trên thế giới cho chúng ta cái nhìn tổng quát về tình hình sử dụng phần mềm thư viện số Greenstone trên toàn cầu với nhiều cách thể hiện, thay đổi giao diện bên ngoài và giao diện tìm kiếm cũng như tổ chức dữ liệu khác nhau Mục đích chính của các cơ quan thông tin – thư viện là làm sao đưa được sưu tập của mình đến người sử dụng với các khả năng tìm kiếm đa dạng và tiếp cận tài liệu toàn văn một cách hiệu quả nhất [17, tr 22-28]

1 4 Sơ lược về mã nguồn mở GREENSTONE

1.4.1 Greenstone là phần mềm nguồn mở và tự do:

Theo Richard Stallman, chủ tịch FSF (Free Software Foundation), Phần mềm tự do và Phần mềm nguồn mở là:

 Chương trình ta có thể chạy với bất cứ mục đích nào

 Có thể chỉnh sửa cho phù hợp với yêu cầu của mình

 Có thể chỉnh sửa và tái phân phối bản sao, có hoặc không có thu phí trên phần chỉnh sửa của mình

Theo David Wheeler : “PMNM là những chương trình mà quy trình cấp phép sẽ cho người dùng quyền tự do chạy chương trình theo bất kỳ mục đích nào, quyền nghiên cứu và sửa đổi chương trình, quyền sao chép và tái phát hành phần mềm gốc hoặc phần mềm đã sửa đổi (mà không phải trả tiền cho những người lập trình trước)”

PMNM là những phần mềm đã được cung cấp dưới cả dạng mã và nguồn.Người dùng có quyền sửa đổi, cải tiến, phát triển, nâng cấp theo một số nguyên tắcchung nhất định theo điều khoản quy định trong giấy phép PMNM (General PublicLicence – GPL) mà không cần xin phép ai - điều mà họ không được phép làm vớiPhần mềm nguồn đóng (PMNĐ) hay còn gọi là Phần mềm thương mại

Phần mềm nguồn mở Greenstone có thể download để sử dụng miễn phítại http://greenstone.org Nếu dùng phiên bản Tiếng Việt thì phải trả phí dịchsang Tiếng Việt cho Công ty Integrated e-Solutions Việt Nam Lệ phí này cộngvới chi phí cài đặt và huấn luyện sử dụng là 10.000.000 đồng Đây là một lệ phítượng trưng so với một phần mềm tương đối lớn với nhiều tính năng hiện đạiứng dụng công nghệ mới, đã được UNESCO mua bản quyền sử dụng trở thànhphần mềm nguồn mở và tự do, được phổ biến khắp nơi trên thế giới.[17, tr 1]

1.4.2 Greenstone là phần mềm đa ngôn ngữ.

Hiện nay, Greenstone được dùng rộng rãi trong thư viện của các trườngđại học trên thế giới Phần mềm Greenstone trên CD-ROM được Liên Hiệp

Quốc và những cơ quan nhân đạo khác xuất bản và phân phối cho các quốc gia đang phát triển Greenstone được dịch sang hơn 50 ngôn ngữ bao gồm:

 Bốn ngôn ngữ nòng cốt: Anh, Pháp, Tây Ban Nha, và Nga

Ấn bảnGreenstone Tiếng Pháp, Tây Ban Nha, và Nga được UNESCO bảotrì; ấn bản Tiếng Anh do Chương trình Dự án thư viện số NewZealand bảo trì Khi chúng ta download Greenstone thì giao diệncủa bốn ngôn ngữ nòng cốt tự động được cài đặt; còn các ngôn ngữkhác cần có sự tham gia của người bảo trì hệ thống Greenstone

 Các ấn bản của các ngôn ngữ đã hoàn chỉnh bao gồm:Arabic, Armenian, Ba Lan, Bengali, Bồ Đào Nha (Brazil), Bồ ĐàoNha

(Portugal), Catalan, Croatian, Czech, Đức, Farsi, Galician,Georgian, Hà Lan, Hebrew, Hindi, Hy Lạp, Indonesian, Italian,Kannada, Kazakh, Kirghiz, Latvian, Maori, Mông Cổ, Nhật, PhầnLan, Serbian, Thái Lan, Thổ Nhỉ Kỳ, Trung Hoa (phổ thông),Trung Hoa (truyền thống), Ukrainian, Việt Nam

 Các ấn bản của các ngôn ngữ đang tiến hành phiên dịch baogồm: Bislama, Blackfoot/Siksika, Bosnian, Esperanto (Quốc tếngữ),

Hungarian, Korean, Macedonian, Marathi, Nepali, Romanian, Shona, Tamil [17, tr 1-3]

1.5 Đặc điểm của Greenstone.

