Nghiên cứu so sánh chính sách dân tộc của trung quốc và việt nam thời hiện đại

Các học giả Trung Quốc từ các góc nhìn nghiên cứu chính sách dân tộc, như nghiên cứu về lý thuyết dântộc của Đảng cộng sản Trung Quốc và quan niệm dân tộc của các nhà lãnh đạoMao Trạch Đ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU……….…… 1

Chương 1: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM DÂN TỘC VÀ VIỆC XÂY DỰNG

CHÍNH SÁCH DÂN TỘC CỦA TRUNG QUỐC VÀ VIỆT NAM………141.1 Vai trò của chính sách dân tộc………… ……… ………141.2 Tình hình và đặc điểm dân tộc của Trung Quốc và Việt Nam… …161.2.1 Tình hình và đặc điểm dân tộc của Trung Quốc…….… …….…161.2.2 Tình hình và đặc điểm dân tộc của Việt Nam……….… … ….231.2.3 So sánh tình hình và đặc điểm dân tộc của Trung Quốc

và Việt Nam……….…….…… ……30

Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC XÂY DỰNG CHÍNH SÁCH

DÂN TỘC CỦA TRUNG QUỐC VÀ VIỆT NAM….………332.1 Lý luận về dân tộc của Trung Quốc… ………… … ………… 332.2 Lý luận về dân tộc của Việt Nam……… ……….…….582.3 So sánh lý luận dân tộc của Trung Quốc và Việt Nam…….…………762.4 Thiết lập cơ quan công tác dân tộc.………… … ……….79

Chương 3: THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH DÂN TỘC CỦA

TRUNG QUỐC VÀ VIỆT NAM……….… ….………833.1 Thực hiện chính sách dân tộc của Trung Quốc……… ….…833.2 Thực hiện chính sách dân tộc của Việt Nam……….….…1013.3 So sánh thực hiện chính sách dân tộc của Trung Quốc và

Việt Nam……… 1143.3.1 Vấn đề xác định thành phần dân tộc……… 1143.3.2 Thiết lập hệ thống hành chính ở vùng dân tộc thiểu số.… ……1273.3.3 Chính sách phát triển kinh tế - xã hội…… ……… ……… 1393.3.4 Chính sách về văn hóa và ngôn ngữ dân tộc thiểu số………… 1603.3.5 Đào tạo cán bộ dân tộc thiểu số……… ……175KẾT LUẬN……… … 189DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN

QUAN ĐẾN LUẬN ÁN………194TÀI LIỆU THAM KHẢO……….…196PHỤ LỤC……… 216

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Hầu hết các nước trên thế giới là quốc gia đa dân tộc (tộc người), TrungQuốc và Việt Nam là hai quốc gia đa dân tộc ở châu Á Các dân tộc của hainước được phân chia thành dân tộc đa số và dân tộc thiểu số Dân tộc đa số củahai nước là người Hán của Trung Quốc và người Kinh của Việt Nam, có trình

độ kinh tế - xã hội phát triển cao hơn các dân tộc thiểu số Trong lịch sử hiệnđại, Trung Quốc và Việt Nam là hai nước đi theo con đường xã hội chủ nghĩa.Chính sách dân tộc của hai nước này đều dựa trên cơ sở chủ nghĩa Mác - Lênin,đồng thời kết hợp chặt chẽ với tình hình thực tế của mỗi quốc gia Trong quátrình xây dựng chủ nghĩa xã hội, Trung Quốc và Việt Nam dần dần đã tìm ramột số giải pháp hữu hiệu để giải quyết vấn đề dân tộc và phát triển kinh tế - xãhội vùng dân tộc thiểu số của mình ―Bình đẳng, đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau‖ lànguyên tắc cơ bản của cả hai quốc gia về vấn đề dân tộc Từ khi thực hiện chínhsách mở cửa và đổi mới đến nay, để thực hiện bình đẳng và đoàn kết dân tộc,hai nước đều có chính sách của mình để phát triển kinh tế - xã hội của các dântộc thiểu số Nhưng trong quá trình phát triển kinh tế, tính đa dạng của văn hóacác dân tộc thiểu số có xu hướng giảm đi Hiện nay chính sách dân tộc củaTrung Quốc và Việt Nam đều phải đối diện với vấn đề làm thế nào để vừa pháttriển kinh tế - xã hội vùng dân tộc thiểu số, vừa bảo tồn, làm giàu và phát huyđược tính đa dạng của văn hóa các dân tộc thiểu số

Trung Quốc và Việt Nam có nhiều nét tương đồng về lịch sử, văn hóa vàđường lối phát triển thời hiện đại Vấn đề dân tộc của Trung Quốc và Việt Nam

có những đặc điểm chung, nhưng trong khuôn khổ của mỗi quốc gia lại cónhững đặc thù riêng Vì thế nghiên cứu so sánh chính sách dân tộc của TrungQuốc và Việt Nam sẽ góp phần vào sự hiểu biết lẫn nhau về chính sách dân tộccủa hai nước, tìm hiểu những chính sách có hiệu quả nhằm giải quyết vấn đề

dân tộc của nhà nước xã hội chủ nghĩa, những chính sách này khác với nhiều

nước trên thế giới Vì thế tôi chọn đề tài So sánh chính sách dân tộc của Trung Quốc và Việt Nam thời hiện đại làm luận án tiến sĩ Sử học, chuyên ngành Dân

tộc học

2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Trong những năm qua đã có rất nhiều học giả Trung Quốc và Việt Namnghiên cứu lý luận và chính sách dân tộc của nhà nước mình Các học giả nướcngoài cũng nghiên cứu về chính sách dân tộc của hai nước

Những nghiên cứu về chính sách dân tộc của Trung Quốc: Chính sách

dân tộc ở Trung Quốc được thể hiện trước hết trong những văn kiện của các kỳĐại hội Đảng và các bộ luật liên quan, như Hiến pháp và Luật tự trị khu vựcdân tộc đều có những nội dung về chính sách dân tộc Các học giả Trung Quốc

từ các góc nhìn nghiên cứu chính sách dân tộc, như nghiên cứu về lý thuyết dântộc của Đảng cộng sản Trung Quốc và quan niệm dân tộc của các nhà lãnh đạoMao Trạch Đông, Chu Ân Lai, Đặng Tiểu Bình, cũng có những nghiên cứu vềmột số vấn đề của chính sách dân tộc Trung Quốc, như vấn đề xác định thànhphần dân tộc, chế độ tự trị khu vực dân tộc, ngôn ngữ chữ viết dân tộc thiểu số

Những công trình nghiên cứu này như: Bành Anh Minh với Sự phát triển và hình

thành quan niệm dân tộc của chủ nghĩa Mác [96] và Nghiên cứu lý luận dân tộc Đặng Tiểu Bình [95], Dương Kinh Sở với Nghiên cứu về lý luận dân tộc của Mao Trạch Đông [92], Các nhà lãnh đạo chủ chốt của Đảng cộng sản Trung Quốc bàn

về vấn đề dân tộc [106] của Uỷ ban Dân tộc Trung ương Trung Quốc, Bố Hách

với Chích sách dân tộc của Đảng và lý luận dân tộc của chủ nghĩa Mác - Lênin [101], Lý Tư Nguyên với Lịch sử công tác dân tộc của Đảng cộng sản Trung

Quốc [115], Kim Bính Khao với Đại cương chính sách và cương lĩnh về dân tộc của Đảng cộng sản Trung Quốc [118], Trương Hữu Tuấn với Đại cương chính sách dân tộc Trung Quốc [129], Từ Kiệt Tốn với Lịch sử chính sách dân tộc Trung Quốc [134], 50 năm công tác dân tộc Trung Quốc

(1949-1999) [104] của Uỷ ban Dân tộc Trung ương Trung Quốc, Hoàng Quang Học với Về xác định thành phần dân tộc Trung Quốc [119], Kim Tinh Hoa với Công tác ngữ văn dân tộc Trung Quốc [120], Đổng Cát Dư với Nghiên cứu về chức năng quản lý hành chính của chính quyền địa phương tự trị dân tộc tỉnh Vân Nam [138], Vương Thiên Hy với Đại cương Luật dân tộc [142].

Trong các công trình kể trên, đáng chú ý là tác phẩm Đại cương chính sách và cương lĩnh về dân tộc của Đảng cộng sản Trung Quốc của Kim Bính

Khao (Trung Quốc) Đây là công trình nghiên cứu đầu tiên phân tích toàn diện

sự hình thành và phát triển của cương lĩnh dân tộc và chính sách dân tộc củaĐảng và Nhà nước Trung Quốc qua từng thời kỳ từ năm 1921 trở lại đây Tácgiả cho rằng: ―Trong quá trình lịch sử, dù có lúc phát triển nhanh chóng, có lúc

bị phá hoại, nhưng cuối cùng cương lĩnh và chính sách dân tộc của Đảng vàNhà nước ta đã hồi sinh, không ngừng hoàn thiện và phát triển‖ [118 tr.2]

Từ những năm 90 của thế kỷ XX trở lại đây, việc nghiên cứu chính sách dântộc ở Trung Quốc đã được đẩy mạnh, nhiều công trình nghiên cứu mới về văn bảnpháp luật, quy định về chính sách dân tộc, phát triển kinh tế - xã hội dân tộc thiểu

số được xuất bản như: Luật pháp và pháp quy về tự trị khu vực dân tộc Trung

Quốc [114] của Uỷ ban thường vụ Quốc hội Trung Quốc, Ngô Tôn Kim với Thực tiễn và lý luận về lập pháp dân tộc Trung Quốc [124], Thi Chính Nhất với Nghiên cứu về phát triển vùng dân tộc miền Tây Trung Quốc [153], Triệu Hiển Nhân với Chương trình Hưng biên phú dân 2 [122], Phan Nãi Cốc với Vùng đa dân tộc: tài nguyên thiên nhiên, đói nghèo và phát triển [152], Vương Hy Ân với Phân tích về vấn đề dân tộc Trung Quốc hiện đại [128], Vương Thiết Chí với Thực tiễn và lý luận về chính sách dân tộc trong thời kỳ mới [139]

Trong Phân tích về vấn đề dân tộc Trung Quốc hiện đại, tác giả Vương Hy Ân có

nêu: ―Mâu thuẫn chủ yếu của vấn đề dân tộc Trung Quốc đương thời là mâuthuẫn giữa nguyện vọng phát triển và khả năng phát triển của dân tộc thiểu số vàvùng dân tộc thiểu số Muốn giải quyết vấn đề dân tộc Trung Quốc, thì phải giảiquyết mâu thuẫn này Thông qua phát triển mới có thể căn bản giải quyết

vấn đề dân tộc Trung Quốc‖ [128, tr.15] Trong cuốn sách Chương trình hưng biên phú dân 2 [122], tác giả Triệu Hiển Nhân cho rằng Chương trình hưng biên phú dân là một biện pháp có hiệu quả nhằm phát trển kinh tế - xã hội vùng

dân tộc thiểu số, nhưng trong công tác thực tế phải làm cho nó phù hợp với tìnhhình thực tế của từng địa phương, cuốn sách này có giá trị tham khảo đối vớiviệc thực hiện tốt Chương trình hưng biên phú dân

Chính sách dân tộc ở Trung Quốc đã được một số học giả Việt Nam đề cập

đến như: Từ điển bách khoa nước Trung Hoa mới [61] có một phần nội dung

về dân tộc và chính sách dân tộc của Trung Quốc; Kinh nghiệm thành lập Khu dân tộc tự trị ở Trung Quốc [37] đã giới thiệu quá trình thành lập khu dân tộc tự trị ở Trung Quốc, phân tích các chính sách cụ thể về khu dân tộc tự trị; Nguyễn Duy Bính với Dân tộc và chính sách dân tộc ở Trung Quốc [11], bài viết này đã

giới thiệu tình hình các tộc người ở Trung Quốc, phân tích nội dung và tác động

của chính sách dân tộc của Trung Quốc Về vấn đề dân tộc và chính sách dân tộc trong cách mạng Trung Quốc [48] của học giả Trung Quốc Ơng Chấp Nhất

đã được dịch sang tiếng Việt và xuất bản, cuốn sách này đã phân tích cách xử lý

vấn đề dân tộc của Trung Quốc trong cách mạng giải phóng dân tộc và thời kỳxây dựng xã hội chủ nghĩa, đã đánh giá chính sách dân tộc Trung Quốc trongnhững năm 50 của thế kỷ XX Những công trình nghiên cứu trên đã giới thiệuchính sách dân tộc chung của Trung Quốc, phân tích một số chính sách dân tộc

cụ thể của từng thời kỳ, những nội dung mới của chính sách dân tộc TrungQuốc chưa được phản ánh nhiều, đặc biệt là những nội dung từ năm 90 của thế

kỷ XX trở lại đây Trong những nghiên cứu của học giả Trung Quốc chưa có ainghiên cứu một cách hệ thống về sự hình thành và phát triển của chính sách dântộc Việt Nam thời hiện đại, cũng chưa có nghiên cứu so sánh về chính sách dântộc của Trung Quốc và Việt Nam thời hiện đại

Nhìn chung các công trình nghiên cứu về chính sách dân tộc của Trung Quốc dẫn ra trên đây đã giải quyết những vấn đề sau:

- Phân tích quá trình hình thành và phát triển của lý thuyết dân tộc và chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước Trung Quốc, làm rõ vấn đề dân tộc Trung Quốc đương thời.

