Ảnh hưởng của nhân sinh quan phật giáo đến đời sống tinh thần cư dân đồng bằng sông hồng hiện nay

Từ những lý do trên đây, nghiên cứu sinh chọn đề tài “Ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần cư dân đồng bằng sông Hồng hiện nay” cho luận án tiến sĩ triết học của

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-*** -NGUYỄN THỊ THÚY HẰNG

ẢNH HƯỞNG CỦA NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO ĐẾN ĐỜI SỐNG TINH THẦN CƯ DÂN ĐỒNG BẰNG SÔNG

HỒNG HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-*** -NGUYỄN THỊ THÚY HẰNG

ẢNH HƯỞNG CỦA NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO ĐẾN ĐỜI SỐNG TINH THẦN CƯ DÂN ĐỒNG BẰNG SÔNG

HỒNG HIỆN NAY Chuyên ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng

và chủ nghĩa duy vật lịch sử

Mã số: 62.22.80.05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Hùng Hậu

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của GS.TS Nguyễn Hùng Hậu Các số liệu, tài liệu được sử dụng trong luận án

là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng Các kết luận khoa học của luận án chưa từng công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Nguyễn Thị Thúy Hằng

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU 1Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 6

1.1 Các công trình nghiên cứu về nhân sinh quan Phật giáo 6

1.2 Các công trình nghiên cứu về đời sống tinh thần và ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần ở Việt Nam 14

1.2.1 Các công trình nghiên cứu về đời sống tinh thần 14 1.2.2 Các công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần ở Việt Nam 17

1.3 Các công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến

đời sống tinh thần cư dân đồng bằng sông Hồng hiện nay 24

1.4 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án 27

Chương 2: ẢNH HƯỞNG CỦA NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO ĐẾN ĐỜI SỐNG TINH THẦN CƯ DÂN ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN 29

2.1 Nhân sinh quan Phật giáo và nhân sinh quan Phật giáo vùng đồng bằng sông

Hồng 29

2.1.1 Nhân sinh quan Phật giáo 29 2.1.2 Nhân sinh quan Phật giáo vùng đồng bằng sông Hồng 42

2.2 Đời sống tinh thần và những nhân tố ảnh hưởng đến đời sống tinh thần của

cư dân đồng bằng sông Hồng hiện nay 55

2.2.1 Đời sống tinh thần của cư dân đồng bằng sông Hồng hiện nay 55 2.2.2 Những nhân tố ảnh hưởng đến đời sống tinh thần cư dân đồng bằng sông Hồng hiện nay 71

Chương 3: ẢNH HƯỞNG CỦA NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO ĐẾN ĐỜI SỐNG TINH THẦN CƯ DÂN ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY - THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 77

3.1 Thực trạng ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần

cư dân đồng bằng sông Hồng hiện nay 77

3.1.1 Ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến đạo đức của cư dân đồng bằng sông Hồng hiện nay 77 3.1.2 Ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến lối sống của cư dân đồng bằng sông Hồng hiện nay 91 3.1.3 Thực trạng ảnh hưởng nhân sinh quan Phật giáo đến văn hóa nghệ thuật của cư dân đồng bằng sông Hồng hiện nay 104

3.2 Những vấn đề đặt ra từ thực trạng ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo

đến đời sống tinh thần cư dân ĐBSH hiện nay 113

Tiểu kết chương 3 117Chương 4: QUAN ĐIỂM VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰMPHÁT HUY ẢNH HƯỞNG TÍCH CỰC, HẠN CHẾ ẢNH HƯỞNG TIÊUCỰC CỦA NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO ĐẾN ĐỜI SỐNG TINH THẦN CƯ DÂN ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY 119

4.1 Quan điểm nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực

của nhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần cư dân ĐBSH hiện nay 119

4.1.1 Đổi mới nhận thức về vai trò của tôn giáo nói chung và Phật giáo nói riêng đối với đời sống tinh thần cư dân ĐBSH hiện nay 119 4.1.2 Phát huy ảnh hưởng tích cực của nhân sinh quan Phật giáo ở

ĐBSH hiện nay phải gắn liền với khắc phục những ảnh hưởng tiêu cực, gắn liền xây với chống nhằm xây dựng đời sống tinh thần phong phú, lành mạnh cho cư dân trong vùng 122

4.1.3 Phát huy ảnh hưởng tích cực của nhân sinh quan Phật giáo phải gắn liền

4.2 Một số giải pháp chủ yếu 128

4.2.1 Xây dựng môi trường kinh tế - xã hội ở ĐBSH hiện nay thuận lợi để phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của nhân sinh quan Phật giáo 129 4.2.2 Tăng cường công tác tuyên truyền và giáo dục giúp cho cư dân vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay nhận thức đúng giá trị cũng như hạn chế của nhân sinh quan Phật giáo 135 4.2.3 Khuyến khích, lôi cuốn tăng ni, Phật tử trong vùng tham dự vào các hoạt động xã hội nhân đạo, từ thiện nhằm phát huy truyền thống nhập thế tích cực của nhân sinh quan Phật giáo vùng ĐBSH 140 4.2.4 Đấu tranh chống những hành vi lợi dụng Phật giáo gây ảnh hưởng xấu đến đời sống tinh thần cư dân ĐBSH hiện nay 144

Tiểu kết chương 4 147KẾT LUẬN 149DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 151TÀI LIỆU THAM KHẢO 152PHỤ LỤC 165

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đồng bằng sông Hồng là cái nôi hình thành dân tộc đồng thời cũng là quêhương của các nền văn hóa nổi tiếng trải dài suốt tiến trình lịch sử văn minh ViệtNam Từ thời đại Hùng Vương tới ngày nay, lịch sử văn minh Việt Nam là sự pháttriển tiếp nối của ba nền văn hóa lớn: văn hóa Đông Sơn, văn hóa Đại Việt, văn hóaViệt Nam và tiêu biểu cho ba nền văn hóa ấy là các trung tâm Bạch Hạc, Cổ Loa,Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội đều quy tụ ở đồng bằng sông Hồng (ĐBSH) Làcội nguồn nhưng đồng thời cũng là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của

cả nước, ở đồng bằng sông Hồng đã hình thành và định hình những truyền thốngvăn hóa lâu đời, thể hiện trong đời sống lao động sản xuất, sinh hoạt vật chất, trongcác quan hệ xã hội và đời sống tinh thần… Đó là kết tinh những tri thức, những ứng

xử với tự nhiên, xã hội và những ảnh hưởng áp đặt từ bên ngoài của cư dân đồngbằng sông Hồng Là trung tâm của cả nước trong suốt tiến trình lịch sử, nên ởĐBSH đã diễn ra và chứng kiến nhiều biến động lịch sử, xã hội căn bản Do vậy,chủ nhân của đồng bằng sông Hồng vừa mang trong mình những truyền thống lâuđời bền chắc, vừa thích ứng, theo kịp với những biến động lịch sử và thể hiện vai tròdẫn dắt đời sống tinh thần của cả nước

Trong tiến trình lịch sử ấy, cư dân đồng bằng sông Hồng đã sớm giao tiếp vớithế giới bên ngoài, tiếp thu những ảnh hưởng văn hóa, trong đó có ảnh hưởng tôn giáo,tín ngưỡng, đặc biệt là Phật giáo Ngay những thế kỷ đầu Công nguyên, Phật giáo đãđược các nhà sư Ấn Độ truyền đến, rồi sau đó là Phật giáo Đại thừa qua con đườngTrung Quốc du nhập vào và nơi đến đầu tiên đều là đồng bằng sông Hồng Khoảng thế

kỷ II - III, Luy Lâu (Thuận Thành, Bắc Ninh thuộc ĐBSH hiện nay) đã trở thành mộttrong những trung tâm đạo Phật lớn nhất cả nước Đến thời Lý - Trần, Phật giáo pháttriển rộng khắp vùng ĐBSH, trở thành chỗ dựa tinh thần của các triều đại phong kiến

Từ thời Lê trở đi, do Khổng giáo là hệ tư tưởng chính thống của nhà nước phong kiến,nên Phật giáo ở ĐBSH mất vai trò chủ đạo, nhưng nó lại đi sâu vào đời sống tâm linhcủa quần chúng, trở thành một thứ đạo đức ứng xử của nhân dân Trong môi trườngthuận lợi này, Phật giáo đã hòa quyện với tín ngưỡng dân gian, làm biến dạng khôngchỉ các tín ngưỡng dân gian, mà ngay với bản thân Phật giáo, tạo

nên một thứ tôn giáo - tín ngưỡng độc đáo, đó là Phật giáo dân gian Dù cho lịch sửvới những thăng trầm của các triều đại nhưng đồng bằng sông Hồng vẫn là trungtâm Phật giáo lớn, có ảnh hưởng rộng khắp cả nước Hiện nay, những ảnh hưởngcủa Phật giáo nói chung và nhân sinh quan Phật giáo nói riêng vẫn tiếp tục, đan xen,sâu sắc, phong phú đến đời sống tinh thần cư dân nơi đây trên cả hai bình diện tíchcực và tiêu cực Vì vậy, đòi hỏi chúng ta phải dùng quan điểm khoa học để nghiêncứu một cách toàn diện ảnh hưởng của Phật giáo - đặc biệt là nhân sinh quan Phậtgiáo, từ đó có cơ sở khoa học rút ra những quan điểm, biện pháp nhằm phát huy ảnhhưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của nhân sinh quan Phật giáo đến đờisống tinh thần cư dân ĐBSH hiện nay là việc làm rất cần thiết.

Hơn nữa, trong bối cảnh toàn cầu hóa và phát triển kinh tế thị trường, vùngĐBSH hiện nay đang có bước chuyển mình quan trọng, đã đạt được những thànhtựu to lớn về kinh tế, ổn định và từng bước nâng cao đời sống tinh thần cho ngườidân Người dân được thụ hưởng nhiều mô hình, hình thức giải trí thông qua cácphương tiện truyền thông như internet, điện thoại, truyền hình… Đi cùng với nhữnggiá trị tích cực của nền kinh tế thị trường, mặt trái cũng đã bắt đầu lộ rõ Cư dânĐBSH hiện nay đang phải đối mặt với một thực trạng đáng lo ngại về mặt đạo đức

xã hội Con người bị cuốn vào vòng xoáy của lợi nhuận Lối sống nhanh, sống gấptrở nên phổ biến Những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của cư dân ĐBSH hunđúc hàng ngàn năm bị xem nhẹ, thậm chí bị bỏ qua Con người lao vào kiếm tiền đểrồi đôi khi bị chính đồng tiền chi phối, điều khiển Tất cả mọi thứ đều có thể đem racân, đong, đo, đếm, kể cả nhân cách của con người Tỷ lệ những vụ trọng án nhưgiết người cướp của, tham ô, tham nhũng,… ngày một gia tăng Mặt trái của nềnkinh tế thị trường đã và đang ngày đêm trực tiếp tác động đến nền đạo đức, văn hóatruyền thống của người dân nơi đây Để khắc phục mặt trái của nền kinh tế thịtrường ở khu vực ĐBSH hiện nay, có rất nhiều cách thức và phương pháp, mộttrong số đó là chúng ta có thể khai thác nhiều hơn nữa những giá trị tâm linh của cáctôn giáo và triết thuyết phương Đông, đặc biệt là Phật giáo với quan niệm nhân sinhsâu sắc, tinh túy vốn đã chiếm một phần không nhỏ trong đời sống tinh thần của cưdân ở đây Phát triển ảnh hưởng tích cực của nhân sinh quan Phật giáo trong việcgiáo dục và giúp đỡ người dân ĐBSH, nhất là thanh thiếu niên hiểu và sống hướngthiện, khoan dung với tinh thần từ bi, hỉ xả là một việc cần thiết Làm được

như vậy mỗi người sẽ tự định hướng cho bản thân mình trong cuộc đời, giữ gìnlương tâm và thực hiện nghĩa vụ của mình, sống vì mình và vì người khác Đó cũng

là cách tự giác góp phần để cả xã hội tốt đẹp hơn

Từ những lý do trên đây, nghiên cứu sinh chọn đề tài “Ảnh hưởng của nhân

sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần cư dân đồng bằng sông Hồng hiện nay”

cho luận án tiến sĩ triết học của mình, với kỳ vọng góp phần nghiên cứu, làm sáng tỏ

và phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của nhân sinh quanPhật giáo đến đời sống tinh thần cư dân đồng bằng sông Hồng hiện nay

2 Mục đích và nhiệm vụ của luận án

* Mục đích của luận án:

Trên cơ sở hệ thống hóa một số vấn đề về nhân sinh quan Phật giáo nói chung

và nhân sinh quan Phật giáo vùng ĐBSH nói riêng, cùng với đời sống tinh thần của cưdân ĐBSH hiện nay, luận án phân tích thực trạng ảnh hưởng của nhân sinh quan Phậtgiáo đến đời sống tinh thần cư dân ĐBSH hiện nay, từ đó, đưa ra quan điểm và một sốgiải pháp chủ yếu nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực củanhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần cư dân ĐBSH hiện nay

* Nhiệm vụ của luận án:

- Làm rõ nội dung của nhân sinh quan Phật giáo nói chung và nhân sinh quan Phậtgiáo vùng ĐBSH nói riêng, cùng với đời sống tinh thần của cư dân ĐBSH hiện nay

tinh thần cư dân ĐBSH hiện nay và những vấn đề đặt ra

tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của nhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần

cư dân ĐBSH hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu:

Ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần cư dân ĐBSH hiện nay

* Phạm vi nghiên cứu:

- Về không gian: Nghiên cứu ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến

một số lĩnh vực của đời sống tinh thần, cụ thể là đạo đức, lối sống, văn hóa nghệ

thuật qua một số tỉnh thành đông dân, có nhiều hoạt động Phật giáo ở ĐBSH hiện

nay, gồm các tỉnh: Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định

- Về thời gian: đề tài giới hạn từ khi đổi mới (năm 1986) đến nay, đặc biệt là

từ năm 1990, Bộ Chính trị ra nghị quyết “Tăng cường công tác tôn giáo trong tình hình

mới” (gọi tắt là Nghị quyết số 24) Nghị quyết này đề ra những quan điểm về công tác tôn

giáo phù hợp với tình hình đất nước đang bước vào giai đoạn đầu của công cuộc đổi mới

- Về đối tượng khảo sát: Bao gồm 02 nhóm đối tượng đang sinh sống, học

tập và làm việc trên địa bàn 05 tỉnh: Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định

thuộc vùng ĐBSH hiện nay: Một là, những người không phải là nhà tu hành Phật giáo

(lựa chọn theo nghề nghiệp và độ tuổi, gồm cả tín đồ Phật giáo (Phật tử) và những người

không phải tín đồ Phật giáo); Hai là, những nhà tu hành Phật giáo.