- Truy cập rộng rãi: Bộ sưu tập được truy cập qua một trình duyệt

web chuẩn

- Đa hệ: Bộ sưu tập có thể chạy trên Window và Unix.

- Hướng metadata: Chỉ mục lướt tìm được tạo nên từ metadata

Metadata có thể kết hợp với mỗi tài liệu hoặc một phần của tài liệu

- Thang độ (scale) lớn.

32

- Truy tìm toàn văn nhanh chóng: Có thể nén để giảm kích thước văn

bản và chỉ mục

- Greenstone tương thích Z39.50: Giao thức Z39.50 hỗ trợ việc truy

cập máy chủ bên ngoài cũng như giới thiệu bộ sưu tập Greenstone chongười sử dụng bên ngoài

- Truy tìm linh hoạt: Người sử dụng có thể truy tìm toàn văn tài liệu

với những dẫn mục thích hợp Người sử dụng có thể lướt tìm danh mụctác giả, danh mục nhan đề, danh mục đề mục, danh mục từ khoá, danhmục ngày tháng, những cấu trúc phân cấp, vv…

- Đa phương tiện: Bộ sưu tập có thể chứa hình ảnh, âm nhạc, đoạn

băng ghi âm và hình.

- Có thể xuất ra CD-ROM: Bộ sưu tập có thể xuất ra một CD-ROM tự

khởi động

- Greenstone là phần mềm nguồn mở: Đặc điểm này cho phép các thư

viện dễ dàng chỉnh sửa tuỳ theo yêu cầu và mục đích của từng thư viện.[14, tr 4]

1.6 Yêu cầu phần mềm:

Phần mềm Greenstone yêu cầu

 OS Windows / Linux

 Apache Web server / IIS

 Trình duyệt Web Netscape Navigator hay Internet Explorer

Để tổ chức và xây dựng một bộ sưu tập mới với phần mềm Greenstone,thông thường có hai loại tài liệu: tài liệu đã ở dạng điện tử và tài liệu in ấn cầnphải số hóa Đối với tài liệu ở dạng điện tử thì công việc hết sức dễ dàng, ngay

cả việc sưu tầm, tổ chức tập tin và chuyển đổi dạng thức Đối với tài liệu in ấnthì ta phải tiến hành số hoá bằng cách quét tài liệu và chuyển qua dạng PDF; khi

sử dụng Greenstone để lưu trữ tài liệu đó trong CSDL thì tự động mang haidạng HTML và PDF

Có 3 cách để xây dựng bộ sưu tập với Greenstone:

 Xây dựng tự động bằng công cụ GREENSTONE COLLECTOR

 Xây dựng thủ công bằng công cụ ORGANIZER

 Xây dựng bán tự động bằng công cụ LIBRARIAN INTERFACE

Công cụ LIBRARIAN INTERFACE dùng để tổ chức một tài liệu, côngviệc này trong nghiệp vụ thư viện gọi là biên mục (cataloging), còn trong côngnghệ kỹ thuật số thì gọi là xác định metadata Một tài liệu sau khi được tổ chứcbiên mục theo chuẩn Dublin Core (thủ công) và xác định metadata (tự động) sẽtrở thành một thư mục chứa ít nhất là 2 biểu ghi: một biểu ghi nội dung dạngHTML và biểu ghi metadata Nếu nội dung mang nhiều dạng thức khác nhau thìthư mục tài liệu có nhiều biểu ghi hơn Giao diện LIBRARIAN INTERFACEtrình bày 15 yếu tố của Dublin Core cho ta biên mục tài liệu Quá trình nàykhiến ta chọn những dẫn mục hay điểm truy cập của mỗi tài liệu để phục vụviệc truy tìm và lướt tìm sau này Cũng bằng giao diện này, Greenstone sẽ cho

