Vân dụng một số phương pháp thống kê nghiên cứu tình hình phân phôi thu nhập trong các doanh nghiệp ngành công nghiệp việt nam

Tắnh cOp thi!t cIa luSn án Ngày nay, nưRc ta ựã chuyNn sang thli kỳ mRi, thli kỳ ựey mSnh công nghi p hoá, hi n ựSi hoá, xây d0ng n=n kinh t- thB trưlng ựBnh hưRng xã hDi ch nghĩa XHCN..

TRƯ NG ð I H C KINH T QU C DÂN

PH M ðĂNG QUY T

V N D NG M T S PHƯƠNG PHÁP TH NG KÊ NGHIÊN C U TÌNH HÌNH PHÂN PH I THU NH P TRONG CÁC DOANH NGHI#P NGÀNH CÔNG NGHI#P VI#T NAM

Chuyên ngành: Kinh t! h"c (Th%ng kê)

L I CAM ðOAN

Tôi xin cam ñoan ñây là công trình nghiên c u

c a riêng tôi Các tài li u s d!ng cho lu"n án trích d$n t% các ngu&n ñã ñư)c công b+ K-t qu/ nêu trong lu"n án là trung th0c và có ngu&n trích d$n rõ ràng

Tác gi/ lu"n án

Ph?m ðăng Quy!t

M C L C

Trang

Trang ph bìa

L i cam ñoan 2

M c l c 3

Danh m c các ch vi t t t 4

Danh m c các b ng 5

Danh m c các hình 9

M ñ u 10

Chương 1: Nh ng v&n ñ' lý lu)n cơ b n v' phân ph+i thu nh)p và phương pháp nghiên c.u th+ng kê phân ph+i thu nh)p trong doanh nghi1p 15

1.1 Nh;ng v<n ñ= lý lu"n cơ b/n v= phân ph+i thu nh"p 15

1.2 Xác ñBnh h th+ng chC tiêu và mDt s+ phương pháp th+ng kê nghiên c u phân ph+i thu nh"p trong các doanh nghi p 38

Chương 2: Nghiên c.u th+ng kê tình hình phân ph+i thu nh)p trong các doanh nghi1p công nghi1p Vi1t Nam 81

2.1 Tình hình các doanh nghi p công nghi p Vi t Nam nh;ng năm gIn ñây 81

2.2 Phân tích tình hình phân ph+i thu nh"p trong các doanh nghi p công nghi p K Vi t Nam 86

2.3 Phân tích các nhân t+ /nh hưKng ñ-n tình hình bi-n ñDng thu nh"p trong các doanh nghi p 113

2.4 Mô hình h&i quy biNu hi n m+i liên h tương quan gi;a giá trB tăng thêm (VA) và các bD ph"n c<u thành c a nó vRi các y-u t+ ñIu vào là v+n và lao ñDng 119

2.5 Phân tích tình hình thu nh"p c a lao ñDng trong các loSi hình doanh nghi p công nghi p 137

Chương 3: Quan ñi7m và gi i pháp hoàn thi1n ch ñ8 phân ph+i thu nh)p trong các lo9i hình doanh nghi1p công nghi1p Vi1t Nam .148

3.1 Quan ñiNm v= phân ph+i thu nh"p 148

3.2 Phương hưRng hoàn thi n phân ph+i thu nh"p trong các loSi hình doanh nghi p K Vi t Nam 153

3.3 Các gi/i pháp hoàn thi n ch- ñD phân ph+i thu nh"p trong các loSi hình doanh nghi p công nghi p K Vi t Nam .159

K t lu)n 178

Danh m c công trình c;a tác gi 184

Tài li1u tham kh o 186

Ph l c

DANH M C CÁC CHD VI T TET

ASEAN Hi p hDi các nưRc đông Nam Á Association of South \ East

Asian Nations

H)p Qu+c

United Nations Development Progammes

DANH M C CÁC BKNG

Trang

B ng 1.1 M!c tiêu và lý do can thi p c a Nhà nưRc 34

B ng 1.2 Thu nh"p c a dân cư trong 2 vùng 76

B ng 1.3 B/ng tính h s+ GINI 78

B ng 2.1 S+ doanh nghi p công nghi p tSi thli ñiNm 31/12 năm 2000\2005

phân theo ngành c<p I 81

B ng 2.2 Tdng s+ lao ñDng trong các doanh nghi p công nghi p tSi thli

ñiNm 31/12 năm 2000\2005 phân theo ngành c<p I 83

B ng 2.3 Ngu&n v+n có ñ-n 31/12 năm 2000\2005 c a các doanh nghi p

công nghi p phân theo ngành c<p I 84

B ng 2.4 S+ doanh nghi p công nghi p s/n xu<t kinh doanh có lãi và ln

năm 2000 và 2005 phân theo ngành c<p I 85

B ng 2.5 Phân b+ s+ doanh nghi p công nghi p ñi=u tra theo ngành c<p I và

loSi hình kinh t- .88

B ng 2.6 S+ lao ñDng và t+c ñD tăng lao ñDng bình quân c a 1 DN công

nghi p theo ngành c<p I năm 2001 \ 2003 89

B ng 2.7 S+ lao ñDng và t+c ñD tăng lao ñDng bình quân c a 1 DN công

nghi p nhà nưRc theo ngành c<p I năm 2001 \ 2003 89

B ng 2.8 S+ lao ñDng và t+c ñD tăng lao ñDng bình quân c a 1 DN công

nghi p ngoài nhà nưRc theo ngành c<p I năm 2001 \ 2003 90

B ng 2.9 S+ lao ñDng và t+c ñD tăng lao ñDng bình quân c a 1 DN công nghi p

có v+n ñIu tư nưRc ngoài theo ngành c<p I năm 2001 \ 2003 91

B ng 2.10 V+n và t+c ñD tăng v+n bình quân c a 1 DN công nghi p theo

ngành c<p I năm 2001 \ 2003 92

B ng 2.11 V+n và t+c ñD tăng v+n bình quân c a 1 DN công nghi p nhà

nưRc theo ngành c<p I năm 2001 \ 2003 93

B ng 2.12 V+n và t+c ñD tăng v+n bình quân c a 1 DN công nghi p ngoài

nhà nưRc theo ngành c<p I năm 2001 \2003 93

B ng 2.13 V+n và t+c ñD tăng v+n bình quân c a 1 DN công nghi p có v+n

ñIu tư nưRc ngoài theo ngành c<p I năm 2001 \ 2003 94

B ng 2.14 Phân b+ s+ doanh nghi p công nghi p và s+ lao ñDng ñi=u tra

theo loSi hình kinh t- 95

B ng 2.15 Phân b+ s+ lao ñDng ñi=u tra theo loSi lao ñDng và loSi hình kinh t- 96