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

* Cơ sở lý luận: Luận án được thực hiện trên cơ sở lý luận duy vật biện

chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quanđiểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về đời sống tinh thần, nhân sinh quan cũng như

về tín ngưỡng, tôn giáo nói chung, Phật giáo nói riêng Đồng thời, luận án còn dựavào kinh điển của Phật giáo như Kinh Tăng chi bộ, Kinh Trường A hàm, KinhTương Ưng Ngoài ra, luận án còn kế thừa, tiếp thu có chọn lọc những tư tưởngcủa một số công trình nghiên cứu khoa học đã có như các bài viết, luận án, các tưliệu điều tra, khảo sát… có liên quan đến nội dung được đề cập trong luận án

* Phương pháp nghiên cứu: Luận án dựa trên phương pháp luận của chủ

nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đồng thời sử dụng các phươngpháp nghiên cứu cơ bản như phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp, diễn dịch, quynạp, logic - lịch sử Bên cạnh đó, luận án còn kết hợp các phương pháp nghiên cứu liênngành và chuyên ngành như sử học, văn hóa học, dân tộc học,

điều tra xã hội học, thống kê, v.v… nhằm thực hiện mục đích, nhiệm vụ đề ra

5 Đóng góp về mặt khoa học của luận án

quan Phật giáo vùng ĐBSH nói riêng trên những nội dung chủ yếu, dưới góc độ ảnhhưởng của nó đến một số mặt của đời sống tinh thần cư dân ĐBSH từ 1986 đến nay

- Luận án đề xuất quan điểm và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy ảnhhưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của nhân sinh quan Phật giáo đến đời sốngtinh thần cư dân ĐBSH hiện nay.

6 Ý nghĩa thực tiễn của luận án

Kết quả nghiên cứu của luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho việcnghiên cứu, giảng dạy các môn học như: Triết học, Tôn giáo học, Văn hóa học, Đạođức học, Lịch sử tư tưởng Việt Nam… ở các cơ sở nghiên cứu và đào tạo thuộc khốingành khoa học xã hội và nhân văn

7 Kết cấu của luận án

Ngoài Lời cam đoan, Mục lục, Mở đầu, Kết luận, Danh mục công trình khoahọc của tác giả liên quan đến luận án, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung củaluận án gồm 4 chương, 10 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Các công trình nghiên cứu về nhân sinh quan Phật giáo

Các công trình thuộc hướng nghiên cứu này được một số nhà nghiên cứuPhật giáo có tên tuổi trong nước cũng như nước ngoài công bố, đã có nhiều đónggóp quan trọng trong việc phân tích, trình bày những nội dung cơ bản của nhân sinhquan Phật giáo, đồng thời nhấn mạnh những yếu tố tích cực và ý nghĩa của nhânsinh quan trong triết học Phật giáo

Phan Văn Hùm viết cuốn Phật giáo Triết học [65] năm 1943, Nhà xuất bản

Tân Việt ấn hành, dưới góc độ tiếp cận triết học, tác giả tập trung phân tích nguyên

lý của Phật giáo nguyên thủy: vấn đề tâm và vật, Ngũ uẩn, Nghiệp, Thiền định Tácgiả cho rằng, “cả triết học Phật giáo gom lại chỉ quanh quẩn giải quyết thập nhịnhân duyên và tứ diệu đế” [65, 81-82] Trên cơ sở đó, tác giả bàn đến sự phát triểncủa triết học Phật giáo sau khi đức Phật nhập diệt, chỉ ra sự khác biệt giữa Tiểu thừa

và Đại thừa trong quan niệm về vũ trụ luận, nhận thức luận, giải thoát luận và luân

lý Theo tác giả, mặc dù Phật giáo chịu ảnh hưởng nhiều của nhận thức luận nhưngvẫn không xa rời giải thoát luận và luân lý Bởi vì, xét đến cùng quan niệm về nhânsinh vẫn là cốt lõi trong triết học Phật giáo Vì tiếp cận dưới góc độ triết học, nêncuốn sách chủ yếu đưa ra những nhận định chung nhất về bản thể luận, nhận thứcluận của triết học Phật giáo Nhiều nội dung trong nhân sinh quan của Phật giáo cầnphải luận giải một cách đầy đủ, cụ thể và chi tiết, tác giả chưa đề cập đến

Đức Phật và Phật pháp [129] là một tác phẩm xuất sắc của Đại Đức Narada

Maha Thera, do Phạm Kim Khánh dịch, Thành hội Phật giáo Thành phố Hồ ChíMinh ấn hành năm 1989 Trong cuốn sách này, tác giả đã có những phân tích khásâu sắc về nội dung của nhân sinh quan Phật giáo như: Tứ diệu đế, thập nhị nhânduyên, Niết bàn, nghiệp báo Đặc biệt, tác giả đã có những lý giải về Niết bàn, đặctính của Niết bàn, con đường đến Niết bàn Theo tác giả, để đến Niết bàn cần thựchiện ba con đường là Giới, Định tâm và Tuệ Minh Sát Bên cạnh đó, tác giả còndành chương cuối cùng để nói về Tứ Vô Lượng Tâm (Từ, Bi, Hỉ, Xả) Đây là mộtcông trình có sự đầu tư công phu, trình độ hiểu biết Phật pháp uyên thâm, nhất làkinh điển Phật giáo, giới thiệu sự thuyết giảng đầu tiên của đức Phật một cách rõràng, giản dị mà vẫn giữ được tinh thần khoa học sâu sắc, rất hữu ích cho tác giả củaluận án trong việc nghiên cứu, đánh giá đúng về nhân sinh quan Phật giáo

Trong cuốn Đại cương triết học Phật giáo [76] của Tưởng Duy Kiều được

Nhà xuất bản Thuận Hóa - Huế xuất bản năm 1957 do Thích Đạo Quang dịch.Trong công trình này, Tưởng Duy Kiều không trình bày nội dung của Phật giáo theologic mà các nhà nghiên cứu khác thường tiếp cận từ thế giới quan đến nhân sinhquan, trong nhân sinh quan thì phải nói ngay đến Tứ diệu đế Tưởng Duy Kiều đithẳng vào từng vấn đề của thế giới quan cũng như nhân sinh quan của Phật giáo.Tuy nhiên, đây là công trình đại cương về triết học Phật giáo, cho nên tác giả mớichỉ bước đầu nói về giáo lý nhân sinh, còn nhiều nội dung của nhân sinh quan Phậtgiáo như: Hữu dư Niết bàn, Vô dư Niết Bàn, Giới, Định, Tuệ, Tứ vô lượng tâm chưa bàn đến hoặc bàn đến chưa sâu rất cần được nghiên cứu tiếp Song, đây làcông trình nghiên cứu của một học giả ở Trung Hoa - nơi mà Phật giáo du nhập vàphát triển rất sớm Chính vì vậy, tác giả của luận án nghiên cứu để thấy sự đa dạngtrong cách nhìn của các học giả về Phật giáo

Kimura Taiken là một học giả Nhật Bản chuyên khảo cứu về triết học Ấn Độ

với hàng loạt tác phẩm nổi tiếng như Lịch sử tôn giáo và triết học Ấn Độ, Sáu Phái triết học Ấn Độ, Nguyên thủy Phật giáo tư tưởng luận, Tiểu thừa Phật giáo tư tưởng luận, Đại thừa Phật giáo tư tưởng luận… Trong tác phẩm Đại thừa Phật giáo tư tưởng luận [121], do Thích Quảng Độ dịch, Nhà xuất bản Khuông Việt – Sài Gòn ấn hành

năm 1969, Kimura Taiken đi vào nghiên cứu giai đoạn Phật giáo chia thành các tôngphái và quá trình hình thành tư tưởng Phật giáo Đại thừa Tuy nhiên, để đưa ra đượcnhững kết luận về sự xuất hiện và phát triển của Phật giáo Đại thừa, Kimura Taiken đãphải tham chiếu với Nguyên thủy Phật giáo về các vấn đề thế giới quan và nhân sinhquan, giải thích đặc tính của tư tưởng Phật giáo, giá trị của cuộc đời,

ý nghĩa của đạo đức trong Phật giáo Theo Kimura Taiken, điểm then chốt trongtriết học Phật giáo là việc giải quyết vấn đề nhân sinh, tìm ra chỗ quy hướng của kiếpngười, tìm thấy một phương châm thực tiễn để quyết định cho lẽ sống của con người.Ông cho rằng, “Dù Phật giáo có cho nhân sinh là thống khổ thật, nhưng đứng trên lậptrường giải thoát thì Phật giáo lại cho nhân sinh có một giá trị cao quý Bởi thế nếu đem

so sánh Phật giáo với bất cứ giáo phái nào ở Ấn Độ, ta có thể nói Phật giáo là nhân sinhkhẳng định luận Song điều đó hoàn toàn lấy tâm làm tiêu chuẩn nên mới có một kết luận

trung đạo để phê phán giá trị nhân sinh ” [121, 30] Thông qua Đại thừa Phật giáo tư

tưởng luận, KimuraTaiken đã có nhiều đánh giá sâu sắc, khách quan, toàn diện về những

tư tưởng của triết học Phật giáo, đặc biệt là nhân sinh quan, rất hữu ích cho tác giả củaluận án trong quá trình nghiên cứu

Tư tưởng Phật học (con đường thoát khổ) [112] của Walpola Rahula, do

Thích nữ Trí Hải dịch, Nhà xuất bản Tu thư Đại học Vạn Hạnh ấn hành năm 1971,

là một cuốn sách tóm lược những tư tưởng căn bản của giáo lý Phật giáo Trongcuốn sách, Walpola Rahula đã có cái nhìn sâu sắc quan niệm về nhân sinh của Phậtgiáo, chỉ ra được tinh thần của đức Phật: người là nơi nương tựa của chính mình,còn ai khác nữa có thể làm nơi nương tựa Khi trình bày về Tứ diệu đế, Rahula đãchỉ ra được sự ưu việt trong quan niệm của đức Phật về cuộc đời, “Phật giáo không

bi quan cũng không lạc quan Có thể nói Phật giáo là thực tiễn, vì Phật giáo có quanđiểm thực tiễn về nhân sinh và vũ trụ Nó chỉ nói cho bạn biết một cách chân xác

và khách quan bạn là gì và thế giới chung quanh bạn là gì, và chỉ cho bạn conđường đưa đến tự do hoàn toàn, thanh bình, an tịnh và hạnh phúc” [112, 26] Cuốnsách này phần nào giúp cho tác giả của luận án hiểu rõ hơn giáo lý của Phật giáo vànhững quan điểm của Phật giáo đối với đời sống xã hội hiện nay

Năm 1989, cuốn Lược sử Phật giáo Ấn Độ [75] của Thích Thanh Kiểm được

Nhà xuất bản Thành hội Phật giáo Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành Tác giả bắt đầuphương pháp tiếp cận từ Tứ Đế (Khổ đế, Tập đế, Diệt Đế, Đạo đế) rồi đến 12 nhânduyên, sau đó là thế giới quan để chỉ ra nguyên nhân của phiền não và giải thoát.Tác giả đã bàn đến Hữu dư Niết Bàn,Vô dư Niết Bàn và cho rằng, “Niết bàn cónghĩa là diệt độ Tức là đã đoạn diệt hết mọi khổ sinh - tử tới cõi hoàn toàn yên vuigiải thoát Niết Bàn còn có nghĩa là hết mọi vọng động tới chỗ tịch tĩnh, lìa mọipháp hữu vi tới chỗ vô vi, lìa mọi hư vọng tới chỗ chân như, lìa mọi giã tướng tớichỗ thực tướng, siêu việt mọi nghĩa đoạn thường của thế gian, tới chỗ trung đạo,vượt mọi ngã và phi ngã của thế gian thường kiến tới chỗ chân ngã” [75, 58-59].Mặc dù tiếp cập dưới góc độ sử học Phật giáo, nhưng tác giả của cuốn sách đã làmđược nhiều hơn mục đích ban đầu đề ra, thể hiện được tư duy triết học về những vấn

đề nhân sinh mà Đức Phật đã bàn đến, điều này chứng tỏ sức đọc của tác giả và sựthông hiểu nội dung của kinh Phật

Năm 1996, cuốn Tinh thần và nét đặc sắc của Phật giáo [95] của tác giả Lâm Thế

Mẫn do Linh Chi dịch ra tiếng Việt, đã được Nhà xuất bản Mũi Cà Mau ấn hành Xuyênsuốt công trình với cách diễn đạt súc tích, dễ hiểu và hấp dẫn, tác giả đem đến cho ngườiđọc sự hiểu biết về những tinh túy, nổi bật nhất của đạo Phật Đặc biệt trong chương IV,tác giả chỉ ra điểm ưu việt trong quan niệm nhân sinh của Phật giáo, giúp cho con người cómột nhân sinh quan chính xác, khiến con người tích cực phấn đấu vươn lên, làm trong sạchnhân tâm của xã hội, bồi dưỡng lòng tự tôn, tự tin và nhân cách độc

lập, tự chủ cho con người Ông cho rằng, “nhân sinh quan Phật giáo dùng nhãn quanchính trị quét sạch mọi nghi hoặc, sầu muộn và hiểu sai về cuộc đời, nhận thức mộtcách chính xác chân tướng của cuộc đời, nắm chắc trong tay định hướng của cuộcđời” [95, 85] Tuy công trình của Lâm Thế Mẫn không đi sâu vào nghiên cứu giáo

lý của Phật giáo, nhưng cuốn sách vẫn là tài liệu tham khảo hữu ích cho tác giả luận