ta xác định những dẫn mục và hình thức truy tìm hay lướt tìm được trình bàytrên giao diện của bộ sưu tập Chẳng hạn như: Nhan đề (Title), Tác giả(Author), Từ khoá (Keywork), Đề mục (Subject), vv… hoặc Tìm kiếm (Search)thì tìm kiếm trên những điểm truy cập nào Trong quá trình tổ chức tài liệu, việcthêm, bớt hay thay thế những yếu tố của Dublin Core là rất dễ dàng Công việcsưu tầm và tổ chức tài liệu cứ tiếp diễn liên tục, tài liệu được lưu vào máy tính

cá nhân Greenstone hoàn toàn xử lý một cách tự động và nhanh chóng một khichúng ta muốn xuất bản tài liệu như một bộ sưu tập lên Internet hay CD-ROM

Dĩ nhiên chúng ta vẫn có thể cập nhật tài liệu vào bộ sưu tập của chúng ta mỗikhi cần thiết; khi đó thì ta phải xuất bản lại bộ sưu tập

Mỗi bộ sưu tập được xuất bản lên Internet hay CD-ROM đều có một giaodiện Greenstone kèm theo Nếu trên CD-ROM thì giao diện Greenstone có chứasẵn một phần trình duyệt (web browser) Netscape để tải xuống (download) cho

34

sưu tập được xuất ra CD-ROM thì người sử dụng có thể dùng bất kỳ một máytính với bất kỳ một hệ điều hành nào đều có thể đọc, truy tìm, lướt tìm, in ranhững thông tin trên bộ sưu tập với giao diện thân thiện của Greenstone Nếuchúng ta sử dụng và truy cập vào các bộ sưu tập của các quốc gia khác nhaukhắp nơi trên thế giới thì chúng ta có thể sử dụng giao diện của nhiều ngôn ngữ,trong đó có cả giao diện Tiếng Việt [14, tr 7 -8]

1.7 Tính năng của nguồn mở Greenstone

Sau đây là những đặc trưng nổi bật, và cũng là ưu thế của Greenstone

 Truy cập qua trình duyệt web, cả ở chế độ cục bộ và từ xa

 Tương thích Z39.50 Giao thức Z39.50 hỗ trợ việc truy cậpmáy chủ bên ngoài cũng như giới thiệu bộ sưu tập Greenstone chongười sử dụng bên ngoài

 Chạy được trên nhiều hệ điều hành: Windows, Unix, Mac

OS X Nhờ vậy, Greenstone dễ dàng được sử dụng ở nhiều nơi

 Tìm kiếm toàn văn và tìm kiếm theo từng trường riêng biệt

 Khả năng trình duyệt linh động, đa dạng

 Cấu trúc duyệt tài liệu được xây dựng hoàn toàn tự động

 Tận dụng các metadata sẵn có trong tài liệu, giúp người tạo

bộ sưu tập không phải làm bằng tay

 Khả năng linh động, dễ mở rộng và chỉnh sửa hệ thống nhờ các thành phần như plugin, classifier

 Hỗ trợ xử lý tài liệu với nhiều loại ngôn ngữ Unicode được dùng để hỗ trợ việc chuyển đổi ngôn ngữ

 Ngoài các bộ sưu tập văn bản, hình ảnh thông thường,Greenstone còn cho phép tạo các bộ sưu tập hình ảnh, âm thanh đaphương tiện (multimedia) Nhờ vậy, các thư viện và trung tâmthông tin có thể lưu trữ, quản lý, bổ sung được nhiều loại hình tàiliệu phục vụ cho nhu cầu đa dạng của người sử dụng

 Khả năng lưu trữ rất lớn, tới hàng Gigabyte dữ liệu.