- Phân tích và đánh giá các chính sách dân tộc cụ thể.

Những nghiên cứu về chính sách dân tộc ở Việt Nam: Từ năm 1945 trở

lại đây, các văn kiện của Đảng cộng sản Việt Nam và những pháp luật liên quancủa nhà nước Việt Nam đều có những nội dung về chính sách dân tộc Nhưtrong văn kiện của các kỳ Đại hội Đảng và các bộ Hiến pháp của Việt Nam đều

có những nội dung liên quan đến vấn đề dân tộc và chính sách dân tộc của từngthời kỳ Các học giả Việt Nam có những công trình nghiên cứu về chính sáchdân tộc Việt Nam thời hiện đại Ngoài các công trình nghiên cứu tổng quan vàquá trình phát triển của chính sách dân tộc Việt Nam, về lý luận dân tộc, cácnguyên tắc của chính sách dân tộc, còn có một số công trình về từng khía cạnhcủa chính sách dân tộc, như công tác xác định thành phần dân tộc, chính sáchngôn ngữ đối với dân tộc thiểu số Những công trình nghiên cứu này như: Hồ

Chí Minh với Về công tác dân tộc [41], Lê Quảng Ba với 20 năm thắng lợi vẻ vang của chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước [1], Các dân tộc thiểu số trưởng thành dưới ngọn cờ vinh quang của Đảng [63] của Uỷ ban Dân tộc Trung ương Việt Nam, Về vấn đề xác định thành phần các dân tộc thiểu số ở miền Bắc Việt Nam [76] của Viện Dân tộc học thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, Chính sách dân tộc: những vấn đề lý luận và thực tiễn [16] Nhân dịp kỷ

niệm 40 năm thành lập nước (1985), Ban Dân tộc Trung ương (Việt Nam) đã

tiến hành tổng kết về các dân tộc và xuất bản các ấn phẩm như: Bốn mươi năm dân tộc Mường tiến lên dưới ngọn cờ vẻ vang của Đảng (1945-1985) [6]; Bốn mươi năm dân tộc Thái tiến lên dưới ngọn cờ vẻ vang của Đảng (1945-1985).

Từ năm 1991 Liên Xô cũ sụp đổ, vấn đề dân tộc và chính sách dân tộc đượcChính phủ và giới nghiên cứu đặc biệt chú trọng Nhiều công trình nghiên cứu

về vấn đề dân tộc và chính sách dân tộc Việt Nam đã được xuất bản như: Bước đầu tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề dân tộc ở Việt Nam [71] của Học

viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Phan Hữu Dật với Góp phần nghiên cứu dân tộc học Việt Nam [18], Đặng Nghiêm Vạn với Cộng đồng quốc gia dân tộc Việt Nam [73], Lê Ngọc Thắng với Một số vấn đề về dân tộc và phát triển [56]

và Chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước Việt Nam [57], Bùi Minh Đạo với Một số vấn đề giảm nghèo ở các dân tộc thiểu số Việt Nam [24], Về vấn đề dân tộc và công tác dân tộc ở nước ta [65], 55 năm Công tác Dân tộc và Miền núi (1946-2001) [70] và Miền núi Việt Nam: thành tựu và phát triển những năm đổi mới [64] của Uỷ ban Dân tộc Việt Nam, Các quy định pháp luật đối với các dân tộc thiểu số [14], Kỷ yếu hội thảo Xoá đói giảm nghèo [72] của Viện Dân tộc thuộc Uỷ ban dân tộc Trong Biên niên lịch sử Chính phủ Việt Nam 1945 -

2005 [2] có những nội dung về chính sách dân tộc Cộng đồng quốc gia dân tộc Việt Nam của GS Đặng Nghiêm Vạn đã phân tích quá trình hình thành và phát

triển cộng đồng dân tộc Việt Nam, tổng kết những đặc điểm của cộng đồng dântộc Việt Nam, và cho rằng: ―Vấn đề dân tộc và quan hệ tộc người trong mộtquốc gia - dân tộc được giải quyết đúng đắn là một yếu tố quyết định cho thắnglợi của sự nghiệp đổi mới, đưa đất nước lên con đường công nghiệp hóa theohướng chủ nghĩa xã hội‖ [73, tr.384] Trong các công trình nghiên cứu của họcgiả Việt Nam chưa có công trình nghiên cứu so sánh chính sách dân tộc củaViệt Nam và Trung Quốc

Một số học giả Trung Quốc cũng có công trình nghiên cứu về chính sách

dân tộc Việt Nam như: Lưu Trĩ với Chính sách dân tộc và vấn đề dân tộc của Việt Nam [112]; Vi Hồng với Nghiên cứu vấn đề dân tộc của năm nước Đông Nam Á [111]; Phạm Hồng Quý với Vấn đề dân tộc và dân tộc Việt Nam [110],

cuốn sách này đã giới thiệu tỉ mỉ cộng đồng tộc người ở Việt Nam, phân tích sựhình thành và phát triển của vấn đề dân tộc và chính sách dân tộc Việt Nam thờihiện đại Những công trình của học giả Trung Quốc về chính sách dân tộc ViệtNam là cơ sở để giới dân tộc học Trung Quốc tiếp cận và tìm hiểu cộng đồngtộc người, vấn đề dân tộc và chính sách dân tộc của Việt Nam

Như trên đã nêu, mấy năm gần đây càng có nhiều công trình nghiên cứu về

chính sách dân tộc Việt Nam tập trung nghiên cứu việc phát triển kinh tế - xãhội dân tộc thiểu số, như xóa đói giảm nghèo, bảo tồn và phát triển văn hóa dântộc.

Một số học giả của nước khác từ những góc nhìn khác tập trung nghiên cứu

về vấn đề xác định thành phần dân tộc của Trung Quốc và Việt Nam, quan hệ giữachính phủ và các dân tộc thiểu số của Trung Quốc, như Oscar Salesmink với

Sedentarization and Selective Preservation among the Montagnards in the Vietnamese Central Highlands [85], Tapp Nicholas với In Defence of the Archaic:

A Reconsideration of the 1950s Ethnic Classification Project in China [86], Blake

Stone-Banks với The Minzu Shibie: Equality and Evolution in Early CCP Minority

Research and Policy [87] Vì nguyên nhân lý thuyết và cách nhìn nhận khác,

những nghiên cứu này có những quan điểm và kết luận khác với học giả Trung

Quốc và Việt Nam Trong The Indigenous Minorities of China [88], tác giả Pushpa

Surendra có những quan điểm sai lầm như ―Chính phủ Trung Quốc thông quathúc đẩy sự tiến bộ và phát triển của dân tộc thiểu số nhằm đồng hóa các dân tộcthiểu số với hình thức là tiến kịp người Hán‖ [88, tr.23]

Những năm gần đây đã xuất hiện những công trình nghiên cứu so sánh vấn đề

dân tộc và chính sách dân tộc của một số quốc gia, như Charles Keyes với The

Peoples of Asia: Science and Politics in the Classification of Ethnic Groups in Thailand, China and Vietnam [84], bài viết này đã phân tích so sánh việc xác định

thành phần dân tộc của ba nước Thái Lan, Trung Quốc, Việt Nam và chorằng:―Danh mục các thành phần dân tộc của Trung Quốc là kết quả của chính trịđặc thù, việc xác định thành phần dân tộc làm cho tính đa dạng tộc người củaTrung Quốc giảm đi‖[84, tr.1187], vì nguyên nhân của xuất pháp điểm, bài viết này

có quan điểm như vậy, tác giả luận án không đồng ý quan điểm này Học giả

Trung Quốc Quả Hồng Thăng với Nghiên cứu so sách vấn đề dân tộc của Trung

Quốc và Liên Xô cũ [135], công trình này so sánh một cách toàn diện vấn đề dân

tộc và chính sách dân tộc của Trung Quốc và Liên Xô cũ, và cho rằng mâu thuẫndân tộc là một trong ba yếu tố quan trọng dẫn đến sự sụp đổ của Liên

Xô cũ, rút kinh nghiệm từ đó Trung Quốc phải giải quyết thoả đáng vấn đề dântộc [135, tr.11] Có thể nói rằng, phương pháp nghiên cứu so sánh là một cáchnhằm tiếp cận tìm hiểu vấn đề dân tộc và chính sách dân tộc ở những quốc gia

đa dân tộc

Mặc dù đã có những công trình nghiên cứu như trên, nhưng chưa có mộtcông trình nghiên cứu nào so sánh lý thuyết về vấn đề dân tộc và chính sách dântộc của Trung Quốc và Việt Nam một cách hệ thống Mặt khác, việc nghiên cứu

xu hướng phát triển của lý thuyết về vấn đề dân tộc và chính sách dân tộc củanhà nước xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới còn chưa được chú ý thoả đáng.Dựa trên những cơ sở đã có, đề tài này so sánh cơ sở lý thuyết và chính sách dântộc của Trung Quốc và Việt Nam, trọng điểm là lựa chọn một số chính sách cụthể để so sánh Đây là một cách tiếp cận để hiểu thêm về chính sách dân tộc củahai nước láng giềng phát triển theo con đường xã hội chủ nghĩa

3 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆN VỤ NGHIÊN CỨU

Thông qua nghiên cứu so sánh, nhằm tìm hiểu sự hình thành phát triển củachính sách dân tộc của Trung Quốc và Việt Nam thời hiện đại, trên cơ sở đótổng kết một số chính sách và giải pháp có hiệu quả trong việc vừa phát triểnkinh tế - xã hội vừa bảo tồn văn hóa đa dạng vùng dân tộc thiểu số của hainước, góp phần vào sự phát triển toàn diện vùng dân tộc thiểu số của hai nước

Để đạt được mục đích nói trên, luận án cần giải quyết những nhiệm vụ sau:

- Tìm hiểu tình hình và đặc điểm dân tộc của Trung Quốc và Việt Nam, đây

là cơ sở khách quan của quá trình hình thành chính sách dân tộc

- Nghiên cứu cơ sở lý thuyết của chính sách dân tộc của Trung Quốc vàViệt Nam, sự phát triển của chính sách dân tộc được dựa trên những cơ sở lýthuyết đó