B ng 2.16 Giá trB s/n xu<t và giá trB tăng thêm bình quân c a 1 doanh

nghi p công nghi p năm 2001\2003 (theo giá hi n hành) 98

B ng 2.17 Giá trB s/n xu<t và giá trB tăng thêm bình quân c a 1 doanh

nghi p khu v0c nhà nưRc năm 2001\2003 98

B ng 2.17.1 Giá trB s/n xu<t và giá trB tăng thêm bình quân c a 1 DN ngành

công nghi p khai thác mo khu v0c nhà nưRc năm 2001 \ 2003 99

B ng 2.17.2 Giá trB s/n xu<t và giá trB tăng thêm bình quân c a 1 DN ngành

ch- bi-n khu v0c nhà nưRc năm 2001\2003 100

B ng 2.17.3 Giá trB s/n xu<t và giá trB tăng thêm bình quân c a 1 DN ngành

s/n xu<t và cung c<p ñi n, nưRc và khí ñ+t khu v0c nhà nưRc năm 2001 \ 2003 100

B ng 2.18 Giá trB s/n xu<t và giá trB tăng thêm bình quân c a 1 DN khu v0c

ngoài nhà nưRc năm 2001\2003 101

B ng 2.18.1 Giá trB s/n xu<t và giá trB tăng thêm bình quân c a 1 DN ngành công

nghi p khai thác mo khu v0c ngoài nhà nưRc năm 2001\2003 102

B ng 2.18.2 Giá trB s/n xu<t và giá trB tăng thêm bình quân c a 1 DN ngành

công nghi p ch- bi-n khu v0c ngoài nhà nưRc năm 2001\2003 102

B ng 2.18.3 Giá trB s/n xu<t và giá trB tăng thêm bình quân c a 1 DN có

v+n ñIu tư nưRc ngoài năm 2001\2003 103

B ng 2.19 Cơ c<u giá trB tăng thêm thuIn bình quân 1 DN công nghi p theo

ngành c<p I năm 2001\2003 105

B ng 2.20 MDt s+ chC tiêu hi u qu/ s/n xu<t kinh doanh bình quân 1 DN

công nghi p theo ngành c<p I năm 2001\2003 108

B ng 2.21 Cơ c<u giá trB tăng thêm thuIn bình quân 1 doanh nghi p theo

loSi hình kinh t- năm 2001\2003 110

B ng 2.22 MDt s+ chC tiêu hi u qu/ s/n xu<t kinh doanh bình quân c a 1

doanh nghi p theo loSi hình kinh t- năm 2001\2003 111

B ng 2.23 Bi-n ñDng c a giá trB tăng thêm thuIn theo năng su<t lao ñDng,

s+ lao ñDng phân theo ngành công nghi p c<p I 114

B ng 2.24 Bi-n ñDng c a giá trB tăng thêm thuIn theo năng su<t lao ñDng,

s+ lao ñDng phân theo loSi hình kinh t- 116

B ng 2.25 Bi-n ñDng thu nh"p ròng c a doanh nghi p công nghi p theo tr

su<t l)i nhu"n, thu nh"p lIn ñIu c a lao ñDng phân theo ngành c<p I 117

B ng 2.26 Bi-n ñDng thu nh"p ròng c a doanh nghi p theo tr su<t l)i nhu"n,

thu nh"p lIn ñIu c a lao ñDng phân theo loSi hình kinh t- 118

B ng 2.27 H s+ tương quan gi;a các l)i ích và các y-u t+ s/n xu<t c a DN

khu v0c nhà nưRc 121

B ng 2.28 H s+ tương quan gi;a các l)i ích và các y-u t+ s/n xu<t c a DN

khu v0c ngoài nhà nưRc 122

B ng 2.29 H s+ tương quan gi;a các l)i ích và các y-u t+ s/n xu<t c a DN

khu v0c có v+n ñIu tư nưRc ngoài 123

B ng 2.30 H s+ tương quan riêng gi;a các l)i ích vRi v+n khi c+ ñBnh qui

mô lao ñDng c a DN khu v0c Nhà nưRc 124

B ng 2.31 H s+ tương quan riêng gi;a các l)i ích vRi v+n khi c+ ñBnh qui

mô v+n c a DN khu v0c Nhà nưRc 125

B ng 2.32 H s+ tương quan riêng gi;a các l)i ích vRi v+n khi c+ ñBnh qui

mô lao ñDng c a DN khu v0c ngoài nhà nưRc 125

B ng 2.33 H s+ tương quan riêng gi;a các l)i ích vRi v+n khi c+ ñBnh qui

mô v+n c a DN khu v0c ngoài nhà nưRc 126

B ng 2.34 H s+ tương quan riêng gi;a các l)i ích vRi v+n khi c+ ñBnh qui

mô lao ñDng c a DN khu v0c có v+n ñIu tư nưRc ngoài 126

B ng 2.35 H s+ tương quan riêng gi;a các l)i ích vRi v+n khi c+ ñBnh qui

mô v+n c a DN khu v0c có v+n ñIu tư nưRc ngoài 127

B ng 2.36 Cơ c<u thu nh"p bình quân c a 1 lao ñDng trong các DN công

nghi p phân theo loSi hình kinh t- năm 2005 138

B ng 2.37 Ti=n lương bình quân tháng c a 1 lao ñDng trong các DN công

nghi p phân theo loSi lao ñDng và loSi hình kinh t- năm 2005 139

B ng 2.38 Phân b+ lao ñDng theo m c thu nh"p c a ngưli lao ñDng và theo

loSi hình kinh t- năm 2005 140

B ng 2.39 Tính h s+ Gini ñ+i vRi doanh nghi p công nghi p nhà nưRc 141

B ng 2.40 Tính h s+ Gini ñ+i vRi doanh nghi p công nghi p ngoài nhà

DANH M C CÁC HÌNH

Trang

Hình 1.1 M+i quan h gi;a Doanh nghi p và HD gia ñình trên thB trưlng 17

Hình 1.2 Cân bsng cung \ cIu y-u t+ s/n xu<t 25

Hình 1.3 Giá c/ cân bsng 26

Hình 1.4 ðưlng cong Lorenz c a hai vùng 77

MM đ U

1 Tắnh cOp thi!t cIa luSn án

Ngày nay, nưRc ta ựã chuyNn sang thli kỳ mRi, thli kỳ ựey mSnh công nghi p hoá, hi n ựSi hoá, xây d0ng n=n kinh t- thB trưlng ựBnh hưRng xã hDi

ch nghĩa (XHCN) Trong giai ựoSn này, dưlng như h th+ng xã hDi cũ gvn vRi n=n kinh t- k- hoSch hoá t"p trung v$n song song t&n tSi Trong ựó, còn r<t nhi=u vi c ph/i làm ựN hoàn thi n h th+ng phân ph+i sao cho phù h)p vRi

mô hình kinh t- thB trưlng mRi

Trong n=n kinh t- thB trưlng, công c! ựN th0c hi n phân ph+i thu nh"p là cung cIu và giá c/ hàng hoá, dBch v! trên các thB trưlng Các doanh nghi p ch<p nh"n cSnh tranh c a kinh t- thB trưlng, ch<p nh"n s c lao ựDng là hàng hoá và ch<p nh"n th0c hi n phân ph+i thu nh"p chưa công bsng theo các quy lu"t c a kinh t- thB trưlng Song trong n=n kinh t- thB trưlng ựBnh hưRng XHCN, Nhà nưRc vRi quy=n ựi=u hành n=n kinh t-

c a mình có thN có các chắnh sách kinh t- \ xã hDi phù h)p nhsm hSn ch-

m c ựD chênh l ch v= thu nh"p và s0 bóc lDt lao ựDng nhsm ự/m b/o và duy trì trong công bsng 3 loSi l)i ắch c a 3 ch thN: ngưli lao ựDng, doanh nghi p và Nhà nưRc

đã có nhi=u nghiên c u v= ự= tài phân ph+i thu nh"p Chxng hSn, K nưRc ngoài, các tác gi/ D Acemoglu và J Ventura trưlng đSi hzc công ngh Massachusetts M{, nghiên c u b c tranh phân ph+i thu nh"p c a th- giRi cho th<y có s0 chênh l ch lRn v= thu nh"p gi;a các nưRc Vắ d!, các nưRc như Hoa Kỳ hay Canada giàu g<p hơn 30 lIn so vRi các nưRc như Mali hay Uganda M|c dù ựã có nh;ng phát triNn di u kỳ nhưng phân ph+i thu nh"p

c a th- giRi tương ự+i dn ựBnh t% năm 1960, ựD chênh l ch thu nh"p không thay ựdi nhi=u trong thli gian qua [58]

Ximing Wu và Jeffrey M Perloff, trưlng ðSi hzc California, Berkeley nghiên c u “Phân ph+i thu nh"p c a Trung Qu+c thli kỳ 1985 – 2001” cho bi-t, cùng vRi s0 tăng trưKng kinh t- gây <n tư)ng b<t bình ñxng v= thu nh"p

c a Trung Qu+c cũng tăng lên do b<t bình ñxng trong các khu v0c thành thB

và nông thôn tăng lên và kho/ng cách v= thu nh"p gi;a thành thB và nông thôn rDng ra [64]

Hafiz A Pasha và T Palanivel (Chương trình Phát triNn Liên H)p Qu+c) nghiên c u “Chính sách và tăng trưKng vì ngưli nghèo, kinh nghi m Châu Á”, ñã t"p h)p mDt cách có h th+ng s+ li u sƒn có c a các nưRc Châu Á,sau

ñó phân tích quan h gi;a tăng trưKng và nghèo ñói trong mDt kho/ng thli gian dài Nghiên c u này ñưa ra mDt s+ khuy-n nghB v= chính sách tài khóa có l)i cho ngưli nghèo, hi u qu/ c a ñIu tư công, phát triNn khu v0c tư nhân bao g&m c/ các doanh nghi p v%a và nho, c/i cách hành chính nhsm ñSt ñư)c tăng trưKng nhanh, b=n v;ng và có l)i cho ngưli nghèo, giúp ngưli nghèo tham gia mSnh m… hơn vào quá trình phát triNn [17]

† trong nưRc, các tác gi/ John Weeks, Nguy‡n Thvng, Rathin Roy và Joseph Lim (Chương trình Phát triNn Liên H)p Qu+c) trong Báo cáo “Kinh t-

vĩ mô c a gi/m nghèo: Nghiên c u trưlng h)p Vi t Nam, tìm ki-m bình ñxng trong tăng trưKng” nghiên c u các chính sách vĩ mô có thN d$n tRi mô hình tăng trưKng “vì ngưli nghèo”, vRi ý nghĩa c! thN là l)i ích c a tăng trưKng ñư)c phân ph+i ñ=u hơn trưRc kia (t c là gi/m b<t bình ñxng trong thu nh"p) Thông ñi p chính c a báo cáo này là chính s0 gia tăng b<t bình ñxng K Vi t Nam là trK ngSi lRn nh<t cho ti-n trình xoá ñói gi/m nghèo b=n v;ng, và có l… cũng kìm hãm s0 dn ñBnh chính trB \ xã hDi [20]

Các nghiên c u trên ch y-u nghiên c u m+i quan h gi;a tăng trưKng kinh t- vRi phân ph+i thu nh"p, thu nh"p c a dân cư và b<t bình ñxng trong phân ph+i thu nh"p Ho|c trong cu+n “Phân ph+i thu nh"p trong n=n kinh t-

thB trưlng: Lý lu"n, th0c ti‡n, v"n d!ng K Vi t Nam” PTS Mai Ngzc Cương

và ðn ð c Bình (Trung tâm Kinh t- Châu Á \ Thái bình Dương) ñã nghiên

c u nh;ng v<n ñ= chung v= phân ph+i thu nh"p trong n=n kinh t- thB trưlng

và phân ph+i thu nh"p K Vi t Nam Tuy nhiên, các tác gi/ mRi chC d%ng lSi K

vi c nghiên c u nh;ng v<n ñ= v= ti=n lương, l)i nhu"n và ñBa tô K Vi t Nam nh;ng năm ñIu ñdi mRi (1989 \ 1993) [10]