 Thêm mới bộ sưu tập đơn giản, có hiệu quả tức thì Khi sưutầm thêm được những tài liệu mới, ta có thể dễ dàng bổ sung vào

bộ sưu tập bằng cách tái xây dựng

 Khả năng xuất bản các bộ sưu tập ra CD - ROM hoặc DVD

- ROM, với đầy đủ tính năng để có thể tự cài đặt và chạy độc lập.Mỗi bộ sưu tập được xuất bản lên Internet hay CD-ROM đều cómột giao diện Greenstone kèm theo Nếu trên CD-ROM thì giaodiện Greenstone có chứa sẵn một phần trình duyệt Netscape để tảixuống cho những máy cá nhân nào không sử dụng web Như vây,mỗi khi một bộ sưu tập được xuất ra CD-ROM thì cho phép người

sử dụng có thể dùng bất kỳ một máy tính với bất kỳ một hệ điềuhành nào đều có thể đọc, truy tìm, lướt tìm, in ra những thông tintrên bộ sưu tập với giao điện thân thiện của Greenstone

 Các bộ sưu tập dễ dàng được mang chuyển, phân phối, chia

sẻ Việc phân phối bao gồm các bản cài đặt cho tất cả các phiên bảncủa Windows, Linux và Mac OS X Nó cũng cung cấp toàn bộ mãnguồn của hệ thống để người sử dụng có thể biên dịch lại bằngMicrosoft C++ hoặc gcc Phần mềm đi kèm với Greenstone cũnghoàn toàn miễn phí, ví dụ Apache Webserver và PERL Giao diệnngười sử dụng dùng một trình duyệt Web điển hình là NetscapeNavigator hoặc Internet Explorer [17, tr 5]

1.8 Ưu điểm của nguồn mở Greenstone

Greenstone là phần mềm đa ngôn ngữ, với các giao diện sẵn có bằngtiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Nga và được dịch ra hơn 50 ngôn ngữ khác tạođiều kiện thuận lợi cho người sử dụng khi ứng dụng phần mềm vào hoạt độngthư viện

Phần mềm này có sẵn một số lượng lớn sự giúp đỡ trực tuyến và từnhững nguồn khác Website của Greenstone có một trang Wiki hướng dẫn trựctuyến, hai địa chỉ thư điện tử, và chương trình đào tạo toàn cầu Những phầnkhác giải thích cụ thể cho sự hỗ trợ rộng rãi là một trong những điểm mạnh nhấtcủa Greenstone Greenstone có nhiều tài liệu hướng dẫn sử dụng, hướng dẫncài đặt Trong quá trình xây dựng các thư viện có thể trao đổi kinh nghiệm vớinhau và có thể tham khảo từ các thư viện nước ngoài thông qua thư điện tử.Hiện nay các tài liệu hướng dẫn sử dụng đã được dịch sang tiếng Việt rất thuậnlợi cho các thư viện Việt Nam khi muốn sử dụng phần mềm này.

Greenstone được phân phối với sự hỗ trợ của UNESCO và Human InfoNGO làm cho phần mềm này được sử dụng miễn phí Ngoài các cơ quan thôngtin - thư viện, các cá nhân đều có thể sử dụng Greenstone bằng cách downloadphần mềm này từ trang web http://www.greenstone.org/ rồi chuyển chúng vềgiao diện ngôn ngữ mình sử dụng Giấy phép cho phần mềm Greenstone làchuẩn của GNU General Public Licence Chẳng hạn như ta có thể kiểm traGreenstone trong máy tính cá nhân trước khi đưa chúng vào sử dụng miễn phítrong thư viện Greenstone sẽ dễ dàng chạy trên nhiều hệ điều hành vì nó được

hỗ trợ chạy trên tất cả các hệ điều hành từ Windows95 đến WindowsXP, cácphiên bản của Unix và Max OS X Đặc biệt, khi Greenstone không chạy đượctrên máy tính cá nhân chúng ta vẫn có thể truy cập thư viện số qua trang webcủa Greenstone

Bên cạnh đó Greenstone là một chương trình rất dễ chỉnh sửa mà không cầntrình độ cao về máy tính Có bốn cấp độ quản lý việc truy cập (cán bộ thủ thư trợgiúp, thủ thư, hệ thống chuyên gia, và các nhà chuyên môn) cùng với việc truy cậpcủa độc giả Mức độ truy cập của thủ thư cho phép họ có thể tùy biến Greenstone

để đáp ứng nhu cầu cụ thể của từng thư viện riêng, trong khi đó cấp độ hệ thốngchuyên gia và nhà chuyên môn truy cập cho phép họ xây dựng và kết hợp chúngvới các chương trình đã có trước đó [2] Nhờ đặc điểm linh