- Nghiên cứu phân kỳ quá trình hình thành và phát triển của chính sách dântộc Trung Quốc và Việt Nam thời hiện đại qua các giai đoạn lịch sử, để làm cơ

sở so sánh một số chính sách và chương trình cụ thể của hai nước

- So sánh một số chính sách và biện pháp thực hiện chính sách dân tộc của

hai nước, phân tích và đánh giá kết quả của những chính sách dân tộc đó Qua

đó rút ra những bài học kinh nghiệm lịch sử góp phần phục vụ mục đích pháttriển toàn diện của vùng dân tộc thiểu số trong thời gian tới

4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này gồm chính sách dân tộc thời hiện đạicủa Đảng cộng sản Trung Quốc, Đảng cộng sản Việt Nam và hai Nhà nước vềvấn đề dân tộc, quan hệ dân tộc Chính sách dân tộc của Đài Loan, của Bảo Đại

và của chế độ nguỵ quyền Sài Gòn không thuộc đối tượng nghiên cứu của đềtài Nội dung của chính sách dân tộc thời hiện đại của Trung Quốc và Việt Namrất rộng, vì sự hạn chế về nguồn tài liệu và thời gian, để thuận tiện cho việcnghiên cứu và so sánh, đề tài lựa chọn một số chính sách và chương trình cụ thể

về chính trị, kinh tế, văn hóa của hai nước để so sánh, như vấn đề xác địnhthành phần dân tộc, thiết lập hệ thống hành chính ở vùng dân tộc thiểu số, chínhsách phát triển kinh tế - xã hội, chính sách về văn hóa ngôn ngữ dân tộc thiểu số

và đào tạo cán bộ dân tộc thiểu số, Chương trình Hưng biên phú dân của TrungQuốc và Chương trình 135 của Việt Nam

Từ khi nắm chính quyền, Đảng cộng sản của hai nước mới có điều kiệnthực hiện chính sách dân tộc Cách mạng Trung Quốc thành công năm 1949,Cách mạng Việt Nam thành công năm 1945 Theo phương pháp phân kỳ lịch sửcủa hai nước, lịch sử hiện đại Trung Quốc bắt đầu từ năm 1949, lịch sử hiện đạiViệt Nam tính từ năm 1945, vì thế luận án sẽ trình bày và so sánh chính sáchdân tộc thời hiện đại của Trung Quốc và Việt Nam từ năm 1949 và năm 1945trở lại đây Đề tài tập trung đi sâu vào giai đoạn 1978 - 2005 của Trung Quốc vàgiai đoạn 1986 - 2005 của Việt Nam là giai đoạn cải cách và đổi mới, chínhsách dân tộc của hai nước được phát triển nhanh chóng và thực hiện toàn diện.Những tộc người sống tại vùng biên giới Trung - Việt có quan hệ giao lưu kinh

tế văn hóa từ lâu, như người Choang ở Quảng Tây, Trung Quốc và người Tày,Nùng ở tỉnh Lạng Sơn, Việt Nam Vì thế, đề tài lựa chọn Quảng Tây của TrungQuốc và tỉnh Lạng Sơn để so sánh việc thực hiện chính sách dân tộc cụ thể

5 NGUỒN TÀI LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nguồn tài liệu của đề tài này chủ yếu gồm: những văn bản pháp luật và quyđịnh về chính sách dân tộc của Trung Quốc và Việt Nam; những văn kiện củacác kỳ Đại hội Đảng liên quan đến vấn đề dân tộc và chính sách dân tộc củaĐảng cộng sản Trung Quốc và Đảng cộng sản Việt Nam; những tài liệu thu thậpđược trong quá trình tiến hành điền dã dân tộc học tại Khu tự trị dân tộcChoang Quảng Tây của Trung Quốc và tỉnh Lạng Sơn của Việt Nam; các côngtrình nghiên cứu đã công bố liên quan đến chính sách dân tộc của Trung Quốc

và Việt Nam thời hiện đại

Phương pháp luận của đề tài này dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác Lênin về vấn đề dân tộc, dựa vào văn kiện của Đảng cộng sản và Nhà nước củahai nước Trong quá trình nghiên cứu, tác giả đã vận dụng các phương phápnhư sau:

Phương pháp nghiên cứu so sánh là một phương pháp được ứng dụng rộngrãi trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, đồng thời cũng là phương phápnghiên cứu của dân tộc học - nhân học Kết hợp tình hình thực tế của hai nước,

đề tài tiến hành so sánh chính sách dân tộc của hai nước qua các thời kỳ.Chương 3 so sánh các chương trình cụ thể về thực hiện chính sách dân tộc củahai nước, rút ra điểm giống nhau và khác biệt

- Phương pháp điền dã dân tộc học nhằm điều tra, phỏng vấn, đối với các nhàlãnh đạo, quản lý chính sách dân tộc, tác giả trực tiếp phỏng vấn các vấn đề xungquanh những hiệu quả và vấn đề đặt ra trong quá trình thực hiện một số chươngtrình và dự án về chính sách dân tộc Do hạn chế của thời gian, đề tài lựa chọn tỉnhLạng Sơn tiến hành điền dã, đây là một thí dụ cụ thể trong việc thực hiện Chươngtrình 135 Tỉnh Lạng Sơn thuộc địa bàn miền núi, vừa là vùng biên giới Trong thời

kỳ đổi mới, đây là địa bàn giao lưu kinh tế văn hóa sôi nổi giữa hai nước Khu tựtrị dân tộc Choang Quảng Tây của Trung Quốc và tỉnh Lạng Sơn của Việt Nam cónhiều nét tương đồng về mặt địa lý và điều kiện tự nhiên; những tộc người của haivùng này có sự giao lưu kinh tế văn hóa mật

thiết từ lâu; mấy năm nay mậu dịch giữa hai nước đã xúc tiến phát triển kinh tếcủa hai vùng, vì thế đề tài chọn mẫu là Quảng Tây và Lạng Sơn để so sánh tìnhhình thực hiện Chương trình hưng biên phú dân của Trung Quốc và Chươngtrình 135 của Việt Nam Tại Trung Quốc tác giả đã tiến hành điều tra tại thànhphố Bằng Tường, Quảng Tây về hiệu quả thực hiện Chương trình hưng biênphú dân Tại Việt Nam, tác giả đã phỏng vấn trao đổi, nghiên cứu với cán bộquản lý công tác dân tộc tại tỉnh Lạng Sơn.

- Phương pháp phân tích và tổng hợp, tác giả đã thu thập và nghiên cứu cáctài liệu được công bố về chính sách dân tộc thời hiện đại của hai nước để tổnghợp và phân tích

sở lý luận của chính sách dân tộc, cách xử lý vấn đề dân tộc và phát triển kinh tế

- xã hội vùng dân tộc thiểu số của hai nước

Đề tài này có thể giúp ích cho các nhà nghiên cứu của hai nước trao đổi vàhiểu biết lẫn nhau hơn về cơ sở lý luận và chính sách dân tộc, đồng thời thúcđẩy giao lưu văn hóa và học thuật giữa hai nước Đối với cơ quan chức năng vềcông tác dân tộc của hai nước, đề tài này là một tham khảo bổ ích

7 CẤU TRÖC CỦA LUẬN ÁN

Phù hợp với mục đích và với việc thực hiện các nhiệm vụ đã nêu trên, ngoàiphần mở đầu, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận ángồm 3 chương

Chương 1: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM DÂN TỘC VÀ VIỆC XÂY DỰNG

CHÍNH SÁCH DÂN TỘC CỦA TRUNG QUỐC VÀ VIỆT NAM

Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC XÂY DỰNG CHÍNH SÁCH

DÂN TỘC CỦA TRUNG QUỐC VÀ VIỆT NAM

Chương 3: THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH DÂN TỘC CỦA TRUNG QUỐC

VÀ VIỆT NAM

Chương 1 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM DÂN TỘC

VÀ VIỆC XÂY DỰNG CHÍNH SÁCH DÂN TỘC CỦA TRUNG QUỐC VÀ VIỆT NAM

1 1 VAI TRÕ CỦA CHÍNH SÁCH DÂN TỘC

1.1.1 QUAN NIỆM VỀ CHÍNH SÁCH DÂN TỘC

Chính sách dân tộc là bộ phận quan trọng trong hệ thống chính sách củaquốc gia đa dân tộc ―Chính sách dân tộc là một bộ phận hữu cơ không thểtách rời trong chính sách phát triển đất nước hiện nay‖ [47, tr.43] Chính sáchdân tộc đã thể hiện những quan điểm, chủ trương về giải quyết vấn đề dân tộc

và đối với cộng đồng các dân tộc của nhà nước Trong quốc gia đa dân tộc,chính sách dân tộc có nội dung khá toàn diện, liên quan đến dân tộc đa số vàdân tộc thiểu số, được thể hiện trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa,giáo dục, ngôn ngữ chữ viết, phong tục tập quán

1.1.2 NỘI HÀM VÀ VAI TRÕ CỦA CHÍNH SÁCH DÂN TỘC

Về nội hàm của chính sách dân tộc, các công trình nghiên cứu có những lýgiải và quan điểm khác nhau như:

Trong Về chính sách dân tộc Trung Quốc do Ngô Sĩ Dân, Phó chủ nhiệm

Uỷ ban dân tộc Trung ương Trung Quốc, có nêu: ―Chính sách dân tộc là tổnghợp của những biện pháp và quy định của nhà nước và chính đảng, nhằm điềuchỉnh quan hệ dân tộc và xử lý vấn đề dân tộc‖ [146, tr.1]

Trong Đại cương chính sách dân tộc của học giả Trung Quốc Thẩm Quý

Bình có nêu: ―Chính sách dân tộc là những sách lược, biện pháp do chủ thểchính trị thực hiện nhằm quy phạm sự vụ dân tộc trong phạm vi nhà nước‖[136, tr.20]

Trong Vấn đề dân tộc và chính sách dân tộc của Đảng cộng sản Việt Nam do

Ban Tư tưởng - văn hóa Trung ương Việt Nam biên soạn có nêu ―Chính sáchdân tộc giải quyết mối quan hệ trong cộng đồng dân cư đa dân tộc của một quốc

gia theo quan điểm của giai cấp nắm chính quyền‖ [7, tr.42].

Trong Về vấn đề dân tộc và công tác dân tộc ở nước ta do Uỷ ban Dân tộc

Việt Nam biên soạn có ghi: ―Chính sách dân tộc là tập hợp những quan điểm,đường lối, chính sách và những giải pháp thực hiện của nhà nước, tác động trựctiếp đến các dân tộc và mối quan hệ dân tộc đang tồn tại‖ [65, tr.97-98]

Trong Chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước Việt Nam của PGS TS.