MRi ñây (2003), Ti-n s{ Nguy‡n Công Nh0 cùng t"p thN tác gi/ c a Trưlng ðSi hzc kinh t- qu+c dân Hà nDi ñã nghiên c u “‰V<n ñ= phân ph+i thu nh"p trong các loSi hình doanh nghi p K Vi t Nam”Š, phân tích th0c trSng, nêu ra mDt s+ quan ñiNm và gi/i pháp hoàn thi n vi c phân ph+i thu nh"p trong các loSi hình doanh nghi p K Vi t Nam Song, nghiên c u này chưa có ñi=u ki n ñi sâu phân tích các nhân t+ /nh hưKng tRi thu nh"p và phân ph+i thu nh"p c a các doanh nghi p, cũng như nh;ng bi-n ñDng c a chúng theo thli gian [36] Lu"n án “V n d ng m t s phương pháp th ng kê nghiên c%u tình hình phân ph i thu nh p trong các doanh nghi)p ngành công nghi)p Vi)t Nam”, ngoài vi c nghiên c u nh;ng v<n ñ= lý lu"n cơ b/n v= phân ph+i thu nh"p, s… s d!ng mDt s+ phương pháp th+ng kê (truy=n th+ng

và hi n ñSi) ñN phân tích các m+i quan h và các nhân t+ /nh hưKng ñ-n phân ph+i thu nh"p c a các doanh nghi p công nghi p Vi t Nam trong nh;ng năm gIn ñây Lu"n án ñã h th+ng hoá lý lu"n v= phân ph+i thu nh"p, chC ra h th+ng các chC tiêu và phương pháp th+ng kê ñN mô t/, phân tích v<n ñ= thu nh"p và phân ph+i thu nh"p trong doanh nghi p Thông qua vi c phân tích s+

li u t% m$u ñi=u tra (2001\2003) c a Tdng c!c Th+ng kê và m$u ñi=u tra (2005) c a BD Lao ñDng – Thương binh và Xã hDi lu"n án cho th<y tình hình phân ph+i thu nh"p c a các doanh nghi p công nghi p theo loSi hình kinh t-

và ngành công nghi p c<p I, /nh hưKng c a các nhân t+ lao ñDng, v+n, l)i nhu"n và thu nh"p lIn ñIu c a lao ñDng ñ-n bi-n ñDng thu nh"p, ñ|c ñiNm

phân b+ lao ñDng theo m c thu nh"p và s0 b<t bình ñxng trong phân ph+i thu nh"p theo loSi hình doanh nghi p Lu"n án nêu ki-n nghB v= quan ñiNm và gi/i pháp c/ K góc ñD vĩ mô và vi mô ti-p t!c hoàn thi n chính sách phân ph+i thu nh"p trong các doanh nghi p công nghi p Vì v"y, ñ= tài lu"n án mang tính c<p thi-t, có ý nghĩa quan trzng c/ v= m|t lý lu"n và th0c ti‡n, góp mDt phIn quan trzng vào vi c hoàn thi n ch- ñD phân ph+i thu nh"p phù h)p vRi mô hình kinh t- thB trưlng theo ñBnh hưRng XHCN K nưRc ta

2 MUc tiêu nghiên cVu cIa luSn án

M!c tiêu nghiên c u c a lu"n án là:

a H th+ng hoá nh;ng v<n ñ= lý lu"n cơ b/n v= thu nh"p và phân ph+i thu nh"p làm cơ sK cho vi c xác ñBnh h th+ng chC tiêu và phương pháp th+ng kê nghiên c u thu nh"p và phân ph+i thu nh"p trong các doanh nghi p K Vi t Nam

b V"n d!ng mDt s+ phương pháp th+ng kê ñN nghiên c u tình hình phân ph+i thu nh"p trong các doanh nghi p ngành công nghi p Vi t Nam trong nh;ng năm gIn ñây T% ñó ñ= xu<t mDt s+ quan ñiNm và gi/i pháp hoàn thi n ch- ñD phân ph+i thu nh"p ñ+i vRi các doanh nghi p trong n=n kinh t- thB trưlng theo ñBnh hưRng XHCN, nhsm góp phIn ph!c v! ñdi mRi chính sách qu/n lý kinh t- c a Nhà nưRc ñ+i vRi các doanh nghi p K Vi t Nam

3 Ph?m vi nghiên cVu

Trên cơ sK các tài li u lý thuy-t và s+ li u ñi=u tra m$u v= doanh nghi p trong nh;ng năm gIn ñây, lu"n án s… t"p trung nghiên c u nh;ng v<n ñ= lý lu"n cơ b/n, hoàn thi n các khái ni m v= thu nh"p và phân ph+i thu nh"p; qua

ñó xác ñBnh h th+ng chC tiêu th+ng kê v= thu nh"p, phân ph+i thu nh"p và l0a chzn mDt s+ phương pháp th+ng kê ñN nghiên c u, phân tích tình hình phân ph+i thu nh"p c a các doanh nghi p ngành công nghi p nh;ng năm gIn ñây (2000\2005)

4 Phương pháp nghiên cVu

ðN gi/i quy-t các v<n ñ= nêu ra, lu"n án s d!ng mDt s+ phương pháp

c a ch nghĩa duy v"t bi n ch ng, các phương pháp th+ng kê (truy=n th+ng

và hi n ñSi) và mDt s+ phương pháp c a toán kinh t-, c! thN:

a Nghiên c u tư li u, kinh nghi m và phân tích tình hình phân ph+i thu nh"p c a các doanh nghi p trong nưRc và c a mDt s+ nưRc trên th- giRi

b Thu th"p các s+ li u ñi=u tra doanh nghi p gIn ñây; s d!ng các chương trình phIn m=m phân tích th+ng kê ñN nghiên c u, phân tích s+ li u

c Phương pháp mô t/ và phân tích ñBnh lư)ng

d Nghiên c u ñ= xu<t các gi/i pháp hoàn thi n ch- ñD phân ph+i thu nh"p trong các doanh nghi p K Vi t Nam

5 K!t cOu cIa luSn án

Ngoài phIn mK ñIu và k-t lu"n, lu"n án có k-t c<u g&m 3 chương c! thN như sau:

Chương 1: Nh;ng v<n ñ= lý lu"n cơ b/n v= phân ph+i thu nh"p và

phương pháp nghiên c u th+ng kê phân ph+i thu nh"p trong doanh nghi p

Chương 2: Nghiên c u th+ng kê tình hình phân ph+i thu nh"p trong các

doanh nghi p công nghi p Vi t Nam Chương 3: Quan ñiNm và gi/i pháp hoàn thi n ch- ñD phân ph+i thu

nh"p trong các loSi hình doanh nghi p công nghi p Vi t Nam

ðN có ñư)c s0 thành công c a lu"n án tôi xin chân thành c/m ơn s0 hưRng d$n t"n tình c a t"p thN các giáo viên hưRng d$n, c a các thIy cô giáo trong khoa Th+ng kê trưlng ðSi hzc kinh t- qu+c dân Hà nDi, các ñ&ng nghi p K Tdng c!c Th+ng kê và BD Lao ñDng \ Thương binh và Xã hDi

CHƯƠNG 1 NHDNG V\N ð] LÝ LU_N CƠ BKN V] PHÂN PH I THU NH_P

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CbU TH NG KÊ PHÂN PH I THU

NH_P TRONG DOANH NGHIcP

1.1 NHDNG V\N ð] LÝ LU_N CƠ BKN V] PHÂN PH I THU NH_P 1.1.1 Khái niJm vd thu nhSp và phân ph%i thu nhSp trong ndn kinh t! thh trưing

Lý thuy-t v= thu nh"p và phân ph+i thu nh"p ñă ñư)c nhi=u nhà kinh t- hzc khác nhau nghiên c u, phát triNn và hoàn thi n trong hơn 250 năm qua, t% Adam Smith (1723\1790) tRi Karl Marx (1818\1883), John Maynard Keynes (1883\1946) và Pual Antony Samuelson (1915\) Nhín mDt cách tdng quát, lý lu"n v= phân ph+i thu nh"p có liên quan ñ-n cơ ch- v"n ñDng c a các ch thN tham gia thB trưlng, ñ&ng thli nó gvn ch|t vRi quan ñiNm gi/i quy-t v<n ñ= công bsng xă hDi

Xuyên su+t ti-n trình lBch s phát triNn s/n xu<t hàng hoá, mzi hình thái kinh t- \ xã hDi ñ=u ph/i ñ+i m|t vRi mDt v<n ñ= kinh t- cơ b/n là vi c quy-t ñBnh ph/i s/n xu<t cái gì?, và s/n xu<t cho ai?, trong ñi=u ki n mà các ngu&n tài nguyên bB giRi hSn và ngày càng cSn ki t Trong n=n kinh t- thB trưlng

hi n nay, thB trưlng ñư)c xem như mDt h th+ng th+ng nh<t c a c/ quá trình tái s/n xu<t xă hDi, trong ñó s/n xu<t \ kinh doanh ñư)c gvn k-t ch|t ch… vRi nhau Vì v"y có thN hiNu: ThB trưlng là nơi di‡n ra các hoSt ñDng s/n xu<t kinh doanh, là nơi phát sinh và gi/i quy-t các m+i quan h gi;a cung và cIu Xét theo m+i quan h gi;a cung và cIu, ngưli ta phân chia thB trưlng thành hai loSi: ThB trưlng "ðIu vào" và thB trưlng "ðIu ra" ThB trưlng "ðIu vào" di‡n ra các hoSt ñDng mua bán các y-u t+ dùng vào quá trình s/n xu<t như lao ñDng, ñ<t ñai, v+n, công ngh Vì ñây là nh;ng y-u t+ ñIu vào c a

quá trình s/n xu<t nên gzi là thB trưlng "ðIu vào" Bên cSnh thB trưlng y-u t+ ñIu vào là thB trưlng mua bán nh;ng k-t qu/ do quá trình s/n xu<t tSo ra ðây

là thB trưlng hàng hoá tiêu dùng và dBch v! hay còn gzi là thB trưlng “ðIu ra” Hai thB trưlng này ñDc l"p vRi nhau, nhưng chúng lSi gvn li=n nhau thông qua các ch thN tham gia thB trưlng, ñó là nhà s/n xu<t (doanh nghi p) và ngưli tiêu dùng (hD gia ñình) Doanh nghi p (DN) là ngưli s/n xu<t hàng hoá

