Sự xâm lược đại việt của triều minh trong bối cảnh đông á đầu thế kỷ XV

Vì những lý do đó, chúng tôi cho rằng việc nghiên cứu về đề tài “Sự xâm lược Đại Việt của triều Minh trong bối cảnh Đông Á đầu thế kỷ XV” có ý nghĩa quan trọng đối với việc nhận thức về

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

_

NGUYỄN NHẬT LINH

SỰ XÂM LƯỢC ĐẠI VIỆT CỦA TRIỀU

MINH TRONG BỐI CẢNH ĐÔNG Á ĐẦU THẾ

KỶ XV

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH LỊCH SỬ

Hà nội - 2018

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH LỊCH SỬ THẾ GIỚI

NGƯỜI HƯỚNG DẪN: GS VŨ DƯƠNG NINH

Hà nội - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ “Sự xâm lược Đại Việt của triều

Minh trong bối cảnh Đông Á đầu thế kỷ XV” là công trình nghiên cứu của tôi.

Các trích dẫn và kết quả nêu trong luận án là trung thực và có xuất xứ rõ ràng

Hà Nội, ngày 14 tháng 08 năm 2018

Tác giả

Nguyễn Nhật Linh

L I C M N ỜI CẢM ƠN ẢM ƠN ƠN

L i đ u tiên trong lu n án, tôi xin dành đ bày t lòng bi t n ời đầu tiên trong luận án, tôi xin dành để bày tỏ lòng biết ơn ầu tiên trong luận án, tôi xin dành để bày tỏ lòng biết ơn ận án, tôi xin dành để bày tỏ lòng biết ơn ể bày tỏ lòng biết ơn ỏ lòng biết ơn ết ơn ơn sâu s c v i GS Vũ D ắc với GS Vũ Dương Ninh, người thầy đã trực tiếp hướng dẫn ới GS Vũ Dương Ninh, người thầy đã trực tiếp hướng dẫn ươn ng Ninh, ng ười đầu tiên trong luận án, tôi xin dành để bày tỏ lòng biết ơn i th y đã tr c ti p h ầu tiên trong luận án, tôi xin dành để bày tỏ lòng biết ơn ực tiếp hướng dẫn ết ơn ưới GS Vũ Dương Ninh, người thầy đã trực tiếp hướng dẫn ng d n ẫn

và t n tình ch b o cho tôi nh ng v n đ chuyên môn, các nh n xét, ận án, tôi xin dành để bày tỏ lòng biết ơn ỉ bảo cho tôi những vấn đề chuyên môn, các nhận xét, ảo cho tôi những vấn đề chuyên môn, các nhận xét, ững vấn đề chuyên môn, các nhận xét, ấn đề chuyên môn, các nhận xét, ề chuyên môn, các nhận xét, ận án, tôi xin dành để bày tỏ lòng biết ơn đóng góp quý giá trong su t th i gian tôi hoàn thành nghiên c u này ốt thời gian tôi hoàn thành nghiên cứu này ời đầu tiên trong luận án, tôi xin dành để bày tỏ lòng biết ơn ứu này.

Tôi xin c m n GS TS Nguy n Văn Kim, ng ảo cho tôi những vấn đề chuyên môn, các nhận xét, ơn ễn Văn Kim, người luôn gợi mở cho ười đầu tiên trong luận án, tôi xin dành để bày tỏ lòng biết ơn i luôn g i m cho ợi mở cho ở cho tôi nh ng đ nh h ững vấn đề chuyên môn, các nhận xét, ịnh hướng nghiên cứu, các ý tưởng chuyên môn, truyền ưới GS Vũ Dương Ninh, người thầy đã trực tiếp hướng dẫn ng nghiên c u, các ý t ứu này ưở cho ng chuyên môn, truy n ề chuyên môn, các nhận xét, cho tôi ni m say mê khoa h c Th y đã dìu d t và giúp đ tôi c ề chuyên môn, các nhận xét, ọc Thầy đã dìu dắt và giúp đỡ tôi cả ầu tiên trong luận án, tôi xin dành để bày tỏ lòng biết ơn ắc với GS Vũ Dương Ninh, người thầy đã trực tiếp hướng dẫn ỡ tôi cả ảo cho tôi những vấn đề chuyên môn, các nhận xét, trong công vi c và cu c s ng ệc và cuộc sống ộc sống ốt thời gian tôi hoàn thành nghiên cứu này.

Tôi xin c m t các th y cô trong khoa L ch s và b môn L ch ảo cho tôi những vấn đề chuyên môn, các nhận xét, ạ các thầy cô trong khoa Lịch sử và bộ môn Lịch ầu tiên trong luận án, tôi xin dành để bày tỏ lòng biết ơn ịnh hướng nghiên cứu, các ý tưởng chuyên môn, truyền ử và bộ môn Lịch ộc sống ịnh hướng nghiên cứu, các ý tưởng chuyên môn, truyền

s Th gi i, n i tôi đ ử và bộ môn Lịch ết ơn ới GS Vũ Dương Ninh, người thầy đã trực tiếp hướng dẫn ơn ượi mở cho c h c t p và công tác đã t o đi u ki n cho tôi ọc Thầy đã dìu dắt và giúp đỡ tôi cả ận án, tôi xin dành để bày tỏ lòng biết ơn ạ các thầy cô trong khoa Lịch sử và bộ môn Lịch ề chuyên môn, các nhận xét, ệc và cuộc sống.

r t nhi u Tôi cũng xin g i l i c m n t i các th y cô, nhà nghiên ấn đề chuyên môn, các nhận xét, ề chuyên môn, các nhận xét, ử và bộ môn Lịch ời đầu tiên trong luận án, tôi xin dành để bày tỏ lòng biết ơn ảo cho tôi những vấn đề chuyên môn, các nhận xét, ơn ới GS Vũ Dương Ninh, người thầy đã trực tiếp hướng dẫn ầu tiên trong luận án, tôi xin dành để bày tỏ lòng biết ơn

c u, đ ng nghi p t i tr ứu này ồng nghiệp tại trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ệc và cuộc sống ạ các thầy cô trong khoa Lịch sử và bộ môn Lịch ười đầu tiên trong luận án, tôi xin dành để bày tỏ lòng biết ơn ng Đ i h c Khoa h c Xã h i và Nhân văn, ạ các thầy cô trong khoa Lịch sử và bộ môn Lịch ọc Thầy đã dìu dắt và giúp đỡ tôi cả ọc Thầy đã dìu dắt và giúp đỡ tôi cả ộc sống các vi n và c quan nghiên c u đã h tr , giúp đ và chia s v i tôi ệc và cuộc sống ơn ứu này ỗ trợ, giúp đỡ và chia sẻ với tôi ợi mở cho ỡ tôi cả ẻ với tôi ới GS Vũ Dương Ninh, người thầy đã trực tiếp hướng dẫn trong quá trình nghiên c u và hoàn thi n lu n án ứu này ệc và cuộc sống ận án, tôi xin dành để bày tỏ lòng biết ơn

Xin c m n Gia đình, ng ảo cho tôi những vấn đề chuyên môn, các nhận xét, ơn ười đầu tiên trong luận án, tôi xin dành để bày tỏ lòng biết ơn i thân, b n bè đã luôn đ ng viên, ạ các thầy cô trong khoa Lịch sử và bộ môn Lịch ộc sống khích l tôi r t nhi u! ệc và cuộc sống ấn đề chuyên môn, các nhận xét, ề chuyên môn, các nhận xét,

Hà n i, ngày 14 tháng 08 năm 2018 ội, ngày 14 tháng 08 năm 2018

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 6

4 Các nguồn tư liệu và phương pháp tiếp cận 8

1.3 Thành tựu đạt được và một số vấn đề cần giải quyết 25

Chương 2: BỐI CẢNH ĐÔNG Á VÀ QUAN HỆ GIỮA TRIỀU MINH VỚI ĐẠI

29

VIỆT CUỐI THẾ KỶ XIV –ĐẦU THẾ KỶ XV

2.1 Bối cảnh Đông Á cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV 29

2.1.1 Các nước Đông Á cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV 29

2.1.2 Vương triều Minh và chính sách đối ngoại với Đông Á 34

2.1.3 Quan hệ của triều Minh với các nước Đông Á 45

2.2 Quan hệ giữa triều Minh với Đại Việt cuối thế kỷ XIV-đầu thế kỷ XV 60

2.2.1 Vị thế của Đại Việt trong bối cảnh Đông Á cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV 60

2.2.2 Đại Việt trong chính sách đối ngoại của triều Minh 64

2.2.3 Sự thiết lập quan hệ giữa triều Minh với Đại Việt 66

2.2.4 Chuyển biến trong quan hệ giữa triều Minh với Đại Việt cuối thế kỷ XIV 70

2.4.5 Vương triều Hồ và quan hệ giữa triều Minh với Đại Việt (1400-1406) 78

Chương 3: CUỘC CHIẾN TRANH XÂM LƯỢC VÀ CHẾ ĐỘ CAI TRỊ CỦA

88

TRIỀU MINH Ở ĐẠI VIỆT

3.1.1 Tham vọng và âm mưu của triều Minh đối với Đại Việt 88

3.1.2 Xung đột, vấn đề biên giới và quan hệ giữa Đại Việt với triều Minh và với

97

Champa

3.1.3 Thái độ của triều Minh về tính chính thống của vương triều Hồ 101

3.2 Cuộc chiến tranh xâm lược của Đại Việt của triều Minh 104

3.2.2 Cuộc kháng chiến chống Minh và sự thất bại của triều Hồ 110

33.3.1 Sự thiết lập và vận hành bộ máy cai trị của triều Minh 120

MINH Ở ĐẠI VIỆT TRONG BỐI CẢNH ĐÔNG Á

4.1 Sự thay đổi chính sách đối ngoại của triều Minh 138

4.2.Ảnh hưởng của cuộc xâm lược Đại Việt của triều Minh với Đông Nam Á 144

4.2.2 Ảnh hưởng và can thiệp của triều Minh ở Đông Nam Á hải đảo 150

4.3 Ảnh hưởng của cuộc xâm lược Đại Việt của triều Minh với Đông Bắc Á 156

4.4 Hệ quả của sự xâm lược, thống trị của triều Minh với Đại Việt thế kỷ XV 169

4.4.1 Các cuộc kháng chiến chống Minh của Đại Việt 169

4.4.2 Ảnh hưởng của văn hóa Trung Quốc với Đại Việt đầu thời Lê 171

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN

188 LUẬN ÁN

sử Việt Nam Điều đó được thể hiện thông qua những chính sách bóc lột tànbạo của Trung Quốc đối với nguồn tài nguyên, nền kinh tế và văn hóa ĐạiViệt, đồng thời để lại nhiều ảnh hưởng trong hệ thống hành chính, thiết chếchính trị và văn hóa Trung Hoa ở Việt Nam Mặc dù vậy, nguồn gốc của cuộcchiến tranh xâm lược cùng những ảnh hưởng của nó không chỉ giới hạn trongphạm vi lịch sử Trung Quốc, Việt Nam mà còn có những tác động với một sốquốc gia ở Đông Bắc Á và Đông Nam Á Điều này đặt ra vấn đề về tầm quantrọng của việc nghiên cứu về sự xâm lược và thống trị của triều Minh ở ViệtNam trong bối cảnh Đông Á cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV.

Nửa cuối thế kỷ XIV và thế kỷ XV cũng là một thời kỳ đầy biến độngcủa Đông Á với sự hình thành, hưng thịnh, suy vong của nhiều triều đại vàcác quốc gia2 Những thay đổi đó gắn liền với nhiều chuyển biến phức tạp vềcương vực lãnh thổ của nhiều quốc gia và những quan hệ chính trị, ngoại giaophức tạp của khu vực thời kỳ này Thế kỷ XIV-XV còn là khoảng thời gian

mà các dân tộc và quốc gia ở Đông Á dự nhập mạnh mẽ vào những quan hệ

1 Cuối thế kỷ XIV-đầu thế kỷ XV, quốc hiệu của Việt Nam có những thay đổi Vương triều Lý (1009-1225)

và Trần (1225-1400) sử dụng tên nước Đại Việt; vương triều Hồ (1400-1407) đặt quốc hiệu là Đại Ngu Từ góc độ của triều Minh và một số nước Đông Á, Việt Nam được biết đến với tên gọi “An Nam” Quốc hiệu

Đại Ngu được sử dụng chỉ một thời gian rất ngắn trong lịch sử Việt Nam Từ năm 1407, sau khi triều Hồ thất bại trong kháng chiến chống Minh, quốc hiệu Đại Ngu không được sử dụng nữa.Triều Minh sau khi xâm lược đã sáp nhập lãnh thổ Đại Ngu thành quận “Giao Chỉ” Năm 1428, sau thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, vương triều Lê (1428-1527) được thành lập, quốc hiệu Đại Việt lại được sử dụng Trong luận án, chúng tôi thống nhất sử dụng cách gọi Đại Việt để chỉ Việt Nam trong khoảng thời gian nửa cuối thế kỷ XIV

(802-buôn bán mang tính khu vực và thế giới3 Từ đầu thế kỷ XV, Đông Á cũng đãbắt đầu đón nhận những ảnh hưởng ngày càng rõ rệt từ khu vực Tây Á vàchâu Âu trên phương diện kinh tế, thương mại và tôn giáo Những hiện tượngkinh tế, chính trị và tôn giáo đó, cùng các mối liên hệ giữa các nước Đông Ávới thế giới đã làm nên sự đa dạng trong lịch sử, văn hóa các nước này nóiriêng và một thời đại lịch sử sôi động của khu vực Đông Á nói chung.