Lê Ngọc Thắng có nêu: ―Chính sách dân tộc là sách lược và kế hoạch cụ thểcủa Đảng và Nhà nước ta về các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa tác động đến các dân tộc và mối quan hệ giữa các dân tộc, tương ứng với từnggiai đoạn cách mạng; dựa trên nguyên tắc bình đẳng đoàn kết, tương trợ giúpnhau cùng phát triển của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh đã

đề ra; nhằm rút ngắn khoảng cách phát triển giữa các dân tộc, xây dựng mộtnước Việt Nam phát triển, dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ vănminh‖ [57, tr.44]

Qua những quan điểm trên về nội hàm của chính sách dân tộc, chúng ta cóthể thấy rằng thực chất của chính sách dân tộc là chính sách phát triển quốc gia -dân tộc của từng thời kỳ lịch sử; là chính sách quốc gia nhằm phát triển dân tộc,

là tổng hợp mọi chủ trương, đường lối, luật pháp và hệ thống các chính sáchcủa nhà nước; là chính sách tạo ra nội lực của phát triển dân tộc

Trong quốc gia đa dân tộc, chính sách dân tộc đóng vai trò quan trọng trongquá trình phát triển của các dân tộc và cả nước, chính sách dân tộc tác động đến

cả dân tộc đa số và dân tộc thiểu số Những chính sách dân tộc có nội dungđúng theo quy luật phát triển xã hội và phù hợp với tình hình thực tế sẽ xúc tiếnquá trình phát triển của cả nước Vì chính sách dân tộc là một nội dung quantrọng của chính sách phát triển cả nước, thực hiện đúng đắn chính sách dân tộc

sẽ thúc đẩy sự phát triển của cả nước

1 2 TÌNH HÌNH VÀ ĐẶC ĐIỂM DÂN TỘC CỦA TRUNG QUỐC

VÀ VIỆT NAM

1.2.1 TÌNH HÌNH VÀ ĐẶC ĐIỂM DÂN TỘC CỦA TRUNG QUỐC

Trung Quốc nằm ở phía đông châu Á có diện tích 9,78 triệu km2, TrungQuốc là một quốc gia đa dân tộc Từ năm 1949 đến những năm 80 của thế kỷ

XX, Trung Quốc đã tiến hành công tác xác định thành phần dân tộc theo nhữngtiêu chí là đặc trưng dân tộc và ý nguyện dân tộc Thông qua công tác xác địnhthành phần dân tộc, Trung Quốc đã công nhận 56 dân tộc, trong đó dân tộc Hán

là dân tộc đa số, còn lại 55 dân tộc là dân tộc thiểu số Trải qua nhiều thế kỷ,các dân tộc thiểu số đã có quan hệ chặt chẽ về kinh tế, văn hóa với các dân tộctrong nước và các dân tộc thuộc các nước láng giềng Cơ sở của những quan hệnày là sự gần nhau về địa lý, nhu cầu giao lưu kinh tế - văn hoá

Dân tộc Hán có ngôn ngữ và chữ viết riêng của mình, tiếng Hán (tiếng phổthông) được sử dụng rộng rãi trong nước Phần lớn dân tộc thiểu số cũng cóngôn ngữ riêng của dân tộc mình Trước năm 1949, các dân tộc Hồi và Mãn sửdụng tiếng Hán, các dân tộc Mông Cổ, Tạng, Duy Ngô Nhĩ, Triều Tiên, Ca-dắc,Tích Bá, Thái, U-dơ-bếch, Khơ-ơ-khơ-chư, Tác-ta, Nga có ngôn ngữ và chữviết riêng Một số dân tộc thiểu số như Di, Na-xi, Miêu, Cơ Nặc, Lật Túc,Ngoã, Lạp Hổ đều có chữ viết riêng nhưng không được sử dụng rộng rãi Cònlại 34 dân tộc không có chữ viết Sau khi thành lập nước Cộng hòa Nhân dânTrung Hoa, trong khuôn khổ của chương trình cấp chính phủ, chữ viết của 10dân tộc thiểu số đã được xây dựng và hệ thống hóa, đó là các dân tộc Choang,

Bố Y, Miêu, Đồng, Hà Nhì, Lê Chính phủ cũng tổ chức tiến hành cải cách chữviết của các dân tộc Duy Ngô Nhĩ, Ca-dắc, Cảnh Pha, Lạp Hổ, Thái

Theo quan điểm của giới học giả Trung Quốc, ngôn ngữ các dân tộc TrungQuốc được phân loại như Bảng 1.1

Bảng 1.1: Phân loại ngôn ngữ của cộng đồng các dân tộc ở Trung Quốc

TT Ngữ hệ Nhóm ngôn Nhánh ngôn ngữ và

ngữ các thành phần dân tộcNgữ Nhóm ngôn Nhánh ngôn ngữ Choang-Thái: Choang, Bố

Nhóm ngôn Nhánh ngôn ngữ Tạng: Tạng, Mơn-ba.

ngữ Tạng - Nhánh ngôn ngữ Di: Di, Lật Túc, Na-xi, HàMiến Nhì, Lạp Hổ, Cơ Nặc, Bạch

Nhánh ngôn ngữ Cảnh Pha: Cảnh Pha, ĐộcLong

Nhánh ngôn ngữ Khương: Khương, PhổMễ

Nhánh ngôn ngữ chưa được xác định: Lạc

Ba, Nộ, A-Xương

Nhóm ngôn Nhánh ngôn ngữ Miêu: Miêu, Sơ

ngữ Miêu - Nhánh ngôn ngữ Dao: Dao

Dao Nhóm và nhánh ngôn ngữ chưa được xác

Các ngôn ngữ Tuyếc: Duy Ngô Nhĩ, Tát Lạp, U-dơ-bếch,Ca-dắc, Tác-ta, Dự-cố, Khơ-ơ-khơ-chư

Nhóm ngôn ngữ Mông Cổ: Mông Cổ, Thổ, Đông Hương,Ta-ua, Bảo An, Dự-cố

3 Ngữ hệ Nhóm ngôn ngữ Xlavơ: Nga

Ấn - Âu Nhóm ngôn ngữ Iran: Ta-gích

4 Ngữ hệ Nam Á: Ngoã, Đức Ngang, Bố Lăng

5 Ngữ hệ Nam Đảo: Cao Sơn

6 Ngữ hệ, nhóm và nhánh ngôn ngữ chưa được xác định: Kinh

(Nguồn: Cơ sở chính sách lý luận dân tộc, Nxb Dân tộc Quảng Tây, [130, tr.112])

1.2.1.1 Dân số

Năm 1953 dân số của các dân tộc thiểu số ở Trung Quốc là khoảng 34 triệungười, chiếm 5,89% dân số cả nước; năm 1964 con số này là khoảng 39 triệungười, chiếm 5,77%; năm 1982 con số này đã tăng lên khoảng 66 triệu người,chiếm 6,62%; năm 1990: khoảng 90 triệu người, chiếm 8,01%; năm 2000:khoảng 104 triệu người, chiếm 8,41% [154, tr.698]

Theo cuộc điều tra dân số toàn quốc năm 2000, Trung Quốc có

1.137.386.112 người Hán và 104.490.735 người các dân tộc thiểu số, dân tộcthiểu số chiếm 8,41% dân số cả nước (không kể Đài Loan, Hồng Kông và MaCao) Trong các nhóm dân tộc thiểu số thì người Choang là lớn nhất, có tới16.178.811 người, còn nhỏ nhất là người Lạc Ba, chỉ có 2.965 người Theo sốliệu của cuộc điều tra dân số toàn quốc năm 2000, 2 dân tộc Choang và Mãn códân số trên 10.000.000 người, 16 dân tộc thiểu số, mỗi dân tộc có số dân trên1.000.000 người, đó là các dân tộc: Hồi, Duy Ngô Nhĩ, Ca-dắc, Thái, Di, Miêu,Tạng, Mông Cổ, Thổ Gia, Bố Y, Triều Tiên, Đồng, Dao, Bạch, Hà Nhì, Lê.Tổng dân số của 18 dân tộc này chiếm hơn 90% dân số các dân tộc thiểu số toànquốc.

Có 17 dân tộc có dân số dưới 1.000.000 người và trên 100.000 người làcác dân tộc: Lật Túc, Ngoã, Sơ, Lạp Hổ, Thủy, Đông Hương, Na-xi, Cảnh Pha,Khơ-ơ-khơ-chư, Thổ, Ta-ua, Mu-lạo, Khương, Cưa-lạo, Mao-nan, Tát Lạp,Tích Bá

Có 1 dân tộc có dân số trên 50.000 người: Bố Lăng, 12 dân tộc có dân số từ10.000 - 50.000 người: A-Xương, Phổ Mễ, Ta-gích, Nộ, U-dơ-bếch, Nga, Ngạc

On Khắc, Đức Ngang, Bảo An, Dự Cố, Kinh, Cơ Nặc

Dân số của 7 dân tộc dưới 10.000 người, đó là các dân tộc: Cao Sơn(không kể người Cao Sơn ở Đài Loan), Tác-Ta, Độc Long, Ngạc Luân Xuân,Hách Triết, Mơn-ba, Lạc Ba

Ngoài ra, còn có 734.438 người vẫn chưa xác định được thành phần dântộc, 941 người nước ngoại gia nhập quốc tịch Trung Quốc

1.2.1.2 Phân bố

Dân cư Trung Quốc phân bố không đều Người Hán định cư trên khắp đấtnước nhưng chủ yếu sinh sống tại Miền Đông, Miền Trung và Miền Nam, cácdân tộc thiểu số chủ yếu phân bố tại Miền Tây, Miền Đông Bắc, Miền Tây Nam

và Miền Tây Bắc Người Hán có trình độ phát triển cao và trong suốt chiều dàilịch sử Trung Quốc, có mối liên hệ mật thiết về kinh tế, chính trị, văn hóa với tất

cả các dân tộc thiểu số ở Trung Quốc Theo đặc điểm tự nhiên của vùng cư trú,

người Hán tập trung cư trú tại vùng đồng bằng và thung lũng, các dân tộc thiểu sốchủ yếu cư trú tại vùng cao, miền núi và vùng xa xôi hẻo lánh, điều kiện đi lại khókhăn, khí hậu khắc nghiệt Các dân tộc thiểu số có số lượng dân cư không lớnnhưng sinh sống trên phần lãnh thổ chiếm tới gần 60% diện tích đất nước Các dântộc thiểu số chủ yếu phân bố tại các tỉnh và khu tự trị: Nội Mông Cổ, Tây Tạng,Tân Cương, Quảng Tây, Ninh Hạ, Vân Nam, Quý Châu, Tứ Xuyên, Thanh Hải,Cam Túc, Hắc Long Giang, Cát Lâm, Liêu Ninh, Hồ Nam, Hồ Bắc, Phúc Kiến,Quảng Đông, Hải Nam, Đài Loan Phần lớn các tỉnh và khu tự trị này nằm trongvùng biên giới, thí dụ Nội Mông Cổ có đường biên giới lục địa hơn 4200 km, TâyTạng có đường biên giới lục địa gần 4000 km, Tân Cương có đường biên giới lụcđịa hơn 5700 km, Quảng Tây có đường biên giới lục địa 1020 km, Vân Nam cóđường biên giới lục địa 3200 km Mật độ dân cư của các tỉnh, thành phố trựcthuộc trung ương có người Hán tụ cư cao hơn các tỉnh và khu tự trị có dân tộcthiểu số tụ cư Thí dụ, tỉnh Triết Giang với dịên tích lục địa 101.800 km2 có dân sốhơn 46.770.000 người (năm 2000), mật độ dân cư là 459 người trên 1 km2, caohơn Khu tự trị Tây Tạng (1,73 người trên 1 km2), Thanh Hải (7,2 người trên 1

km2), Tân Cương (11 người trên 1 km2)

Nhiều dân tộc thiểu số định cư trên núi cao, ở các vùng thảo nguyên và núirừng, còn phần lớn phân bố ở các vùng biên giới Dân số dân tộc thiểu số củacác tỉnh và khu tự trị thuộc vùng biên giới chiếm 50% dân số của các dân tộcthiểu số cả nước Các vùng sinh sống của các dân tộc thiểu số có nguồn tàinguyên thiên nhiên rất phong phú, có vai trò quan trọng trong quá trình xâydựng đất nước Miền Tây Nam là vùng đa dạng nhất về thành phần tộc ngườicủa Trung Quốc, thí dụ tỉnh Vân Nam có 25 dân tộc sinh sống từ lâu Vùng nàychủ yếu phân bố các dân tộc có ngôn ngữ thuộc họ ngôn ngữ Hán-Tạng và NamÁ: Choang, Thái, Miêu, Dao, Di, Tạng, Mơn-ba, Cảnh Pha, Khương, Hà Nhì,Bạch, Ngoã, Đức Ngang, Bố Lăng Miền Tây Bắc chủ yếu phân bố các dân tộc

có ngôn ngữ thuộc Nhóm ngôn ngữ Tuyếc, Mông Cổ và Ấn-Âu: Duy Ngô Nhĩ,Tát Lạp, U-dơ-bếch, Ca-dắc, Tác-ta, Dự-cố, Khơ-ơ-khơ-chư, Mông Cổ, Đông

Hương, Ta-ua, Bảo An, Nga, Ta-gích Miền Đông Bắc chủ yếu phân bố cácdân tộc có ngôn ngữ thuộc Nhóm ngôn ngữ Mãn Châu-Tunguxca: Mãn, Tích

Bá, Hách Triết, Ngạc Luân Xuân, Ngạc On Khắc, Triều Tiên Miền Đông Namchủ yếu phân bố các dân tộc có ngôn ngữ thuộc Họ ngôn ngữ Nam Đảo: CaoSơn, Sơ

1.2.1.3 Những đặc điểm chủ yếu của cộng đồng các dân tộc ở Trung Quốc

1) Các dân tộc có quy mô dân số không đều nhau.