ñN bán trên thB trưlng ñIu ra Trên thB trưlng "ðIu ra", DN s/n xu<t là s c cung Tuy nhiên, ñN có các y-u t+ s/n xu<t hàng hoá ñIu ra, DN ph/i mua chúng trên thB trưlng y-u t+ s/n xu<t \ thB trưlng "ðIu vào" Vì v"y trên thB trưlng này DN là s c cIu

Ngư)c lSi, hD gia ñình (hD tiêu dùng) là ngưli mua hàng hoá tiêu dùng

và dBch v! Vì v"y trên thB trưlng "ðIu ra", hD tiêu dùng là s c cIu Nhưng ñN

có ti=n mua hàng tiêu dùng và dBch v!, hD tiêu dùng ph/i "bán" s c lao ñDng (n-u anh ta là công nhân), ho|c ñ<t ñai (n-u là ch ñ<t), ho|c v+n (n-u là ngưli sK h;u v+n) Vì v"y trên thB trưlng y-u t+ s/n xu<t, hD gia ñình tiêu dùng lSi biNu hi n s c cung

Chính vi c ñóng các vai trò khác nhau trên thB trưlng c a DN và hD gia ñình như v"y ñã n+i li=n và khép kín hai loSi thB trưlng, ñưa hàng hoá luân chuyNn trong mDt chu trình v"n ñDng khép kín, vRi s0 hn tr) c a ñ&ng ti=n Cùng vRi s0 luân chuyNn c a hàng hoá, ñ&ng ti=n ñi t% tay hD tiêu dùng lên thB trưlng hàng tiêu dùng dBch v!, qua quan h cung cIu và giá c/ hàng hoá, nó v= tay DN Và lSi t% DN nó gia nh"p vào thB trưlng y-u t+ s/n xu<t ñN mua các y-u t+ s/n xu<t và thông qua quan h cung cIu, giá c/ hàng hoá mà nó trK v= tay hD tiêu dùng (Hình 1.1)

Hàng hoá bán trên các thB trưlng nói trên có giá c/ và mang lSi thu nh"p cho nh;ng ngưli ch c a nó Các DN bán hàng có ñư)c thu nh"p gzi là doanh thu c a DN HD gia ñình bán hàng có ñư)c thu nh"p

Hình 1.1 M%i quan hJ gika Doanh nghiJp và H: gia ñình trên thh trưing

Bán y u t s n xu!t S/n phem v"t ch<t và dBch v!

Tr/ ti=n s/n phem v"t ch<t và dBch v!

Nh#n ti%n do bán y u t s n xu!t Trên thB trưlng, ngưli công nhân bán hàng hóa s c lao ñDng có ñư)c ti=n lương hay ti=n công Ngưli có v+n cho vay thu ñư)c l)i t c Ngưli có ruDng ñ<t cho thuê thu ñư)c ñBa tô Nhà kinh doanh do ph+i h)p t+t các y-u t+ s/n xu<t và s d!ng mDt cách có hi u qu/ các ngu&n l0c trong cơ ch- thB trưlng nên thu ñư)c l)i nhu"n Ti=n lương, l)i nhu"n, l)i t c và ñBa tô là thu nh"p mang lSi t% các y-u t+ s/n xu<t

T% s0 phân tích trên, chúng ta có thN hiNu theo nghĩa rDng, thu nh#p trong n%n kinh t th+ trư-ng bao g.m doanh thu c1a ch1 doanh nghi2p và thu nh#p c1a ch1 các y u t s n xu!t Còn theo nghĩa h•p, thu nh#p là ph6n tr cho ch1 các y u t s n xu!t như ti%n lương, l9i nhu#n, l9i t:c, ñ+a tô

† ñây nói thu nh"p và phân ph+i thu nh"p là theo nghĩa h•p, t c là nghiên c u v= ti=n lương, l)i nhu"n, l)i t c, ñBa tô V"y phân ph i thu nh#p trong n%n kinh t th+ trư-ng là phân ph i v% ti%n lương, l9i nhu#n, l9i t:c, ñ+a tô, cho ch1 các y u t s n xu!t T% ñó hình thành nên thu nh"p, ñó là tdng s+ ti=n mà ch thN các y-u t+ s/n xu<t ki-m ñư)c ho|c thu góp ñư)c trong mDt thli gian nh<t ñBnh

Theo các nhà kinh t- hzc tư s/n, kinh t- thB trưlng là n=n kinh t- hàng hoá

ñã phát triNn ñ-n m c ñD ñIy ñ , hoàn thi n, toàn bD các y-u t+ ñIu vào và ñIu

ra c a s/n xu<t ñ=u ph/i thông qua thB trưlng Các hzc thuy-t "Tư b/n ch

Doanh nghiJp

H: gia ñình

nghĩa" (cd ựiNn, tân cd ựiNn, Keynes, ) ự|t lòng tin vào thB trưlng Trong n=n kinh t- có 3 tác nhân: Nhà s/n xu<t, ngưli tiêu dùng và ngưli cung c<p v+n Nh;ng hzc thuy-t giáo ựi=u nh<t c a trưlng phái này, vắ d! hzc thuy-t tân cd ựiNn thuIn tuý, ph nh"n vai trò c a nhà nưRc, tuyên b+ thB trưlng là phương pháp mIu nhi m ựN dn ựBnh kinh t-: cung, cIu ngang nhau, tăng trưKng sẦ ựư)c th0c hi n Các hzc thuy-t "xã hDi ch nghĩa" giáo ựi=u thì ph nh"n thB trưlng, xem thB trưlng là ngu&n g+c c a các b<t dn kinh t- Các nhà s/n xu<t, các nhà cung c<p v+n chSy theo l)i nhu"n, bóc lDt ngày càng nhi=u th|ng dư do tIng lRp lao ựDng làm ra đó cũng là cơ sK c a kh ng ho/ng kinh t-.f191

Các nghiên c u kinh tê t% nh;ng năm 80 c a th- kr 20 trK v= ựây ựă ựưa

ra nh;ng k-t lu"n mang tắnh th0c tiẬn hơn Các hzc thuy-t thông tin không ự+i x ng (rational expectation) cho th<y là mDt n=n kinh t- cSnh tranh hoàn h/o cóỚ thN cũng có tắnh chu kỳ trong phát triNn Do ựó, mu+n n=n kinh t- ựSt

dn ựBnh, cIn có mDt nhân v"t nào ựó (tSm gzi là Nhà nưRc) tSo ra nh;ng lu"t

l ựN thông tin trK nên ự+i x ng hơn, ho|c ựưa ra nh;ng tắn hi u mà các tác nhân tin tưKng, và t% ựó "d$n dvt" n=n kinh t- vào qu{ ựSo dn ựBnh

ThB trưlng, như mzi ngưli ựã bi-t là mDt công c! ựN th0c hi n tăng trưKng kinh t-, song nó cũng ựem ự-n nhi=u m|t tiêu c0c như: Tình trSng xă hDi phân hoá, tắnh ch<t vB kr c a mni cá nhân tăng lên, ự+i kháng gi;a các tIng lRp (lao ựDng, ch doanh nghi p) sẦ mSnh hơn Do v"y, Nhà nưRc cIn và ph/i có s0 can thi p, tác ựDng nhsm hưRng d$n, ựi=u ti-t thB trưlng, hSn ch- nh;ng tác ựDng tiêu c0c do nó mang lSi

Khi nói ự-n vai trò qu/n lý c a Nhà nưRc ự+i vRi quá trình phát triNn c a n=n kinh t- cũng có nghĩa là nói ự-n vai trò, kh/ năng, m c ựD can thi p c a Chắnh ph vào thB trưlng, vào quá trình v"n ựDng c a n=n kinh t- S0 can thi p này ự-n ựâu, bsng bi n pháp gì, vào lĩnh v0c nào trong t%ng thli ựiNm,

ựN mDt m|t v%a ựBnh hưRng cho s0 phát triNn ựúng ựvn c a thB trưlng, m|t

khác v$n khuy-n khích tính ch ñDng, sáng tSo c a cơ sK và các doanh nghi p, tSo ñDng l0c phát triNn mSnh m… cho n=n kinh t- Tuy nhiên, trong hIu h-t các trưlng h)p, vai trò c a Chính ph không ph/i là thay th- thB trưlng, mà là c/i thi n các ch c năng c a thB trưlng Hơn n;a, b<t c quy-t ñBnh nào nhsm quy ñBnh ho|c can thi p vào hoSt ñDng c a các l0c lư)ng thB trưlng (cung và cIu) ñ=u ph/i ñư)c cân nhvc cen th"n gi;a cái hSi do các quy ñBnh ñó ñưa ra vRi l)i ích mà các can thi p ñó ñem lSi [12]

Song cũng cIn lưu ý rsng s0 tương tác l$n nhau gi;a cung, cIu và giá c/ di‡n ra K t<t c/ mzi nơi, K mzi c<p ñD khác nhau c a n=n kinh t- Vi c tiêu dùng cũng liên quan ñ-n các hàng hóa trung gian – tRi ñIu vào mà các DN ph/i mua ñN s/n xu<t các hàng hóa và dBch v! c a m•nh Giá c/ c a các hàng hóa trung gian này, hay còn gzi là các hàng hóa ñIu tư, s… dao ñDng /nh hưKng ñ-n t<t c/ n=n kinh t- thB trưlng, làm thay ñdi ñxng th c cung \ cIu K mzi c<p ñD (vi mô và vĩ mô)