Vương triều Minh (1368-1644) hưng khởi đã chấm dứt sự tồn tại vàthống trị của triều Nguyên (1271-1368) cùng những ảnh hưởng của ngườiMông Cổ, mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử Trung Quốc và khu vực từ nửacuối thế kỷ XIV Dưới thời nhà Minh, Trung Quốc không những có tiến bộlớn về kinh tế, đặc biệt là trong nông nghiệp, thương mại mà còn mở rộngmạnh mẽ những ảnh hưởng chính trị và văn hóa đến các nước láng giềng dựatrên những chuyến thám hiểm hàng hải của Trịnh Hòa ở Đông Nam Á và sựthiết lập quan hệ ngoại giao, thương mại với các nước này

Một trong những biến động đáng chú ý trong bối cảnh chính trị củaĐông Á đầu thế kỷ XV là cuộc chiến tranh xâm lược mà vương triều Minhtiến hành ở Đại Việt (1406-1407) và quá trình thống trị, khai thác và bóc lộtkéo dài 20 năm (1407-1427) Trong xu hướng của Trung Quốc sử dụng cácmối quan hệ ngoại giao để mở rộng ảnh hưởng ở Đông Á, cuộc chiến tranhtrên lãnh thổ Đại Việt chính là một sự kiện đặc biệt khi triều Minh dùng lựclượng quân sự lớn để tiến hành cuộc xâm lược Dưới thời vua Minh Thành

Tổ, ngoại trừ những cuộc tấn công bằng quân sự để đẩy lui quân Mông Cổcòn kéo dài đến năm 1424, hiện tượng Trung Quốc dùng vũ lực xâm lược như

Do vậy, việc nghiên cứu về sự kiện năm 1407 trong bối cảnh Đông Á

sẽ góp phần cho thấy tổng thể chính sách đối nội, đối ngoại của Trung Quốc,mối liên hệ giữa lịch sử triều Minh với các quốc gia láng giềng và Đông Á

Sự lý giải về nguyên nhân triều Minh xâm lược Đại Việt có thể hướng đếnnhững nhận thức về vị thế của Đại Việt trong nền chính trị, quân sự, ngoạigiao và các mối liên hệ kinh tế, thương mại của châu Á đầu thế kỷ XV

3 Điều đó được thể hiện qua ảnh hưởng và vai trò ngày càng lớn của những thương cảng ở Đông Bắc Á, Đông Nam Á, vai trò của các thương nhân Đông Á trong buôn bán, thương mại của khu vực và trong việc những hàng hóa có giá trị của các nước này được buôn bán và chuyên chở tới nhiều vùng trên thế giới.

Sự xâm lược Đại Việt của triều Minh là một bước ngoặt trong quan hệhai nước vào đầu thế kỷ XV Trong cuộc chiến tranh xâm lược và sự thống trị

của nhà Minh ở Đại Việt, thuyết Hoa-Di và những tư tưởng, chính sách đối

ngoại của Trung Quốc được thể hiện rõ rệt nhất khi mối quan hệ triều cống sách phong giữa hai nước đột ngột chuyển sang trạng thái phụ thuộc và sựmất đi nền độc lập của Đại Việt Vì lý do ấy, nghiên cứu về quá trình chuyểnbiến của mối quan hệ đó sẽ đóng góp vào việc làm rõ những nguyên nhân,mục đích, thủ đoạn và âm mưu thực sự của nhà Minh trong việc dấy binh

-“chinh phạt An Nam”, thay vì nguyên cớ “phù Trần diệt Hồ” vốn đuợc triềuMinh bố cáo và được ghi chép trong nhiều tài liệu4

Vì những lý do đó, chúng tôi cho rằng việc nghiên cứu về đề tài “Sự

xâm lược Đại Việt của triều Minh trong bối cảnh Đông Á đầu thế kỷ XV” có ý

nghĩa quan trọng đối với việc nhận thức về bản chất mối quan hệ giữa TrungQuốc với các quốc gia ở Đông Bắc Á - Đông Nam Á nói chung và mối quan

hệ giữa Trung Quốc với Việt Nam trong lịch sử nói riêng Vì thế, đề tài nàycòn góp phần làm rõ truyền thống lịch sử ngoại giao giữa Trung Quốc với khuvực và biểu hiện của nó trong khoảng thời gian đầu thế kỷ XV Ngoài ra, cuộcchiến tranh xâm lược (1406-1407) và sự thống trị của vương triều Minh ở ĐạiViệt (1407-1427) không chỉ có nguồn gốc từ đặc điểm lịch sử Đông Bắc Á,Đông Nam Á, mà còn tạo ra những tác động trở lại với Trung Quốc và Đông

nhiều chiều giữa Trung Quốc, Đại Việt và các quốc gia trong khu vực trong nhữngnăm đầu thế kỷ XV

4 Nhiều tài liệu và nghiên cứu trên thế giới giải thích nguồn gốc cuộc chiến tranh dựa vào những lý do như:

do họ Hồ chống lại sự can thiệp của vương triều Minh vào nền chính trị Đại Việt; do triều Minh trợ giúp họ Trần giành lại ngôi vị; do những xung đột giữa Đại Việt với Champa và xung đột ở biên giới Đại Việt với Trung Quốc.

Những nhận định này phần lớn dựa trên ghi chép của lịch sử Trung Quốc trong Minh thực lục, Minh sử , và đặt biệt là dựa trên những lý do được nêu ra trong Bình định An Nam chiếu thư mà nhà Minh ban bố năm 1407.

Nhiều thư tịch Việt Nam ghi chép lịch sử cũng dựa trên các nguồn này, chẳng hạn, Việt sử Tiêu án (1775) có

chép: “Nhà Minh xuống chiếu tìm con cháu họTrần, kỳ lão nói: "Bị Lê Quý Ly giết hết cả, không còn ai nối dõi họ Trần được An Nam vốn xưa là đất Giao Châu, xin phục lại quân huyện như xưa, để đổi mới cho dân" Nhà Minh bèn đặt ra quận Giao Chỉ, có chức Bố chính Án sát và các phủ huyện nha môn” Đoạn này có nội

dung tương tự nhưng điều bố cáo trong Bình định An Nam chiếu thư Dù vậy, tác giả cũng có lời bình: “Nhà

Minh cầu con cháu nhà Trần, đâu phải là chân tâm, cốt để che tai mắt người nước Nam đó; quốc dân cũng biết như hế, chẳng là thuận theo chúng cho xong, chứ có thích gì lập ra phủ huyện” [63, tr 114]; [119, tr 229-230].

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

Mục đích trọng tâm của luận án là phân tích vị thế của Đại Việt và mốiquan hệ Minh – Đại Việt trong sự chuyển biến và tương tác quyền lực khuvực Đông Á, từ đó luận giải về về nguyên nhân và hệ quả của cuộc chiếntranh xâm lược và những chính sách thống trị của triều Minh với Đại Việttrong bối cảnh Đông Á cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV Để phục vụ mụcđích đó, những nhiệm vụ nghiên cứu trọng tâm của luận án là:

cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV, vị thế của Đại Việt trong bối cảnh ấy và trongnhững toan tính chính trị của vương triều Minh để từ đó luận giải những nguyênnhân, mục tiêu và tiền đề dẫn đến cuộc chiến tranh xâm lược của triều Minh ở ĐạiViệt Theo đó, luận án nghiên cứu sự hình thành và quá trình chuyển biến trongquan hệ ngoại giao giữa triều Minh với các nước láng giềng và những vấn đề củalịch sử Trung Quốc cuối thế kỷ XIV và đầu thế kỷ XV cùng những ảnh hưởng dẫntới cuộc chiến tranh xâm lược năm 1406-1407, từ đó làm rõ âm mưu và mục đíchcủa triều Minh trong cuộc xâm lược

Đại Việt;

với âm mưu của của triều Minh với Đại Việt;

triều Minh đối với Đại Việt, Trung Quốc và với Đông Á đầu thế kỷ XV để từ

đó đánh giá mức độ ảnh hưởng của cuộc chiến tranh xâm lược Đại Việt đốivới Trung Quốc, Việt Nam và một số quốc gia ở Đông Á trong những nămđầu thế kỷ XV

Trong việc nghiên cứu và đưa ra nhận định về nguyên nhân và ảnhhưởng của cuộc chiến tranh và sự xâm lược của triều Minh ở Đại Việt, luận

án hướng tới việc giải quyết 3 vấn đề chủ yếu: 1/ Vì sao trong bối cảnh Đông

2/ Cuộc chiến tranh xâm lược và những chính sách thống trị của triều Minh ởĐại Việt đã có ảnh hưởng như thế nào đối với Đông Á đầu thế kỷ XV; 3/Những kinh nghiệm và bài học lịch sử trong quan hệ ngoại giao của Đại Việt

với Trung Quốc và cuộc kháng chiến chống Minh có ý nghĩa như thế nào đối với các nước Đông Á.

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Với đề tài “Sự xâm lược Đại Việt của triều Minh trong bối cảnh Đông

Á đầu thế kỷ XV”, trọng tâm của luận án khảo cứu về một sự kiện cụ thể là

cuộc chiến tranh xâm lược năm 1406-1407 mà triều Minh tiến hành ở Đại Việttrong những mối liên hệ của tình hình chính trị, kinh tế Đông Á và các tác độngcủa nó trong khoảng thời gian đầu thế kỷ XV Mặc dù vậy, luận án xác định rõ 2

vấn đề liên quan đến phạm vi nghiên cứu: thứ nhất, những chuyển biến của lịch sử

đầu thế kỷ XV chỉ có thể được hiểu một cách toàn diện khi đặt trong khung thời

gian rộng hơn: cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV; thứ hai, sự xâm lược Đại Việt

của triều Minh cần được nghiên cứu trong tổng thể quan hệ hai nước, cùng với cácvấn đề khác như: quan hệ ngoại giao trước chiến tranh, chính sách cai trị của triềuMinh và vấn đề sau sự xâm lược và thống trị

Chính vì vậy, trong luận án, chúng tôi luôn xem xét trọng tâm nghiêncứu từ cả góc nhìn hẹp (small view): tập trung vào các vấn đề cụ thể của cuộcchiến tranh xâm lược đầu thế kỷ XV; và góc nhìn rộng (broad view): đặt trọngtâm ấy trong bối cảnh rộng hơn về khung thời gian (cuối thế kỷ XIV, đầu thế

kỷ XV), không gian (Đông Bắc Á, Đông Nam Á) và các mối quan hệ chínhtrị, kinh tế, quân sự khu vực

Do đó, 3 nội dung mà luận án tập trung đến là: những vấn đề của bối

cảnh Trung Quốc, Đông Á, quan hệ Minh - Đại Việt cuối thế kỷ XIV và đầuthế kỷ XV; cuộc chiến tranh xâm lược và sự thống trị Đại Việt của triềuMinh; những hệ quả của nó đối với lịch sử Việt Nam và một số quốc giaĐông Á Vì đã có nhiều công trình nghiên cứu về quá trình và diễn biến củacuộc chiến tranh Minh – Đại Việt, những vấn đề về quân sự, sách lược củaTrung Quốc và Việt Nam, hay nguyên nhân thất bại của triều Hồ trong khángchiến chống Minh nên trong luận án này, chúng tôi không đi quá sâu vàonhững chủ đề ấy Luận án chỉ đề cập tới những vấn đề nói trên để từ đó thấy

rõ diễn tiến của tình hình Trung Quốc, Việt Nam trước, trong và sau sự kiệnnăm 1406-1407 này

7

Vì đối tượng nghiên cứu của đề tài có bao gồm bối cảnh Đông Á và cácmối liên hệ của bối cảnh ấy với sự xâm lược năm 1406-1407, phạm vi về mặt

không gian của luận án là khu vực Đông Bắc Á và Đông Nam Á5 Mặc dùvậy, luận án không nghiên cứu lịch sử Đông Bắc Á, Đông Nam Á nói chung

mà tập trung vào các vấn đề có liên hệ với trọng tâm của đề tài là cuộc chiếnxâm lược của triều Minh và liên quan đến quan hệ giữa các quốc gia trongkhu vực

Khung thời gian hẹp luận án tập trung nghiên cứu là thời gian đầu thế

kỷ XV, với những sự biến trong nền chính trị Đại Việt và triều Minh (vươngtriều Hồ, sự lên ngôi của Minh Thành Tổ, cuộc chiến tranh xâm lược Đại

Việt) Khung thời gian rộng luận án đề cập là từ cuối thế kỷ XIV đến đều thế

kỷ XV Hai khoảng của khung thời gian rộng này bao gồm: 1/ khoảng từ năm

1368 cho đến năm 1407 với những vấn đề về chính sách, quan hệ ngoại giao,các biến động lịch sử (bối cảnh và nguồn gốc dẫn tới những biến động chínhtrị và quân sự đầu thế kỷ XV vac cuộc xâm lược Đại Việt); 2/ khoảng từ năm

1407 đến năm 1428 với các vấn đề hậu chiến tranh xâm lược (chính sách caitrị của triều Minh, các cuộc kháng chiến của người Việt, ảnh hưởng, hệ quảcủa cuộc chiến tranh xâm lược và sự thống trị của vương triều Minh)

4 Các nguồn tư liệu và phương pháp tiếp cận

a Các nguồn tư liệu

Những công trình nghiên cứu, chuyên khảo, sách và bài viết liên quantới quan hệ ngoại giao Đông Á cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV, về lịch sửTrung Quốc, Việt Nam, Đông Bắc và Đông Nam Á trên phương diện kinh tế,chính trị và văn hóa đều là các nguồn tham khảo với đề tài “Sự xâm lược ĐạiViệt của triều Minh trong bối cảnh Đông Á đầu thế kỷ XV” Trong số nhữngnguồn nói trên, tư liệu quan trọng nhất với nghiên cứu này là những thư tịch

cổ của lịch sử Việt Nam và Trung Quốc Ở đây, chúng tôi thống kê một sốnguồn chủ yếu có vai trò lớn đối với việc cung cấp thông tin và cứ liệu lịch sửcho đề tài

5 Trong luận án này, chúng tôi dựa theo quan điểm cho rằng các nước Đông Bắc Á bao gồm không gian của các quốc gia hiện này là Nhật Bản, Triều Tiên, Trung Quốc và Việt Nam, trong đó, Việt Nam là một trường hợp tương đối đặc biệt, mà theo Trần Quốc Vượng “Việt nam vừa thuộc context Đông Nam Á, vừa thuộc context Đông Á” [75, tr 33]

Nguồn Minh thực lục 6 cung cấp một khối lượng thông tin lớn và cụ thể.