án trong việc đánh giá ưu điểm và hạn chế quan niệm nhân sinh của Phật giáo

Tìm hiểu nhân sinh quan Phật giáo [132] của Thích Tâm Thiện được Nhà xuất bản

Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành năm 1998, là một cuốn sách có tính chất nhập môn, trongtầm với của những độc giả ít biết, chưa biết gì về Phật học Tuy nhiên, cuốn sách vẫn cungcấp cho độc giả những kiến thức cơ bản về nhân sinh quan Phật giáo đúng như tiêu đề của

nó Tác giả lấy Duyên sinh - Vô ngã làm điểm trung tâm để nghiên cứu và cho rằng, đóchính là vấn đề mấu chốt, cốt lõi, điểm kết tụ những tinh hoa của Phật giáo Thích TâmThiện đã đưa ra 10 kết luận về giáo lý Duyên Sinh Vô Ngã trong thời kỳ nguyên thủy Phậtgiáo, trong đó có kết luận thứ 4, 5 là rất xác đáng: “

4 Nguyên lý Duyên sinh khởi theo chiều thuận (sinh) thì gọi là tà đạo, sanh tử khổ đau,khởi theo chiều nghịch (diệt) thì gọi là chánh đạo, niết bàn giải thoát; 5 Chặt đứt vòng nhânduyên của khổ đau đồng nghĩa với ái diệt và vô minh diệt” [132, 110-111] Tuy nhiên, trongphần trình bày về nhân sinh quan Phật giáo, tác giả Thích Thiện Tâm mới chỉ dừng lại ở mức độ

cơ bản, bước đầu, vấn đề này cần nghiên cứu chuyên sâu hơn nữa

Năm 2002, cuốn Đại cương Triết học Phật giáo Việt Nam - Từ khởi nguyên

đến thế kỷ XIV [54] của Nguyễn Hùng Hậu được Nhà xuất bản Khoa học xã hội Hà Nội

ấn hành Trong cuốn sách, tác giả chủ yếu bàn đến thế giới quan và nhân sinh quan của

triết học Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến thế kỷ XIV Tuy nhiên, để có nhữngkết luận đúng đắn về triết học Phật giáo Việt Nam, tác giả quay trở về nghiên cứu thếgiới quan và nhân sinh quan triết học Phật giáo nói chung Tác giả đã có những phântích khá rõ ràng quan niệm của Phật giáo về con người (cấu tạo, thân thể, sự xuất hiệncủa con người), về cuộc đời con người với cơ sở, nền tảng là thuyết Tứ diệu đế (Khổ

đế, Tập đế, Đạo đế và Diệt đế) Trong khi có nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, đức Phậtquan niệm đời là khổ, tồn tại là khổ là một quan niệm bi quan, yếm thế thì trong cuốnsách này, tác giả Nguyễn Hùng Hậu thể hiện quan điểm không tán đồng Ông cho rằng,

“Nói về đau khổ nhưng cuộc đời của đức Phật không phải là cuộc đời u buồn, sầu nãonhư một số người cố tưởng tượng một cách sai lầm Ngược lại, Ngài cũng như đệ tửđích thực của Ngài có vẻ là những người sung sướng nhất vì họ không sợ hãi, không lo

âu, họ bao giờ cũng tĩnh tâm, thanh thản ” [54, 283

-284] Từ đó, tác giả đi phân tích quan niệm của Phật giáo về nguyên nhân của nỗikhổ với cách giải thích theo hoàn quan (từ 1 - 12 trong Thập nhị nhân duyên) bắtđầu từ Vô minh và cuối cùng là lão tử Để giải thoát khỏi nỗi khổ, đạt đến trạng tháiNiết bàn con người cần thực hiện Bát chính đạo Có thể nói, đây là một trong nhữngcông trình có sự phân tích, lý giải tương đối sâu sắc về nhân sinh quan Phật giáo, rấthữu ích cho tác giả luận án trong hướng nghiên cứu này.

Cũng trong năm 2002, Nhà xuất bản Đà Nẵng cho tái xuất bản cuốn Phật

giáo trong ba bài diễn thuyết [78] của Trần Trọng Kim Đây là cuốn sách tập hợp

những bài thuyết giảng của tác giả từ những năm 1935 - 1936 tại chùa Quán Sứ, Hà

Nội Ngoài phần phụ lục, cuốn sách gồm ba phần tương ứng với ba bài diễn thuyết.Trong bài diễn thuyết thứ nhất, tác giả nói về Phật giáo đối với cuộc nhân sinh Tácgiả cho rằng giáo lý của đức Phật rộng lắm không thể nói hết được, vì vậy chỉ nói vềmấy điều căn bản của đạo Phật và xem xét những điều ấy đem ứng dụng ra đời thìlợi ích như thế nào Đi vào nghiên cứu Tứ thánh đế, chỉ ra nguyên nhân của khổbằng cách tiếp cận từ Vô minh cho đến Lão tử Theo tác giả, trong thuyết Thập nhịnhân duyên có hai cái duyên rất hệ trọng là “hành” và “ái”, ta cần phải biết rõ thìmới hiểu được sự báo ứng và cái luân lý của đạo Phật Cho nên, cái phương phápthực hành là cốt ở ngũ giới và lục độ, bao quát cả hai phương diện tiêu cực và tíchcực Tiếp đến, ở bài thuyết giảng thứ hai, tác giả nói đến thuyết Thập nhị nhânduyên của Phật giáo Tác giả cho rằng, cùng với Tứ diệu đế và Thập nhị nhân duyên

là đóng góp riêng của đức Thế tôn Thích ca Mầu Ni Phật, còn những thuyết bàn vềluân hồi, về nghiệp báo, đều đã có từ trước khi có đạo Phật [78, 67- 68] Phần cuốicùng của cuốn sách, tác giả đi vào phân tích quan niệm của Phật giáo Tiểu thừa vàĐại thừa Trong công trình nghiên cứu của mình, Trần Trọng Kim không chỉ phântích quan niệm của Phật giáo về nhân sinh mà còn chỉ ra những nét đặc sắc của Phậtgiáo so với những học thuyết cùng thời, giúp cho tác giả của luận án có những kiếngiải khách quan về quan niệm nhân sinh của Phật giáo

Tiếp cận dưới góc độ sử học Phật giáo, trong cuốn Ẩn Độ Phật giáo sử luận

giáo lý căn bản, về quan niệm nhân sinh của Phật giáo, cụ thể là Tứ Diệu Đế, DuyênKhởi, Ngũ uẩn, Nghiệp Tác giả đã đưa ra đánh giá, “Phật giáo là tôn giáo duy nhất tronglịch sử tư tưởng tôn giáo nhân loại phủ nhận sự hiện hữu của linh hồn, ngã hay nhữngkhái niệm tương tự Vô ngã hay thực tướng của các pháp là chân lý do đức Phật Thích CaMầu Ni giác ngộ, chứng đắc và tuyên thuyết đã làm chấn động

tâm tư loài người đang lang thang trong thế giới khái niệm tiểu ngã, đại ngã, linhhồn, tôi, ta Khám phá vĩ đại này của Đức Phật không chỉ đóng góp cho nền triếthọc của Ấn Độ trên bình diện luận lý, mà còn là tư tưởng chủ đạo trong việc giảiquyết những khủng hoảng thật sự của con người thời bấy giờ trong các lãnh vực tôngiáo, chính trị, xã hội, v.v ” [152, 87] Đây là một công trình tiếp cận theo hướng

sử học Phật giáo, do đó các phần luận giải trong Tứ Diệu Đế, Duyên Khởi, Ngũuẩn, Nghiệp mới chỉ dừng ở mức độ khái quát chứ chưa đi vào cụ thể, chi tiết Tuynhiên, tìm hiểu nhân sinh quan Phật giáo dưới góc độ sử học Phật giáo cũng sẽ giúpcho tác giả của luận án có cái nhìn đa chiều để đánh giá, luận giải đúng tư tưởngnhân sinh của Phật giáo

Junjiro Takakusu với cuốn Tinh hoa triết học Phật giáo [123], do Tuệ Sỹ dịch được Nhà xuất bản Phương Đông, Hà Nội ấn hành năm 2007 Trong công trình

của mình, ông đã chỉ ra 6 nguyên lý căn bản trong triết học Phật giáo: Nguyên lýduyên khởi; nguyên lý tất định và bất định; nguyên lý tương dung; nguyên lý nhưthực; nguyên lý viên dung; nguyên lý Niết bàn hay giải thoát viên mãn Trongnhững nguyên lý này có những nội dung đã biểu đạt được nội hàm của nhân sinhquan Phật giáo và chỉ ra được cốt lõi của quan niệm về nhân sinh của Đức Phật.Ông cho rằng, “Giáo lý của Đức Phật dựa trên quan điểm “như thực tri kiến” Điều

đó có nghĩa là ta phải biết những sự kiện chân thực xung quanh cuộc sống trần giancủa ta, nhìn nó mà không biện giải, và hàng ngày tu chỉnh đạo đức cho cuộc sốngtùy theo tri kiến ấy ” [123, 30] “Do đó, Đạo Phật không liên hệ tới thuyết địnhmệnh, vì nó không chấp nhận hiện hữu của một định mệnh hay phán quyết số phậnnào đó Theo đạo Phật, tất cả mọi loài chúng sinh đã nhận đời sống hiện tại như làkết quả tự tạo, và ngay ở hiện tại, chúng cũng đang tự tạo lấy” [123, 59]

Đức Dalai Lama đời thứ 14 là tác giả của nhiều cuốn sách viết về Phật học,

lịch sử Ngài cùng với Jean Claude Carriere viết cuốn sách Sức mạnh của đạo Phật [20], Lê Việt Liên dịch ra tiếng Việt, Nhà xuất bản Phương Đông, Hà Nội ấn hành

năm 2008 Trên cơ sở hỏi đáp giữa Đức Dalai Lama và Jean Claude Carriere đãphục dựng lại những giá trị của đạo Phật trong quan niệm về thế giới cũng như nhânsinh Hơn bao giờ hết những tư tưởng vô ngã, vô thường, giải thoát, tâm, bình đẳng,

tứ vô lượng tâm trở thành sức mạnh của đạo Phật và cũng trở thành sức mạnh chocon người thay đổi để sống tốt hơn trong thế giới ngày nay Đức Dalai Lama đã đặt

ra câu hỏi: “Phải chăng cuối thế kỷ này, đạo Phật có thể hiến tặng một

nơi an trú cho tất cả mọi người?” [20, 35] Tác giả luận án tiếp cận đạo Phật dướinhãn quan của các học giả trong thời điểm hiện nay để chúng ta có cái nhìn tổngthể, xuyên suốt về sự phát triển của Phật giáo, quan niệm của Phật giáo về conngười và cuộc đời con người.

Trong cuốn Giải thoát luận Phật giáo [147] Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Hà

Nội xuất bản năm 2010, tác giả Nguyễn Thị Toan đã trình bày quan niệm của đức Phật

về nhân sinh theo góc độ tiếp cận và nhấn mạnh phạm trù giải thoát Tác giả cho rằng,

“giải thoát” là phạm trù trung tâm của giáo lý đạo Phật Theo quan niệm của đạo Phật,giải thoát là xóa bỏ vô minh, dập tắt dục vọng, vượt lên khỏi sự ràng buộc của thế giớihiện tượng, chấm dứt sinh tử, luân hồi bằng con đường tu luyện đạo đức, mài giũa trítuệ để nhập Niết bàn - một trạng thái tâm linh thanh tịnh, an lạc, bất sinh, bất diệt, tự

do, tự tại Chính vì vậy, cuốn sách chỉ rõ những hạn chế, để dần khắc phục, xóa bỏ,cũng như nhận ra những giá trị tích cực cần duy trì, phát triển trong giáo lý của đạoPhật nói chung, trong giải thoát luận nói riêng Tác giả dành chương I để phân tíchquan niệm về giải thoát trong triết học Phật giáo và cho rằng vấn đề này tập trung trongthuyết Tứ điệu đế Vì vậy, tác giả đã luận giải một cách có hệ thống, sâu sắc, cụ thể bốnchân lý nhiệm màu của đức Phật, chỉ ra được tư tưởng của Phật giáo nguyên thủy vànhững phát triển, bổ sung giáo lý nguyên thủy của Đại thừa và Tiểu thừa Mặc dù, tiếpcận dưới góc độ giải thoát nhưng thực ra chương I cũng đã nói được quan niệm củaPhật giáo về nhân sinh Đây là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích giúp tác giả luận ántiếp tục đi sâu nghiên cứu vấn đề này

Ngoài những công trình nghiên cứu như phân tích ở trên, trong những nămgần đây trên các tạp chí có một số bài viết đề cập đến vấn đề nhân sinh quan Phậtgiáo nói chung

Hoàng Thị Thơ với bài viết Vấn đề Đại thừa - Tiểu thừa trong Phật giáo

[135] đăng trong tạp chí Triết học, số 4 năm 1993 đã đề cập đến những tương đồng

và khác biệt căn bản giữa tư tưởng của Đại thừa và Tiểu thừa về Tứ diệu đế Tác giả nhậnđịnh rằng “Tứ diệu đế là bốn nguyên lý về nhân sinh mà cả Đại thừa và Tiểu thừa đềubảo tồn, song Tiểu thừa phân Tứ đế ra thành hai cấp độ: sự thực “hiện hữu” cần phảikhắc phục là Khổ đế và Tập đế; Lý tưởng tương lai cần đạt tới là Diệt đế và Đạo đế Đạithừa, đặc biệt là Thiền tông, ngược lại chủ chấp nhận tính tương đối của Tứ đế, như là cơ

sở khái niệm đầu tiên chuẩn bị cần thiết cho hành trình tới

giải thoát, và cho rằng chỉ khi vứt bỏ khái niệm, siêu vượt ý thức để đạt tới chânkhông diện hữu mới thực sự là giải thoát viên mãn” [135, 51-54].