Trên c<p ñD vĩ mô, Nhà nưRc vRi vai trò ñi=u ti-t n=n kinh t- s… thu thu- ñ+i vRi thu nh"p t% s/n xu<t và lưu thông hàng hoá (thu- thu nh"p cá nhân, thu- thu nh"p doanh nghi p, ) nhsm ñDng viên mDt phIn thu nh"p c a ngưli

có thu nh"p cao, ñi=u chCnh thu nh"p gi;a DN vRi nhà nưRc ñN tăng thu cho ngân sách nhà nưRc, góp phIn th0c hi n m!c tiêu công bsng xã hDi

Trên c<p ñD vi mô, phIn giá trB th|ng dư không ph/i hoàn toàn là c a ch doanh nghi p (kN c/ các doanh nghi p tư b/n ngày nay), mà mDt phIn trong

ñó ñN phân ph+i lSi cho ngưli lao ñDng thông qua các phúc l)i xă hDi (thưlng phIn l)i nhu"n sau thu- ñư)c các doanh nghi p trích mDt phIn làm qu{ phúc l)i) Như v"y, cơ ch- phân ph+i thu nh"p bao g&m c/ quá trình phân ph+i lIn ñIu và phân ph+i lSi

N-u ta gzi thu nh"p qu+c dân sau khi ñă tr% kh<u hao tư b/n là NI; ti=n lương tr/ cho ngưli lao ñDng là V và giá trB th|ng dư là M, ta có:

NI = V + M (1.1.1) Trong thN ch- kinh t- thB trưlng vRi mDt n=n kinh t- nhi=u thành phIn, M g&m ít nh<t 3 phIn: L)i nhu"n sau khi tr% thu- c a doanh nghi p, thu nh"p

c a Nhà nưRc t% thu- l)i nhu"n doanh nghi p và ti=n lăi ngân hàng cDng vRi

cd t c PhIn th ba này có nhi=u ch sK h;u, không chC c a riêng ngân hàng

mà c/ c a ngưli lao ñDng vì hz có ti=n g i K ngân hàng ho|c tham gia mua cd phi-u c a doanh nghi p Như v"y, trong b<t c n=n kinh t- thB trưlng nào, giá trB th|ng dư (M) ñ=u ñư)c tSo ra và là ngu&n g+c c a nh;ng kho/n thu nh"p nh<t ñBnh, chC khác là m c ñD ñi=u ti-t các ngu&n thu nh"p ñó c a Nhà nưRc qua các chính sách tài chính [49]

Có l… khó có các cuDc th/o lu"n nào v= chính sách và c/ v= kinh doanh

mà t% ‘hi2u qu kinh t ’ lSi không ñư)c nhvc tRi Tuy nhiên cIn phân bi t hai khái ni m v= hi u qu/:

\ MDt là hi u qu/ (qu/n lý) s/n xu<t, hàm nghĩa rsng vi c qu/n lý ñã t+i thiNu hoá ñư)c chi phí s/n xu<t (t+i ña hoá l)i nhu"n) ng vRi mDt m c s/n lư)ng ñã chzn;

\ Hai là hi u qu/ Pareto (hay còn gzi là hi u qu/ phân bd): Khi xã hDi ñSt

“hi u qu/ Pareto” hay “t+i ưu Pareto”thì s… không thN phân bd ngu&n l0c theo cách khác ñN mDt (nhóm) ngưli nào ñó ñư)c l)i mà không làm cho mDt (nhóm) ngưli khác bB thi t [13] Lưu ý rsng hi u qu/ s/n xu<t là ñi=u ki n cIn

ñN có ñư)c hi u qu/ Pareto

Nguyên lý hi u qu/ Pareto là m+c so sánh quan trzng trong ñánh giá chính sách HSn ch- c a khái ni m này là trên th0c t-, không bao gil th0c ñSt ñư)c hi u qu/ Pareto, bKi l… mzi h th+ng kinh t- ñ=u có ít nhi=u ‘méo mó’ trong phân bd các ngu&n l0c Chính vì v"y, ngưli ta dùng nguyên lý v= s?

c i thi2n Pareto (t c khi có mDt s+ ngưli có l)i hơn mà không ai lSi bB thi t ñi) ñN làm tiêu chuen ñánh giá chính sách Tuy nhiên, ngay s0 c/i thi n Pareto cũng r<t hi-m ðN khvc ph!c, khái ni m thưlng ñư)c dùng nh<t là s? c i thi2n Pareto ti%m năng, nghĩa là khi nh;ng ngưli ñư)c l)i (chxng hSn, t%

chính sách) có thN ñ=n bù ñIy ñ cho nh;ng ngưli thi t thòi, mà v$n không bB thi t ñi Nói mDt cách nôm na, s0 thay ñdi chính sách ñã tSo ra th0c trSng là

‘nh;ng ngưli thvng cuDc’ thu ñư)c ngu&n l)i nhi=u hơn s0 m<t mát c a

‘nh;ng ngưli thua cuDc’

Ngày nay, m!c tiêu phát triNn xã hDi ñòi hoi không chC tăng trưKng kinh t-, nâng cao thu nh"p ñơn thuIn, mà còn cIn tRi s0 phân ph+i thu nh"p công bsng hơn Tăng trưKng kinh t- và phân ph+i thu nh"p v$n luôn là v<n ñ= lRn

mà mzi qu+c gia ñ=u ph/i quan tâm gi/i quy-t Trên th0c t-, K mni nưRc, mni giai ñoSn có nh;ng chính sách phân ph+i thu nh"p phù h)p nhsm kích thích tăng trưKng kinh t- và gi; dn ñBnh xã hDi Chính sách phân ph+i thu nh"p ñư)c coi là mDt công c! ch y-u c a kinh t- vĩ mô trong n=n kinh t- thB trưlng Chính sách phân ph+i thu nh"p không chC ñơn thuIn là chính sách kinh t-, chính sách xã hDi mà nó còn mang ý nghĩa chính trB \ kinh t- \ xã hDi tdng h)p, là tiêu chí ñN ñánh giá s0 ti-n bD xã hDi c a mni qu+c gia

1.1.2 Nguyên tFc phân ph%i thu nhSp trong ndn kinh t! thh trưing [10] Phân ph+i thu nh"p trong n=n kinh t- thB trưlng ñư)c th0c hi n theo nguyên tvc sK h;u, nguyên tvc năng su<t c"n biên và nguyên tvc cân bsng cung cIu và giá c/ hàng hoá trên các thB trưlng

1.1.2.1 Nguyên t4c s5 h6u trong phân ph i thu nh p

Trong kinh t- thB trưlng có nhi=u ch thN tham gia, hz là nh;ng ngưli lao ñDng, các ch v+n, ch ñ<t ñai và ch kinh doanh Mni ngưli có quy=n

sK h;u v= các y-u t+ s/n xu<t c a mình và nhl có quy=n sK h;u ñó mà hz có quy=n ñư)c hưKng phIn thu nh"p do nó mang lSi Ngưli lao ñDng có quy=n

sK h;u v= s c lao ñDng, quy=n sK h;u v= trí tu ; ch v+n có quy=n sK h;u v= v+n; ch ñ<t ñai có quy=n sK h;u ñ<t ñai, nhà kinh doanh có quy=n sK h;u v= năng l0c kinh doanh Quy=n sK h;u các y-u t+ s/n xu<t chính là ngu&n g+c thu nh"p cho nh;ng ch c a nó

Rõ ràng thu nh"p là quy=n sK h;u ñư)c th0c hi n v= m|t kinh t-, nói quy=n

sK h;u mà không nói tRi thu nh"p thì chC là quy=n sK h;u suông Karl Marx ñã t%ng nói: “ðBa tô là quy=n sK h;u ruDng ñ<t ñư)c th0c hi n v= m|t kinh t-” [26]

Ngưli ta có thN nói như v"y vRi các y-u t+ s/n xu<t khác, chxng hSn, ti=n lương

là quy=n sK h;u v= s c lao ñDng ñư)c th0c hi n v= m|t kinh t- N-u không nh"n ñư)c ti=n lương, ch s c lao ñDng th0c ra không có quy=n sK h;u nó Cũng như v"y, ta có thN nói l)i t c là quy=n sK h;u v+n ñư)c th0c hi n v= m|t kinh t-, l)i nhu"n là quy=n sK h;u kinh doanh ñư)c th0c hi n v= m|t kinh t-

Tuy nhiên, cIn phân bi t gi;a thu nh"p do lao ñDng và thu nh"p do tài s/n Ti=n lương là thu nh"p do lao ñDng c a ngưli công nhân Thu nh"p này ph! thuDc vào năng l0c ngh= nghi p, hzc v<n cũng như thli gian lao ñDng và ñi=u ki n làm vi c quy-t ñBnh Còn thu nh"p do tài s/n mang lSi như l)i t c, ñBa tô là thu nh"p c a ch tài s/n Ngưli ch kinh doanh có thN v%a có thu nh"p theo lao ñDng c a ngưli qu/n lý kinh doanh, v%a có thu nh"p c a ch sK h;u tài s/n (v+n, ñ<t ñai, ) V= danh nghĩa thì ch kinh doanh tách dli ch tài s/n sK h;u, nhưng th0c t- thì thưlng ch kinh doanh ph/i là nh;ng ngưli

có tài s/n Vì v"y, l)i nhu"n cũng như l)i t c và ñBa tô là thu nh"p c a ch sK h;u, thu nh"p theo tài s/n