Sách Minh thực lục ghi chép chi tiết đến từng ngày, tháng, năm diễn ra những

sự việc trong triều đình Trung Quốc Nguồn tư liệu này cung cấp thông tinquan trọng về quan hệ ngoại giao giữa triều Minh với các cuộc gia láng giềngthông qua những ghi chép về thái độ của triều Minh trong việc tiếp đãi sứ giả,những diễn biến trong hoạt động các sứ đoàn triều cống, chúc mừng, thỉnh

sách phong… Những thông tin mà Minh thực lục cung cấp cho phép tái hiện

quá trình thiết lập quan hệ triều cống giữa hai triều Minh-Trần kể từ năm

1371, và quá trình duy trì trạng thái bang giao tương đối hòa bình giữa hai

quốc gia trong suốt nửa cuối thế kỷ XV Từ đầu thế kỷ XV, Minh thực lục là

nguồn chủ yếu và quan trọng nhất cho thấy những biến đổi dẫn tới chiến tranhtrong quan hệ Minh-Hồ cũng như những sắc lệnh của Minh Thành Tổ (1360-

1424, tại vị từ 1403 đến 1424) trong việc dấy binh đánh Đại Việt và chỉ huycuộc chiến tranh, diễn biến của cuộc chiến và những chính sách cai trị củatriều Minh thời hậu chiến Đối với nội dung đề tài quan tâm, thông tin nguồn

này cung cấp chủ yếu tập trung trong Minh Thái tổ thực lục và Minh Thành

Tổ thực lục (ghi chép thời gian từ nửa cuối thế kỷ XIV đến năm 1424).

Minh sử là nguồn tư liệu không thể thiếu đối với đề tài Một bộ phận quan

trọng của Minh sử ghi chép về việc Minh Thái Tổ (1328-1398, cai trị từ 1368

đến1398) chiêu dụ các nước Đông Nam Á ngay từ sau khi vương triều hình

thành Những sự kiện trong Minh sử cũng được ghi chép chi tiết đến từng ngày, tháng Cũng giống như Minh thực lục, Minh sử cung cấp số lượng thông

tin phong phú về quá trình chuyển biến dẫn tới bùng nổ cuộc chiến tranh và

sự quá trình đô hộ của nhà Minh ở Đại Việt

6 明實錄, 中央研究院歷史語言研究所校印, 臺北, 1966 [Minh thực lục, Viên nghiên cứu Lịch sử và Ngôn ngữ Trung ương, Đài Bắc, 1966] Do những sự kiện liên quan tới lịch sử Việt Nam trong Minh thực lục đã

được chuyển ngữ sang tiếng Việt, chúng tôi cũng sử dụng bản dịch của dịch giả Hồ Bạch Thảo đối với những

ghi chép về Việt Nam được chọn lọc từ Minh thực lục Với những phần về các quốc gia khác chưa được biên dịch, chúng tôi sử dụng nguyên bản chữ Hán Minh thực lục, Quan hệ Trung Quốc-Việt Nam thế kỷ XIV-

XVII, Tập 1 và 2, Hồ Bạch Thảo dịch và chú thích, NXB Hà Nội, 2010.

7 Nguồn Minh sử chúng tôi sử dụng được lưu trong tư liệu khoa Lịch sử, bao gồm: Minh sử, trích trong Nhị

thập tứ sử, phần về các nước Đông Nam Á, tư liệu khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Hà

Nội; và: Minh sử, trích Nhị thập tứ sử theo Súc ấn bách nạp, Những việc liên quan đến Việt Nam trong lịch sử

Trung Quốc, tài liệu khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Hà Nội.

Sách Việt kiệu thư [54] cũng là một bộ sử được biên soạn dưới thời Minh nhưng lại có nhiều ghi chép khác biệt với hai bộ chính sử là Minh thực

lục và Minh sử Cuốn sách này có những thông tin mà Minh thực lục và Minh

sử không ghi lại hoặc đã chép giản lược đi Những tư liệu của cuốn sách này

là một nguồn bổ khuyết quan trọng đối với việc nghiên cứu lịch sử Đại Việt,chiến tranh của triều Minh với Đại Việt và quan hệ ngoại giao của hai nướctrong những khoảng ba thập niên đầu thế kỷ XV Bộ sách được biên soạn bởi

Lý Văn Phượng, người từng được giao việc chuyên trách quân vụ QuảngĐông và có điều kiện tham duyệt nhiều tài liệu liên quan đến Đại Việt, trong

đó có những sắc dụ của Minh Thành Tổ đối với chiến sự và những chính sáchđối với đất “Giao Chỉ” sau cuộc chiến tranh Đó là những cơ sở vững chắc

cho tác giả biên soạn bộ sử này Do vậy, Việt kiệu thư được xem là một tác

phẩm cực kỳ quý giá trong việc nghiên cứu lịch sử Đại Việt trong thời gian

đó8

Sách Tây Dương triều cống [66] được biên soạn dưới thời nhà Minh

cũng là một nguồn tư liệu có giá trị mang lại nhiều thông tin về sự triều cống

Trung Quốc của các nước Đông Nam Á Tây Dương triều cống là một ghi

chép phong phú về những sản vật của các nước và những cống vật nhữngnước này dâng lên thiên từ nhà Minh

Những sai khác giữa các ghi chép của Trung Quốc đòi hỏi nhữngnguồn đối chiếu trong thư tịch cổ Việt Nam Các bộ sử sách của Việt Namcòn là nguồn quan trọng cho thấy những sự kiện lịch sử trong quan hệ hainước, sự phế lập vương triều ở Đại Việt nhìn từ góc độ của người Việt (điềunày rất quan trọng vì theo các nguồn Trung Quốc, trong những nguyên nhâncủa cuộc chiến tranh “chinh phạt An Nam” có sự thỉnh cầu của con cháu họTrần với việc khôi phục vương triều, hay thỉnh cầu kỳ lão và nhân dân “AnNam” với việc diệt Hồ, sáp nhập đất “Giao Chỉ” vào lãnh thổ Trung Hoa) Ởnghiên cứu này, chúng tôi đề cập tới một số nguồn tiêu biểu, mà theo đó trong

8 Sách Việt kiệu thư có những ghi chép khác biệt với những thông tin trong Minh thực lục và Minh sử, đặc

biệt bộ sách có ghi chép những đạo sắc dụ của Minh Thành Tổ ban ra trong thời gian của cuộc chiến tranh Minh

-Việt mà Minh thực lục không ghi chép Thêm vào đó, cả đối với một văn bản quan trọng như Bình

định An Nam chiếu thư, Việt kiệt thư cũng chép có những điểm khác biệt với bản trong Minh thực lục [5, tr

85-99].

những thư tịch Việt Nam quan trọng nhất là Đại Việt sử ký Toàn thư [10] và

Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục [57].

Ngoài các bộ sử nói trên, nhiều tác phẩm khác cũng là các nguồn thamkhảo quý giá không chỉ đối với những biến chuyển trong ngoại giao hai nướcđầu thế kỷ XV mà còn về lịch sử Việt Nam và Trung Quốc trong thời giantrước và sau thời kỳ thuộc Minh (1407-1427) Có thể đề cập tới một số nguồn

tiêu biểu như: Đại Việt thông sử [12], Lam Sơn thực lục [66a], Vân Đài Loại

Ngữ [14], Việt sử Tiêu án [63], An Nam chí nguyên [71], Đại Việt Sử ký Tiền biên [63a], Nam Ông Mộng lục [71a] Sách Lịch triều Hiến chương loại chí

những nguyên tắc trong quan hệ hai nước và định lệ trong triều cống sách phong Đại Việt-Minh9

Ngoài ra, các nguồn tư liệu và ghi chép về lịch sử của các quốc gia ởĐông Á như Nhật Bản, Triều Tiên, Champa… cũng là nguồn tham khảo cần

thiết đối với đề tài Chẳng hạn, bộ Triều Tiên vương triều thực lục10 đượcvương triều Joseon (Triều Tiên) ghi chép vừa là một nguồn đối chiếu và sosánh quan trọng đối với những thông tin từ các nguồn sử liệu Trung Quốc,đồng thời là sử liệu cho phép làm rõ những mối liên hệ giữa Trung Quốc, ĐạiViệt với lịch sử Triều Tiên trong khoảng đầu thế kỷ XV Một ví dụ điển hình

là khi so sánh các dị bản của Bình định An Nam chiếu thư do Minh Thành Tổ ban bố (năm 1407) trong 3 tài liệu Minh thực lục, Việt kiệu thư và Triều Tiên

vương triều thực lục thì có thể thấy rằng bản trong Minh thực lục đã được

lược bỏ khá nhiều chi tiết trong đoạn Minh Thành Tổ tố cáo họ Hồ; trong khi

bản chép của Triều Tiên thực lục và Việt kiệu thư lại về cơ bản tương đồng [54, tr.90-91] Triều Tiên thực lục còn là sử liệu quan trọng để cho thấy sự

những ảnh hưởng từ cuộc xâm lược của triều Minh ở Đại Việt và sự phản ứngcủa triều đình Joseon trước một sự biến chính trị xảy ra ở một quốc gia ĐôngNam Á Ngoài những tư liệu, ghi chép, các công trình nghiên cứu liên quantới lịch sử Việt Nam, Trung Quốc nói riêng và Đông Á nói chung cũng lànguồn tham khảo quan trọng với luận án

9 Những ghi chép trong khoảng thời gian nhà Minh tồn tại ở Trung Quốc được chép trong những cuốn từ XLVI, XVII và XVIII (tập IV).

10朝鮮王朝實錄, 國史編纂委員會, 서서, 1973 [Triều Tiên vương triều thực lục, Quốc sử biên toản ủy viên

hội, Seoul, 1973]

b Phương pháp nghiên cứu

Luận án tiếp cận và nghiên cứu vấn đề từ góc độ của khoa học Lịch sử

Sự thiết lập, duy trì và chuyển biến của quan hệ giữa triều Minh với Đại Việtnửa cuối thế kỷ XIV và nửa đầu thế kỷ XV được nhìn nhận, đánh giá như mộtquá trình vận động, biến đổi của diễn trình lịch sử Việt Nam và Trung Quốc.Bên cạnh đó, vì luận án nghiên cứu đặt trọng tâm cuộc chiến tranh xâm lượctrong bối cảnh lịch sử Đông Á nên chúng tôi đặt các sự kiện và những nhân tốnội sinh trong quan hệ Minh – Đại Việt với những tác nhân từ bên ngoài trong

sự đối sánh, tương liên để làm rõ sự tương tác và các tác động nhiều chiềugiữa các vấn đề trong lịch sử các nước trong khu vực

Để đảm bảo tính trung thực và khách quan của luận án, chúng tôi sửdụng nhiều nguồn tư liệu, đặc biệt là các tư liệu chính sử, các thư tịch và ghichép để đối chiếu, so sánh và đánh giá mức độ tin cậy của tư liệu

Luận án cũng tuân thủ các phương pháp nghiên cứu và trình bày củakhoa học lịch sử là phương pháp nghiên cứu lịch sử và phương pháp lôgic đểnghiên cứu và diễn giải các vấn đề theo trình tự thời gian và các mối liên quangiữa các sự kiện, hiện tượng của lịch sử Đông Á

5 Đóng góp của luận án

Luận án nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện về cuộc chiến tranhxâm lược của triều Minh ở Đại Việt và những nguyên nhân, hệ quả của nótrong lịch sử Việt Nam, Trung Quốc và Đông Á Hướng tiếp cận và phân tích,

lý giải các mối quan hệ và tác động qua lại giữa lịch sử hai nước với lịch sửcác quốc gia khác ở Đông Á cho phép nhận thức đầy đủ và toàn diện về sựkiện quan trọng này không chỉ trong diễn trình của lịch sử Việt Nam hayTrung Quốc mà trong lịch sử tổng thể của toàn khu vực

Từ việc nghiên cứu quá trình chuyển biến từ quan hệ ngoại giao sangcuộc chiến tranh xâm lược của Trung Quốc, luận án đóng góp vào sự nhậnthức những chính sách ngoại giao, những âm mưu và tham vọng của vươngtriều Minh với Đại Việt nói riêng và những truyền thống của quan hệ giữaTrung Quốc với các láng giềng nói chung Nghiên cứu về quá trình vận động

và biến đổi của lịch sử ngoại giao đó cùng với sự hưng khởi và suy vong củacác vương triều, sự thành bại của đấu tranh ngoại giao và kháng chiến chống

xâm lược góp phần vào sự nhìn nhận vấn đề một cách hệ thống, khoa học vàcho phép rút ra những bài học lịch sử mang ý nghĩa thực tiễn.