Trong bài Bước đầu tìm hiểu giá trị nhân sinh của Phật giáo [110] của Lê

Văn Quán đăng trong tạp chí Nghiên cứu Phật học số 2 năm 1998, cũng đã trình bày

về giá trị của nhân sinh quan Phật giáo thể hiện trong các thuyết vi diệu của nhàPhật như Tứ diệu đế, nhân quả, vô ngã, vô thường Tác giả cho rằng, “Đối tượngchủ yếu của Phật giáo nghiên cứu là con người, là giá trị nhân sinh” [110, 9]

Tạ Chí Hồng với bài viết Góp phần tìm hiểu khái niệm và quan điểm về Nghiệp của Phật giáo [62] đăng trong tạp chí Triết học, số 2 năm 2000 Tác giả cho rằng, thuyết

Nghiệp của đạo Phật là luật nhân quả được áp dụng để nghiên cứu sâu vào đời sống conngười Hiện nay, có nhiều cách định nghĩa sai về Nghiệp từ đó sẽ dẫn đến hiểu sai nội dungkhái niệm Vì vậy, cần phải có cách hiểu đúng, đầy đủ về khái niệm này để chỉ ra giá trịcũng như hạn chế của thuyết Nghiệp của Phật giáo Từ đó, tác giả phân tích nội dung củaNghiệp từ góc độ không gian, thời gian, về ba Nghiệp, về sự vận động của Nghiệp Tác giảcho rằng, “Thuyết Nghiệp của Phật giáo trước tiên với mục đích là mong muốn ai cũngphải làm thiện Thuyết Nghiệp dùng để đánh giá đạo đức của hành động và hiển bày chocon người thấy sự nghiêm túc của luật nhân quả” [62, 34]

Năm 2006, Nguyễn Thị Toan với bài viết Về khái niệm Niết bàn trong Phật giáo [148] đăng trong tạp chí Triết học, số 3, bàn đến phạm trù Niết bàn trong nhân

sinh quan Phật giáo Tác giả cho rằng, Niết bàn là khái niệm thể hiện triết lý độc đáo vềgiải thoát của Phật giáo Đây là một trạng thái tâm linh hoàn toàn thanh thản, giải thoátkhỏi mọi khổ đau của cuộc đời Trạng thái này có thể đạt được khi còn sống (Hữu dưNiết bàn) hoặc khi đã chết (Vô dư Niết bàn) Đánh giá quan niệm của Phật giáo về Niếtbàn, tác giả rút ra kết luận: “Khái niệm Niết bàn trong Phật giáo là một cuộc cách mạngtrong lịch sử tư tưởng Ấn Độ, đem lại một diện mạo mới với sức sống mới cho Phậtgiáo Từ con người cá nhân cô đơn trong lộ trình thăm thẳm tìm về cõi tâm linh bí ẩntìm giải thoát trong Niết bàn của Tiểu thừa tới con người sống cùng những vui buồnnhân thế của Đại thừa, khái niệm Niết bàn đã trở nên hấp dẫn hơn, thể hiện một triết lýsống nhân bản của tôn giáo - triết học Phật giáo” [148, 50]

Bên cạnh đó, còn có thể kể tên một số công trình nghiên cứu có liên quan đến

vấn đề này như Những vấn đề cơ bản trong Phật học của Nguyễn Văn Chế; Thanh Hương với Trí tuệ Phật; Cốt tủy của đạo Phật của Daisetz Teitaro Suzuki; Đạo Phật vì cuộc sống con người của Đại trưởng lão - Tiến sỹ K Sri Dhammananda; Văn hóa

Phật giáo - đường về xứ Phật của Thích Thông Lạc; Vì sao tin Phật của K Sri

Dhammananda, Thích Tâm Quang dịch; Đại cương lịch sử Phật giáo thế giới của AndrewSkilton, Nguyễn Văn Sáu dịch; Nhân quả Triết lý trung tâm của Phật giáo

của D.J Kalupahana, Đồng Loại và Trần Nguyên Trung dịch

Như vậy, ở hướng nghiên cứu nhân sinh quan Phật giáo được nhiều tác giả quantâm Mặc dù, bàn nhiều đến nhân sinh quan Phật giáo nhưng lại thiếu những công trìnhnghiên cứu có hệ thống, đầy đủ, toàn diện Vì thế, với tham vọng tìm tòi và hoàn thiện, tácgiả luận án tiếp tục nghiên cứu để lấp đi chỗ trống trong các công trình nghiên cứu này

1.2 Các công trình nghiên cứu về đời sống tinh thần và ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần ở Việt Nam

1.2.1 Các công trình nghiên cứu về đời sống tinh thần

Trong toàn bộ đời sống xã hội nói chung, đời sống tinh thần có một vị trí đặcbiệt quan trọng, cùng với sự phát triển của xã hội, vai trò của nó ngày càng gia tăng

và thể hiện rõ nét Đặc biệt, khi Đảng và Nhà nước ta chủ trương phát triển nền kinh

tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý củaNhà nước, định hướng lên CNXH, mở cửa hội nhập với thế giới trong bối cảnhquốc tế có nhiều biến động phức tạp, đặt ra hàng loạt vấn đề cho việc xây dựng,quản lý đời sống tinh thần của xã hội, đòi hỏi các nhà nghiên cứu trong nước đi sâutìm hiểu lý luận cơ bản về lĩnh vực đời sống tinh thần Do đó, ở nước ta trong nhữngthập niên gần đây, việc nghiên cứu đời sống tinh thần của xã hội trở nên khá sâurộng, đạt được nhiều thành tựu

Năm 1997, Phùng Đông viết bài Vị trí, ý nghĩa của phạm trù đời sống tinh thần

xã hội trong chủ nghĩa duy vật lịch sử [40], đăng trên tạp chí Triết học số 6 Trên cơ sở

so sánh phạm trù đời sống tinh thần với phạm trù ý thức xã hội, văn hóa tinh thần vàkiến trúc thượng tầng, tác giả cho rằng, cấp độ chung nhất trong sự nghiên cứu của chủnghĩa duy vật lịch sử về đời sống tinh thần xã hội cần có sự kết hợp cả ba góc độ lànhận thức luận, bản thể luận và xã hội học Bởi “chỉ có sự kết hợp như vậy thì mới hiểuđược đời sống tinh thần xã hội là cái vừa đối lập lại vừa thống nhất với đời sống vậtchất xã hội, vừa có tính chất trừu tượng - thuần túy tinh thần, lại vừa có tính chất hiệnthực - thực tiễn tinh thần” [40, 34 - 37] Mặc dù công trình nghiên cứu mới chỉ dừnggóc độ bài báo, nhưng cách phân tích và cách luận giải về đời sống tinh thần của PhùngĐông hỗ trợ rất nhiều cho tác giả luận án trong hướng nghiên cứu này

Năm 1998, cuốn Đời sống tinh thần của cá nhân, khái niệm và nguyên tắc

nghiên cứu [133] của Vi Quang Thọ được Nhà xuất bản Khoa học Xã hội Hà Nội

xuất bản Với hai chương và gần hai trăm trang sách, Vi Quang Thọ đã phân tích,làm rõ khái niệm, những khía cạnh cơ bản và nguyên tắc nghiên cứu đời sống tinhthần cá nhân Từ đó, ông đã chỉ ra những yếu tố cơ bản của đời sống tinh thần conngười như mục đích, giá trị, lý tưởng, giao tiếp và vấn đề tự hoàn thiện đạo đức Tácgiả cho rằng, “đời sống tinh thần của xã hội và của cá nhân là có tính kế thừa, biếnđổi và phát triển qua những chặng đường dài lịch sử xã hội loài người… đặc thù củađời sống tinh thần đặc trưng cho mỗi xã hội, cho loại hình đời sống tinh thần của xãhội và của cá nhân được biểu hiện ở những hình thức lịch sử - cụ thể của nó” [133,21] Công trình của tác giả Vi Quang Thọ tuy thiên về phân tích đời sống của cánhân, song nó có giá trị tham khảo rất lớn cho tác giả của luận án trong việc chỉ ra

sự khác biệt giữa đời sống tinh thần của xã hội với đời sống tinh thần của cá nhân

Năm 1999, Trần Khắc Việt bảo vệ thành công luận án phó tiến sĩ khoa học

Triết học với đề tài Đời sống tinh thần của xã hội và xây dựng đời sống tinh thần

của xã hội Việt Nam trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội [177] Luận án chia

làm hai chương với 5 tiết, trong đó tác giả dành chương 1 để phân tích lý luậnchung về đời sống tinh thần của xã hội Trần Khắc Việt đã vận dụng những nguyên

lý của học thuyết Mác - Lênin vào phân tích các lĩnh vực của đời sống tinh thần xãhội, để khái quát tính quy luật trong sự vận động của đời sống tinh thần xã hội Trên

cơ sở đó, chỉ ra những nhân tố tác động, chi phối đến đời sống tinh thần xã hội vàdùng những kết quả này soi rọi vào thực tiễn xây dựng đời sống tinh thần ở nước ta.Công trình nghiên cứu này của Trần Khắc Việt rất hữu ích cho tác giả luận án tronghướng nghiên cứu về đời sống tinh thần xã hội

Cũng trong năm 1999, Đào Duy Thanh bảo vệ thành công luận án tiến sĩ

Thẩm mỹ học Mác - Lênin với đề tài Vai trò của nghệ thuật trong đời sống tinh

thần của con người [125] Tác giả cho rằng, để đi đến một định nghĩa có tính khoa

học về đời sống tinh thần xã hội, cần phải xác định những dấu hiệu cơ bản (tức nộidung) của nó Đó là việc xác định tính đặc trưng và bản chất của đời sống tinh thần,bao gồm cả mối tương quan với ý thức xã hội, với văn hóa tinh thần trong sự thốngnhất của các hoạt động và quan hệ tinh thần Từ đó, tác giả đi đến kết luận, “đờisống tinh thần của con người dù được xem xét dưới góc độ cá nhân, hay xã hội thìnội dung cơ bản của nó cũng là tổng hợp tất cả những giá trị tinh thần của conngười; nó có quan hệ với ý thức xã hội và ý thức cá nhân, với các hoạt động tinhthần và quan hệ tinh thần; là sự phản ánh đời sống vật chất trong những giai đoạnlịch sử nhất định” [125, 22] Mặc dù là một luận án Thẩm mỹ học Mác -

Lênin, nhưng tác giả Đào Duy Thanh đã phác thảo rõ nét về đời sống tinh thần conngười, xã hội và cá nhân, đồng thời, tác giả cũng xác định được đặc trưng của đờisống tinh thần Đây là điểm mới của tác giả Đào Duy Thanh so với các công trìnhnghiên cứu về đời sống tinh thần nói chung, rất hữu ích cho tác giả luận án tronghướng nghiên cứu này.

Năm 2001, Trần Thanh Nam bảo vệ thành công luận án tiến sĩ Triết học với

đề tài Phát triển đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc Khmer Nam Bộ trong

công cuộc đổi mới hiện nay [98] Trong công trình nghiên cứu của mình, tác giả

Trần Thanh Nam đã phân tích được khái niệm và chỉ ra cấu trúc của đời sống tinhthần Tuy nhiên, khi xét đời sống tinh thần ở góc độ là một hệ thống đang vận động

và biến đổi, tác giả cho rằng lối sống cũng thuộc lĩnh vực của đời sống tinh thần,nhưng chưa có được sự khoanh vùng phạm vi hoạt động của lối sống Mặc dù vậy,công trình nghiên cứu của Trần Thanh Nam là cơ sở lý luận cho tác giả của luận ánkhi nghiên cứu đời sống tinh thần cư dân đồng bằng sông Hồng hiện nay

Năm 2002, Trần Chí Mỹ hoàn thành luận án tiến sĩ Triết học với đề tài Xây

dựng đời sống văn hóa tinh thần ở thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay

[96] Để làm rõ thực trạng, phương hướng và các giải pháp nhằm xây dựng đời sống

văn hóa tinh thần ở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, tác giả Trần Chí Mỹ đã dựatrên cơ sở lý luận chung về khái niệm đời sống văn hóa tinh thần, các đặc trưng vàtính quy luật của đời sống văn hóa tinh thần trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xãhội Theo tác giả, “đời sống văn hóa tinh thần là hoạt động của con người trên lĩnhvực tinh thần - hoạt động sản xuất, trao đổi và tiêu dùng giá trị tinh thần diễn ra trêncác lĩnh vực tư tưởng, nghệ thuật, khoa học, giáo dục, tín ngưỡng tôn giáo” [96, 27].Tác giả cũng cho rằng, đời sống văn hóa tinh thần là biểu hiện của đời sống tinhthần, nhưng nó không đồng nhất với đời sống tinh thần Sự khác nhau của hai kháiniệm này không phải ở phạm vi bao quát rộng, hẹp mà ở chất lượng đạt tới của hoạtđộng tinh thần, ở ý nghĩa con người, ý nghĩa xã hội, ý nghĩa văn hóa của hoạt độngtinh thần và thành quả của nó [96, 29] Mặc dù chỉ bàn đến một khía cạnh của đờisống tinh thần, nhưng công trình là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích, giúp cho tácgiả của luận án có cái nhìn bao quát, toàn diện về đời sống tinh thần

Như vậy, ở hướng nghiên cứu đời sống tinh thần, các công trình nghiên cứu

có thể phân tích dưới những góc độ khác nhau, nhưng về cơ bản đã chỉ ra được kháiniệm, cấu trúc của đời sống tinh thần Đây là nguồn tư liệu tham khảo

hữu ích, là cơ sở khoa học cho tác giả của luận án khi phân tích và luận giải đờisống tinh thần cư dân đồng bằng sông Hồng hiện nay.