T% ñó, vi c phân ph+i thu nh"p ph/i xu<t phát t% nguyên tvc sK h;u: Ai

là ch sK h;u, ngưli ñó có quy=n ñư)c hưKng thu nh"p; Ai sK h;u nhi=u s…

có thu nh"p nhi=u và ngư)c lSi; mDt ngưli có thN có nhi=u ngu&n thu nh"p khác nhau t% nhi=u quy=n sK h;u khác nhau

1.1.2.2 Nguyên t4c năng su8t c n biên (Marginal)

Năng su!t c#n biên là năng su!t c1a y u t s n xu!t cu i cùng ñư9c sE dFng trong quá trình s n xu!t Chxng hSn, năng su<t c a ngưli công nhân cu+i cùng, c a ñơn vB tư b/n s d!ng cu+i cùng, c a ñơn vB ñ<t ñai s d!ng cu+i cùng Khi ngưli ta tăng thêm ñ=u ñ|n các ñơn vB c a y-u t+ s/n xu<t nào

ñó vào quá trình tSo ra s/n phem còn các y-u t+ khác không thay ñdi thì năng su<t c a các ñơn vB y-u t+ s/n xu<t tăng thêm có xu hưRng gi/m sút Vì v"y, ñơn vB y-u t+ s/n xu<t cu+i cùng ñư)c coi là ñơn vB y-u t+ s/n xu<t c"n biên Năng su<t c a nó ñư)c gzi là năng su<t c"n biên Năng su<t ñó là nho nh<t và

nó quy-t ñBnh năng su<t c a các ñơn vB khác c a y-u t+ s/n xu<t Chính vì v"y, vi c phân ph+i ph/i theo năng su<t c"n biên

Ti=n lương, l)i t c, ñBa tô và l)i nhu"n có m+i quan h vRi nhau Trong các ngu&n thu nh"p trên, ti=n lương do năng su<t c a ngưli công nhân cu+i cùng tSo ra, l)i t c do năng su<t c a ñơn vB tư b/n cu+i cùng và ñBa tô do năng su<t c a ñơn vB ñ<t ñai cu+i cùng mang lSi Còn l)i nhu"n ñư)c gzi là th|ng

dư c a vi c s d!ng các y-u t+ s/n xu<t, ñư)c tSo nên t% hai ngu&n Th nh<t,

ñó có thN là thu nh"p c a v+n, ñ<t ñai, mà chính b/n thân ngưli ch kinh doanh cung c<p (các nhà kinh t- gzi ñó là ti=n thuê hàm en, ti=n cho thuê hàm

en, ti=n công hàm en) Th hai, nó là thu nh"p c a nhà kinh doanh t% lao ñDng qu/n lý c a chính hz mang lSi N-u hoSt ñDng ph+i h)p c a nhà kinh doanh kém coi s… thu ñư)c ít l)i nhu"n ho|c th"m chí không có l)i nhu"n, bB ln V= v<n ñ= này không chC trong kinh t- hzc hi n ñSi mà trưRc ñây K Marx ñã t%ng nói tRi khi phân tích các nhân t+ tăng năng su<t lao ñDng

L)i nhu"n và các thu nh"p t% y-u t+ s/n xu<t như ti=n lương, l)i t c, ñBa

tô có m+i quan h tr l nghBch Phân ph+i thu nh"p t% các y-u t+ s/n xu<t càng lRn thì phIn l)i nhu"n càng nho và ngư)c lSi V= xu hưRng v"n ñDng thì càng tăng y-u t+ s/n xu<t thu nh"p c a các y-u t+ s/n xu<t càng gi/m xu+ng

và ngư)c lSi, l)i nhu"n càng tăng lên Tuy nhiên, nguyên tvc năng su<t c"n biên chi ph+i toàn bD quá trình phân ph+i các kho/n thu nh"p, là cơ sK ñN xác ñBnh thu nh"p giRi hSn t+i thiNu c a các y-u t+ s/n xu<t

1.1.2.3 Nguyên t4c cân b=ng cung c>u và giá c@ hàng hoá trên các thA trư ng Trên thB trưlng y-u t+ s/n xu<t, các hàng hoá mua bán có giá c/ là ti=n lương, l)i t c, ñBa tô Giá c/ các y-u t+ s/n xu<t hình thành trên cơ sK cân bsng gi;a cung và cIu các y-u t+ s/n xu<t

S c cIu các y-u t+ s/n xu<t là nhu cIu c a các nhà kinh doanh v= s+ lư)ng lao ñDng, ñ<t ñai, v+n vRi m c giá c/ nh<t ñBnh Nhà kinh doanh xác ñBnh s c cIu c a lao ñDng, ñ<t ñai, v+n theo nguyên tvc l)i ích c"n biên ði=u

ñó có nghĩa là giá c/ c a lao ñDng, ñ<t ñai, v+n (hay ti=n lương, ñBa tô, lãi su<t) càng th<p thì nhà kinh doanh s… mua các y-u t+ s/n xu<t nhi=u hơn và ngư)c lSi

S c cung các y-u t+ s/n xu<t là s+ lư)ng lao ñDng, v+n, ñ<t ñai mà các

hD tiêu dùng gia ñình có thN cung ng trên thB trưlng vRi giá c/ nh<t ñBnh Lao ñDng, v+n, ñ<t ñai là các y-u t+ s/n xu<t khan hi-m và trong ñi=u ki n nh<t ñBnh nó là mDt lư)ng xác ñBnh Vì v"y ñưlng cung các y-u t+ s/n xu<t có hai ñ|c ñiNm r<t cơ b/n là:

\ Khi giá c/ tăng lên thì cung các y-u t+ s/n xu<t tăng, nhưng ñ-n mDt giRi hSn nào ñó s+ lư)ng các y-u t+ s/n xu<t hIu như không tăng lên ñư)c dù giá có tăng lên bao nhiêu Lúc này, trong biNu ñ&, ñưlng cung s…

là thxng ñ ng

\ Cung các y-u t+ s/n xu<t ph! thuDc vào trSng thái tâm lý c a ch sK h;u các y-u t+ s/n xu<t, ñó là: Tình trSng thích làm vi c hay thích nghC ngơi; thích tiêu dùng hi n tSi hay tiêu dùng tương lai; và quy=n sK h;u ñ<t ñai Chxng hSn, ñ+i vRi ngưli lao ñDng khi K giai ñoSn mRi trưKng thành, ñang còn thi-u th+n, anh ta có thN ch<p nh"n làm vi c vRi mzi m c ti=n lương cho công vi c n|ng nhzc Trong trưlng h)p ñó, ngưli lao ñDng K trSng thái thích làm vi c Vì v"y, giá c/ s c lao ñDng hay ti=n lương có th<p hz v$n tăng cung lao ñDng Nhưng n-u ngưli lao ñDng ñã có thu nh"p và tích lu{ nhi=u, anh ta chC làm vi c vRi m c ti=n lương cao Trong trưlng h)p ñó, ngưli lao ñDng K trSng thái tâm lý thích nghC ngơi

Xem xét v= y-u t+ v+n cũng như v"y N-u mDt kho/n ti=n mà ch sK h;u

c a nó d0 ki-n ñN cho tiêu dùng mai sau thì lãi su<t có th<p hz cũng cho vay, cũng tăng cung Nhưng n-u ch sK h;u nó mu+n dành cho tiêu dùng hi n tSi, khi lãi su<t cao anh ta s… cho vay (tăng cung) v+n ñN ki-m lli, còn lãi su<t th<p thì anh ta không cho vay

Hình 1.2 Cân bnng cung ; cHu y!u t% spn xuOt

các hD gia ñình mu+n bán các y-u t+ s/n xu<t vRi giá c/ cao Vì v"y trên thB trưlng y-u t+ s/n xu<t, giá c/ c a hàng hoá (ti=n lương, ñBa tô và lãi su<t) là giao ñiNm c a s c cung và s c cIu các y-u t+ s/n xu<t (giá c/ cân bsng) (Hình 1.2)

L)i nhu"n c a nhà kinh doanh cũng ñư)c hình thành thông qua quan h cung \ cIu, giá c/ trên thB trưlng hàng tiêu dùng và dBch v! Tuy nhiên, K ñây

có hai ñiNm khác bi t:

Th: nh!t, l)i nhu"n là phIn thu nh"p t% chênh l ch gi;a thu nh"p do bán hàng vRi chi phí mà nhà kinh doanh bo ra ñN mua các y-u t+ s/n xu<t, ch không ph/i là giá c/ cân bsng gi;a cung và cIu y-u t+ kinh doanh, qu/n lý Th: hai, giá c/ hàng tiêu dùng và dBch v! ñư)c hình thành có nét khác vRi giá c/ hàng hoá y-u t+ s/n xu<t S c cIu v= hàng tiêu dùng, dBch v! v$n ñư)c xác ñBnh trên cơ sK l)i ích c"n biên, t c là giá hàng tiêu dùng, dBch v! càng th<p, hD gia ñình càng mu+n mua nhi=u hàng tiêu dùng và dBch v! hơn ði=u này cũng tương t0 như cIu v= y-u t+ s/n xu<t S0 khác bi t thN hi n K

vi c xác ñBnh m|t cung hàng tiêu dùng và dBch v! theo nguyên tGc chi phí s n xu!t Theo nguyên tvc này, nhà kinh doanh mu+n tăng cung mDt hàng hoá ph/i tăng thêm chi phí T% ñó nhà kinh doanh xác ñBnh như sau: Giá tăng thì tăng cung, giá gi/m thì gi/m cung