Năm 2000, người Hán với số dân 1.137.386.112 chiếm 91.59% dân số cảnước, còn lại 55 dân tộc thiểu số chiếm 8.41% dân số cả nước Quy mô dân sốgiữa các dân tộc thiểu số cũng không đồng đều nhau Trong các dân tộc thiểu sốTrung Quốc có những dân tộc thiểu số có số dân trên 10 triệu người như cácdân tộc: Choang (16.178.811 người), Mãn (10.682.263 người), cũng có nhữngdân tộc thiểu số có số dân rất ít, chỉ có mấy nghìn người, như các dân tộc: Tác-

ta (4.890 người), Hách Triết (4.640 người), Lạc Ba (2.965 người) Nhằm thựchiện bình đẳng dân tộc, từ năm 2005, Trung Quốc bắt đầu thực hiện Chươngtrình giúp đỡ các dân tộc có số dân tương đối ít phát triển kinh tế - xã hội

2) Các dân tộc cư trú phổ biến theo hình thái xen kẽ với nhau.

Trên phạm vi cả nước, phần lớn các dân tộc sống thành những nhóm hỗn hợp.Các dân tộc thiểu số cư trú xen kẽ với nhau và xen kẽ với dân tộc Hán Với sự pháttriển của giao lưu kinh tế và văn hóa trong nước, hình thái cư trú xen kẽ giữa cácdân tộc có xu hướng ngày càng gia tăng Như dân tộc Hồi có dân số hơn 9 triệungười, Khu tự trị dân tộc Hồi Ninh Hạ chỉ có hơn 1 triệu người Hồi tụ cư, còn lạingười Hồi phân bố trong phạm vi cả nước như Cam Túc, Tân Cương, Thanh Hải.Trong phạm vi cả nước, thành phần dân tộc của cư dân tại phần lớn các huyện đềutrên 10 thành phần dân tộc Tại một số địa phương tự trị dân tộc, dân số ngườiHán vẫn chiếm đa số, như các khu tự trị Nội Mông Cổ, Quảng Tây, Ninh Hạ Tuy

ở một số vùng có các dân tộc cư trú tương đối tập trung, song nhìn chung, các dântộc Trung Quốc sống xen kẽ nhau, không có

lãnh thổ riêng biệt Cũng có một số cộng đồng dân tộc thuần nhất nhỏ bé nằmgiữa các nhóm hỗn hợp lớn, đây là mô hình đặc trưng của sự phân bố dân cưcác dân tộc ở Trung Quốc.

3) Trình độ phát triển kinh tế - xã hội của các dân tộc không đồng đều.

Do các nguyên nhân khác nhau, hiện nay tại Trung Quốc trình độ phát triểnkinh tế - xã hội không đồng đều giữa các dân tộc Những nguyên nhân đó cónguyên nhân do lịch sử để lại, cũng có điều kiện tự nhiên khắc nghiệt ở địa bàn cưtrú của một số dân tộc, từng vùng từng dân tộc có những tính đặc thù riêng Nhiềudân tộc thiểu số cư trú tại vùng biên giới, thảo nguyên, sa mạc, vùng cao và vùngnúi, đi lại khó khăn, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, sản xuất và sinh hoạt gặp nhiềukhó khăn, dẫn đến sự thấp kém về trình độ phát triển kinh tế - xã hội Nhiều dântộc đã đạt đến trình độ cao về phát triển kinh tế - xã hội, nhưng cũng còn một sốdân tộc vẫn còn ở trình độ phát triển rất thấp Như ở Trung Quốc, người Kinh có

số dân tương đối ít, chủ yếu cư trú tại thành phố Đông Hưng, Quảng Tây Thôngqua đi biển và buôn bán, thu nhập của người Kinh khá cao, trình độ phát triển kinh

tế - xã hội cũng tương đối cao Nhưng tại vùng Tây bắc Quảng Tây, một số ngườiDao cư trú tại vùng xa xôi hẻo lánh, đi lại khó khăn, thu nhập và trình độ phát triểnkinh tế - xã hội còn thấp Hiện nay để thực hiện bình đẳng dân tộc, việc khắc phục

sự phát triển không đồng đều về kinh tế

- xã hội giữa các dân tộc là một nội dung quan trọng của chính sách dân tộc Trung Quốc

4) Văn hóa các dân tộc thiểu số rất phong phú và đa dạng.

Dân tộc luôn gắn liền với văn hóa Văn hóa càng phong phú, thì dân tộccàng đặc sắc, càng phát triển Văn hóa được thể hiện trong khoa học kỹ thuật,ngôn ngữ, văn học, âm nhạc, ca múa, điêu khắc, hội họa, y học cổ truyền Cácdân tộc Trung Quốc thuộc 5 ngữ hệ, nên văn hóa các dân tộc thiểu số rất phongphú và đa dạng Các dân tộc thiểu số Trung Quốc có những tác phẩm văn họcnổi tiếng, như các dân tộc Mông Cổ, Di, Tạng, Duy Ngô Nhĩ, Dao đều có sử thicủa dân tộc mình Tác phẩm hội họa, điêu khắc và kiến trúc của các dân tộc

thiểu số có trình độ nghệ thuật tương đối cao Âm nhạc và ca múa dân tộc thiểu

số rất đa dạng, đã thể hiện tính dân tộc Ngoài ra, các nhóm địa phương của một

số dân tộc cũng có những văn hóa riêng biệt Như nhóm người Choang áo đen

ở vùng Tây bắc Quảng Tây có trang phục, văn hóa dân gian khác với ngườiChoang của các nhóm địa phương khác Nhìn chung, văn hóa các dân tộc thiểu

số là một phần quan trọng của văn hóa Trung Hoa, làm cho văn hóa Trung Hoatrở nen đa dạng Trong quá trình phát triển kinh tế xã hội hiện nay của các dântộc thiểu số, khoa học kỹ thuật và văn hóa hiện đại đang xâm nhập vùng dân tộcthiểu số, tiếng phổ thông dần dần được phổ cập, văn hóa của một số dân tộcnhư ngôn ngữ chữ viết, trang phục truyền thống dân tộc đang có nguy cơ vắngbóng trong đời sống các dân tộc Vì vậy, việc bảo tồn và phát huy tính đa dạngcủa văn hóa các dân tộc là rất cần thiết, Chính phủ cũng có một số chươngtrình, dự án nhằm bảo tồn văn hóa dân tộc

Ngoài các đặc điểm trên đây, cộng đồng các dân tộc ở Trung Quốc còn cónhững đặc điểm khác, như các dân tộc đã hình thành quan hệ mật thiết và gầngũi trong quá trình lịch sử lâu dài

1.2.2 TÌNH HÌNH VÀ ĐẶC ĐIỂM DÂN TỘC CỦA VIỆT NAM

Việt Nam nằm ở miền Đông của bán đảo Đông Dương với diện tích đất liền331.690 km2, phía Đông và phía Nam là biển Đông, phía Bắc và phía Tây giápvới Trung Quốc và Lào, Campuchia Từ lâu trên lãnh thổ Việt Nam ngày nay đãdiễn ra một sự giao thoa văn hóa và tộc người rất phức tạp, quá trình này đã dẫnđến đa tộc người và tính đa dạng văn hóa của Việt Nam Việt Nam là một quốcgia thống nhất, bao gồm 54 dân tộc với trên 170 nhóm địa phương cùng chungsống Việc phân loại dân tộc theo các ngữ hệ hay ngôn ngữ ở Việt Nam hiện vẫn

là vấn đề khoa học được tranh luận với nhiều ý kiến khác nhau Có tác giả chiathành 3 ngữ hệ: Nam Á, Nam Đảo, Hán - Tạng theo cách phân chia truyềnthống (Khổng Diễn); có tác giả chia thành 4 ngữ hệ: Nam Á, Thái, Nam Đảo,Hán - Tạng (Lê Sĩ Gíao, Hoàng Lương, Lâm Bá Nam, Lê Ngọc Thắng); có tácgiả chia thành 5 ngữ hệ: Nam Á, Thái - Kađai, Hán - Tạng, Nam Đảo, Mông -

Miền (Viện Ngôn ngữ học) Dưới đây tôi xin trình bảy Bảng phân loại ngônngữ của cộng đồng các dân tộc Việt Nam theo cách phân loại của GS ĐặngNghiêm Vạn Theo phân loại ngôn ngữ, 54 dân tộc của Việt Nam được xếp vào

3 dòng ngôn ngữ tộc người khác nhau xem Bảng 1.2

Bảng 1.2: Phân loại ngôn ngữ của cộng đồng các dân tộc ở Việt Nam

Gié-2 Dòng Ngôn ngữ Tày - Thái: Tày, Thái, Nùng, Sán Chay (CaoNam Thái Lan - Sán Chỉ), Giáy, Lào, Lự, Bố Y

Ngôn ngữ Hmông - Dao: Hmông, Dao, Pà Thẻn

Ngôn ngữ Kađai: La Chí, La Ha, Cơ Lao, Pu Péo

Ngôn ngữ Nam Đảo: Gia Rai, Ê Đê, Chăm, Ra Glai, ChuRu

3 Dòng Hán Ngôn ngữ Tạng - Miến: Hà Nhì, La Hủ, Phù Lá, Lô Lô,Tạng Cống, Si La

Ngôn ngữ Hán: Hoa, Ngái, Sán Dìu

(Nguồn: Đặng Nghiêm Vạn (2003), Cộng đồng quốc gia dân tộc Việt Nam, Nxb

Đại học quốc gia TPHCM, [73, tr.178-179].)