1.2.2 Các công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần ở Việt Nam

Từ khi du nhập vào Việt Nam, Phật giáo đã bám rễ sâu vào lòng dân tộc Sựphát triển của Phật giáo luôn đồng hành cùng vận mệnh của dân tộc qua các thời kỳlịch sử Vì vậy, vấn đề ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinhthần ở Việt Nam đã được nghiên cứu từ rất lâu trong lịch sử Trong những thập niêngần đây, việc nghiên cứu ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinhthần ở Việt Nam trở nên khá sâu rộng, đạt được nhiều thành tựu với cách tiếp cận đachiều, dưới nhiều góc độ như sử học, tôn giáo, văn hóa, triết học

Năm 1988, cuốn Lịch sử Phật giáo Việt Nam [142], do Nguyễn Tài Thư chủ

biên, được Nhà xuất bản Khoa học Xã hội Hà Nội ấn hành Trong công trình nghiêncứu này, Nguyễn Tài Thư đã vẽ ra một bức tranh tổng thể về những đóng góp củaPhật giáo nói chung và nhân sinh quan Phật giáo nói riêng đối với công cuộc dựngnước, giữ nước, quá trình bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc đồng thời gópphần xây dựng một đời sống văn hóa tinh thần phong phú cho người dân Đại Việttrải dài từ những thế kỷ đầu công nguyên cho đến thế kỷ XX Tác giả cho rằng,

“Nhiều người Việt Nam đã tự nguyện đến với đạo Phật, đã lấy các nguyên lý từ bi,luân hồi, quả báo của Phật để tu luyện mình và giúp đỡ người Có người đã lấy danhnghĩa phật tử (như Lý Phật Tử) để tập hợp quần chúng chống sự thống trị củaphương Bắc Càng về sau thì Phật giáo Việt Nam càng đi vào lòng người Đến cuốithời kỳ Bắc thuộc thì Phật giáo đã là một xã hội phổ biến Lúc này phật tử, ý thứcdân tộc và ý thức đạo gắn bó với nhau và trở thành một trong những tiền đề cho sựtrỗi dậy mạnh mẽ của dân tộc ở thế kỷ thứ X Đồng thời tạo cơ sở cho Phật giáo trởthành quốc giáo khi nước nhà giành được độc lập” [142, 125] Đây là công trìnhkhai thác Phật giáo Việt Nam dưới góc độ lịch sử tư tưởng, cho nên tác giả mới chỉdừng lại ở góc độ khái quát chứ chưa khu biệt ảnh hưởng của nhân sinh quan Phậtgiáo đến đời sống tinh thần xã hội Việt Nam, vấn đề này cần phải nghiên cứu cụ thể,chuyên sâu hơn nữa

Năm 1995, Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn Quốc gia thực hiện đề

tài cấp nhà nước KX 07 - 03 “Ảnh hưởng của các hệ tư tưởng và tôn giáo đối với

con người Việt Nam hiện nay” [153] do Nguyễn Tài Thư làm chủ nhiệm Trong đó

một nhánh của đề tài “Ảnh hưởng của Phật giáo đối với con người Việt Nam hiện

nay” có liên quan đến hướng nghiên cứu của luận án Công trình đã phân tích bối

cảnh lịch sử cụ thể của nước ta trong thời kỳ quá độ và cho rằng, tư duy của ngườiViệt hiện nay cũng vô cùng đa dạng và phong phú, trong đó sự ảnh hưởng của Phậtgiáo là rất sâu sắc “Về đạo Phật, đó là một tôn giáo, nhưng cũng đồng thời là mộthọc thuyết triết học sâu sắc Phần triết học đã tác động tầng lớp trí thức các thời đại.Khác với Nho giáo, Phật giáo ngày nay vẫn tồn tại với cơ chế đầy đủ của nó Và do

đó, nó có điều kiện trực tiếp tác động đến lẽ sống của người dân Nhiều quan niệm

về nhân sinh và thế giới của nó như nhân sinh khổ, vô thường, vô ngã, Niết bàn,Tây phương cực lạc đã chi phối cuộc sống của con người tạo nên chỗ dựa tinh thầncho họ” [153, 70] Từ đó, công trình đã chỉ ra những ảnh hưởng tích cực cũng nhưtiêu cực của nhân sinh quan Phật giáo đối với tư duy của người Việt Trong côngcuộc đổi mới hiện nay ở nước ta nên phát huy mặt tốt, loại trừ những mặt chưa tốt

để góp phần vào công cuộc đổi mới tư duy, đặc biệt là tư duy lý luận

Năm 1996, cuốn Phật giáo Việt Nam với cộng đồng dân tộc [18] của Lê

Cung được Nhà xuất bản Thành hội Phật giáo Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành.Xuất phát từ lý thuyết Bất bạo động - một trong những nội dung của nhân sinh quanPhật giáo với tinh thần đại từ, đại bi, cứu khổ, cứu nạn nhằm hóa giải chúng sinhthoát khỏi cảnh “tứ khổ” Tác giả phân tích, lý giải sự ảnh hưởng của lý thuyết nàyđối với lịch sử dân tộc qua các triều đại là Đinh - Lê - Lý - Trần và chính sách củatriều Nguyễn đối với Phật giáo Đặc biệt, tác giả bàn nhiều đến tinh thần nhập thếcủa Phật giáo Việt Nam trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ.Xuyên suốt công trình là sự phân tích và chứng minh tinh thần nhập thế của Phậtgiáo Việt Nam Tuy nhiên, tác giả chưa bàn đến sự ảnh hưởng của nhân sinh quanPhật giáo đến các lĩnh vực khác của đời sống tinh thần xã hội

Năm 1999, Nguyễn Đăng Duy đã viết cuốn Phật giáo với văn hóa Việt Nam [25], Nhà xuất bản Hà Nội ấn hành Ông dành một phần ba cuốn sách để nói về ảnh

hưởng của Phật giáo đối với văn hóa tinh thần xã hội Việt Nam qua các thời kỳ lịch

sử Ông cho rằng, ngay từ đầu du nhập vào nước ta, Phật giáo đã bén rễ hỗn dungvới tín ngưỡng nguyên thủy của Việt Nam Chính quan niệm nhân sinh của Phậtgiáo (con người hữu tình nhân sinh, con người nghiệp kiếp, con người bể khổ, conngười tu hành thoát khổ) phù hợp với hiện thực cuộc sống của cư dân nông nghiệplúa nước định cư ổn định, mong trời yên biển lặng, yêu hòa bình, trọng yên tĩnh Vìvậy, Phật giáo đã góp phần vào nuôi dưỡng tinh thần bình đẳng, mở mang bờ cõi,hoàn thiện đạo đức của người dân, chỗ dựa cho người dân

trong đời sống tâm linh Ngay cả thời hiện đại, Phật giáo không mất đi vai trò của

nó đối với đời sống văn hóa tinh thần “với khẩu hiệu hành động của những người tuhành Phật giáo là: “Đạo pháp, Dân tộc và Chủ nghĩa xã hội” đã làm cho Phật giáongày nay đạo gắn liền với đời, đã làm cho Phật giáo vẫn hòa được vào việc tăngcường văn hóa - chính trị xã hội chủ nghĩa ở nước ta” [25, 297]

Cũng trong năm 1999, Lê Hữu Tuấn trong luận án tiến sĩ Triết học của mình

Ảnh hưởng của những tư tưởng triết học Phật giáo trong đời sống văn hóa tinh thần ở Việt Nam [159] đã luận giải những tư tưởng triết học chủ yếu của Phật giáo

(thế giới quan và nhân sinh quan), làm rõ những ảnh hưởng của nó đối với tư tưởngchính trị, nghệ thuật và đạo đức trong đời sống văn hóa tinh thần ở Việt Nam, đưa

ra một số giải pháp có tính khả thi nhằm gắn đạo với đời, phát huy những giá trị tíchcực, hạn chế mặt tiêu cực của Phật giáo hiện nay Tuy nhiên, khi phân tích ảnhhưởng của những tư tưởng triết học Phật giáo trong đời sống văn hóa tinh thần ởViệt Nam, tác giả chủ yếu khai thác ảnh hưởng trong quá khứ mà chưa đề cập đếngiai đoạn hiện nay

Năm 2000, cuốn Việt Nam Phật giáo sử luận [84] của Nguyễn Lang do Nhà

xuất bản Văn học ấn hành gồm cả ba tập Xuyên suốt cuốn sách hơn một nghìntrang, Nguyễn Lang đã có cái nhìn thâu tóm khá rành mạch và chuẩn xác của nhữngcông trình đi trước Hơn nữa, tác giả còn biết chọn cho mình một phương thức trìnhbày kết hợp giữa viết sử và bình luận lịch sử, giữa xây dựng các mốc biên niên sửtruyền giáo bao gồm thế thứ các tông phái và lần tìm ra sợi dây thống nhất bên trongkết nối các mốc biên niên sử ấy lại, qua đó tạo thành nét riêng, là linh hồn, bản sắccủa Phật giáo Việt Nam Từ đó, tác giả cho người đọc thấy được vai trò của Phậtgiáo, sự đóng góp của Phật giáo đối với lịch sử dân tộc Nghiên cứu Phật giáo ViệtNam dưới góc độ tiếp cập lịch sử, Nguyễn Lang trở thành một trong những ngôi sao

sáng trong lĩnh vực nghiên cứu này Công trình Việt Nam Phật giáo sử lược của

Nguyễn Lang rất hữu ích cho tác giả luận án trong hướng nghiên cứu ảnh hưởng củanhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần xã hội ở Việt Nam

Năm 2004, cuốn Việt Nam Phật giáo sử lược [131] của Thích Mật Thể được

Nhà xuất bản Tôn giáo Hà Nội ấn hành, đã đề cập một cách khái quát quá trình Phậtgiáo du nhập vào nước ta gần 2000 năm Tác giả cho rằng, trải qua các triều đại Đinh,Tiền Lê, Lý, Trần, có lúc thịnh có lúc suy nhưng Phật giáo vẫn có sức ảnh hưởng và lantỏa trong đời sống tinh thần xã hội Các vị Tổ sư, các bậc Cao Tăng xưa như ngài

Pháp Hiền Thiền sư, Khuông Việt Thái sư, Vạn Hạnh Thiền sư, Cảm Thành Thiền

sư và Trúc Lâm tam tổ, v.v đã từng đem chỗ tu học hoằng pháp của mình mà mởmang nền đạo đức văn hóa cho nước nhà không phải là ít Tuy nhiên, do nhiềunguyên nhân mà chúng ta chưa có sự quan tâm đến Phật giáo một cách đúng mực

Năm 2004, Tạ Chí Hồng đã hoàn thành luận án tiến sĩ Triết học với đề tài

Ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo trong đời sống đạo đức của xã hội Việt Nam hiện nay [63] Luận án đã tiếp cận hệ thống đạo đức chung của Phật giáo Nghiên

cứu những mặt ảnh hưởng cơ bản của đạo đức Phật giáo trong đời sống đạo đứcViệt Nam từ truyền thống đến hiện đại Tìm ra sự biến đổi ảnh hưởng của đạo đứcPhật giáo Việt Nam hiện nay Luận án đóng góp cho quan điểm nhìn nhận đạo đứcPhật giáo chính xác hơn cùng với những giải pháp để tiếp thu, phát huy ảnh hưởngtích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của đạo đức Phật giáo

Năm 2006, trong cuốn Đạo đức Phật giáo với đạo đức con người Việt Nam [80], Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội ấn hành, tác giả Đặng Thị Lan đã

nghiên cứu và hệ thống hóa các giáo lý cơ bản về đạo đức Phật giáo, phân tích tổngquan về thực trạng đạo đức ở nước ta hiện nay từ đó giúp cho người đọc thấy được

sự ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo với việc hình thành đạo đức con người ViệtNam hiện nay Tác giả cho rằng, “lý thuyết của Phật giáo về vô thường, vô ngã,nghiệp báo, luân hồi đã chi phối suy nghĩ và hành động của đa số người ViệtNam Người Việt Nam dù không theo tôn giáo nào ít nhất cũng có cảm tình với đạoPhật Có thể nói, từ trong lịch sử dân tộc, đạo đức Phật giáo đã có nhiều đóng góptrong việc hình thành những quan niệm sống tích cực, nhân bản Những giá trị vàchuẩn mực đạo đức Phật giáo đã đi vào cuộc sống và được duy trì cho đến tận ngàynay” [80,191]

Năm 2008, Lê Văn Lợi hoàn thành luận án tiến sĩ Triết học Ảnh hưởng của văn hóa tôn giáo trong đời sống tinh thần xã hội Việt Nam hiện nay [87] Đây là một công trình

nghiên cứu khá cụ thể, toàn diện về ảnh hưởng của văn hóa tôn giáo trong đời sống tinhthần xã hội Việt Nam hiện nay Khắc phục được những hạn chế của những công trìnhnghiên cứu đi trước về mảng đề tài này, tác giả bàn khá sâu về các khái niệm như văn hóatôn giáo, đời sống tinh thần xã hội Đóng góp nổi bật của tác giả trong công trình này làkhái quát được đặc điểm của đời sống tinh thần xã hội Việt Nam hiện nay, từ đó thamchiếu sự ảnh hưởng của văn hóa tôn giáo đối với các lĩnh vực của đời sống tinh thần như tưtưởng chính trị, đạo đức, lối sống, nghệ thuật Trong đó, tác giả dành dung lượng khá lớncủa luận án để phân tích những khía cạnh ảnh hưởng của nhân

sinh quan Phật giáo trong đời sống tinh thần xã hội Việt Nam hiện nay.