Hình 1.3 Giá cp cân bnng

\ M: ðiNm cân bsng

TSi ñiNm M, c/ ngưli mua và ngưli bán ñ=u mu+n mua và bán mDt s+

Như v"y ñ+i vRi hàng tiêu dùng và dBch v!, ngưli tiêu dùng mu+n mua vRi giá th<p, hD kinh doanh mu+n bán vRi giá cao; giá c/ trên thB trưlng là s0 tho/ thu"n gi;a ý chí c a ngưli mua và ngưli bán, t% ñó hình thành lên giá c/ cân bsng (Hình 1.3)

1.1.3 Tác ñ:ng kinh t! ; xã h:i cIa phân ph%i thu nhSp trong kinh t! thh trưing

Cơ ch- phân ph+i thu nh"p trong kinh t- thB trưlng ñư)c hình thành d0a trên cơ ch- v"n ñDng c a n=n kinh t- thB trưlng, ñ&ng thli nó lSi có tác ñDng trK lSi tRi n=n kinh t-, có nh;ng tác ñDng tích c0c, lSi v%a có tác ñDng tiêu c0c

1.1.3.1 Nh6ng tác ñ ng tích cDc

Vi c phân ph+i thu nh"p trong n=n kinh t- thB trưlng theo các nguyên tvc nêu trên b/o ñ/m th0c hi n quy=n sK h;u v= kinh t- c a các ch thN; trK thành y-u t+ quan trzng góp phIn vào vi c b/o v , tăng cưlng quy=n sK h;u c a các

ch thN tham gia kinh t- thB trưlng

Q 1

P 1

O

M

Phân ph+i thu nh"p trong n=n kinh t- thB trưlng ñánh giá ñúng ñvn các ñóng góp c a các y-u t+ s/n xu<t ñN tr/ công Chxng hSn ngưli công nhân giRi hSn ñư)c tr/ công lao ñDng ñúng vRi năng su<t c a mình, nên anh ta không bB bóc lDt T% ñó nh;ng ngưli công nhân khác cũng nh"n ñư)c ti=n công ñúng vRi m c ti=n công c a ngưli công nhân giRi hSn không bB bóc lDt,

vì v"y nh;ng ngưli công nhân khác cũng không bB bóc lDt ði=u ñó nói lên s0 sòng phxng trong vi c tr/ công lao ñDng gi;a hD kinh doanh và s c lao ñDng Phân tích tương t0 cho th<y, ñBa tô, lãi su<t là thu nh"p c a ch ñ<t ñai, ch v+n do các ñơn vB ñ<t ñai và v+n c"n biên tSo ra Vì th- hD kinh doanh cũng không bóc lDt ch v+n và ch ñ<t ñai S0 phân ph+i theo năng su<t c"n biên tSo nên s0 bình ñxng nh<t ñBnh trong xã hDi

S0 phân ph+i thu nh"p theo năng su<t c"n biên góp phIn thúc ñey tăng trưKng và phát triNn kinh t- Rõ ràng, ngưli công nhân giRi hSn s… nh"n ñư)c phIn ti=n lương tăng lên c a mình khi tăng tdng s+ s/n phem s/n xu<t ra T%

ñó d$n ñ-n vi c kích thích tăng năng su<t, thúc ñey s0 tăng trưKng và phát triNn chung c a c/ n=n kinh t-

Phân ph+i theo năng su<t c"n biên không nh;ng kích thích ch thN các y-u t+ s/n xu<t tăng năng su<t c a mình ñN tăng thu nh"p, mà còn khuy-n khích các nhà kinh doanh ñIu tư nghiên c u sáng tSo công ngh , ñdi mRi qu/n

lý nhsm ph+i h)p t+t nh<t các y-u t+ s/n xu<t, s d!ng chúng sao cho có hi u qu/ ñN tăng l)i nhu"n Các ch doanh nghi p s… thu ñư)c nhi=u l)i nhu"n hơn khi DN s d!ng nhi=u hơn các y-u t+ s/n xu<t, ti-t ki m t+i ña chi phí s/n xu<t, gi/m th<p nh<t hao phí các ngu&n l0c v+n ñã r<t khan hi-m và hSn h•p Chính

cơ ch- l)i ích này ñã trK thành ñDng l0c bên trong thúc ñey nhà kinh doanh ñIu

tư trí tu , tìm gi/i pháp t+i ưu áp d!ng thành t0u khoa hzc vào s/n xu<t, Phân ph+i thu nh"p theo cung cIu và giá c/ thB trưlng còn ñ/m b/o ñư)c quy=n t0 do c a các ch thN kinh t- † ñây ti=n lương, lãi su<t, ñBa tô ñư)c hình thành trên cơ sK quan h bình ñxng, thu"n mua v%a bán ð&ng thli nó

ñ/m b/o tính năng ñDng, thích ng nhanh chóng ñN tSo ra s0 cân bsng tdng quát trên các thB trưlng

Theo nguyên tvc c a kinh t- thB trưlng là ñ/m b/o s0 cân bsng gi;a giá c/ thB trưlng ñIu vào vRi giá c/ thB trưlng ñIu ra Do v"y, khi trên thB trưlng hàng tiêu dùng và dBch v!, giá c/ hàng hoá tăng lên thì giá c/ y-u t+ s/n xu<t (lao ñDng, v+n, ñ<t ñai) cũng ph/i tăng lên, và ngư)c lSi N-u như trên thB trưlng, giá c/ hàng tiêu dùng dBch v! tăng lên, còn giá c/ hàng hoá y-u t+ s/n xu<t không tăng thì ti=n lương, lãi su<t, ñBa tô không ñ/m b/o ñN tái tSo, b/o t&n và phát triNn các y-u t+ s/n xu<t này, ñi=u ñó d$n ñ-n tình trSng kh ng ho/ng kinh t- Còn n-u giá c/ hàng hoá y-u t+ s/n xu<t tăng còn giá c/ hàng tiêu dùng, dBch v! không tăng s… d$n ñ-n tình trSng lSm phát Bsng cách t0 do hoá kinh t-, t0 do giá c/, s0 hoSt ñDng c a bD máy cung\ cIu s… ñi=u ti-t mDt cách linh hoSt giá c/ các y-u t+ s/n xu<t làm cho nó thay ñdi thích ng vRi giá c/ hàng tiêu dùng dBch v!

Phân ph+i thu nh"p trong n=n kinh t- thB trưlng h)p lý s… thúc ñey t+c ñD tăng trưKng và phát triNn kinh t-, vì ngưli công nhân mu+n tăng ti=n lương

c a mình ph/i làm ra s/n phem ngày càng nhi=u hơn, ch<t lư)ng t+t hơn; nghĩa là ñã giúp cho s0 tăng trưKng kinh t- Phân ph+i theo cơ ch- thB trưlng không nh;ng kích thích ch thN các y-u t+ s/n xu<t mà còn khuy-n khích các nhà kinh doanh ph+i h)p t+t các y-u t+ s/n xu<t ñN tăng trưKng và phát triNn kinh t- Các ch doanh nghi p s… thu ñư)c nhi=u l)i nhu"n hơn khi s d!ng nhi=u hơn các y-u t+ s/n xu<t, ph+i h)p các y-u t+ ñó mDt cách h)p lý làm tăng s/n lư)ng s/n phem s/n xu<t ra

1.1.3.2 Nh6ng tác ñ ng tiêu cDc

Phân ph+i thu nh"p trong kinh t- thB trưlng cũng có nhi=u khuy-t t"t như b/n thân n=n kinh t- thB trưlng ði=u ñó thN hi n rõ nh<t là s0 phân hoá giàu nghèo, b<t bình ñxng d$n ñ-n nh;ng xung ñDt, nh;ng cuDc cách mSng làm

thay đdi các ch- đD xã hDi, đe doS s0 dn đBnh, tăng trưKng và phát triNn c a các n=n kinh t-

Do ngu&n g+c c a thu nh"p cĩ s0 khác nhau nên s0 phân ph+i thu nh"p s…

cĩ nh;ng s0 b<t bình đxng Ti=n lương, ti=n cơng đư)c phân ph+i theo lao đDng cho ngưli cơng nhân Cịn l)i nhu"n, l)i t c, đBa tơ đư)c phân ph+i theo quy=n

sK h;u tài s/n và kinh doanh M|c dù vi c phân ph+i thu nh"p d0a trên nh;ng nguyên tvc, nh;ng quy lu"t mang tính khách quan, song b/n ch<t c a s0 phân ph+i lSi mang tính ch quan Ưu th- l)i ích s… thuDc v= ngưli cĩ quy=n sK h;u nh;ng y-u t+ s/n xu<t chi-m vB trí ch y-u, quy-t đBnh S0 phân ph+i này đem lSi thu nh"p khác nhau cho hai loSi ngưli\ ch và th) (ngưli qu/n lý và bB qu/n lý) d$n đ-n s0 phân hố giàu nghèo, là nguyên nhân c a nh;ng xung đDt chính trB và xã hDi c a các cuDc cách mSng trong nhi=u th- kr qua