1.2.2.1 Dân số

Theo số liệu của Tổng cục Thống kê qua Tổng điều tra dân số và nhà ở ViệtNam năm 1999, dân số giữa các dân tộc không đều nhau, trong đó dân tộc Kinh

là dân tộc đa số với số dân 65.795.718 người, chiếm 87% dân số; 53 dân tộc có

số dân ít gọi là dân tộc thiểu số, chiếm 13% dân số Theo số liệu thống kê, 4 dântộc thiểu số có số dân trên 1.000.000 người là Tày, Thái, Mường, Khơme Có 4dân tộc, mỗi dân tộc có số dân từ 600.000 đến dưới 1.000.000 người là Hoa,Nùng, Hmông, Dao Có 9 dân tộc, mỗi dân tộc có số dân từ 100.000 đến dưới600.000 người là Gia Rai, Ê Đê, Ba Na, Sán Chay, Chăm, Cơ Ho, Xơ Đăng,Sán Dìu, Hrê Có 19 dân tộc, mỗi dân tộc có số dân từ 10.000 người đến dưới

100.000 người là Ra-glai, Mnông, Thổ, Xtiêng, Khơ-mú, Bru-Vân kiều, Cơ tu,Giáy, Tà ôi, Mạ, Giê-Triêng, Co, Chơ-ro, Xinh-mun, Hà Nhì, Chu-ru, Lào, LaChí, Kháng Có 12 dân tộc, mỗi dân tộc có số dân từ 1000 người đến dưới10.000 người là Phù Lá, La Hủ, La Ha, Pà Thẻn, Lự, Ngái, Chứt, Lô Lô, Mảng,

Cơ Lao, Bố Y, Cống Có 5 dân tộc có số dân dưới 1000 người là Si La, Pu Péo,

Rơ Măm, Brâu, Ơ Đu

1.2.2.2 Phân bố

Người Kinh phân bố trong phạm vi cả nước, chủ yếu cư trú tại đồng bằng,ven biển và trung du Các dân tộc thiểu số tập trung cư trú tại miền núi phíaBắc, vùng núi Thanh - Nghệ - Tĩnh, Trường Sơn - Tây Nguyên, đồng bằngNam Bộ Người Hoa tập trung sinh sống ở một số nơi thuận tiện cho làm ănbuôn bán, đặc biệt tập trung tại thành phố Hồ Chí Minh

1.2.2.3 Những đặc điểm chủ yếu của cộng đồng các dân tộc ở Việt Nam

Tình hình và đặc điểm dân tộc của Việt Nam là một cơ sở khách quan trongviệc hoạch định và thực hiện chính sách dân tộc Việc xác định đặc điểm cộngđồng các dân tộc ở Việt Nam hiện vẫn có nhiều quan điểm khác nhau, có một sốcông trình nghiên cứu xác định 5 - 6 đặc điểm, có công trình nghiên cứu xácđịnh 10 đặc điểm Tuy nhiên về cơ bản có thể nêu các đặc điểm sau:

1) Dân số của các dân tộc không đồng đều nhau.

Người Kinh của Việt Nam là dân tộc đa số, có số dân đông nhất với hơn 65triệu người (năm 1999), chiếm 87% dân số cả nước, còn lại 53 dân tộc thiểu sốchiếm 13% dân số cả nước Dân số của các dân tộc thiểu số cũng không đều, một

số dân tộc thiểu số có số dân trên 1 triệu người như các dân tộc Tày, Thái,Mường, Khơme Một số dân tộc thiểu số có số dân dưới 1.000 người, như cácdân tộc Si La (840 người), Pu Péo (705 người) , Rơ Măm (352 người), Brâu (313người), Ơ Đu (301 người) Dân số của các dân tộc không đều là một đặc điểm kháphổ biến trong nhiều nước đa dân tộc trên thế giới Quy mô dân số có ảnh hưởngnhất định đối với địa vị chính trị, xã hội của các dân tộc trong quốc gia đa dân tộc,dân tộc đa số thường có vai trò chủ đạo trong tiến trình phát triển

của nhà nước Nếu dân số của một dân tộc quá ít, thì rất khó cho việc bảo tồntiếng nói và văn hóa dân tộc.

2) Hình thái cư trú xen kẽ giữa các dân tộc là phổ biến.

Việc di cư của các dân tộc là một nguyên nhân hình thành tình trạng cư trúxen kẽ giữa các dân tộc Trong lịch sử, nhiều dân tộc di cư từ các nước bêncạnh như Trung Quốc và Lào sang Việt Nam Các dân tộc thiểu số cũng có sự

di cư từ vùng này sang vùng khác Từ sau năm 1975, Việt Nam thực hiện kếhoạch di chuyển một bộ phận cư dân ở phía Bắc vào xây dựng các khu kinh tếmới ở phía Nam, tình trạng sống đan xen giữa các dân tộc ngày càng phổ biến.Các dân tộc thiểu số sống tập trung ở một số vùng, nhưng không cư trúthành những khu vực riêng biệt mà xen kẽ với các dân tộc khác trong phạm vicủa tỉnh, huyện, xã và làng bản Hầu như không có tỉnh, huyện nào chỉ có mộtdân tộc cư trú Nhiều tỉnh có trên 20 dân tộc cư trú như Lào Cai, Yên Bái, HàGiang, Lâm Đồng Nhiều huyện miền núi có từ 5 dân tộc trở lên cư trú Phầnlớn các xã và làng bản có 3 hoặc 4 dân tộc cùng sinh sống Tình trạng cư trúxen kẽ là điều kiện thuận lợi để tăng cường đoàn kết, hiểu biết nhau, tăngcường quan hệ mọi mặt giữa các dân tộc, xây dựng cộng đồng các dân tộc ngàycàng gắn bó vững chắc, cùng nhau tiến bộ và phát triển, để sự hòa hợp dân tộctăng lên, sự cách biệt về trình độ phát triển từng bước thu hẹp lại Nhưng tìnhtrạng cư trú xen kẽ cũng có thể dẫn đến xuất hiện mâu thuẫn, tranh chấp về lợiích giữa các dân tộc, nếu không chú ý đến sự hài hòa về lợi ích giữa các dân tộc,không có chính sách tạo điều kiện thuận lợi cho các dân tộc thiểu số phát triển.Hiện nay trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, tính chất phân tán và xen kẽtrong cư trú của các dân tộc ngày càng tăng lên

3) Các dân tộc thiểu số chủ yếu cư trú rải rác, phân tán trên các vùng rừng núi, biên giới.

Phần lớn các dân tộc thiểu số cư trú ở miền núi, chiếm 3/4 lãnh thổ ViệtNam, dọc theo biên giới Việt - Trung, Việt - Lào, Việt Nam - Campuchia (trên3.000 km đường biên) Các dân tộc nói ngôn ngữ Tày - Thái, ngôn ngữ Tạng -

Miến và ngôn ngữ Hmông - Dao như người Tày, Nùng, Thái, Lào, Hà Nhì, Lô

Lô, Hmông, Dao chủ yếu cư trú tại khu vực miền núi phía Bắc Các dân tộc nóingôn ngữ Môn - Khơme như người Ba Na, Xơ Đăng, Cơ Ho, Khơme chủ yếuphân bố tại Tây Nguyên và miền Nam Việt Nam Các dân tộc nói ngôn ngữNam Đảo như người Gia Rai, Ê Đê, Chủ Ru, Chăm tập trung cư trú tại TâyNguyên và khu vực Nam Trung Bộ của Việt Nam Trên đường biên giới cónhiều cửa ngõ thông thương với các nước láng giềng, đây là điều kiện thuận lợi

để giao lưu kinh tế và văn hóa Trong công cuộc cách mạng giành độc lập dântộc, các vùng cao đó là những căn cứ địa cách mạng như Việt Bắc và Tây Bắc;trong công cuộc xây dựng và đổi mới đất nước, đó là nơi có tiềm năng kinh tế

to lớn về tài nguyên rừng và tài nguyên khoáng sản như than, sắt, đồng, vàngbạc, đá quý Các vùng rừng núi, biên giới có vị trí chiến lược quan trọng vềkinh tế, chính trị, an ninh, quốc phòng và đối ngoại Nói cách khác, các dân tộcthiểu số giữ vị trí quan trọng trong việc phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ anninh quốc phòng

4) Các dân tộc phát triển không đồng đều về kinh tế - xã hội.

Do các nguyên nhân lịch sử, xã hội, điều kiện tự nhiện, sự phát triển khôngđồng đều giữa các dân tộc là tình trạng khá phổ biến ở các nước đa dân tộc TrướcCách mạng tháng Tám năm 1945, các dân tộc Việt Nam ở những giai đoạn pháttriển xã hội khác nhau, chẳng hạn ngoài quan hệ phong kiến, xã hội của ngườiKinh đã xuất hiện những yếu tố tư bản chủ nghĩa; nhưng tàn dư của công xãnguyên thuỷ vẫn còn thấy ở một số dân tộc, như xã hội của người Gia Rai, Ê Đêcòn có dấu vết mẫu hệ Do nguyên nhân lịch sử để lại, ―Sau khi Cách mạngTháng Tám năm 1945 của nước ta thành công, các dân tộc nước ta tiến lên xâydựng cuộc sống mới từ những xuất phát điểm không giống nhau về kinh tế - xã hội‖[18, tr.347] Các dân tộc Việt Nam có sự phát triển kinh tế - xã hội không đều nhaugiữa vùng cao và vùng thấp, giữa miền núi và miền xuôi Các dân tộc sống ở vùngthấp có điều kiện thuận lợi, có trình độ phát triển kinh tế - xã hội cao hơn các dântộc thiểu số sống ở vùng sâu, vùng cao, vùng xa Như từ

xưa người Kinh, Chăm chủ yếu cư trú tại các vùng đồng bằng, có nhiều kinhnghiệm trồng lúa nước và làm thuỷ lợi, có đời sống kinh tế - xã hội phát triểncao hơn rất sớm Một số dân tộc như người Dao, Hmông cư trú trên địa bàn cóđiều kiện tự nhiên khó khăn, khắc nghiệt, đời sống kinh tế - xã hội của nhữngdân tộc này còn thấp kém.

Khắc phục sự phát triển không đều về kinh tế - xã hội giữa các dân tộc làmột nhiệm vụ quan trọng của chính sách dân tộc Việt Nam Qua gần 20 năm đổimới, tuy nhiên tình hình kinh tế - xã hội miền núi và vùng dân tộc thiểu số đã cóbước phát triển đáng kể Một thực tế khách quan là giữa các dân tộc thiểu sốvới nhau cũng như giữa dân tộc thiểu số với dân tộc đa số, trình độ phát triểnkinh tế xã hội vẫn còn nhiều chênh lệch

5) Văn hóa các dân tộc thiểu số rất phong phú, đa dạng.

Mỗi dân tộc của Việt Nam, đặc biệt là các dân tộc thiểu số dù số dân ít đếnđâu, dù trình độ phát triển kinh tế - xã hội có thấp đến mấy cũng đều có nhữngsắc thái văn hóa độc đáo Văn hóa các dân tộc bao gồm nhiều nội dung: ngônngữ, chữ viết, văn học nghệ thuật, tập quán ăn, mặc, sản xuất, kiến trúc, tâm lý,lối sống Ngôn ngữ của các dân tộc Việt Nam thuộc 8 nhóm ngôn ngữ khácnhau Tiếng Việt là quốc ngữ, là phương tiện giao tiếp của tất cả các dân tộc,cũng là công cụ xây dựng ý thức dân tộc thống nhất Đồng thời tiếng mẹ đẻ củatừng dân tộc vẫn được duy trì, giúp xây dựng và giữ gìn ý thức riêng của dântộc mình Do nhu cầu giao tiếp và điều kiện sống xen kẽ, nhiều dân tộc thiểu sốthường sử dụng song ngữ hay đa ngữ Ví dụ người Xinh Mun ở Tây Bắc ngoàitiếng mẹ đẻ còn biết tiếng Thái, Kinh, Hmông Về chữ viết, các dân tộc thiểu số

có chữ Nôm Tày - Nùng, chữ Nôm Dao, văn tự của các dân tộc Thái, Lào,Khơme, Chăm hình thành trên cơ sở của chữ Phạn (Ấn Độ), các văn tự của một

số dân tộc dựa trên vần chữ cái Latin

Các dân tộc thiểu số lưu trữ được nhiều tri thức văn hóa dân gian, dân ca, âmnhạc, múa Các loại hình nghệ thuật này có giá trị nghệ thuật cao như dân caMường, dân ca Hmông, múa xòe của người Thái, Đam San của Tây Nguyên,

tục ngữ Tày - Nùng, hát lượn của người Tày, hát sli của người Nùng, múacồng chiêng của các dân tộc Tây Nguyên, múa khèn của người Hmông Nhìnchung, văn hóa các dân tộc thiểu số có nhiều nét khác nhau, bản sắc văn hóa củamỗi dân tộc tạo nên văn hóa Việt Nam phong phú và đa dạng.

6) Từ lâu các dân tộc Việt Nam đã hình thành quan hệ đoàn kết và gần gũi.