Thông quá nghiên cứu một sự kiện đặc biệt đầu thế kỷ XV, luận ánthảo luận và góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề khoa học về lịch sử Đông Á.Việc khảo cứu các nguồn tài liệu và những nghiên cứu liên quan cho phépphân tích và chứng minh các đặc điểm quan hệ ngoại giao khu vực thời tiềncận đại, bản chất của quan hệ Trung Quốc với các láng giềng, các vấn đề vềthể chế, sự chính thống của các vương triều và những mối liên hệ nhiều chiềugiữa lịch sử các dân tộc ở Đông Á

6 Cấu trúc của luận án

Phần nội dung của luận án gồm 4 chương:

công trình trong và ngoài nước đã được công bố có liên quan tới đề tài của luận án,phân tích những thành tựu mà các nghiên cứu đi trước đã đạt được và một số vấn

đề còn cần được giải quyết

Việt cuộc thế kỷ XIV-đầu thế kỷ XV” nghiên cứu về bối cảnh khu vực, quan hệ

ngoại giao giữa các nước với trọng tâm là mối quan hệ giữa triều Minh với

Đại Việt, từ đó làm rõ vị thế của Đại Việt trong chính sách đối ngoại của triềuMinh, những chuyển biến của lịch sử cuối thế kỷ XIV-đầu thế kỷ XV để thấyđược những tiền đề dẫn tới sự xâm lược Đại Việt của triều Minh

Minh ở Đại Việt” nghiên cứu về nguồn gốc, sự bùng phát của cuộc chiến tranh

xâm lược và chế độ và các chính sách cai trị của triều Minh ở Đại Việt

Việt trong bối cảnh Đông Á” luận giải về các vấn đề lên quan tới cuộc xâm lược và

sự cai trị của triều Minh ở Đại Việt, đặc biệt là những hệ quả của nó với Đại Việt,Trung Quốc và Đông Á, những mối liên hệ và tác động của nó tới các nước ởĐông Bắc Á, Đông Nam Á và sự mở rộng ảnh hưởng của triều Minh

13

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Cuộc chiến xâm lược và sự thống trị của triều Minh ở Đại Việt đầu thế

kỷ XV là một sự kiện quan trọng trong lịch sử Việt Nam và Trung Quốc cũngnhư trong lịch sử quan hệ ngoại giao hai nước, được đề cập tới rất nhiều trongcác nghiên cứu của học giả Việt Nam và quốc tế Vấn đề này cũng luôn đượctrình bày trong phần lớn các bộ thông sử của Việt Nam, Trung Quốc và lịch

sử vương triều Minh, vương triều Trần, Hồ và vương triều Lê sơ Trong phạm

vi luận án, chúng tôi đề cập tới những nghiên cứu tiêu biểu, quan trọng, có nộidung gần với đề tài và liên quan mật thiết tới luận án

1.1 Những nghiên cứu của Việt Nam

Do những mối liên hệ thường xuyên giữa lịch sử Trung Hoa và ViệtNam, quan hệ Trung Quốc-Việt Nam được nhắc đến rất nhiều trong sách lịch

sử, các chuyên khảo, các công trình nghiên cứu Trong phần lớn tài liệu có đềcập tới ngoại giao Trung-Việt thế kỷ XIV, XV đều nhắc tới cuộc xâm lượccủa triều Minh ở những mức độ khác nhau Tuy nhiên, theo thống kê củachúng tôi, số lượng các nghiên cứu tập trung vào vấn đề này không nhiều.Chúng tôi xin nêu ra một số công trình tiêu biểu có liên quan như sau:

Trong những tài liệu viết về quan hệ Trung-Việt trong lịch sử, hai cuốn

sách cuốn sách Chuyện đi sứ, tiếp sứ thời xưa (2001) [39] và bộ sách về Bang

giao Đại Việt (2005) [38 & 38] của tác giả Nguyễn Thế Long đã phác dựng

một về diễn trình và những sự kiện xảy ra trong quan hệ Trung Quốc-ViệtNam trong thời phong kiến Trong những tác phẩm này, việc đi lại và các hoạtđộng sứ giả được nêu lên khá chi tiết, nhưng tác giả chủ yếu trình bày theohình thứ kể và mô tả hoạt động, diễn tiến các sự kiện, không nghiên cứu vàtrình bày một cách hệ thống về các vấn đề lý thuyết trong quan hệ hai nước

Vì lý do ấy, trong các công trình này, tác giả chỉ đề cập đên sự xâm lược củatriều Minh với Đại Việt như một phần trong lịch sử quan hệ ngoại giao củahai nước, một sự kiện dẫn tới sự đô hộ của Trung Quốc tại Việt Nam màkhông nghiên cứu về những tác động của khu vực dẫn tới sự kiện này haynhững ảnh hưởng trở lại của nó với lịch sử khu vực

Cuốn chuyên khảo Ngoại giao Việt Nam từ thưở dựng nước đến trước

cách mạng tháng Tám 1945 (2001) [20] của Học viện quan hệ quốc tế có nội

dung bao trùm lịch sử Việt Nam từ thời Bắc thuộc, các triều đại phong kiếnViệt Nam cho tới nửa đầu thế kỷ XX Đối với vấn đề mà đề tài quan tâm,cuốn sách đã tập trung nhiều vào chiến tranh và hoạt động quân sự giữa ViệtNam và Trung Quốc, mô tả và thống kê nhiều sự kiện lịch sử, chiến sự đượcghi chép trong các thư tịch cổ Điểm mạnh của công trình này là đã phần nàophục dựng lại được diễn biến và diện mạo những sự kiện lịch sử, trong đó cócuộc xâm lược của triều Minh Tuy thế, những mặt khác của hoạt động ngoạigiao giữa hay nước như hoạt động sứ giả, quá trình đấu tranh ngoại giao củatriều Hồ, sự thay đổi thái độ của Minh Thành Tổ, và những mối liên hệ giữaquan hệ hai nước với bối cảnh chung của Đông Á… còn chưa được nghiêncứu ở tầm mức tương xứng Hơn thế nữa, do dựa chủ yếu vào những ghi chép

từ các thư tịch cổ nhiều thuật ngữ được sử dụng trong cuốn sách và cách lýgiải và lý thuyết được nêu ra trong cuốn sách, theo chúng tôi, còn nhiều chỗchưa chính xác và thỏa đáng

Chuyên khảo Tấu biểu đấu tranh Ngoại giao của Nguyễn Trãi (2003)

trong đó tác giả đã trình bày về bản chất, truyền thống của chính sách đối ngoại và

tư tưởng của người Trung Hoa về các dân tộc xung quanh Trên cơ sở đó, chuyênkhảo khảo cứu chi tiết về công văn qua lại giữa Việt Nam và Trung Quốc tronggiai đoạn cuối và sau thời kỳ thống trị của triều Minh (1407-1427) cũng như quátrình đấu tranh ngoại giao của sứ giả và triều Lê sơ để khẳng định nền độc lập.Công trình này là một nguồn có giá trị tham khảo về những lý thuyết về tư tưởng

Hoa-Di và chính sách ngoại giao của Trung Quốc và về mặt sử liệu về thời gian

của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và từ khi

Đại Việt giành lại nền độc lập và vương triều Lê sơ hình thành Dù vậy,nghiên cứu này không đề cập nhiều tới cuộc xâm lược của triều Minh và bốicảnh Đông Á trong khoảng đầu thế kỷ XV

Trong số những nghiên cứu liên quan tới đề tài, có rất nhiều bài viết,chuyên khảo về quan hệ Trung-Việt, về những ảnh hưởng của Trung Quốcvới Việt Nam và Đông Á, hay về các vấn đề lý thuyết liên quan đến bối cảnhlịch sử, kinh tế, chính trị Đại Việt và Đông Á cho đến thế kỷ XV như: Nghiên

cứu Sự bành trướng ra biển của người Trung Hoa (1980) của Stepanov đã được dịch sang tiếng Việt [63]; công trình Chủ nghĩa bành trướng bá quyền

Trung Quốc ở Đông Nam Á (1983) của Nhuận Vũ [74]; công trình: Bước đầu tìm hiều tiếp xúc và giao lưu văn hóa Việt-Hoa trong lịch sử (1998) của Trung

tâm nghiên cứu xã hội và phát triển [70]; công trình Ngoại giao Đại

Việt-Trung Quốc (2000) của tác giả Lưu Văn Lợi [40]; bài viết “Nguyên nhân di

cư và các dạng di trú của người Hoa trong lịch sử” (2000) của tác giả TrầnKhánh [19]; bài viết “Sự khẳng định chủ quyền quốc gia của các nhà nước

quân chủ Việt Nam” (2004) của tác giả Vũ Thị Phụng [53]; luận văn Ngoại

thương Trung Quốc với khu vực Đông Nam Á từ thế kỷ XV đến nửa đầu thế

kỷ XVII (2005) của Dương Văn Huy [18]; bài viết “Đại Việt và thương mại

biển Đông từ thế kỷ X đến thế kỷ XV” (2004) của Momoki Shiro (bài viết tiếng Anh được dịch sang tiếng Việt) [45&112]; cuốn sách Lịch sử ngoại giao

Việt Nam – Trung Quốc (từ khởi thủy đến thế kỷ XVIII) (2018) của Văn Tân

[64a]

Trong số nhiều nghiên cứu ở Việt Nam liên quan đến sự bành trướngảnh hưởng và thế lực của Trung Quốc và những truyền thống ngoại giao củaTrung Quốc trong lịch sử, đáng chú ý có bài viết “Về chính sách ngoại giaocủa Trung Quốc với Việt Nam trong lịch sử” (1979) của tác giả Văn Tân đăng

trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử [64] Trong bài viết của mình, tác giả đã trình

bài đường lối ngoại giao và những ấm mưu, sự xâm lược Việt Nam của TrungQuốc theo từng vương triều từ thời Tống cho tới hết thời vương triều Thanh

và lên án mạnh mẽ những chính sách bành trướng của người Trung Quốc.Tuy nhiên, khi bàn về chính sách ngoại giao của Trung Quốc thời Minh, tácgiả chỉ đề cập tới cuộc chiến tranh xâm lược Đại Việt, sự thống trị của triềuMinh ở Việt Nam và quá trình người Việt đấu tranh giành độc lập Các vấn đềliên quan tới sự thiết lập và duy trì ngoại giao thời kỳ trước Minh Thành Tổ,

và sự tái thiết bang giao sau khi vương triều Lê ở Đại Việt hưng khởi khôngđược nhắc đến Tương tự như vậy, bài viết “Quan hệ Trung – Việt và Việt –

Trung” (1979) của tác giả Văn Phong trên Nghiên cứu Lịch sử [50] dù có

phạm vi nghiên cứu về mặt thời gian từ thời Tần tới hết thời Mãn Thanh,nhưng cũng chủ yếu tập trung đến chính sách bành trướng của Trung Quốc, ít

đề cập tới những biểu hiện khác của quan hệ ngoại giao Nhiều nghiên cứucủa Việt Nam trong khoảng thời gian cuối thập niên 1970 và thập niên 1980

đều có những nội dung tương tự Tôi cho rằng việc bỏ qua những biểu hiệncủa sự thiết lập quan hệ bang giao là thiếu sót, vì như vậy khó có thể cho thấybản chất và nguồn gốc của sự bành trướng và xâm lược của Trung Quốc vớiViệt Nam trong các mối liên hệ giữa hai quốc gia về kinh tế và chính trị vàcác truyền thống trong ngoại giao hai nước.

Trong xu thế nghiên cứu về lịch sử thương mại ở Đông Bắc Á, ĐôngNam Á đang được nhiều người quan tâm đã nổi bật lên các công trình liênquan tới lịch sử thương mại Đông Á thế kỷ XV Trong số những công trìnhxem xét mối liên hệ giữa ngoại giao và thương mại, có thể kể tới cuốn sách

Quan hệ của Nhật Bản với Đông Nam Á thế kỷ XV-XVII (2003) [26] và bài

viết “Quan hệ của vương quốc Ryukyu với các nước Đông Nam Á thế kỷXIV-XVI” (2003) [25] của tác giả Nguyễn Văn Kim Trong hai tác phẩm trên,tác giả đã nêu lên sự kết hợp giữa các mục đích về ngoại giao và mục đíchthương mại trong những mối liên hệ của các nước Đông Bắc Á với TrungQuốc và với Đông Nam Á trong khoảng thời gian mà đề tài quan tâm

Ngoài những công trình nêu trên, có một số nghiên cứu đã tập trungtrực tiếp vào quan hệ sách phong và triều cống của Trung Quốc với Đại Việt

và các quốc gia Đông Nam Á trong thế kỷ XIV-XVII Luận văn Quan hệ

triều cống các nước Đông Nam Á với Trung Quốc thời Minh (2007) của

Nguyễn Nhật Linh đã nghiên cứu về Bối cảnh Trung Quốc và Đông Nam Átrong thế kỷ XIV-XVII, về sự hình thành và các hoạt động triều cống của cácquốc gia Đông Nam Á với Trung Quốc, trong đó, Việt Nam là một trườnghợp điển hình; và cuộc chiến tranh xâm lược của triều Minh ở Đại Việt đượcđánh giá là một sự biến có ý nghĩa quan trọng tạo ra bước chuyển đột ngộttrong ngoại giao hai nước, khiến lãnh thổ Đại Việt trở thành một bộ phận của

Trung Hoa trong thời gian từ 1407 đến 1427 Luận án Quan hệ sách phong,

triều cống Minh-Đại Việt (2013) và cuốn sách có nội dung tương tự: Về quan

hệ sách phong, triều cống Minh – Đại Việt (2016) của Nguyễn Thị Kiều

Trang [68&69] đã nghiên cứu về cơ sở của quan hệ sách phong, triều cốngMinh-Đại Việt và quan hệ sách phong, triều cống giữa triều Minh với nhàTrần, Hồ, Lê sơ, Mạc và Lê Trung Hưng ở Việt Nam Trong nghiên cứu củamình, tác giả Nguyễn Thị Kiều Trang đề cập tới cuộc chiến tranh xâm lượcĐại Việt của triều Minh như sự đứt đoạn của quan hệ sách phong – triều cống

giữa hai nước và đặt vấn đề về một số nguyên nhân của cuộc chiến tranh như:nguyên cớ “phù Trần” và “phạt tội Hồ Quý Ly”, những căng thẳng trong quan

hệ Minh – Đại Việt những năm đầu thế kỷ XV… Theo tôi, những công trìnhnày vẫn để lại khoảng trống trong việc nghiên cứu cuộc chiến tranh xâm lượctrong bối cảnh chung của các mối quan hệ phức tạp về chính trị, kinh tế của

Đông Á và Đông Nam Á lúc bấy giờ Bên cạnh đó, các công trình: Quan hệ

giữa Việt Nam và Trung Quốc thế kỷ XV - đầu thế kỷ XVI (1995) của nhà sử

học Tạ Ngọc Liễn [36] và cuốn sách Bang giao Việt Nam với Trung Quốc

dưới triều Trần từ năm 1226 đến năm 1400 (2015) của tác giả Nguyễn Thu

Hiền [16] cũng đề cập đến các vấn đề quan hệ ngoại giao của triều Minh vớiĐại Việt trước, trong và sau sự xâm lược và thông trị Đại Việt của triều Minh