Nguyễn Duy Hinh đã có nhiều công trình dành riêng cho Phật giáo như Tư

tưởng Phật giáo Việt Nam (1999); Triết học Phật giáo Việt Nam (2006); Lịch sử đạo Phật Việt Nam (2009) Để tỏ lòng tri ân với những đóng góp của nhà nghiên

cứu Nguyễn Duy Hinh cho sự nghiệp khoa học của nước nhà, Lê Đức Hạnh tập

hợp, biên soạn những công trình nghiên cứu đã và chưa được công bố của ông trong

cuốn Phật giáo trong văn hóa Việt Nam [56] Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin và Viện Văn hóa xuất bản năm 2010 Xuyên suốt cuốn sách, Nguyễn Duy Hinh đã có

một cái nhìn nhất quán về vai trò của Phật giáo đối với văn hóa Việt Nam, điều nàyđược ông chứng minh bằng hình tượng Bồ Tát Quán Thế Âm với “tư tưởng Từ Bicủa Quán Thế Âm thích hợp với tâm linh tôn giáo người Việt Nam, đặc biệt thíchhợp với tâm lý phụ nữ Việt Nam bất kỳ thời đại nào… Chính vì vậy mà Quán Thế

Âm mới có sức sống mãnh liệt thân thương trong tâm hồn Việt” [56, 287]

Năm 2011, Ngô Thị Lan Anh bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Triết học

Ảnh hưởng của "Tâm” trong Phật giáo đối với đời sống đạo đức ở nước ta hiện nay

[1] Tác giả cho rằng khái niệm “TÂM” trong Phật giáo rất rộng và có nhiều khía

cạnh, cấp độ, trình độ Song, có thể khái quát khái niệm “Tâm” trong Phật giáo theohai cấp độ: 1.Tâm là ý thức, là ý chí, tình cảm, sự hiểu biết, là mặt tinh thần chủquan trong con người, mang tính hướng thiện 2.“Tâm” là Bản thể, là Thực tướng,

là Chân Tâm Trong phạm vi nghiên cứu của luận án, tác giả nghiên cứu ở cấp độthứ nhất của “Tâm” Từ đó, tác giả phân tích ảnh hưởng của “Tâm” trong Phật giáođối với đời sống đạo đức ở nước ta hiện nay Từ những vấn đề đặt ra, tác giả đề xuấtgiải pháp nhằm phát huy những giá trị tích cực, hạn chế những ảnh hưởng tiêu cựccủa “Tâm” trong Phật giáo đối với đời sống đạo đức ở xã hội Việt Nam hiện nay

Bên cạnh đó, tiếp cận hướng nghiên cứu này trong những năm gần đây có nhiều

luận văn thạc sỹ Triết học như: Ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo trong đời sống tinh thần của con người Việt Nam và sự biển đổi của nó trong qúa trình đổi mới hiện nay của Mai Thị Dung, bảo vệ thành công năm 2003; Ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đối với đời sống văn hóa tinh thần người Việt Nam hiện nay của Nguyễn Thị Nguyến (Thích Diệu Luyến) bảo vệ thành công năm 2011; Nhân sinh quan Phật giáo và ảnh hưởng của nó tới lối sống người Việt Nam trong hội nhập toàn cầu hóa hiện nay của Đỗ Thu Hà, bảo vệ thành công năm 2012 Mặc dù tiếp cận dưới

những góc độ khác nhau, nhưng nhìn chung các công trình nghiên cứu này mới chỉdừng lại ở mức độ khái quát sự ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến

các lĩnh vực của đời sống tinh thần xã hội Việt Nam hiện nay, bước đầu đưa ra một

số giải pháp nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực và hạn chế ảnh hưởng tiêu cực củanhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần xã hội Việt Nam hiện nay

Thời gian gần đây, một số bài viết trên các tạp chí Triết học, Tôn giáo,Nghiên cứu Phật học đề cập đến vấn đề ảnh hưởng của Phật giáo đến đời sốngtinh thần xã hội Việt Nam hiện nay mà chúng tôi có thể kế thừa trong quá trình

nghiên cứu của mình như Phật giáo và thế giới quan người Việt trong lịch sử

(1986); Phật giáo và sự hình thành nhân cách con người Việt Nam hiện nay (1993)

của Nguyễn Tài Thư; Một vài suy nghĩ về ảnh hưởng của Phật giáo đối với tư duy

của người Việt (1996) của Nguyễn Hùng Hậu; Ảnh hưởng của Phật giáo đối với tư duy của người Việt trong lịch sử (1998); Ảnh hưởng của Phật giáo đối với đạo đức (2001) của Lê Hữu Tuấn; Phật giáo với việc hình thành nhân cách Việt Nam (2000)

của Đỗ Công Định; Bàn về hội nhập của Phật giáo vào nền văn hóa Việt Nam

(1998); Về xu thế thế tục hóa và dân tộc hóa của Phật giáo (2001); Vài suy nghĩ về

sự hội nhập của Phật giáo vào nền văn hóa Việt Nam (2004) của Minh Chi; Phật giáo với việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam (2001) của

Hoàng Thị Lan; Giá trị nhân bản của Phật giáo trong truyền thống và hiện tại

(2001); Đạo đức Phật giáo với vấn đề xây dựng nhân cách con người Việt Nam (2002); Đạo đức Phật giáo với nền kinh tế thị trường (2002); Tư duy hướng nội của Phật giáo và vai trò của nó trong tư duy của người Việt (2010) của Hoàng Thị Thơ; Vai trò của Phật giáo trong sự phát triển nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa (2002) của Nguyễn Thị Toan; Bàn thêm về ảnh hưởng của Phật giáo trong đời sống xã hội Việt Nam hiện nay (2007) của Lê Văn Đính; Một số ảnh hưởng của Phật giáo trong lối sống của người Việt Nam hiện nay (2010) của

Nguyễn Quang Trường

Các bài viết kể trên, trong phạm vi bài báo, đưa ra được những gợi ý, nhữngkhuyến nghị bước đầu về ảnh hưởng của Phật giáo đối với đời sống tinh thần xã hộiViệt Nam hiện nay Trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, chúng

ta có thể vận dụng và kế thừa những ảnh hưởng tích cực của nhân sinh quan Phậtgiáo để xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm bản sắc dân tộc

Trong bài viết Phật giáo và sự hình thành nhân cách con người Việt Nam

hiện nay [144] của Nguyễn Tài Thư đăng trên tạp chí Triết học số 4 , năm 1993 cho

rằng, nhìn vào đời sống văn hóa và tinh thần của xã hội Việt Nam trong những nămqua, thấy hiện tượng Phật giáo đang được phục hồi và phát triển Những hiện tượng

đó đã liên tục tác động đến con người ngày nay, trên thực tế đã góp phần tạo nênnhân cách của một bộ phận con người Việt Nam đang sống Vì thế, trong những nétnhân cách con người Việt Nam hiện nay mang dấu ấn của Phật giáo: làm thiện, từ

bi, cứu khổ, cứu nạn, bố thí Trước nhu cầu phát triển của xã hội hiện nay, vấn đềđặt ra với nhân cách con người Việt Nam khi mà mang đậm dấu ấn của Phật giáocần phải thay đổi để thích nghi trong điều kiện mới

Hoàng Thị Thơ với bài viết Tư duy hướng nội của Phật giáo và vai trò của

nó trong tư duy của người Việt Nam [139] đăng trong tạp chí Triết học số 5, năm

2010 cho rằng, tư duy hướng nội của Phật giáo không chỉ là sản phẩm đặc thù củalịch sử tư duy Ấn Độ, mà còn là một trong những đặc trưng nổi bật của tư duyphương Đông Thực chất của tư duy hướng nội là sự nhận thức vào trong, để tâmtĩnh lặng và nhờ đó thấy được sự vật như chúng tồn tại Đây là cơ sở của giáo lý giảithoát của Phật giáo Việt Nam tiếp thu Phật giáo khá sớm nên sự ảnh hưởng của tưduy hướng nội tới tư duy người Việt trong lịch sử là khá đậm nét và phổ biến, từgiới Phật học tới giới trí thức phong kiến và tầng lớp bình dân ở Việt Nam, gópphần tạo nên nét tư duy riêng, lối sống nhân văn của người Việt

Tuy nhiên, các bài viết kể trên bị giới hạn ở chỗ chưa trình bày vấn đề mộtcách có tính toàn diện và hệ thống về những ảnh hưởng của nhân sinh quan Phậtgiáo đến các lĩnh vực của đời sống tinh thần xã hội Mặc dù vậy, những ý kiến đềcập trong các bài viết là tài liệu tham khảo, gợi ý quan trọng giúp tác giả luận ántiếp tục đi sâu nghiên cứu những vấn đề đang đặt ra

Ngày 8 và 9 tháng 11 năm 2013, Viện Triết học thuộc Viện Hàn lâm Khoahọc xã hội Việt Nam phối hợp với Học viện Phật giáo Việt Nam tại Hà Nội tổ chức

hội thảo khoa học quốc tế với chủ đề Phật giáo Châu Á và Việt Nam trong tiến trình

phát huy văn hóa dân tộc Với sự tham dự của đông đảo các học giả, các nhà nghiên

cứu đến từ 10 quốc gia và vùng lãnh thổ, bao gồm: Campuchia, Lào, Hàn Quốc,Việt Nam, Đài Loan, Nhật Bản, Mỹ, Đức… Hội thảo đã thể hiện tinh thần tráchnhiệm cao, đóng góp nhiều ý kiến tâm huyết cho sự phát triển của Phật giáo Châu Ánói chung và Việt Nam nói riêng trong bối cảnh đời sống kinh tế - xã hội có nhiềubiến động Liên quan đến hướng nghiên cứu này phải kể đến một số công trình như

Thích Thanh Đạt với Tư tưởng Phật hoàng Trần Nhân Tông và Thiền phái Trúc

Lâm với sự phát triển Phật giáo và xã hội Việt Nam hiện đại; Hoàng Minh Đô với Ảnh hưởng của Phật giáo Việt Nam trong phát huy các giá trị văn hóa và đạo đức dân tộc; Nguyễn Tài Đông với Trách nhiệm xã hội và trách nhiệm xã hội của Phật

giáo; Nguyễn Thu Nghĩa với Phật giáo và bản sắc dân tộc của văn hóa Việt Nam;

Nguyễn Hữu Sơn với Kiểu tác gia Hoàng đế - Thiền sư - Thi sĩ Trần Nhân Tông với

sự phát triển Phật giáo và xã hội Việt Nam hiện đại…

Từ những công trình nghiên cứu này, các tác giả nhận diện giá trị tư tưởng Phậtgiáo trong xã hội hiện đại (tinh thần nhân văn, Phật giáo hòa quang đồng trần, nội sinh

và gắn bó với dân tộc, quan hệ đạo và đời, cá nhân và cộng đồng…) Hiện nay, với tinhthần “Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội”, Phật giáo vẫn có ý nghĩa to lớn đối vớiviệc giữ gìn bản sắc dân tộc trong quá trình xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bảnsắc dân tộc ở nước ta Do giới hạn ở phạm vi bài báo nên các tác giả tiếp cận ảnhhưởng của Phật giáo trong đời sống tinh thần của người Việt Nam dừng lại ở nhữngkhía cạnh nổi trội nhất Tuy nhiên, những ý kiến của các tác giả về vai trò và ảnh hưởngcủa Phật giáo đối với đời sống tinh thần xã hội Việt Nam hiện nay là tài liệu tham khảohữu ích cho tác giả luận án trong quá trình nghiên cứu

1.3 Các công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần cư dân đồng bằng sông Hồng hiện nay

Nghiên cứu về đồng bằng sông Hồng và ảnh hưởng nhân sinh quan Phật giáođến đời sống tinh thần cư dân đồng bằng sông Hồng hiện nay được đề cập trong cáccông trình nghiên cứu dưới nhiều góc độ tiếp cận khác nhau như văn hóa, tôn giáo,

xã hội học, triết học

Văn hóa và cư dân đồng bằng sông Hồng [85] là cuốn sách do Vũ Tự Lập

chủ biên được Nhà xuất bản Khoa học xã hội Hà Nội ấn hành năm 1991 Đây là

công trình nghiên cứu về đồng bằng sông Hồng dưới góc độ địa lý văn hóa Tìmhiểu văn hóa đồng bằng sông Hồng như một vùng văn hóa đặc thù của đất nước, cónhững đặc trưng mà các vùng khác của đất nước không có hoặc không đậm nét Từviệc phân tích khung cảnh môi trường tự nhiên và đặc trưng của cư dân ĐBSH, cáctác giả tập trung phân tích những vấn đề về văn hóa đồng bằng sông Hồng, cần kếthừa, gìn giữ tinh hoa văn hóa truyền thống khi xây dựng một nền văn hóa mới vàcho rằng một trong những yếu tố tạo nên sự phong phú, đa dạng trong đời sống tinhthần của cư dân ĐBSH đó là sự tham gia của các tín ngưỡng tôn giáo như Phật giáo,Đạo giáo, Công giáo Tuy nhiên, đây là công trình tiếp cận dưới góc độ địa lý vănhóa nên nhóm tác giả đặt trọng tâm vào quan hệ giữa môi trường tự nhiên và vănhóa Phật giáo và ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần cưdân ĐBSH đề cập đến ở mức độ nhất định, chưa sâu sắc và chưa toàn diện