Sự cộng cư trên một lãnh thổ đã làm cho các tộc người ở Việt Nam cóchung một số phận lịch sử và nhiều điều kiện thuận lợi trong giao lưu văn hóa.Trong suốt quá trình lịch sử, các dân tộc Việt Nam đã đoàn kết, gần gũi vớinhau Các dân tộc thiểu số đã phát huy vai trò quan trọng trong các cuộc đấutranh cách mạng Vùng dân tộc thiểu số (như Việt Bắc và Tây Bắc) là căn cưđịa cách mạng và hậu phương lớn trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp vàchống Mỹ, quân dân các dân tộc thiểu số đã phát huy vai trò quan trọng trongviệc giành thắng lợi của hai cuộc kháng chiến này Sau khi nhà nước thống nhất(1975), các dân tộc Việt Nam đoàn kết, giúp đỡ nhau cùng phát triển, chung sứctiến hành công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội

1.2.3 SO SÁNH TÌNH HÌNH VÀ ĐẶC ĐIỂM DÂN TỘC CỦA TRUNGQUỐC VÀ VIỆT NAM

1.2.3.1 Điểm giống nhau

Trung Quốc và Việt Nam có chênh lệch rất lớn về dân số và dịên tích,nhưng tình hình và đặc điểm dân tộc của hai nước này có nhiều mặt tươngđồng như: các dân tộc của hai nước này đều có thể chia thành dân tộc đa số vàdân tộc thiểu số; dân tộc đa số chiếm hơn 80% dân số cả nước; các dân tộc sinhsống xen kẽ với nhau; trình độ phát triển kinh tế - xã hội của các dân tộc thiểu

số tương đối thấp Ngoài ra, một số dân tộc của Trung Quốc và Việt Nam cóthể chịu những ảnh hưởng từ nước ngoài, thế lực thù địch nước ngoài có thểlợi dụng vấn đề dân tộc gây bất ổn tại vùng dân tộc thiểu số

Những nguyên nhân sau đây đã tạo nên sự giống nhau về tình hình và đặcđiểm dân tộc của Trung Quốc và Việt Nam:

- Hoàn cảnh tự nhiên và đặc điểm địa lý giống nhau Trung Quốc và ViệtNam đều có vùng đồng bằng, miền núi, cao nguyên Dân tộc đa số sinh sốngtrên khắp cả nước, tập trung tại vùng đồng bằng Các dân tộc thiểu số chủ yếusinh sống tại miền núi, cao nguyên và vùng xa xôi hẻo lánh, điều kiện sản xuất,sinh hoạt và đi lại tương đối khó khăn Đây là một trong những nguyên nhânkhách quan làm cho sự phát triển của các dân tộc không đồng đều với nhau.

- Các đặc điểm kinh tế - xã hội của hai nước này có nhiều nét tương đồng

Từ lâu Trung Quốc và Việt Nam cùng chịu ảnh hưởng của Nho giáo, thời kỳphong kiến của cả hai nước đều hơn 1 nghìn năm Mô hình sản xuất tiểu nông

và kinh tế tự cấp tự túc đã tồn tại từ lâu trong các dân tộc thiểu số của hai nướcnày Những nhân tố này làm cho tổ chức xã hội, mô hình sản xuất nông nghiệplúa nước của hai nước này có nhiều mặt tương đồng

- Một số dân tộc của hai nước có chung nguồn gốc lịch sử Hơn 10 dân tộcthiểu số sinh sống dọc theo đường biên giới lục địa Trung - Việt, một số dân tộc

có chung nguồn gốc lịch sử, như các dân tộc Dao, Hà Nhì, La Hủ, Pu Péo, Khơ

mú, Thái, Bố Y, Kinh, Di Lô Lô, Hán Hoa, Ngái, Miêu Hmong, Choang Tày, Nùng Sự đi lại và giao lưu kinh tế, văn hóa của những dân tộc này đãdiễn ra từ lâu Vì thế, đặc điểm dân tộc của miền Tây nam Trung Quốc và miềnBắc Việt Nam cơ bản tương đồng

-1.2.3.2 Điểm khác biệt

1) Tiêu chuẩn phân loại dân tộc theo ngôn ngữ của Trung Quốc và ViệtNam khác nhau Do nhiều nguyên nhân khác nhau, tiêu chuẩn phân loại dân tộctheo ngôn ngữ của Trung Quốc và Việt Nam khác nhau, làm cho phân loại dântộc theo ngôn ngữ của hai nước không tương đồng Theo quan điểm của họcgiả Việt Nam, tiếng Việt thuộc Nhóm ngôn ngữ Việt - Mường Ngữ hệ Nam Á.Nhưng theo quan điểm của học giả Trung Quốc, bây giờ vẫn chưa xác định được tiếng Việt thuộc ngữ hệ nào và nhóm ngôn ngữ nào

2) Dân số và diện tích của Trung Quốc và Việt Nam có chênh lệch rất lớn.Dân tộc của Trung Quốc có dân số ít nhất là dân tộc Lạc Ba với số dân 2965

người (năm 2000), dân tộc của Việt Nam có dân số ít nhất là dân tộc Ơ Đu với

số dân 301 người (năm 1999) Với một diện tích rộng rãi, Trung Quốc cóđường biên giới lục địa giáp với 14 nước láng giềng, nhiều dân tộc sinh sốngdọc theo những đường biên giới này, 31 dân tộc có đồng tộc cư trú tại cácnước láng giềng, tình trạng này làm cho tình hình dân tộc và vấn đề dân tộc củaTrung Quốc phức tạp hơn

Tiểu kết chương 1

1 Tình hình và đặc điểm dân tộc là cơ sở khách quan để hoạch định và thựchiện chính sách dân tộc Chính sách dân tộc phải phù hợp với tình hình và đặcđiểm dân tộc mới có thể đạt được hiệu quả như mong muốn và giải quyết đượcvấn đề dân tộc Khi hoạch định và thực hiện chính sách dân tộc phải tính đếntình hình và đặc điểm dân tộc

2 Một số đặc điểm dân tộc của Trung Quốc và Việt Nam có tính phổ biến,như dân số của các dân tộc không đều nhau, trình độ phát triển kinh tế - xã hộicủa các dân tộc không đồng đều, nhiều nước đa dân tộc trên thế giới đều có đặcđiểm này Tình hình và đặc điểm dân tộc của Trung Quốc và Việt Nam có thểcoi là điển hình của Đông Á và Đông Nam Á

3 Sự giống nhau về tình hình và đặc điểm dân tộc của Trung Quốc và ViệtNam là một yếu tố khách quan ảnh hưởng đến sự giống nhau về chính sách dântộc của hai nước này

4 Trung Quốc và Việt Nam đều có những tình hình và đặc điểm dân tộc riêngcủa mình, trong đó đã thể hiện tính địa duyên của hai nước này Như miền BắcTrung Quốc có dân tộc Mông Cổ sinh sống dọc theo đường biên giới lục địa Trung

- Mông, miền Nam Việt Nam có dân tộc Khơme cư trú dọc theo biên

giới Việt Nam - Campuchia Và do đó tình hình dân tộc của từng vùng tại hainước này lại có những tình huống riêng.

Chính vì vậy, chính sách dân tộc của hai nước, ngoài những nét tươngđồng, cũng có những điểm khác biệt do những đặc điểm cụ thể của từng quốcgia quy định

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC XÂY DUNG CHÍNH

SÁCH DÂN TỘC CỦA TRUNG QUỐC VÀ VIỆT NAM

Lý thuyết về dân tộc của chủ nghĩa Mác - Lênin là lý thuyết khoa học do C.Mác và Ph Ăngghen sáng lập vào thế kỷ XIX, là bộ phận quan trọng của chủnghĩa Mác được Lênin phát triển Mác và Ăngghen lần đầu tiên ứng dụng chủnghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử vào, khảo sát và nghiêncứu dân tộc và vấn đề dân tộc, vạch ra quy luật và khuynh hướng phát triển củadân tộc và vấn đề dân tộc; xác định quan hệ giữa vấn đề dân tộc với vấn đề giaicấp, vấn đề xã hội, vấn đề cách mạng xã hội; đề ra các nguyên tắc lý luận đểgiải quyết vấn đề dân tộc, là kim chỉ nam cho việc giải quyết vấn đề dân tộcđúng đắn trong thực tế Lênin đã kế thừa và phát triển lý thuyết về dân tộc củachủ nghĩa Mác

Trung Quốc và Việt Nam là hai nước châu Á cùng theo con đường xã hộichủ nghĩa Hai nước đã vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin trong quá trình đấutranh cách mạng và xây dựng chủ nghĩa xã hội, trong đó gồm lý thuyết về dântộc của chủ nghĩa Mác - Lênin Lý luận về dân tộc của hai nước được thể hiệntrong quá trình vận dụng lý thuyết về dân tộc của chủ nghĩa Mác - Lênin vàothực tiễn, được thể hiện trong văn kiện đại hội Đảng, các nguyên tắc cơ bản củachính sách dân tộc, Hiến pháp và những luật pháp liên quan

2.1 LÝ LUẬN VỀ DÂN TỘC CỦA TRUNG QUỐC

2.1.1 SỰ VẬN DỤNG LÝ THUYẾT VỀ DÂN TỘC CỦA CHỦ NGHĨAMÁC - LÊNIN VÀO THỰC TIỄN TRUNG QUỐC

Quá trình hình thành quan niệm dân tộc của Đảng cộng sản Trung Quốcchịu ảnh hưởng của hoàn cảnh lịch sử xã hội nhất định, sự thành lập của Đảngcộng sản Trung Quốc là bắt đầu của lịch sử phát triển chính sách dân tộc TrungQuốc thời hiện đại Lý thuyết về dân tộc của chủ nghĩa Mác - Lênin đã được

vận dụng linh hoạt vào thực tiễn trong quá trình hình thành quan niệm dân tộccủa Đảng cộng sản Trung Quốc và chính sách dân tộc của Trung Quốc Lýthuyết về dân tộc của chủ nghĩa Mác - Lênin là bắt nguồn và là cơ sở lý luận của

lý luận dân tộc của Đảng cộng sản Trung Quốc trong thời kỳ mới thành lập Chủnghĩa Mác - Lênin bắt đầu được truyền bá tại Trung Quốc từ đầu thế kỷ XX

Trong Toàn tập Mác và Ăngghen có hơn 360 bài viết, cộng 2 triệu chữ liên

quan đến vấn đề dân tộc và thuộc địa, những bài viết này là cơ sở của hệ lý luậndân tộc Lênin và Xtalin đã kế thừa, phát triển tư tưởng lý luận dân tộc của Mác

và Ăngghen, ứng dụng trong thực tiễn Lý luận về phong trào giải phóng dântộc, phân biệt dân tộc áp bức và bị áp bức trong phạm vi thế giới trong giai đoạnchủ nghĩa đế quốc của Lênin, định nghĩa dân tộc của Xtalin, những bài viết vềdân tộc, vấn đề dân tộc của Lênin và Xtalin là nguồn gốc và cơ sở lý luận của lýluận dân tộc của Đảng cộng sản Trung Quốc khi Đảng cộng sản Trung Quốcvừa thành lập [98, tr.190-191]