Đáng chú ý, hai bài viết của tác giả Nguyễn Văn Kim: “Chính sáchkinh tế của nhà Minh với Đại Việt (1407-1427)” (2014) [22] và “Chính sáchvăn hóa của nhà Minh với Đại Việt (1407-1427)” (2015) [23] đã nghiên cứu

về chính sách thống trị của triều Minh, sự thiết lập hệ thống quản lý và cai trị,

sự khai thác và bóc lột kinh tế, các nguồn tài nguyên, đặc biệt là tài nguyênbiển, và sự tàn phá đối với nền kinh tế Đại Việt, cũng như sự hủy diệt về vănhóa và các nhân tố bảo tồn nền văn hóa Đại Việt để hướng tới sự đồng hóavăn hóa Từ đó, tác giả nêu bật lên bản chất bóc lột và phá hoại của sự đô hộcủa triều Minh, những hệ quả nặng nền của thời kỳ Minh thuộc, nhưng đồngthời nhấn mạnh sức sống mãnh liệt của dân tộc Việt qua thời kỳ bị lệ thuộc vàđồng hóa cũng như đã làm rõ một vấn đề quan trọng đối với sự sinh tồn củalịch sử và văn hóa Việt Nam: đó là sự lựa chọn con đường phát triển và lối điriêng của nền văn hóa Đại Việt trong các vương triều độc lập Lý-Trần, Lê sơhay trong cả thời kỳ bị đô hộ và đồng hóa

Bên cạnh những công trình về quan hệ Trung Quốc – Việt Nam tronglịch sử, nhiều nhà nghiên cứu đã tập trung vào các vấn đề cụ thể của lịch sửvương triều Hồ và mối quan hệ giữa triều Minh và triều Hồ Điển hình trong

số đó có công trình của nhà sử học Phan Huy Lê: “Cải cách của Hồ Quý Ly

và sự thất bại của triều Hồ” [30], nghiên cứu “Nhìn lại vấn đề Hồ Quý Ly

trong lịch sử” của tác giả Trương Hữu Quýnh [50], cuốn sách Hồ Quý Ly Nguyễn Danh Phiệt [51], cuốn sách Hồ Quý Ly, nhà cải cách, Võ Xuân Đàn

[11] Nhiều tác giả cũng xuất bản các công trình nghiên cứu về kháng chiến

chống Minh ở Đại Việt, đặc biệt là về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Các công

trình nổi tiếng trong số đó là cuốn Khởi Nghĩa Lam Sơn (2005) của tác giả Phan Huy Lê, Phan Đại Doãn [34]; cuốn Nguyễn Trãi đánh giặc cứu nước

(2003) của tác giả Nguyên Lương Bích [4], bài viết “Các cuộc đấu tranhngoại giao với triều đình nhà Minh đầu thế kỷ XV và những chứng tích cònlại” (2010) của tác giả Nguyễn Văn Nguyên [48] Ngoài ra, các vấn đề củalịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV, trong đó có cuộc chiếntranh xâm lược và sự thống trị của triều Minh ở Đại Việt, lịch sử vương triều

Hồ, các cuộc kháng chiến chống Minh và sự thiết lập của vương triều Lê sơcòn được đề cập trong những bộ thông sử được biên soạn công phu của nhiềutập thể tác giả Nổi tiếng nhất trong số các bộ thông sử đó có các công trình

của về lịch sử Việt Nam như Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến cuối thế kỷ

XIX (1956) (quyển thượng và hạ) [34], Đất nước Việt Nam qua các đời (1995)

của Đào Duy Anh [1]; bộ Đại cương Lịch sử Việt Nam (2008) (tập 1) của Trương Hữu Quýnh, Phan Đại Doãn, Nguyễn Cảnh Minh [58]; bộ Tiến trình

Lịch sử Việt Nam (2000) của Nguyễn Quang Ngọc (chủ biên) [48]; bộ Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến 1884 (2000) của Nguyễn Phan Quang, Võ Xuân

Đàn [56]; bộ Lịch sử Việt Nam (2012) của tập thể tác giả Phan Huy Lê,

Nguyễn Thừa Hỷ, Nguyễn Quang Ngọc, Nguyễn Hải Kế, Vũ Văn Quân [33]

và nhiều bộ sách khác

1.2 Những nghiên cứu quốc tế

Lịch sử Đông Á và sự bành trướng của người Trung Quốc xuống phíaNam đầu thế kỷ XV, trong đó sự xâm lược và thống trị của vương triều Minh

vấn đề lý thuyết về trật tự chính trị của khu vực thời tiền cận đại được rất nhiềuhọc giả quốc tế quan tâm Trong nhiều công trình nghiên cứu về lịch sử TrungQuốc, lịch sử mối quan hệ giữa Trung Quốc với các quốc gia Đông Á nói chung và

về cuộc chiến tranh xâm lược của triều Minh ở Đại Việt nói riêng, luận án thống

kê được rất nhiều nghiên cứu liên quan tương đối gần với nội dung của đề tài.Theo đó, những nghiên cứu mà đề tài quan tâm đề cập phần lớn có liên quan đếncác vấn đề như: nền tảng lý thuyết về tư tưởng dân tộc và chính sách ngoại giaocủa người Trung Quốc, hệ thống các quan hệ

ngoại giao giữa Trung Quốc với các dân tộc và nước láng giềng cho trongnhững thế kỷ XIV tới XVII – với sự hình thành và ảnh hưởng quả trật tự mànhiều học giả gọi là “Trật tự Trung Hoa” hay “Trật tự thế giới Trung Hoa”,hay những đề tài về biến đổi biên giới giữa các quốc gia, vấn đề về ý thức chủquyền của các vương triều Những công trình đề cập đến lịch sử triều Minh

vương triều Lê ở Việt Nam cũng như mối quan hệ giữa các vương triều phong kiếnnày cũng được chúng tôi quan tâm Đặc biệt, có nhiều công trình đã trực tiếpnghiên cứu và trình bày những vấn đề của cuộc chiến tranh xâm lược của triềuMinh trong những năm 1406-1407 từ những góc độ và khía cạnh khác nhau

Trong nhiều nghiên cứu liên quan đến “Trật tự Trung Hoa” hay “Thếgiới Trung Hoa”, đáng chú ý nhất là những công trình của John KingFairbank, người đã có nhiều năm nghiên cứu về lịch sử Trung Quốc và nhữngđặc trưng trong quan hệ ngoại giao của Trung Quốc đặc biệt là trong thời

cho những lý thuyết này là cuốn sách The Chinese World Order; Traditional

China's Foreign Relations (1968) [90] là một tập hợp bài viết của nhiều tác

giả được Fairbank biên tập Trong cuốn sách này, bài viết của Fairbank: “Theearly treaty system in the Chinese world order”, của Lien-Sheng Yang:

“Historical notes on the Chinese world order”, của Wang Gungwu: “EarlyMing relations with Southeast Asia: a background essay” đã phác dựng lênmột mối quan hệ được định hình trong ngoại giao Trung Quốc với các lánggiềng dựa trên nền tảng tư tưởng về người Trung Hoa với các dân tộc trên thếgiới, đặc biệt là từ thời Minh cho tới vương triều Thanh

Trong một số nghiên cứu khác, Fairbank cũng đã trình bày những lýthuyết về bản chất trong mối liên hệ Trung Quốc với các nước, mà hệ thốngtriều cống là nhân tố cốt lõi Trong bài viết “Tributary Trade and China'sRelations with the West” (1942) [91, tr 129-149], ông cho rằng nguồn gốc và

11 Nhiều tác giả cho rằng, hai nhà nghiên cứu lịch sử có vai trò trong việc hệ thống hóa lý thuyết về “Trật tự thế giới Trung Hoa” là John King Fairbank và Wang Gungwu Theo đó, Wang Gungwu cho rằng sự hòa nhập của những yếu tố Trung Hoa với thế giới bên ngoài đã là nhân tố đóng góp vào sự hình thành trật tự thế giới, Fairbank cũng đề cập tới sự tham gia của Trung Quốc với thế giới rộng lớn bên ngoài vừa đúng lúc với sự sụp đổ của nó [95,

tr 30]; [92, tr Xvii; Dẫn lại theo: 86, tr 42].

20

trọng điểm mà trên cơ sở đó hệ thống triều cống được xác lập là sự chi phốicủa văn hóa Trung Hoa ở Đông Á, sức mạnh của hoàng đế dựa trên nền tảngdân tộc Trung Hoa, hệ thống lễ nghi và quy tắc trong lệ triều cống, đặc biệt làvai trò và tác dụng của triều cống với tư cách là phương tiện của chính sáchphòng thủ quốc gia, của thương nghiệp và sự mở rộng ảnh hưởng của TrungQuốc Bài viết “On the Ch‟ing tributary system” (1941) [87, tr 135-246] mặc

dù tập trung vào hệ thống triều cống thời Thanh nhưng trong công trình này,các tác giả cho rằng hệ thống đó dựa trực tiếp và chủ yếu trên sự kế thừa từtrật tự được hình thành từ trước trong thời kỳ vương triều Minh đặc biệt làgiai đoạn cuối Minh Bài viết này cũng đã đề cập đến những quy tắc và định

lệ trong triều cống các nước phía Nam và Đông của Trung Quốc cùng một sốvấn đề khác của hệ thống triều cống thời Thanh

Nhiều công trình khác cũng chịu ảnh hưởng của lý thuyết về “Trật tựTrung Hoa” hoặc có đề cập tới những liên hệ giữa ngoại giao Trung Quốc với

trật tự thiên hạ được định hình trong thuyết Hoa-Di và những tư tưởng truyền

thống của người Trung Quốc Đáng chú ý có một số nghiên cứu như: bài viết

“Traditional Chinese World Order” (2002) của học giả Li Zhaojie [102], bàiviết “The Political System of Imperial China” (1923) [108, tr 551-566] củaHarold Scott Quigley, bài viết “The Ch'ing tribute system: an interpretiveessay” (1968) của Mark Mancall [104], bài viết “Sino - Korean tributaryrelations in the Ch'ing period” (1968) của Hae-Jong Chun [82], bài viết

“Investiture of Liu-Ch'iu kings in the Ch'ing period” (1968) của Ta-Tuan

Ch'en [81], cuốn sách Manchuria trade and tribute in the Ming dynasty: a

study of Chinese theories and methods of control over border peoples (1937)

của T.C.Lin [103]…

Bên cạnh những nghiên cứu về lý thuyết và mô hình mối quan hệTrung Quốc với các láng giềng, trong đó Đại Việt là một nhân tố quan trọng,nhiều tác phẩm về lịch sử Trung Quốc, lịch sử các quốc gia Đông Á và ĐôngNam Á cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV cũng có nhiều giá trị tham khảo vớinội dung mà đề tài quan tâm khi thường phải đề cập tới cuộc chiến tranh

Minh Việt Có thế kể đến các công trình tiêu biểu như: cuốn thông sử The

Cambridge History of China (tập 7 và 8), cuốn Cambridge History of Southeast Asia, volume 1: From Early time to c.1800 (1994) [116], cuốn

Ming tribute grain system (1981) của Ayao Hoshi and Mark Elvin [100], cuốn Southeast Asia in the 9 th to the 14 th Centuries (1985) của Davids G.Marr và

A.C.Milner [105], cuốn Southeast Asia’s Political systems (1974) của Lucian W.Pye [107], cuốn Brides of the Sea: port cities of Asia from 16 th -20 th centuries (1989) của Frank Broeze [80], cuốn Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450-1680: Volume One: The Lands below the Winds (1988) của

Anthony Reid [110] và rất nhiều các công trình nghiên cứu, sách và chuyênkhảo khác

Một số lượng lớn các nghiên cứu quốc tế đã đề cập tới những chínhsách mở rộng ảnh hưởng chính trị, văn hóa và bành trướng lãnh thổ bằng conđường quân sự của Trung Quốc nói chung và vương triều Minh nói riêng Có

thể đề cập tới cuốn sách của FitzGerald: The Southern Expansion of the

Chinese People (1972) [64], cuốn sách của Wang Gungwu: China and the Chinese overseas (1991) [96], cuốn Sojourners and Settlers, Long term Chinese Interaction with Southeast Asia (1996) của Anthony Reid [109], bài

viết về mối liên hệ của những chính sách chinh phạt với tư tưởng của ngườiTrung Hoa; bài viết “China and Intervention: Theory and Practice” (1973) củaJerome Alan Cohen [84,tr.471-505], bài viết của Truong Buu Lam:

“Intervention versus tribute in Sino-Vietnamese Relation, 1788-1790” [118,tr.165-179] …

Những công trình của tác giả Geoff Wade về quan hệ giữa các nướcĐông Nam Á với Trung Quốc dưới thời nhà Minh cho phép hiểu một cáchtổng thể về tình hình chính trị của Đông Bắc Á, Đông Nam Á trong khoảngthời gian đầu thế kỷ XV Trong các bài viết như: “Ming China and SoutheastAsia in the 15th Century: A Reappraisal” (2004) [123], “The MingshiAccount of Champa” (2003) [124], “The Zheng He Voyages: A

Southeast Asia in the Fifteenth Century” (2008) [122], cuốn sách Southeast Asia in the fifteenth century: The China factor (2010) [121] và nhiều công

trình khác, Geoff Wade đã dựa trên các nguồn thư tịch Trung Quốc là Minh

thực lục và Minh sử để làm rõ về những ảnh hưởng và vai trò của Trung Quốc

nói chung và triều Minh nói riêng đối với lịch sử chính trị và kinh tế các quốcgia ở Đông Bắc Á