Năm 1993, cuốn Nền văn minh sông Hồng xưa và nay [41] của Trần Đức

được Nhà xuất bản Khoa học xã hội Hà Nội ấn hành Để tìm hiểu về nền văn minh

sông Hồng, tác giả bắt đầu từ ruộng lúa nước - một nhân tố của nền văn minh sôngHồng - với truyền thống thâm canh cùng làng, xã, gia đình thân tộc, tôn giáo tínngưỡng và các mặt hoạt động văn hóa đa dạng trong một xã hội nông nghiệp Trên cơ

sở những tư liệu đó, tác giả đưa ra một số đánh giá về nền văn minh sông Hồng vànhững vấn đề đặt ra cho nền văn minh sông Hồng ở thế kỷ XXI Tác giả cho rằng, nềnvăn minh sông Hồng là một trong 18 nền văn minh cổ của thế giới đang tồn tại cho đếnngày nay Sở dĩ nền văn minh sông Hồng tồn tại lâu dài, nhân tố kinh tế rất quan trọngnhưng vẫn chưa phải là nhân tố quyết định Chính sức dẻo dai kỳ diệu của ông cha ta,

sự biết thích ứng với những trường hợp khó khăn, bản năng tự vệ của dân tộc ta, làmcho nền văn minh sông Hồng trở nên vững chắc Để có được tinh thần đó cha ông tachịu ảnh hưởng rất nhiều của tín ngưỡng và tôn giáo, trong đó có ảnh hưởng của Phậtgiáo Tuy nhiên, công trình mới chỉ dừng lại ở những đánh giá về nền văn minh sôngHồng xưa để định hướng cho phát triển hiện nay, Phật giáo và ảnh hưởng của nhân sinhquan Phật giáo không phải là vấn đề trung tâm mà tác giả bàn đến

Năm 1996, Trần Lâm Biền bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Lịch sử văn

hóa và nghệ thuật với đề tài Một số giá trị văn hóa nghệ thuật của ngôi chùa truyền

thống vùng đồng bằng sông Hồng [6] Nghiên cứu ngôi chùa Việt chính là nghiên

cứu một thiết chế văn hóa - tôn giáo, tín ngưỡng của kho tàng văn hóa truyền thống.Nhìn nhận giá trị văn hóa nghệ thuật của ngôi chùa Việt là cơ sở góp phần đánh giávai trò của Phật giáo trong văn hóa Việt Nam Bởi vì, bước đi của ngôi chùa Việt ởĐBSH đánh dấu sự phát triển của Phật giáo Với mục đích đó, tác giả đã khái quátbức tranh chung về ngôi chùa ở ĐBSH - được coi như là một di tích lịch sử văn hóa,nơi hội tụ những giá trị văn hóa nghệ thuật của cả cộng đồng dân cư Là công trìnhnghiên cứu dưới góc độ lịch sử văn hóa và nghệ thuật cho nên khi khai thác ảnhhưởng của Phật giáo, tác giả cũng đi theo hướng tiếp cận này Mặc dù vậy, nhữngkết luận rút ra từ luận án vẫn là tài liệu tham khảo bổ ích dưới góc độ ảnh hưởngnhân sinh quan Phật giáo đến lĩnh vực hoạt động nghệ thuật - một lĩnh vực quantrọng trong đời sống tinh thần của xã hội

Năm 1997, trong sách Văn hóa Phật giáo và lối sống của người Việt ở Hà Nội

và Châu thổ Bắc Bộ [4], Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin Hà Nội, dưới góc độ tiếp cận

sử học, tác giả Nguyễn Thị Bảy đã chia văn hóa Phật giáo thành ba bộ phận: văn hóavật thể, văn hóa tinh thần và văn hóa ứng xử của Phật giáo Tác giả cho rằng, Phật giáo

đã có ảnh hưởng sâu sắc đến lối sống của người Việt nhất là người Việt ở Hà Nội và

châu thổ Bắc Bộ Tuy nhiên, xuất phát từ góc độ tiếp cận sử học cho nên tác giảNguyễn Thị Bảy khai thác ảnh hưởng của Phật giáo nghiêng về biểu hiện ảnh hưởngcủa Phật giáo trong văn hóa vật thể.

Năm 2000, Vũ Minh Tuyên bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Triết học với

đề tài Điều kiện tồn tại của Phật giáo Việt Nam hiện nay (qua một số tỉnh Đồng

bằng Bắc Bộ) [164] Luận án vận dụng lý luận triết học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ

Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nước kết hợp với tình hình thực tiễn Phậtgiáo ở Việt Nam - chủ yếu là một số tỉnh thuộc đồng bằng Bắc Bộ - để chứng minh

và phân tích một cách toàn diện về điều kiện tồn tại của Phật giáo ở Việt Nam hiệnnay Trên cơ sở đó, đưa ra một số giải pháp nhằm phát huy mặt tích cực, hạn chếmặt tiêu cực của Phật giáo trong xã hội ta hiện nay Để làm rõ điều kiện tồn tại củaPhật giáo Việt Nam hiện nay, tác giả cũng khai thác khá nhiều ảnh hưởng quanniệm nhân sinh của Phật giáo đến đạo đức, lối sống, phong tục tập quán của ngườidân Những nội dung và kết luận của chương II - nhân tố chủ yếu quy định sự tồntại Phật giáo ở 6 tỉnh Đồng bằng Bắc Bộ - sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích cho tácgiả của luận án đối với hướng nghiên cứu này

Năm 2002, cuốn Những khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ hiện nay [116] của Trần Đăng Sinh được Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Hà Nội ấn hành Cuốn sách trình bày có hệ thống về nguồn gốc,

bản chất và những khía cạnh triết học của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt ởđồng bằng Bắc Bộ Từ thực trạng việc thờ cúng tổ tiên diễn ra hiện nay, tác giả đã đềxuất một số phương hướng và giải pháp nhằm phát huy những yếu tố tích cực, khắcphục những yếu tố tiêu cực của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong nhân dân, góp phầnxây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Tác giảcho rằng, cơ sở hình thành tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt ở đồng bằng Bắc

Bộ có sự ảnh hưởng của Phật giáo “triết lý nhân sinh của Phật giáo đã ảnh hưởng khásâu đậm tới lối sống, nếp nghĩ của người Việt”, “ngôi chùa làng là trung tâm tínngưỡng tôn giáo nhưng đồng thời cũng là nơi di dưỡng tinh hoa văn hóa của mỗi vùngquê ở đồng bằng Bắc Bộ” [116, 80-81] Đây là công trình nghiên cứu thiên về khai tháctín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở đồng bằng Bắc Bộ hiện nay, nên ảnh hưởng của nhânsinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần cư dân ĐBSH không phải là hướng nghiêncứu chính, vấn đề này cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện

Ngoài những công trình nghiên cứu kể trên, còn một số công trình có nộidung và hướng nghiên cứu liên quan đến ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo

đến đời sống tinh thần cư dân ĐBSH hiện nay Đây là nguồn tài liệu tham khảo hữu

ích cho tác giả của luận án như Bồ tát Quán Âm trong các chùa vùng đồng bằng

sông Hồng (2004) của Nguyễn Minh Ngọc, Nguyễn Mạnh Cường và Nguyễn Duy

Hinh, Việc thờ phụng Chử Đồng Tử vùng châu thổ hạ lưu sông Hồng — quá trình

vận động của hiện tượng văn hóa tín ngưỡng (2005) luận án Tiến sĩ Văn hóa học

của Đỗ Lan Phương; Quản lý lễ hội truyền thống của người Việt ở Châu thổ Bắc Bộ

từ năm 1945 đến nay (2007) luận án Tiến sĩ Văn hóa học của Bùi Hoài Sơn; Mấy vấn đề về tín ngưỡng, tôn giáo khu vực đồng bằng sông Hồng hiện nay (2007) của

Nguyễn Quốc Tuấn và Nguyễn Ngọc Quỳnh đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn

giáo, số 3; Những ngôi chùa “tiền Phật hậu Thánh” ở vùng châu thổ Bắc Bộ (2007) luận án Tiến sĩ Văn hóa học của Phạm Thị Thu Phương; Tục thờ nước của người

Việt ở châu thổ sông Hồng (2012) luận án Tiến sĩ Văn hóa học của Võ Thị Hoàng

Lan Các công trình kể trên, nghiên cứu văn hóa, tín ngưỡng và ảnh hưởng củanhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần cư dân đồng bằng sông Hồng ởmức độ nhất định với những mục đích nghiên cứu khác nhau Những kết quả nghiêncứu đó giúp tác giả của luận án có cái nhìn phong phú, đa dạng và toàn diện hơn vềvấn đề mà tác giả đang nghiên cứu

1.4 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án

Quan niệm về nhân sinh là một trong những nội dung cơ bản của Phật giáo

Từ khi ra đời cho đến nay, Phật giáo đã có ảnh hưởng lâu dài, toàn diện và sâu sắcđến mọi khía cạnh của đời sống xã hội ở chính nơi xuất hiện tôn giáo này cũng nhưcác nước mà Phật giáo du nhập vào Vì thế, các công trình nghiên cứu về Phật giáonói chung và ảnh hưởng của những tư tưởng (thế giới quan và nhân sinh quan) củaPhật giáo đến đời sống tinh thần xã hội nói riêng đều được ít nhiều đề cập đến ởmức độ nhất định tùy theo mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu Qua quá

trình khảo sát các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài Ảnh hưởng của nhân

sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần cư dân đồng bằng sông Hồng hiện nay

cho thấy, vấn đề này được nghiên cứu ở khía cạnh và mức độ sau đây:

Thứ nhất, về vấn đề “nhân sinh quan Phật giáo” được nhiều tác giả trong và

ngoài nước quan tâm, trình bày trong những công trình nghiên cứu chung về Phật giáovới ý nghĩa là một nội dung cơ bản của học thuyết này Trong đó, quan niệm về cuộcđời con người là khổ Nguyên nhân của nỗi khổ ở con người do Vô minh, Dục vọng vàTam độc tạo nên Con người muốn giải thoát khỏi khổ đau, đạt tới trạng thái Niết bànphải thực hiện Giới - Định - Tuệ, hoàn thiện đạo đức cá nhân được xem như là mụcđích vươn tới một nhân cách lý tưởng, một triết lý sống của Phật giáo Mặc

dù, bàn nhiều đến nhân sinh quan Phật giáo nhưng những nhận định đưa ra của cáctác giả về nội dung vấn đề này còn đa chiều và chưa thống nhất.

Thứ hai, về vấn đề “đời sống tinh thần và ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần xã hội ở Việt Nam” Các công trình đã đưa ra khái niệm,

cấu trúc của đời sống tinh thần và chỉ ra vai trò, vị trí của nhân sinh quan Phật giáo đếnđời sống tinh thần xã hội Việt Nam Từ đó, phân tích sự ảnh hưởng của nhân sinh quanPhật giáo đến các lĩnh vực của đời sống tinh thần xã hội Việt Nam từ quá khứ cho đếnhiện tại Đồng thời, các công trình nghiên cứu cũng chỉ ra tính tất yếu phải kế thừanhững giá trị và khắc phục những hạn chế trong quan niệm về nhân sinh của Phật giáođối với quá trình xây dựng xã hội mới ở nước ta hiện nay Tuy chưa có công trình nàođánh giá một cách toàn diện về những ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến đờisống tinh thần ở Việt Nam, nhưng các công trình đã cung cấp tài liệu tham khảo bổ ích,tạo điều kiện rút ngắn con đường và gợi mở hướng tiếp cận cho nghiên cứu sinh trongviệc thực hiện mục đích và nhiệm vụ của luận án

Thứ ba, về vấn đề “ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần cư dân đồng bằng sông Hồng hiện nay” Đây là mảng nghiên cứu ảnh

hưởng của nhân sinh quan Phật giáo khu biệt một vùng cụ thể ở nước ta, cho nêncác công trình nghiên cứu chưa thành hệ thống, tiếp cận dưới nhiều góc độ khácnhau và chủ yếu khai thác dưới góc độ địa lý - văn hóa, sử học, xã hội học Đồngbằng sông Hồng là một vùng đặc biệt trong cả nước, nơi đây gắn với nền văn minhsông Hồng, với văn hóa Đại Việt ngay từ buổi đầu dựng nước Đối với cư dânĐBSH, Phật giáo có sức ảnh hưởng khá lớn đến đời sống tinh thần của họ cả trongquá khứ và hiện tại Tuy nhiên, qua tổng quan nghiên cứu cho thấy, vấn đề nàyđược đề cập đến không nhiều và nằm rải rác trong các công trình nghiên cứu dướigóc độ tiếp cận văn hóa mà Phật giáo có liên quan đến

Vì vậy, kế thừa thành quả trong những công trình nghiên cứu của các học giả

đi trước, luận án tiếp tục triển khai nghiên cứu, làm rõ những vấn đề sau:

Thứ nhất, làm rõ nội dung của nhân sinh quan Phật giáo nói chung và nhân

sinh quan Phật giáo vùng ĐBSH nói riêng, cùng với đời sống tinh thần của cư dânđồng bằng sông Hồng hiện nay

Thứ hai, phân tích thực trạng ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến

đời sống tinh thần cư dân đồng bằng sông Hồng hiện nay và những vấn đề đặt ra

Thứ ba, đề xuất quan điểm và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy ảnh

hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của nhân sinh quan Phật giáo đến đờisống tinh thần cư dân ĐBSH hiện nay

Chương 2 ẢNH HƯỞNG CỦA NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO ĐẾN ĐỜI SỐNG TINH THẦN CƯ DÂN ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY:

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

2.1 Nhân sinh quan Phật giáo và nhân sinh quan Phật giáo vùng đồng bằng sông Hồng

2.1.1 Nhân sinh quan Phật giáo

2.1.1.1 Nhân sinh quan

Trong Từ điển tiếng Việt thông dụng có định nghĩa, “Nhân sinh quan là quan

niệm về cuộc đời, thành hệ thống bao gồm lý tưởng, lẽ sống, lối sống…” [179, 764]