Đầu thế kỷ XX, lý luận dân tộc của chủ nghĩa Mác - Lênin đã thông qua haicon đường truyền bá vào Trung Quốc Con đường thứ nhất là những người theocách mạng của Trung Quốc, đặc biệt là những người lãnh đạo đầu tiên của Đảngcộng sản Trung Quốc đã tìm hiểu, nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin và lý luậndân tộc của chủ nghĩa Mác - Lênin tại các nước như Pháp, Đức, Nga, sau khi vềnước, họ truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin trong công tác nghiên cứu, tuyên truyền

và thực tiễn Con đường thứ hai là bài viết và sách vở về chủ nghĩa Mác - Lênin và

lý luận dân tộc của chủ nghĩa Mác - Lênin được dịch sang tiếng Trung và xuất bản

tại Trung Quốc Năm 1906, một số nội dung của Tuyên ngôn Đảng cộng sản đã được tuyển chọn dịch sang tiếng Trung và công bố Năm 1908, một số lưu học sinh Trung Quốc tại Nhật Bản sáng lập Báo Thiên nghĩa tại Tokyo, báo này đã đăng một số nội dung của Tuyên ngôn Đảng cộng sản và Nguồn gốc của gia đình,

của chế độ tư hữu và của nhà nước của Ăngghen, đây là chứng cứ sớm nhất chứng

minh người Trung Quốc đã tiếp xúc với chủ nghĩa Mác - Lênin

và lý luận dân tộc của chủ nghĩa Mác - Lênin Ngày 16 tháng 4 năm 1919, số 16

của tạp chí Bình luận mỗi tuần đã đăng tải nội dung trích dịch của Tuyên ngôn Đảng cộng sản, tháng 5 Báo buổi sáng do Lý Đại Chiêu làm chủ biên mở

Chuyên mục nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin, đã đăng nội dung trích dịch của

Tuyên ngôn Đảng cộng sản Năm 1920, bản dịch tiếng Trung của Tuyên ngôn Đảng cộng sản do Trần Vọng Đạo dịch được xuất bản tại Thượng Hải, Phép biện chứng của tự nhiên của Ăngghen cũng được dịch sang tiếng Trung Những

tác phẩm trên là kinh điển của lý luận dân tộc của chủ nghĩa Mác - Lênin Cóthể nói trước khi Đảng cộng sản Trung Quốc thành lập, lý luận dân tộc của chủnghĩa Mác - Lênin đã được truyền bá tại Trung Quốc

Khi Đảng cộng sản Trung Quốc vừa thành lập, lý luận dân tộc của chủnghĩa Mác - Lênin đã ảnh hưởng đến những nhà lãnh đạo của Đảng cộng sảnTrung Quốc Người lãnh đạo chủ chốt và nhiều đảng viên chịu ảnh hưởng của

lý luận dân tộc của chủ nghĩa Mác - Lênin, nổi bật nhất là Lý Đại Chiêu, CùThu Bạch

Lý Đại Chiêu là một trong những người sáng lập Đảng cộng sản Trung Quốc,góp phần rất lớn vào việc triển khai công tác dân tộc tại miền Bắc Trung Quốc LýĐại Chiêu là người lãnh đạo sớm nhất của Đảng cộng sản Trung Quốc đề cập đếnvấn đề dân tộc và tự quyết dân tộc, trình bày về tư tưởng dân tộc lớn và chế độliên bang Khi giảng dạy Quan niệm lịch sử duy vật, Lý Đại Chiêu đã ứng dụngchủ nghĩa Mác - Lênin phân tích vấn đề xã hội và vấn đề dân tộc

Cù Thu Bạch là đảng viên sớm phiên dịch và giới thiệu lý luận dân tộc củachủ nghĩa Mác - Lênin Tháng 1 năm 1921, Cù Thu Bạch đến thăm Mát-xcơ-va.Ngày 10 tháng 3 năm 1921, trong Đại hội lần thứ XX của Đảng cộng sản Nga,

Xtalin trình bày báo cáo Nhiệm vụ trước mắt về vấn đề dân tộc của Đảng, Cù

Thu Bạch đã phiên dịch văn kiện và tài liệu của Đại hội lần này phát biểu trên

Báo buổi sáng tại Bắc Kinh vào ngày 22 tháng 6 năm 1921 Đây là lần đầu tiên Nhiệm vụ trước mắt về vấn đề dân tộc của Đảng của Xtalin được dịch sang

tiếng Trung, bản dịch văn đó có thể coi là báo cáo khảo sát vấn đề dân tộc của

Liên Xô cũ, là một văn kiện quan trọng trong quá trình hình thành và phát triểncủa chính sách và lý luận dân tộc của Đảng cộng sản Trung Quốc [98].

Thắng lợi của Cách mạng tháng Mười Nga đã thúc đẩy sự truyền bá củachủ nghĩa Mác - Lênin tại Trung Quốc, thức tỉnh ý thức dân tộc và ý thức giaicấp của dân chúng Trung Quốc, thúc đẩy sự bùng nổ của Phong trào Ngũ Tứ vàphát triển của phong trào văn hóa mới Cách mạng tháng Mười thắng lợi, lýluận của chủ nghĩa Mác - Lênin đã biến thành sự thật và thể hiện một tương laitốt đẹp, nhiều người tri thức Trung Quốc đi tìm hiểu lý luận chỉ đạo của Cáchmạng tháng Mười – chủ nghĩa Mác - Lênin Ngày 4 tháng 5 năm 1919, Phongtrào Ngũ Tứ bùng nổ, phong trào Ngũ Tứ đã mở rộng ảnh hưởng của Cáchmạng tháng Mười, giải phóng tư tưởng của người dân Sau phong trào Ngũ

Tứ, một số tổ chức và tạp chí được thành lập, triển khai công tác nghiên cứu vàtuyên truyền chủ nghĩa Mác - Lênin Phong trào Ngũ Tứ đã thúc đẩy sự pháttriển của tư tưởng dân tộc Trung Quốc

Trong quá trình tiếp thu chủ nghĩa Mác - Lênin, các nhà lãnh đạo của Đảngcộng sản Trung Quốc đã tiếp thu những lý thuyết về dân tộc và vấn đề dân tộc củachủ nghĩa Mác - Lênin, như trong những văn kiện của các kỳ Đại hội Đảng lần thứ

I (năm 1921), lần thứ II (năm 1922), lần thứ III (năm 1923) đã thể hiện nguyên tắcbình đẳng dân tộc, đây là một trong những nguyên tắc cơ bản của lý thuyết về dântộc và vấn đề dân tộc của chủ nghĩa Mác - Lênin Ngoài ra, sự truyền bá của lýluận và tư tưởng chủ nghĩa dân tộc phương Tây, tình hình quốc tế và xu hướngphát triển của cách mạng thế giới đều có ảnh hưởng rất lớn đối với quan niệm dântộc của những người sáng lập Đảng cộng sản Trung Quốc

Qua nghiên cứu tác phẩm và lời phát biểu của các nhà lãnh đạo của Đảng

và Nhà nước, giới học giả Trung Quốc đã tổng kết quan niệm về dân tộc củacác nhà lãnh đạo, hình thành lý luận dân tộc của Mao Trạch Đông, Chu Ân Lai,Đặng Tiểu Bình, tập thể lãnh đạo đời thứ ba (đồng chí Giang Trạch Dân là hạtnhân) của Đảng cộng sản Trung Quốc Những lý luận dân tộc trên mang nhữngđặc điểm của từng thời kỳ, cũng có nội dung kế thừa từ giai đoạn trước Những

lý luận dân tộc trên là cơ sở lý luận của công tác dân tộc và chính sách dân tộcTrung Quốc qua từng thời kỳ.

Ngoài những lý luận dân tộc của các nhà lãnh đạo Đảng và Nhà nước, cơ

sở lý luận của chính sách dân tộc Trung Quốc còn được thể hiện trong hiếnpháp, nội dung của các văn kiện đại hội Đảng, luật pháp cơ bản của Nhà nước.2.1.2 NHỮNG NỘI DUNG VỀ DÂN TỘC CỦA VĂN KIỆN ĐẠI HỘIĐẢNG

Trước khi nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa thành lập, quan niệm dântộc của Đảng cộng sản Trung Quốc đã trải qua một quá trình dần dần hình thành

và phát triển, nhiều quan điểm dân tộc và cương lĩnh dân tộc mới được đề ratrong các kỳ Đại hội Đảng, và được sửa đổi trong thực tiễn cách mạng Trướcnăm 1949, Đảng cộng sản Trung Quốc đã tổ chức Đại hội Đảng 7 lần, trongnhững Đại hội Đảng này, Đại hội lần thứ II, thứ VI, thứ VII có đóng góp rất lớnđối với sự hình thành và phát triển của cương lĩnh và chính sách dân tộc củaĐảng cộng sản Trung Quốc

2.1.2.1 Đại hội Đảng lần thứ I

Cương lĩnh đầu tiên của Đảng cộng sản Trung Quốc được thông qua vàonăm 1921 đã đề ra: ―Đối với những người chấp nhận đảng cương và chínhsách của Đảng ta, có ý nguyện trở thành đảng viên trung thực, thông qua mộtđảng viên giới thiệu, không phân biệt giới tính, không phân biệt dân tộc, đều cóthể kết nạp vào Đảng, trở thành đồng chí của ta‖ Nội dung này phản ánh trongvấn đề tổ chức của Đảng cộng sản Trung Quốc chứng tỏ nguyên tắc bình đẳngdân tộc, đây là biểu hiện cụ thể của tư tưởng bình đẳng dân tộc [109]

2.1.2.2 Đại hội Đảng lần thứ II

Tháng 7 năm 1922, Đại hội Đảng lần thứ II họp tại Thượng Hải, Đại hội lầnnày đã thông qua Tuyên ngôn Tuyên ngôn này đã phân tích vấn đề dân tộc của xãhội Trung Quốc thời kỳ đó, phân tích nguồn gốc của áp bức dân tộc và không bìnhđẳng giữa các dân tộc trong xã hội cũ Tuyên ngôn này đề ra chủ trương bình đẳngdân tộc và đoàn kết giữa các dân tộc, lần đầu tiên đề cập đến tự quyết

dân tộc, và cho rằng ―sau khi đánh đổ chủ nghĩa đế quốc tư bản, mới có thểthực hiện bình đẳng và tự quyết‖ Tư tưởng và quan điểm cơ bản của tuyênngôn này đã chỉ đạo công tác dân tộc của Đảng cộng sản Trung Quốc đến khiĐại hội Đảng lần thứ VI (năm 1928) khai mạc [109].

2.1.2.3 Đại hội Đảng lần thứ III

Tháng 6 năm 1923, Đại hội Đảng lần thứ III họp tại Quảng Châu, Đại hội

lần này đã thông qua Bản thảo của Đảng cương Đảng cộng sản Trung Quốc,

Đại hội quy định rõ rằng về thực hiện bình đẳng dân tộc và đoàn kết, liên hợpgiữa các dân tộc, Đại hội đề ra vùng dân tộc thiểu số nên được hưởng quyền lợi

tự quyết bình đẳng và đầy đủ, giáo dục phải tuyệt đối tách rời tôn giáo Tuyênngôn của Đại hội lần này chỉ ra, sứ mệnh của Đảng cộng sản Trung Quốc làthông qua cách mạng quốc dân giải phóng dân tộc Trung Quốc khỏi ách áp bức

về dân tộc và chính sách dân tộc

2.1.2.5 Đại hội Đảng lần thứ VI

Với sự giúp đỡ của Quốc tế cộng sản, tháng 6 năm 1928, Đại hội Đảng lần

thứ VI họp tại Mát-xcơ-va, Đại hội lần này đã thông qua Nghị quyết về vấn đề dân tộc chỉ ra, vấn đề dân tộc thiểu số trong nước của Trung Quốc có ý nghĩa

quan trọng đối với cách mạng Đại hội lần này xác định: thống nhất Trung Quốc

và thừa nhận quyền tự quyết dân tộc là một nguyên tắc Đại hội đã thông quaĐiều lệ Đảng, trong đó quy định các dân tộc được sử dụng ngôn ngữ dân tộccủa họ để thuận tiện cho công tác Đây là chủ chương nhằm phát triển văn hóadân tộc thiểu số và tôn trọng ngôn ngữ chữ viết dân tộc thiểu số của Đảng cộng