Nhiều công trình có nội dung gần nhất với vần đề mà luận án quan tâmkhi tập trung vào nghiên cứu mối quan hệ Trung Quốc –Việt Nam cuối thế kỷXIV, đầu thế kỷ XV hoặc nghiên cứu trực tiếp về sự xâm lược và cai trị ĐạiViệt của triều Minh từ nhiều góc độ khác nhau Chẳng hạn, bài viết “Ming-Qing China‟s Policy towards Vietnam as a Mirror of Its Policy towardsKorea: With a Focus on the Question of Investiture and „PunitiveExpeditions” (2007) của tác giả Fuma Susumu [114] xem những chính sáchđối ngoại của Trung Quốc thời Minh-Thanh đối với Triều Tiên là một phảnánh và là hệ quả của những biến chuyển trong quan hệ Trung Quốc-Việt Nam.Nghiên cứu của Woodside: “Early Ming expansionism (1406-1427): China‟sabortive conquest of Vietnam” (1963) [132] đánh giá sự xâm lược và thống trịcủa triều Minh ở Đại Việt là một quá trình cai trị nửa vời không mang đem lạihiệu quả ở phương Nam Luận văn của Nguyễn Nhật Linh: “Nhận thức củatriều đình Triều Tiên về cuộc chiến tranh Minh Việt (1406-1407) – nền tảng

của sự xác lập chính sách Sự đại” (2013) [135] nghiên cứu về những thông tin

và nhận thức mà sứ giả và triều đình Joseon có được về nguồn gốc, diễn biến

và những hệ quả của cuộc chiến tranh Minh Việt và sự phản ánh của nhận

thức đó trong việc người Triều Tiên xây dựng chính sách Sự đại – với nội dung cơ bản là thực hiện nghiêm cẩn những lễ nghi và quy tắc trong hoạt

động triều cống và bang giao với Trung Hoa để duy trì quan hệ hòa bình vàgiữ vững nền độc lập; bài viết của Sun Lai Chen "Chinese GunpowderTechnology and Đại Việt, ca 1390-1497" (2006) [113] cũng đề cập đến vấn

đề này khi đặt nó trong mối liên hệ giữa hai nước đối với kỹ thuật thuốc súng

Chuyên khảo của John Whitmore Vietnam, Ho Quy Ly and the Ming

(1371 – 1421) (1985) [128] là một nghiên cứu quan trọng, trong đó ông đã

làm rõ về những diễn biến trong ngoại giao Minh - Đại Việt kể từ sau khi mốiquan hệ này được thiết lập (năm 1368-1369), sự suy tàn của triều Trần vàhưng khởi của họ Hồ trong bối cảnh Đại Việt cuối thế kỷ XIV Cuốn sáchcũng khảo cứu chi tiết về diễn biến của cuộc chiến tranh (1406-1407) và quátrình cai trị của triều Minh ở Đại Việt với nhiều chính sách khai thác và bóclột kinh tế, hủy diệt và đồng hóa văn hóa, gây ra nhiều biến đổi với xã hội vànền văn hóa Đại Việt từ khoảng nửa đầu thế kỷ XV

Những năm gần đây, lịch sử quan hệ ngoại giao Minh – Đại Việt thuhút nhiều sự chú ý của học giá quốc tế trên các khía cạnh chiến tranh và biên

and de 德: Revisiting the Yongle emperor's military and cultural offensives inVietnam, 1406-1427” (2004) [78] trực tiếp đặt vấn đề về sự xâm lược và thời

kỳ thống trị của vương triều Minh tại Việt Nam từ góc độ quân sự và văn hóa

để làm rõ các vấn đề về “uy” và “đức” mà Minh Thành Tổ tuyên bố khởi binhchinh phạt triều Hồ Luận văn nghiên cứu cả về sự xây dựng chính sách ngoạigiao của nhà Minh với Đại Việt cuối thế kỷ XIV, chính sách thời Minh Thành

Tổ, xem xét những nguyên nhân của cuộc chiến tranh xuất phát từ sự khácbiệt tư tưởng và văn hóa giữa vương triều Hồ với Trung Hoa và những ảnhhưởng văn hóa của Trung Quốc với Việt Nam trong thời thuộc Minh Trong

nghiên cứu của tác giả Kathlene Baldanza Ming China and Vietnam:

Negotiating Borders in Early Modern Asia (2016) [79], lịch sử biên giới

chính trị giữa hai quốc gia trong suốt lịch sử vương triều Minh được trình bày.Công trình này đã đề cập tới cuộc chiến tranh xâm lược của triều Minh ở ĐạiViệt như một phần trong sự bành trướng của Trung Quốc, tham vọng củaMinh Thành Tổ ở Đông Nam Á và chính sách đối ngoại của triều Minh đầuthế kỷ XV Tác giả đã tiếp cận cuộc chiến xâm lược và sự diệt vong của nước

Đại Việt thông qua nghiên cứu tác phẩm Nam ông mộng lục của Hồ Nguyên

Trừng để cho thấy thân phận của một người Nam mất nước, niềm hoài vọng

về thời huy hoàng Đại Việt, giấc mơ về gia đình và lòng trung thành Nghiêncứu này cũng đồng thời cho thấy sự phân biệt, đối sánh và tương quan giữahai quốc gia, chính thể và thế lực giữa phương Nam và phương Bắc

Ngoài ra, hiện nay có rất nhiều nghiên cứu theo khuynh hướng tiếp cậncác mối quan hệ nhiều chiều, so sánh và đặt lịch sử các quốc gia Đông Átrong tương quan Chẳng hạn, tác giả Kim Bongjin trong nghiên cứu “TheKorean semi-tribute (Kyorin) system and it collapse” và Nguyễn Nhật Linhtrong “Joseon‟s Understanding of Ming – Viet relation in the early of 15th

century” đề cập tới chính sách Sự đại và Giao lân của của triều đình Triều

Tiên trong quan hệ với Trung Quốc trong so sánh vơi Đại Việt và chịu ảnhhưởng từ những nhận thức về cuộc chiến tranh Minh – Việt (1406-1407).Tương tự, nghiên cứu của tác giả Sixiang Wang “Sovereignty contention and

dynamics of ritual and knowledge: diplomacy in early modern Korea,Vietnam and China” phân tích những lễ nghi và hoạt động ngoại giao để xemxét mối liên hệ giữa vấn đề chủ quyền trong thực tế với chủ quyền/phụ thuộctrong quan hệ giữa Trung Quốc với các nước “chư hầu”12.

1.3 Những thành tựu đạt đƣợc và một số vấn đề cần giải quyết

Những nghiên cứu của các học giả Việt Nam và quốc tế đã đạt đượcnhiều thành tựu trong nghiên cứu trên một số phương diện như sau:

Thứ nhất, các nghiên cứu có nhiều thành tựu về khai thác và sử dụng tưliệu Tổng thể các nghiên cứu cho thấy những nguồn tư liệu khai thác được rất

đa dạng, trong đó nguồn tư liệu được khai thác nhiều nhất là các nguồn chính

sử Các nguồn quan trọng như Minh thực lục đã được biên dịch sang tiếng

Việt (phần liên quan tới lịch sử Việt Nam, dịch giả Hồ Bạch Thảo dịch) vàtiếng Anh (phần liên quan tới các nước Đông Nam Á) Các tư liệu lịch sử củaViệt Nam phần lớn cũng được biên dịch sang chữ Quốc Ngữ Đó chính làđiều kiện thuận lợi cho việc tra cứu, tham khảo và nhận thức về các vấn đềliên quan đến luận án

Bên cạnh đó, phần lớn các nghiên cứu liên quan đến cuộc chiến tranhxâm lược của triều Minh ở Đại Việt, lịch sử vương triều Minh, vương triềuTrần và Hồ đều khai thác các nguồn tư liệu thư tịch cổ ở mức độ nhất định.Những công trình nghiên cứu dựa trên tư liệu thư tịch như vậy cho mức độ tincậy cao và cung cấp các quan điểm từ những cách tiệp cận khác nhau với vấn

đề nghiên cứu, là những thành tựu nghiên cứu rất có giá trị

Thứ hai, các công trình nghiên cứu nói trên có nhiều đóng góp vềphương pháp luận Ngoài việc sử dụng các phương pháp và các tiếp cậntruyền thống của khoa học lịch sử, nhiều nghiên cứu trong nước và quốc tế đã

có nhiều đóng góp về lý thuyết trong việc xây dựng các mô hình, và kết luận

về quy luật phát triển của Trung Quốc, Việt Nam và Đông Á trong lịch sử

12 Kim Bongjin (2017), “The Korean semi-tribute (Kyorin) system and it collapse” & Nguyễn Nhật Linh,

“Joseon‟s Understanding of Ming – Viet relation in the early of 15th century” & Sixiang Wang “Sovereignty contention and dynamics of ritual and knowledge: diplomacy in early modern Korea, Vietnam and China”, trong

Hội thảo Quốc tế Vietnam and Korea as "Longue Durée" Subject of Comparison: From the Pre-modern to the Early

Modern Periods, Vietnam National Unversity, Hanoi.

thời tiền cận đại Nổi bật trong những đóng góp này là các công trình nghiêncứu về trật tự thế giới Trung Hoa, quan hệ triều cống, sự bành trướng củangười Trung Quốc, và lịch sử quan hệ ngoại giao Trung Quốc, Việt Nam Cóthể nói, nhiều trong số các công trình nói trên của các tác giả Fairbank, WangGungwu, Li Zhaojie… dựa trên tư tưởng coi Trung Hoa là trung tâm đểnghiên cứu lịch sử quan hệ ngoại giao khu vực và nhấn mạnh vai trò và ảnhhưởng của Trung Quốc Phương pháp tiếp cận như vậy có ưu thế trong việctìm kiếm những nguyên nhân của biến động chính trị giữa Trung Quốc vớiĐại Việt dựa trên những nguyên nhân nội tại của Trung Quốc và những quyluật, tư tưởng truyền thống chi phối tư duy của những người cai trị TrungQuốc Ngoài ra, các nghiên cứu đa dạng về lịch sử Trung Quốc và Đông Nam

lịch sử ngoại giao trong các mối liên hệ với kinh tế, thương mại và văn hóa

Thứ ba, những nghiên cứu trong và ngoài nước có nhiều đóng góp chonhận thức lịch sử Những đóng góp cơ bản về nhận thức lịch sử là trên cácphương diện lịch sử Trung Quốc, Việt Nam và quan hệ hai nước, lịch sửĐông Bắc Á, Đông Nam Á, quá trình thống trị, khai thác và bóc lột của triềuMinh ở Đại Việt các vấn đề về tư tưởng truyền thống Trung Quốc, một số ảnhhưởng văn hóa, tư tưởng, chính trị của Trung Quốc ở Việt Nam từ thế kỷ XV

về sau Đối với đề tài nghiên cứu của chúng tôi, thành tựu nổi bật của nhữngnghiên cứu đã có là việc chỉ ra nhiều nhân tố tư tưởng và truyền thống củaTrung Quốc và Việt Nam ảnh hưởng tới lịch sử đầu thế kỷ XV, những quyluật về quan hệ Trung Quốc với các láng giềng được mô hình hóa và nhữngảnh hưởng của bối cảnh khu vực tới lịch sử ngoại giao hai nước

Mặc dù những công trình của các học giả trong nước và quốc tế đã đạtđược nhiều thành tựu, nhưng theo chúng tôi, việc nghiên cứu vấn đề cuộcchiến tranh xâm lược của triều Minh ở Đại Việt đầu thế kỷ XV vẫn còn một

số vấn đề được đặt ra như sau:

Thứ nhất, trong khai thác tư liệu, mặc dù các nguồn tư liệu thư tịch đãđược sử dụng nhiều trong nghiên cứu nhưng hiện nay vẫn còn nhiều tranhluận và ý kiến bất đồng về tính chính xác và mưc độ đáng tin cậy, hơn kém

của các nguồn tài liệu (chẳng hạn như nguồn Minh thực lục và Việt kiệu thư

có nhiều thông tin khác nhau) Điều đó đặt ra vấn đề về việc phải sử dụng

nhiều nguồn tài liệu, so sánh đối chiếu để tìm kiếm nguồn đáng tin cậy nhất

và có được nhận thức khách quan, trung thực Thêm vào đó, việc sử dụng cácthư tịch không chỉ của Việt Nam, Trung Quốc mà cả các quốc gia khác ởĐông Á có thể cho phép phục dựng nhận thức tổng thể hơn về lịch sử ViệtNam, Trung Quốc trong bối cảnh Đông Á nói chung

Thứ hai, về phương pháp tiếp cận, mặc dù nhiều lý thuyết, mô hình vềquan hệ Trung Quốc với các nước láng giềng đã được xây dựng, tôi cho rằngnhiều trong số các lý thuyết ấy dựa trên quan điểm lấy Trung Hoa làm trungtâm, coi những vấn đề của lịch sử Trung Quốc là nguyên nhân chủ yếu dẫnđến các biến động lịch sử khu vực, hay đặt vấn đề tính ưu việt của nền vănhóa, tư tưởng và kinh tế Trung Quốc là nhân tố quan trọng ảnh hưởng khôngchỉ tới lịch sử Trung Quốc mà cả các láng giềng Theo tôi, cách nhìn nhậnnhư vậy là chưa đầy đủ và không cho thấy hết được những tác động nhiềuchiều giữa các quốc gia ở Đông Á Thêm vào đó, dù hiện nay xuất hiện nhiềucông trình về lịch sử ngoại giao Trung Quốc với Đông Bắc Á, Trung Quốcvới Đông Nam Á nhưng những công trình về mối liên hệ giữa 3 đối tượng nàygần như chưa xuất hiện, việc nghiên cứu về tiếp cận những tác động lịch sửcủa một đối tượng (ngoài Trung Quốc) với các đối tượng khác chưa đượcquan tâm đến

Do vậy, thứ ba, về nhận thức lịch sử, gần như không có công trình nào

đề cập đến những ảnh hưởng của các sự kiện xảy ra ở Việt Nam đầu thế kỷ

XV với khu vực Đông Bắc Á Những công trình và các nghiên cứu có liênquan đến đề tài thường chỉ trình bày về cuộc chiến tranh và sự xâm lược củaTrung Quốc ở Đại Việt một cách ngắn gọn với tư cách là một trong nhữngchuỗi sự kiện trong lịch sử hai nước Một số công trình lại chỉ xem xét cuộcchiến tranh này từ một khía cạnh cụ thể mà tác giả các công trình đó quan tâmhoặc trình bày một cách tản mạn về vấn đề này Cho đến nay, vẫn chưa cónghiên cứu nào thực sự đặt cuộc chiến tranh này trong những mối liên hệ của

nó với tình hình chính trị, kinh tế của Đông Á vào khoảng đầu thế kỷ XV.Mối liên hệ trực tiếp sớm giữa Việt Nam với các quốc gia Đông Bắc Á mớiđược nghiên cứu ở mức độ hạn chế Chẳng hạn, trong quan hệ Việt Nam –Triều Tiên, mối liên hệ được nhắc tới sớm nhất là vào giữa thế kỷ XVI(xướng họa thơ văn Phùng Khắc Khoan, Lý Túy Quang) [135a] Vì thế, tôi

cho rằng việc sử dụng tư liệu của cả các quốc gia Đông Bắc Á, Đông Nam Á,Trung Quốc và tiếp cận đối tượng nghiên cứu của đề tài là cuộc chiến tranhxâm lược năm 1406 dựa trên bối cảnh của toàn khu vực và những tác độngngược lại của cuộc chiến tranh ấy là cần thiết để có nhận thức khách quan vàtổng thể về sự kiện này nói riêng và về mối liên hệ sớm giữa các quốc giatrong khu vực nói chung.