Theo Trần Huy Thực trong Nhân sinh quan cách mạng, cho rằng, “Nhân sinh

quan là cách xem xét đời sống của mỗi người, cũng là vấn đề lập trường giai cấpcủa mỗi người, là vì phục vụ cho ai, khổ sở vì ai” [145, 1]

Trong Nhân sinh quan mới, Du Minh Hoàng quan niệm, “Nhân sinh quan nói vắn

tắt thì đó là cách người ta nhìn cuộc đời, hay là cái “đạo” làm người của người ta” [59, 5].Sau đó tác giả lại cho rằng, “Làm người mà không biết đến nhân sinh quan, không có nhânsinh quan, không hiểu rõ đạo làm người, cứ mờ mờ mịt mịt, sống say chết mộng, thì cuộcđời thật là vô vị” [59, 7], và nghiên cứu nhân sinh quan tức là “nghiên cứu vấn đề bản chất,mục đích, thái độ và hành vi của đời sống con người” [59, 7]

Theo Đinh Đại Niên trong Nhân sinh quan cộng sản, cho rằng, “Nhân sinh

quan là cách nhìn của mỗi người đối với cuộc sống, là quan điểm cơ bản về đờisống của mỗi người và cũng là đạo lý làm người của mỗi người” [105, 8]

Trong Nhân sinh quan cộng sản chủ nghĩa - tài liệu học tập cho cán bộ

trường Đảng cơ sở định nghĩa “Nhân sinh quan là toàn bộ những quan niệm chungnhất về cuộc sống của con người Nhân sinh quan đề ra và giải đáp những vấn đềsau đây: Con người sinh ra để làm gì? Lẽ sống của con người là gì? Sống như thếnào cho xứng đáng là con người? Tóm lại nhân sinh quan nói lên quan niệm củangười ta về bản chất, mục đích của cuộc sống về thái độ và hành vi của con người tatrong cuộc sống” [122, 4]

Từ những định nghĩa trên, có thể thấy rằng, các nhà nghiên cứu có nhữngquan niệm khác nhau về nhân sinh quan Nhìn lại lịch sử của loài người, mỗi mộtthời đại khác nhau, lại có một nhân sinh quan khác nhau Nhân sinh quan không thểnào tách rời khỏi sự phát triển của thời đại Bởi, “thời đại khác nhau, Hoàn cảnhsinh hoạt về chính trị, kinh tế và văn hóa cũng thay đổi Tất cả đều ảnh hưởng đếncon người và biến đổi “đạo” làm người một cách tự giác hay không tự giác” [59,10] Vì “nhân sinh quan là thuộc về ý thức tư tưởng Cũng như bất cứ ý thức tưtưởng nào, mỗi nhân sinh quan đều có cơ sở kinh tế nhất định” [122, 7].

Từ quan niệm của các học giả cũng như thực tiễn cuộc sống, chúng tôi cho

rằng, nhân sinh quan là toàn bộ quan niệm của con người có tính lịch sử - xã hội về

bản thân, về cuộc sống và vị trí của mình trong thế giới nhằm giải đáp những vấn

đề về mục đích, ý nghĩa cuộc sống của con người đang đặt ra trong thực tiễn xã hội.

Khái niệm này cho phép ta có thể khái quát những đặc trưng cơ bản của nhânsinh quan như sau:

Thứ nhất, nhân sinh quan thuộc lĩnh vực đời sống tinh thần của con người Thứ hai, nhân sinh quan là sự phản ánh mối quan hệ giữa con người với con

người, con người với xã hội

Thứ ba, nhân sinh quan có tính lịch sử - xã hội và mang tính giai cấp Nó ra

đời, vận động và phát triển cùng với sự vận động và phát triển của loài người Nóbiểu hiện trình độ và lợi ích khác nhau của con người trong những giai đoạn lịch sửnhất định

Thứ tư, những nội dung tri thức trong nhân sinh quan có ảnh hưởng quyết

định đến định hướng các hành vi của mỗi cá nhân hay cộng đồng.

Thứ năm, nhân sinh quan có thể là của cá nhân, cũng có thể là của cộng đồng

Về cấu trúc: Nhân sinh quan là hiện tượng tinh thần, có cấu trúc phức tạp

và được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau Nhìn chung, nhân sinh quan có 4 yếu tố

cơ bản, liên hệ mật thiết với nhau đó là tri thức, tình cảm, niềm tin và lý tưởng

Về chức năng: Trong nhân sinh quan có nhiều chức năng, nhưng nổi bật là

chức năng nhận thức, chức năng xác lập giá trị, chức năng đánh giá, chức năng điềuchỉnh hành vi…Trong đó, điều chỉnh, định hướng cho hoạt động của con người làchức năng cơ bản nhất

Nhân sinh quan do thế giới quan quy định, nó giúp con người định hướngtrong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn, xác định mục tiêu, phương hướnghoạt động của bản thân Từ đó, nhân sinh quan giúp con người xác định lý tưởng,hoài bão, ước mơ, ý nghĩa cuộc sống Khi con người xác định đúng thái độ, cáchthức hoạt động và cách sống, giúp con người điều chỉnh những hành vi của bản thânvới những người xung quanh cho phù hợp mục tiêu chung và quy luật khách quancủa sự phát triển xã hội.

2.1.1.2 Một số nội dung cơ bản của nhân sinh quan Phật giáo

Phật giáo được hình thành từ Ấn Độ vào thế kỷ thứ VI tr.CN Người sáng lập

ra Phật giáo là Thái tử Siddhartha (Tất Đạt Đa), con vua Suddhodama (Tịnh Phạn)trị vì Sykya - một bộ tộc nhỏ ven sông Ganga (sông Hằng), thuộc Nepan ngày nay.Sau khi giác ngộ, người ta tôn ông là Buddha hay Sakyamuni (Thích Ca Mâu Ni)

Thích Ca Mâu Ni đã kế thừa các tư tưởng truyền thống của Ấn Độ cổ đại(Kinh Veda, Kinh Upanishad của Balamon giáo… ) để sáng lập ra một trường pháitôn giáo - triết học mới, trường phái vô thần, vô ngã, nhìn thẳng vào nỗi đau nhânthế và tìm con đường giải thoát từ sự nỗ lực của bản thân con người Sinh thời, ĐứcPhật không viết kinh sách, mà chỉ truyền miệng Về sau các đệ tử thuộc nhiều thế hệkhác nhau đã biên tập lại thành những Kinh, Luật và Luận (gọi là Tam tạng) truyền

bá lại cho đời sau Sau khi Phật Thích Ca mất, Phật giáo chia làm nhiều tông phái.Trong đó nổi lên hai tông phái lớn về mặt triết học: Tiểu thừa (Hinayana) và Đạithừa (Mahayana) Tiểu thừa phát triển ở miền Nam Ấn Độ và truyền sang các nướcSrilanca, Miến điện, Thái Lan, Campuchia, Lào, Nam Việt Nam… còn gọi là Phậtgiáo Nam truyền, Phật giáo Nam tông hay Phật giáo Pali (vì ghi bằng tiếng Pali).Đại thừa phát triển ở miền Bắc Ấn và truyền qua các nước Tây Tạng, Trung Quốc,Nhật Bản, Bắc Việt Nam… còn gọi là Phật giáo Bắc truyền, Phật giáo Bắc tông hayPhật giáo Sanskrit (vì ghi bằng tiếng Sanskrit) Lịch sử phát triển Phật giáo trải quanhiều giai đoạn khác nhau Sau khi Phật Thích Ca nhập diệt đã diễn ra 4 lần kiết tập

để chỉnh lý thống nhất giáo lý Sau mỗi lẫn kiết tập thì nội dung của giáo lý ít nhiều

có sự thay đổi Giáo lý Phật giáo bao gồm hệ thống quan niệm có kết cấu chặt chẽ

về thế giới quan, nhận thức luận và nhân sinh quan Mỗi yếu tố chứa đựng nhữngnội dung và chức năng riêng là tiền đề và hệ quả của nhau Nhân sinh quan là nội

dung cốt lõi, chủ yếu của Phật giáo vì mục đích của Phật giáo là thoát khổ, giảiphóng con người chứ không phải quan niệm về thế giới.

Như vậy, có thể nói Nhân sinh quan Phật giáo là toàn bộ những quan niệm

chung nhất của Phật giáo về con người, cuộc đời con người, trong đó bao gồm mục đích, ý nghĩa của đời người, từ đó hướng con người đến giải thoát.

Quan niệm về nhân sinh của Phật giáo được thể hiện ở một số nội dung cơbản sau:

* Thứ nhất, quan niệm của Phật giáo về con người

Trong quan niệm về con người, Phật giáo đã có những quan điểm về cấu tạo,

về thân thể và sự xuất hiện con người

Về cấu tạo của con người trong Phật giáo có một số thuyết như, thuyết Danh

- Sắc, thuyết Lục đại và thuyết Ngũ Uẩn Trong các thuyết về cấu tạo con người củaPhật giáo thì thuyết Ngũ uẩn là phổ biến hơn cả Thuyết Ngũ uẩn cho rằng, con ngườiđược cấu tạo bởi năm yếu tố:

1 Sắc uẩn: thể xác con người do tứ đại là đất, nước, lửa, gió tạo thành;

2 Thụ uẩn là những cái chỉ cảm tính, tình cảm, cảm giác, biết do cảm mà biết;

3 Tưởng uẩn là biểu tượng, tưởng tượng, tri giác, ký ức;

4 Hành uẩn là ý chí, nói rộng ra là những yếu tố khiến cho tâm hoạt động;

5 Thức uẩn là ý thức, cái biết phân biệt Theo nghĩa nào đó, nó là ý thức

thông thường

Với thuyết Ngũ uẩn, Phật giáo đã chỉ ra cấu tạo của con người bao gồm trong đó

cả yếu tố vật chất lẫn tinh thần Ngũ uẩn cũng luôn vận động, biến đổi không ngừng

Về thân thể con người: Trong Kinh Trường A hàm đức Phật cho rằng, “nên

biết tất cả các hành là vô thường, biến dịch, hư hoại, không đáng nương tựa” [174,437] Như vậy, mọi sự vật, hiện tượng đều vô thường, đều phải trải qua bốn thời kỳ

là “sinh, trụ, dị, diệt” hay “thành, trụ, hoại, không” Trong bốn thời kỳ đó, thời kỳtrụ lại hết sức ngắn ngủi Mọi sự vật, hiện tượng thay đổi trong từng satna (một đơn

vị đo thời gian siêu nhỏ của nhà Phật) Ngũ uẩn cũng vô thường, biến đổi Con

người là sự kết hợp động của những yếu tố động nên nó là vô ngã Như vậy, do vô

thường nên mọi vật đều vô tự tính (không có tự tính, không có bản thể riêng).

Không có một cái ngã thường hằng, ổn định tuyệt đối ở con người và ở tất cả mọi

sự vật, hiện tượng trong vũ trụ Theo Phật giáo, cái ngã, “cái tôi” cũng chỉ là mộttập hợp của Ngũ uẩn “Phàm sắc, thọ, tưởng, hành, thức, cái gì thuộc quá khứ, hiệntại, vị lai, nội hay ngoại, thô hay tế, tiệt hay thắng, xa hay gần… đây gọi là sắc uẩn,thụ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn” [170, 121] Vì vậy, theo Phật giáo thân thểcon người là vô ngã, nhưng người đời cứ tưởng có một cái ngã thường hằng và đó làsai lầm lớn nhất của đời người.

Trong dòng chảy vô thường, con người chỉ là kết hợp động của 5 yếu tố(Ngũ uẩn) Năm yếu tố này nương tựa vào nhau, biến động, sinh diệt không ngừng

mà tạo thành cái ngã giả tạm với hai phần: thân và tâm Thân là sự kết hợp của tứđại (địa, thủy, hỏa, phong) Tâm là sự phối hợp của thất tình (hỉ, nộ, ai, lạc, ái, ố,dục), được chia thành bốn loại: thọ, tưởng, hành, thức Những yếu tố đó luânchuyển cho nhau tạo thành những trạng thái tâm lý, tình cảm khác nhau ở conngười Mọi sự vật, hiện tượng chỉ là giả tạm, phù du, ảo ảnh, tan hợp vô thườngtrong sự biến ảo không cùng của đời sống Chính vì con người là giả hợp của Ngũuẩn nên con người là vô ngã, hư vọng, huyễn hóa Đủ nhân duyên hợp lại thì gọi làsống, hết duyên tan ra thì gọi là chết Sống chết chỉ là hợp tan của ngũ uẩn Conngười khát khao một sự thường hằng nên con người cố níu giữ những mong manh

ảo giác, cố tìm mọi cách thỏa mãn những dục vọng tầm thường, khát khao về cái vôhạn, trường cửu trong khi đời người là hữu hạn, phù du cho nên đau khổ Và cũngchính cái mê lầm (vô minh) ấy mà con người lại càng đau khổ hơn

Với cách lập luận trên, Phật giáo đã chứng minh thân thể con người là donhân và duyên tạo thành, không có một đấng tối thượng siêu nhiên nào tạo ra conngười Nhân duyên hòa hợp thì con người sinh, nhân duyên tan rã thì con ngườidiệt Ở đây ta thấy, Phật giáo đã phủ nhận thuyết Thượng Đế tạo vật trong quanniệm về con người, đối lập với các quan điểm hữu thần của các tôn giáo Ấn Độ

đương thời Trong kinh Trường A hàm, quyển số 1, thông qua câu trả lời của đức Phật đối với Bà Tất Tra đã phần nào thể hiện điều này: “Nếu Bà La Môn thông Tam

Minh kia không thấy Phạm thiên, tiên sư của Bà La Môn thông Tam Minh cũng không thấy Phạm thiên, các Bà La Môn thông Tam Minh, những cựu tiên nhân như

A Tra Ma… cũng không một ai thấy Phạm thiên Thế thì biết rằng những điều Bà

La Môn thông Tam Minh nói không phải là sự thật” [172, 6].