Vì những nhận thức như vậy, đề tài luận án của tôi có mục đích là táihiện một cách khác quan, chân thực quá trình chuyển biến của mối quan hệMinh – Việt trong những năm đầu thế kỷ XV, những nguyên nhân và tiền đềdẫn tới cuộc chiến tranh xâm lược của triều Minh ở Việt Nam, nghiên cứu sựhình thành và quá trình chuyến biến trong quan hệ ngoại giao giữa triều Minhvới các nước láng giềng và những vấn đề của lịch sử Trung Quốc những nămđầu thế kỷ XV và những ảnh hưởng dẫn tới cuộc chiến tranh xâm lược năm1406-1407, từ đó làm rõ những âm mưu và mục đích của triều Minh trong sựxâm lược Đại Việt Đồng thười, một trong những mục đích nghiên cứu củaluận án là nhằm giải đáp vấn đề về mức độ ảnh hưởng của cuộc chiến tranhxâm lược Đại Việt đối với lịch sử Trung Quốc, lịch sử Việt Nam và lịch sửmột số quốc gia ở Đông Á trong những năm đầu thế kỷ XV

Chương 2

BỐI CẢNH ĐÔNG Á VÀ QUAN HỆ GIỮA TRIỀU MINH VỚI ĐẠI VIỆT CUỐI THẾ KỶ XIV –ĐẦU THẾ KỶ XV

2.1 Bối cảnh Đông Á cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV

2.1.1 Các nước Đông Á cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV

Nửa cuối thế kỷ XIV và những năm đầu thế kỷ XV là thời gian ở Đông

suy vong của các triều đại và quốc gia cũng như hình thành và sự trỗi dậy mạnh

mẽ của những thế lực chính trị, quân sự, kinh tế hùng mạnh và các mối liên hệtrong kỷ nguyên thương mại đã tạo ra thời đoạn sôi động của lịch sử

Đông Á, lôi cuốn tất cả các quốc gia trong khu vực dự nhập vào các mối quan

hệ phức tạp về ngoại giao, các quan hệ buôn bán, giao lưu văn hóa, các cuộcchiến tranh và xung đột Quan hệ Minh – Đại Việt là một phần và chịu tácđộng không nhỏ từ bối cảnh chung ấy

Một biến động lớn và quan trọng của lịch sử Đông Á trong nửa cuối thế

kỷ XIV là sự diệt vong của đế quốc Nguyên (1271–1368) ở Trung Quốc, kéotheo sự suy yếu và biến mất của thế lực và ảnh hưởng của người Mông Cổtrong khu vực, thay vào đó là sự tái lập những ảnh hưởng ngày càng mạnh mẽ

từ vương triều Minh của người Hán Trong thế kỷ XIII, các nước Đông Á đềuchịu sức ép từ các cuộc chiến tranh xâm lược của người Mông Cổ Sự suygiảm sức mạnh và ảnh hưởng của người Mông Cổ ở Đông Á đã là một nềntảng quan trọng để các quốc gia trong khu vực khôi phục nền độc lập hoặcnâng cao sự tự chủ của mình trong các quan hệ ngoại giao

Một trường hợp điển hình đã thoát khỏi sức ảnh hưởng và sự chi phốinặng nề của đế quốc Nguyên là nước Goryeo (Cao Ly) Từ năm 1231, saunhững rạn nứt trong quan hệ ngoại giao, Mông Cổ tiến hành xâm lược Goryeo

và gặp phải sự kháng cự quyết liệt của Goryeo Trong suốt gần 30 năm sau

đó, quân Mông Cổ đã 6 lần tấn công Goryeo, buộc triều đình Goryeo phải dời

đô về Gwanghwa Trong các cuộc tấn công của mình, người Mông Cổ đã tànphá nền kinh tế của Goryeo, bắt và tàn sát dân Goryeo và phá hủy nhiều công

trình văn hóa ở đây Sức kháng chiến của Goryeo ngày càng suy giảm; chínhtrị, kinh tế, xã hội lâm vào khủng hoảng Hệ quả là từ năm 1259, triều đìnhGoryeo phải đề nghị thiết lập hòa bình với Mông Cổ và trở thành nước phụthuộc, chịu ảnh hưởng và sự can thiệt nặng nề của người Mông Cổ13 Chỉ tớinửa sau thế kỷ XIV, khi đế quốc Mông Cổ suy yếu, Goryeo mới dần thoátkhỏi sự chi phối và can thiệp đó Dưới thời vua Gongmin (1351 – 1374), lãnhchúa Yi Ja-chun14 – một thiên hộ trưởng ở Ssangseong (Song Thành), bấy giờnằm dưới sự thống trị của đế quốc Nguyên do Goryeo phải cắt đất xưng thần– đã đánh tan đạo quân Nguyên tại Enhin vào năm 1359, chỗ dựa chủ yếu củangười Nguyên tại Goryeo, đem Shuangcheng trở lại với lãnh thổ của Goryeo.

Sự kiện này có ý nghĩa quan trọng, mở đầu cho việc Goryeo ngày càng thoátkhỏi những ảnh hưởng của triều Nguyên Sau khi triều Minh thành lập vàonăm 1368, vua Gongmin đã tuyên bố Goryeo không còn lệ thuộc Mông Cổ,

đề ra chính sách thân Minh, và tiến hành nhiều cuộc cải cách để xóa bỏ nhữngảnh hưởng và tàn dư của Mông Cổ [3, tr 156-159 &169-172]

Sự thành lập của triều Minh cũng mang lại những chuyển biến trongquan hệ giữa Trung Quốc với Nhật Bản Từ nửa cuối thế kỷ XIII, hai cuộcchiến tranh xâm lược Nhật Bản của triều Nguyên đã tạo ra trạng thái tươngđối căng thẳng giữa hai nước và giữa Nhật Bản với Goryeo Từ năm 1266,Kublai (Hốt Tất Liệt) đã cử nhiều sứ giả sang Nhật Bản yêu cầu Nhật Bảnxưng thần, và đe dọa dùng quân sự chinh phạt15 Bên cạnh đó, quan hệ giữa

13 Về chính trị, Goryeo buộc phải phục tùng Mông Cổ Sau khi vương triều Nguyên thành lập, Goryeo phải xưng thần, trở thành chư hầu của nhà Nguyên, chịu can thiệp và chi phối nặng nề của nhà Nguyên Nhà

Nguyên đã buộc Goryeo phải tham gia vào hai cuộc tấn công xâm lược Nhật Bản (năm 1274 và 1281) Hai cuộc chiến tranh thất bạn càng làm suy giảm thực lực của Goryeo khiến họ gần như mất đi quyền tự chủ Các hoàng tử của Goryeo phải làm con tin ở Bắc Kinh cho tới khi kế vị; thậm chí ngay cả khi lên ngôi, vẫn bị giữ lại ở triều Nguyên làm con tin Các vua Goryeo buộc phải kết hôn với con gái của vua Nguyên, trở thành con

rể của nhà Nguyên Triều Nguyên thậm chí còn có phế truất vua Goryeo hay chỉ định người kế vị Goryeo.

14 Yi Ja-chun (1315 – 1361) là một thiên hộ trưởng ở châu Ssangseong, vùng đất của Goryeo do người Mông

Cổ năm giữ và thống trị Dù là người Goryeo nhưng Yi Ja-chun giữ một chức quan nhỏ được phong bởi nhà Nguyên Năm 1359, ông dùng quân đội dưới quyền mình chống lại nhà Nguyên, đánh bại quân Mông Cổ ở

Ssangseong Sự kiện này có ý nghĩa to lớn với quá trình Goryeo kháng chiến chống Nguyên nói riêng và với lịch sử Triều Tiên nói chung Khi Yi Ja-chun đưa Ssangseong trở lại thành một bộ phận của Goryeo, ông được vua Gongmin ban tước và phong ông là vạn hộ trưởng (người cai quản, ăn lộc vạn hộ) Đây là sự khởi đầu của thế lực dòng học Yi (Lý) trong lịch sử Triều Tiên Con trai Yi Ja-chung là Yi Song-Gye (Lý Thành

15 Một bức thư gửi bởi triều Nguyên vào tháng 8 năm 1266 và tới Nhật Bản vào tháng 1 năm 1268 đã có tuyên bố về cách đế quốc Nguyên duy trì quan hệ với Goryeo, chỉ rõ mối quan hệ chủ - thần giữa triều Nguyên với Goryeo giống như quan hệ “cha-con” và Goryeo là “chư hầu phía Đông” của Mông Cổ Bức thư này yêu cầu Nhật Bản thiết lập quan hệ tương tự hoặc đe dọa sử dụng chiến tranh.

triều Nguyên với Nhật Bản còn thông qua trung gian là Goryeo Phái đoàncủa Goryeo tới Mạc phủ Kamakura và sau đó tới triều đình Kyoto đã mangthư với nội dung tương tự từ Goryeo và từ triều Nguyên Dù vậy, Mạc phủ đã

từ chối hồi đáp [99, tr 414-420] Do không nhận được sự phản hồi, triềuNguyên dùng quân đội bao gồm người Mông Cổ, người Goryeo, người NữChân và người Trung Quốc tấn công Nhật Bản Mặc dù thất bại trong haicuộc tấn công xâm lược Nhật Bản trong những năm 1274 và năm 1281, nhàNguyên vẫn có những chuẩn bị cho cuộc chinh phạt lần thứ ba để ép NhậtBản đầu hàng Quan hệ giữa Nhật Bản với triều Nguyên và Goryeo vẫn căngthẳng cho tới tận nửa sau thế kỷ XIV Chỉ sau khi triều Minh thành lập, quan

hệ giữa Nhật Bản với Trung Quốc mới được nối lại và được giữ ở mức tươngđối hòa bình Điều này đồng thời là cơ sở cho sự phát triển trở lại giữa cácquan hệ buôn bán giữa hai nước vốn trước đây bị ngăn trở bởi những vấn đềngoại giao16

Những hiện tượng tương tự xuất hiện ở khu vực Đông Nam Á Ngoài

ba lần tấn công Đại Việt thất bại, những cuộc chiến tranh xâm lược khác củatriều Nguyên ở Đông Nam Á đã dẫn đến những chuyển biến quan trọng trongkhu vực Chẳng hạn, đồng thời với việc xâm lược Đại Việt, quân Nguyên đãvượt biển tấn công Champa vào năm 1282, và chỉ rút về nước vào năm 1285.Trong năm 1283 và năm 1287, triều Nguyên cũng hai lần đưa quân tiến đánh

và tiêu diệt Pagan, đặt cơ sở cho sự mở rộng ảnh hưởng ở Đông Nam Á lụcđịa và mở đường đánh xuống vùng hải đảo Những cuộc tấn công của triềuNguyên vào các vương quốc của người Thái (những năm 1292-1293 và 1301-1302) và vương quốc Singosari (năm 1292 – 1293) cũng dẫn đến những xáotrộn trong tình hình kinh tế, chính trị của khu vực Sau sự diệt vong củaPagan, một số quốc gia của người Thái cũng được hình thành để đối địch vớithế lực Mông Cổ, nổi bật trong số đó là quốc gia Sukhothai hùng mạnh ởĐông Nam Á lục địa Những thế lực đó của người Thái cũng đồng thời làmsuy giảm sức mạnh của người Khmer Họ đã nhân cơ hội đó kiểm soát toàn

bộ lưu vực Chaophraya và thượng nguồn sông Mekong, dẫn tới sự thu hẹp

16 Minh Thái Tổ sau khi lên ngôi đã gửi phái đoàn tới Nhật Bản, tuy nhiên phái đoàn này đã bị bắt và giết bởi cướp biển người Nhật Sứ đoàn thứ hai sang Nhật Bản cũng bị từ chối và bị giết bởi lãnh chúa Kaneyoshi của Nam triều (có lẽ vì bị hiểu lầm là sứ giả của triều Nguyên) Kaneyoshi chỉ chấp nhận thần thuộc và triều cống triều Minh sau khi phái đoàn lần thứ ba (tháng 3 năm 1370) được cử sang chiêu dụ Nhật Bản [15a & 99, tr 324-325].

lãnh thổ, ảnh hưởng và sự mất ổn định của vương quốc Angkor [116, tr 163] Những ảnh hưởng của triều Nguyên cũng là một tác nhân dẫn tới sự sụp

162-đổ của Singosari và sự ra đời của Majapahit Dù vậy, trong suốt nửa sau thế

kỷ XIII và nửa đầu thế kỷ XIV, sự đề phòng và đối đầu của các quốc giaĐông Nam Á với triều Nguyên vẫn là khuynh hướng chủ yếu trong quan hệngoại giao thời kỳ này Sự hình thành của vương triều Minh đã là một nhân tốchủ đạo chấm dứt xu hướng đó, mở ra thời kỳ mà những quan hệ ngoại giaogiữa Trung Quốc với Đông Nam Á được duy trì trong nửa cuối thế kỷ XIV

Thời gian cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV còn là khi những mối giaolưu thương mại và văn hóa ở Đông Á trở nên nhộn nhịp Trong thế kỷ XIII,bất chấp cuộc chiến tranh giữa triều Nguyên (và chư hầu Goryeo) với NhậtBản, nhiều lãnh chúa Nhật Bản vẫn tiến hành buôn bán riêng với Goryeo Cácthương thuyền Nhật Bản cũng duy trì tiến hành buôn bán với Trung Quốc Dùvậy, vương triều Nguyên do muốn kìm hãm thương mại của người Nhật, đã

có thái độ cứng rắn với các thuyền buôn của từ Nhật Bản Phản ứng lại hiệntượng đó, người Nhật đã tự vũ trang để gây sức ép với triều Nguyên để tránhviệc bị quan lại triều Nguyên bắt giữ và hành quyết và để duy trì sự buôn báncủa mình Các toán cướp biển người Nhật cũng tiếp tục tấn công vào TrungQuốc Sự thành lập của vương triều Minh đã đặt cơ sở trở lại cho sự giao lưu

cũng có mối xây dựng quan hệ hòa bình hơn với Goryeo Vào tháng 2 năm

1375, khi vua Goryeo gửi sứ giả yêu cầu Nhật Bản ngăn chặn bọn cướp biển,chính quyền của mạc phủ Muromachi đã đáp lễ bằng cách gửi sứ đoàn tớiGoryeo, mang theo tặng phẩm là vải nhuộm, màn gấp có vẽ hình, kiếm dài,bình rượu và các tặng phẩm khác [99, tr 427]

mại Đông Nam Á cuối thế kỷ XIV trở nên nhộn nhịp [112, tr 28-36]; [98, tr 342] Trong thời kỳ này, có nhiều thế lực mạnh về thương mại đã trỗi dậy Sựbuôn bán các mặt hàng, trong đó có gia vị và hương liệu và gốm sứ đã tạo điềukiện cho nhiều quốc gia mở rộng sự giao lưu thương mại của mình Sự buôn bángiữa lục địa và hải đảo kích thích sự hình thành của các mạng lưới buôn bán giữacác trung tâm chính trị - kinh tế với các vùng và các cảng thị Các quốc gia nhưĐại Việt, Champa, Angkor, Majapahit… đều tham

325-gia mạnh mẽ vào các mối quan hệ 325-giao lưu và buôn bán ấy Đặc biệt, trongthời kỳ này, cùng với sự tham gia của thương nhân Trung Quốc, Ấn Độ vàĐông Nam Á, các thương nhân Hồi giáo đã góp phần tạo nên những mối liên

hệ chặt chẽ về thương mại giữa Trung Quốc, Đông Nam Á với Ấn Độ và Tây

để năm lấy quyền lực chính trị và quân sự, phế truất vua Gongyang củaGoryeo, tiến tới thành lập vương triều Joseon vào năm 1392 Thời gian từ

1336 tới 1392 cũng là thời kỳ Nam Bắc triều trong lịch sử Nhật Bản với sựchi phối cuộc chiến tranh giữa Bắc triều là mạc phủ Muromachi ở Kyoto vàThiên hoàng Nam triều ở Yoshino Từ năm 1392, sau khi Thiên hoàng Namtriều Go-Kameyama (1383-1392) thoái vị, lịch sử Nhật Bản chuyển sang thời

kỳ Chiến Quốc với các cuộc xung đột quân sự liên tục cho tới tận giữa thế kỷXVI [15a]

Majapahit, Vijaya và Angkor, lịch sử Đại Việt cũng có những biến động lớn.Vương triều Trần sau thịnh thế trong thế kỷ XIII và nửa đầu thế kỷ XIV bắt đầusuy yếu từ nửa cuối thế kỷ XIV Do sự suy yếu của nền kinh tế, những xung độttrong nội bộ chính quyền, nạn quyền thần và sự suy trị của triều đình, Đại Việt rơivào tình trạng rối loạn về kinh tế và chính trị Trong bối cảnh đó, Hồ Quý Ly đãdựa vào việc xây dựng được chỗ dựa, đồng minh trong triều đình và khắp mọi nơi,ngày càng chi phối quyền lực trong nước

17 Các thương nhân Hồi giáo được cho là đã tới Đông Á từ thế kỷ VII Tuy vậy, chỉ đến thế kỷ XIV-XV, Hồi giáo và các thương nhân người Hồi mới thực sự thể hiện rõ nét vai trò của mình trong cả thương mại và chính trị ở Đông Nam Á, tạo ra sự kết nối giữa nhiều trung tâm thương mại và chính trị của người Hồi giáo trong khu vực và với Tây Á.

Cho tới năm 1400, ông phế ngôi Trần Huệ Đế, lập ra vương triều Hồ, tiếnhành nhiều chính sách về kinh tế, xã hội và văn hóa.

Có thể nói, sự thịnh suy của các thể chế, quốc gia, vương triều, các mốiquan hệ nhộn nhịp về kinh tế, văn hóa chính là bối cảnh chung của Đông Ácuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV, trong đó các mối quan hệ kinh tế, văn hóa,chính trị của triều Minh với các nước Đông Á nói chung và với Đại Việt nóiriêng là một bộ phận của nó Các mối quan hệ đó vừa chịu ảnh hưởng của bốicảnh chung ấy, đồng thời cũng để lại những dấu ấn trong lịch sử Đông Átrong thời gian này

2.1.2 Vương triều Minh và chính sách đối ngoại với Đông Á

2.1.2.1 Sự hưng khởi của vương triều Minh

Một trong những nhân tố quan trọng nhất của bối cảnh Đông Á nửacuối thế kỷ XIV là sự thiết lập của vương triều Minh Sau chiến thắng trongcuộc khởi nghĩa lật đổ vương triều Nguyên và đánh đuổi quân Mông Cổ ra

hoàng đế, lấy niên hiệu là Hồng Vũ, mở ra một thời kỳ phát triển cường thịnhcủa lịch sử Trung Quốc Sau khi lên ngôi, ông tiến hành nhiều chính sách cảicách để phát triển kinh tế, xây dựng bộ máy trung ương tập quyền, thủ tiêucác thế lực cát cứ và tiếp tục tiêu diệt các lực lượng còn lại của vương triềuNguyên Nhờ việc thi hành nhiều chính sách khoan thư sức dân, phát triểnkinh tế và khắc phục hậu quả của 20 năm chiến tranh chống Mông Cổ, triềuMinh đã tạo điều kiện cho nông dân Trung Quốc khai khẩn đất hoang, pháttriển thủy lợi, trồng trọt sản xuất Kinh tế Trung Quốc cũng có sự phát triển

18 Từ cuối thế kỷ XV, sự thành lập và thống trị của vương triều Nguyên với nhiều chính sách áp bức và nô dịch người Hán đã làm dấy lên nhiều cuộc khởi nghĩa, trong đó cuộc khởi nghĩa lớn và có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất

là do Chu Nguyên Chương lãnh đạo Chu Nguyên Chương tham gia vào một cuộc khởi nghĩa từ năm 1352 và sau

đó nhanh chóng trở thành người lãnh đao, xây dựng lực lượng của bản thân Lực lượng của ông đã gia nhập với quân khởi nghĩa của Hồng Cân (người đứng đầu lực lượng khởi nghĩa của một vài tôn giáo ở Trung Quốc bấy giờ), nhưng sau đó lực lượng của Hồng Cân bị phân tán nhanh chóng Chu Nguyên Chương sau khi giành được nhiều thăng lợi bằng việc chiếm đóng Kim Lăng (1356), tăng cường tiềm lực và nhân số của quân đội, đã tự mình trở thành thế lực lớn nhất chống đối quân Mông Cổ Trong những năm 1360, Chu Nguyên Chương làm căn cứ địa, từ

đó liên tiếp giành được thắng lợi Đến năm 1367, ông đã kiểm soát gần như toàn bộ các vùng đất ở lưu vực sông Dương Tử, nhanh chóng thống nhất toàn bộ các lực lượng khác trong khu vực này Đầu năm 1368, ông xưng đế, lập

ra nhà Minh, lấy niên hiệu là Hồng Vũ, định đô ở Nam Kinh, tiếp tục tiến hành bắc phạt với mục đích đẩy lui toàn

bộ người Mông Cổ khỏi lãnh thổ Trung Quốc [119, tr.68-100].

mạnh mẽ trong công thương nghiệp với nhiều công trường thủ công có quy

mô sản xuất lớn và trình độ chuyên môn hóa cao Thủ công nghiệp cũng cónhiều tiến bộ trong các ngành luyện sắt, dệt lụa hay làm gốm sứ Nghề đóngthuyền của Trung Quốc vốn phát triển từ rất sớm, đến thời Minh đã có nhữngbước tiến lớn Người Trung Quốc đã đóng được những loại thuyền lớn dùngcho hàng hải Thư tịch của Trung Quốc có ghi chép việc những con thuyềntrong chuyến viễn du của Trịnh Hòa vào đầu thế kỷ XV nặng tới 1500 tấn, dài

chính sách cải cách và phát triển kinh tế, củng cố bộ máy quan liêu và hệthống chính quyền, từ năm 1371 đến năm 1380, vương triều Minh đã xác lậplại sự thống nhất, ổn định và nền tảng kinh tế vững chắc

Từ khi lên ngôi, Minh Thái Tổ đã rất chú ý xây dựng nhà nước tậpquyền mạnh Ông ban ruộng đất cho nhiều công thần, lập ra quốc tử giám ởtrung ương và các trường học ở địa phương, đào tạo tầng lớp đại địa chủ vàtầng lớp trí thức làm chỗ dựa cho vương triều Triều Minh tiến hành nhiềubiện pháp cải cách hành chính, thiết lập nên hệ thống quận huyện mới vớiviệc chia đất nước thành 12 quận thay cho hệ thống hành chính cũ thờiNguyên và cử quan tổng đốc cai quản các quận [134, tr.1-21]

Minh Thái Tổ cũng khôi phục nhiều truyền thống văn hóa của ngườiTrung Quốc, hệ thống hóa lại nghi lễ và tư tưởng, quan niệm của người Trung

Quốc về Thiên hạ, về người Hoa và các dân tộc xung quanh Các tế lễ Trời

Đất của triều đình, tế lễ mùa màng, cây cỏ truyền thống của người TrungQuốc được tổ chức thường xuyên Những điều đó không chỉ góp phần phụcdựng truyền thống văn hóa của Trung Quốc mà còn giúp tạo dựng nên tạo nênniềm tin của người Trung Quốc bấy giờ về mối liên hệ của vương triều với sứmệnh cai trị thiêng liêng được “Thiên mệnh phó thác” [120, tr 125-139]

Từ những năm 1370, Minh Thái Tổ cũng đã tiến hành xây dựng hệthống quân đội mạnh và ổn định của vương triều dựa trên lực lượng quân đội

đã có từ trước và biến đó thành lực lượng đòn trú các địa phương.Triều đìnhban hành nhiều chính sách để các đơn vị quân đội tự sản xuất và tự cấp nhuyếu phẩm dựa trên hệ thống ruộng đất công dành cho quân đội Ở các tỉnh,

19 1 trượng bằng khoảng 330 cm.

chính quyền địa phương sử dụng quân đội để thực hiện cả các chức năngphòng thủ cũng như nhiều hoạt động dân sự Các tướng lĩnh nắm các lựclượng quân đội cũng được Minh Thái Tổ ban tước vị, trở thành lực lượng quýtộc và được triều đình cho phép thế tập Ông cũng cho quân đội tiến hành khaihoang, lập đồn điền duy trì cung ứng Lực lượng quân sự mạnh và ổn định đãgiúp triều Minh không chỉ đủ sức đương đầu với quân Mông Cổ ở phía Bắc,

mà cả ở phía Tây và phía Nam, triều Minh cũng đã mở rộng được những ảnhhưởng của mình Trong những năm 1380, vùng Vân Nam và Tứ Xuyên cũng

đã nằm trong sự kiểm soát của nhà Minh [120, tr 106]

Đầu thế kỷ XV, thời kỳ trị vì của Minh Thành Tổ (1403-1424) được coi

là một giai đoạn phát triển hưng thịnh của vương triều Minh Cùng với sự xâydựng bộ máy trung ương tập quyền mạnh, ông thiết lập một bộ máy chínhquyền hoàn bị ở các địa phương dựa trên việc tuyển chọn các quan lại đượcđào tạo bài bản, và kế thừa hệ thống quản lý ổn định và vững chắc dựa vào sựduy trì trên diện rộng các lực lượng quân đội Ngoài việc xây dựng bộ máyquan liêu, Minh Thành Tổ đã tiến hành cải tổ gần như tất cả bộ máy hànhchính và quân đội Việc tiến hành cải tổ song song cả bộ máy chính quyền vàquân đội đã giúp vương triều Minh trở nên ổn định và vững chắc, tiếp theo đóđạt được nhiều thắng lợi trong cả sự mở rộng bằng ảnh hưởng chính trị, quân

sự và thương mại ở phía Nam, trong cuộc chiến tranh chống quân Mông Cổ

và cả trong cuộc chiến xâm lược Đại Việt năm 1406-1407 Cũng năm 1406,không chỉ phát động chiến tranh với Đại Việt, Minh Thành Tổ đã ra lệnh xâydựng thành Bắc Kinh, chuẩn bị cho việc dời đô Trước đó một năm (1405),ông cũng bắt đầu tài trợ và tổ chức các đoàn thuyền cho các chuyến viễn ducủa Trịnh Hòa xuống vùng biển Đông Nam Á cho tới tận năm 1422 (2 nămmột chuyến đi, hành trình kéo dài 2 năm) Sau khi ông mất (1424), phải đếnnăm 1431 viễn du cuối cùng mới khởi hành Những lần “hạ Tây Dương” củaTrịnh Hòa không chỉ là các cuộc thám hiểm hàng hải mà còn nhằm mục đíchkinh tế và sự mở rộng ảnh hưởng chính trị của Trung Quốc ở Đông Nam Á.Thêm nữa, sau khi xâm lược và đặt ách thống trị ở Đại Việt, từ năm 1410 đến

1422 việc Minh Thành Tổ 5 lần thân chinh xuất binh chinh phạt Mông Cổ(đều xuất binh từ Bắc Kinh) Như thế, ông đã không chỉ quan tâm tới việc tiếptục mở rộng và củng cố những ảnh hưởng của triều Minh ở phương Nam