S0 b<t cơng xu<t phát trưRc h-t t% s0 b<t bình đxng v= đBa vB kinh t- Vì v"y, nh;ng ngưli giàu, cĩ v+n đIu tư nhi=u thì thu đư)c các ngu&n l)i k-ch xù Các ngưli nghèo, kém ưu th- chC thu đư)c nh;ng mĩn l)i khơng đáng kN ChC tính t% 1995\2000, s+ tài s/n c a 200 ngưli giàu nh<t th- giRi đă tăng g<p đơi (lên hơn 1.000 tr USD) Trong khi đĩ, ngưli s+ng dưRi m c nghèo khd, thu nh"p bình quân khơng vư)t quá 1USD/ngày v$n cịn kho/ng 1,3 tr ngưli Trên 90% s+ ngưli nghèo khd hi n nay đang s+ng K các nưRc đang phát triNn [50] ði=u đáng nĩi n;a là s0 b<t cơng v= thu nh"p khơng ph/i chC x/y ra trong quan h gi;a các qu+c gia tư b/n giàu cĩ và các nưRc nghèo, mà nĩ cịn di‡n

ra K chính các nưRc giàu S0 phân ph+i b<t cơng trong xă hDi đă làm cho nh;ng ngưli giàu cĩ thu nh"p ngày càng cao, ngư)c lSi nhĩm ngưli nghèo thu nh"p ngày càng th<p Tính t% 1990 \ l997, m c thu nh"p c a 5% gia đình giàu nh<t nưRc M{ đă tăng t% l8,6% (1990) lên đ-n 24,5% (1997) Trong khi

đĩ, thu nh"p c a 5% s+ ngưli nghèo nh<t lSi gi/m t% 5,7% (1990) xu+ng cịn 4,3% (1997) Năm 1973, m c lương c a tdng giám đ+c đi=u hành mDt t"p đồn g<p 35 lIn so vRi m c lương trung bình c a mDt cơng nhân ð-n năm

1997, s0 chênh l ch này lên tRi 209 lIn [50]

B<t bình ñxng có thN làm trIm trzng thêm tác ñDng tiêu c0c c a cơ ch- thB trưlng tRi quá trình tăng trưKng; và do v"y tRii s0 ti-n bD ñ+i vRi nghèo ñói Ngay c/ khi nh;ng ngưli nghèo ñư)c hưKng mDt phIn t% s0 tăng trưKng thì s0 tăng trưKng cũng s… tác ñDng r<t hSn ch- ñ-n vi c gi/m nghèo ñói N-u

K nh;ng nơi mà b<t bình ñxng ñã K m c cao ngay tSii thli ñiNm ban ñIu thì tăng trưKng cũng d$n tRi tình trSng b<t công lRn hơn

Vi c xây d0ng và th0c hi n các chính sách xã hDi cơ b/n cũng ñ|c bi t khó khăn, khi mà phIn lRn thu nh"p t"p trung vào mDt nhóm giàu có nh<t gi; vai tròi chi ph+i nh;ng ngưli ñ ng ñIu chính ph và tình trSng nghèo ñói n|ng n= K phía nh;ng ngưli dưRi ñáy xã hDi Do v"y, xã hDi sé thi-u ñi mDt tIng lRp trung lưu ñ<u tranh ñN có mDt chính ph có trách nhi m vRi mzi ngưli dân Nh;ng khác bi t trong b<t bình ñxng thu nh"p gi;a các nưRc gvn li=n vRi nh;ng khác bi t v= tr l tDi ác và bSo l0c trong xã hDi, làm xói mòn ñli s+ng tương thân tương ái

Trong n=n kinh t- thB trưlng, t0 do cSnh tranh c a các nhà kinh doanh tư nhân b/o ñ/m cho s0 tăng trưKng và hi u qu/ s/n xu<t K c<p vi mô Nhưng các nhà kinh doanh tư nhân xa lS vRi khái ni m “công bsng xã hDi" Vì th-, Nhà nưRc vRi vai trò c a td ch c qu/n lý công cDng K c<p vĩ mô cIn nh"n l<y trách nhi m b/o ñ/m công bsng xã hDi, b/o b/o ñ/m ñli s+ng t+i thiNu cho dân cư T0 do cSnh tranh trong cơ ch- thB trưlng cIn ph/i ñư)c bd sung bsng s0 ñi=u khiNn c a Nhà nưRc Nhi=u ngưli K các nưRc phát triNn coi rsng:

“Phân ph+i thu nh"p trong ñi=u ki n cSnh tranh không có ñi=u khiNn di‡n ra mDt cách t0 phát gi+ng như ñ<u tranh sinh t&n trong t0 nhiên” [54]

1.1.4 Vai trò cIa Chính phI trong phân ph%i thu nhSp

1.1.4.1 Cơ s5 kinh tF cGa vi)c chính phG can thi)p vào phân ph i thu

nh p

Phân ph+i thu nh"p trong kinh t- thB trưlng d0a trên cơ sK quy=n sK h;u

c a các ch thN trên thB trưlng, d0a vào năng su<t c"n biên và quan h cung

cIu trên thB trưlng ñ/m b/o tr/ giá ñIy ñ cho các y-u t+ s/n xu<t th0c hi n, thu"n mua v%a bán Song thu nh"p c a mni cá nhân có ñư)c lSi ph! thuDc vào

vB th- c a hz trên thB trưlng và kh/ năng tham gia vào quá trình phân ph+i Chính t% ñó ñã n/y sinh ra s0 b<t bình ñxng, d$n ñ-n s0 phân hoá xã hDi, gây nên nh;ng mâu thu$n, xung ñDt v= kinh t- và chính trB gi;a các tIng lRp dân

cư khác nhau trong xã hDi mà cơ b/n là gi;a ch và th), bóc lDt và bB bóc lDt, th+ng trB và bB trB ði=u ñó ñe doS s0 t&n tSi c a xã hDi, ñòi hoi ph/i có nh;ng gi/i pháp khvc ph!c

Có nhi=u phương th c ñưa ra ñN gi/i quy-t mâu thu$n này, song mDt ñi=u không thN không tính ñ-n, ñó là chính ph ph/i can thi p vào quá trình phân ph+i ñN ñi=u ti-t thu nh"p c a các tIng lRp dân cư trong n=n kinh t- thB trưlng Tuy nhiên cho ñ-n nay, trong giRi kinh t- hzc v$n còn chưa có s0 nh<t trí v= s0 can thi p c a chính ph vào lĩnh v0c phân ph+i Nhìn chung có hai loSi ý ki-n khác nhau v= v<n ñ= này

LoJi ý ki n th: nh!t cho rsng, nên hưRng vào gi/i quy-t nh;ng v<n ñ= xã hDi như nSn nghèo ñói, th<t nghi p, b/o ñ/m xã hDi (v= y t-, giáo d!c ) s… thúc ñey s0 phát triNn, nâng cao hi u qu/ kinh t- \ xã hDi

LoJi ý ki n th: hai cho rsng, vi c phân ph+i lSi thu nh"p gi;a ngưli giàu

và ngưli nghèo s… làm tăng tính không hi u qu/ Ngưli giIu ph/i tr/ nhi=u ti=n thu- hơn s… hSn ch- c/i ti-n k{ thu"t, còn ngưli nghèo nhl có tr) giúp xã hDi nên có thN gi/m tính tích c0c tìm vi c làm Như v"y, m!c tiêu bình ñxng

xã hDi không gvn li=n vRi hi u qu/ kinh t-, cái giá c a bình ñxng là gi/m sút

hi u qu/

Trong th0c t-, c/ hai hưRng tác ñDng này ñ=u di‡n ra và chính ph các nưRc ñ=u ph/i có chương trình gi/i quy-t v<n ñ= ñói nghèo, phân hoá xã hDi

và b<t bình ñxng trong thu nh"p n-u như hz không mu+n bB s!p ñd

Nhà nưRc trong n=n kinh t- thB trưlng ñBnh hưRng XHCN là Nhà nưRc

c a dân, do dân và vì dân Bên cSnh m!c tiêu thúc ñey tăng trưKng nhanh và

b=n v;ng, Nhà nưRc còn ph/i ñóng vai trò quan trzng trong vi c th0c hi n m!c tiêu công bsng xă hDi, ñ/m b/o cho mzi ngưli ch không ph/i chC mDt s+ ngưli ñư)c hưKng l)i t% thành qu/ tăng trưKng kinh t- chung c a ñ<t nưRc ðây là v<n ñ= c+t lơi c a n=n kinh t- thB trưlng ñBnh hưRng XHCN, mDt tiêu chí quan trzng b"c nh<t ñN phân ñBnh ch nghĩa xã hDi và ch nghĩa tư b/n Trong quá trình phát triNn n=n kinh t- thB trưlng ñBnh hưRng XHCN, ñN th0c hi n m!c tiêu công bsng xă hDi, Nhà nưRc trưRc h-t cIn coi trzng b/o ñ/m công bsng v=: Cơ hDi làm vi c (bình ñxng trong vi c s d!ng các ngu&n l0c phát triNn, ti-p c"n các dBch v! cơ b/n c a xă hDi và ñư)c hoSt ñDng kinh doanh theo pháp lu"t); nghĩa v! và trách nhi m ñóng góp c a mni ngưli cho nhà nưRc và xă hDi theo pháp lu"t; quy=n hưKng th! các thành qu/ phát triNn chung c a ñ<t nưRc (thông qua các ch- ñD phúc l)i công cDng, dBch v! công, chính sách xă hDi )

Theo lý thuy-t, th0c hi n m!c tiêu công bsng xă hDi có thN mâu thu$n vRi m!c tiêu ñ/m b/o cho n=n kinh t- hoSt ñDng hi u qu/ và tăng trưKng nhanh Lý do cơ b/n là ñN l<y thu nh"p c a ngưli giàu chuyNn cho ngưli nghèo, Chính ph ph/i theo ñudi các chính sách tái phân ph+i thu nh"p VRi các chính sách này, nh;ng ngưli có thu nh"p cao ph/i nDp thu- cao, nh;ng ngưli có thu nh"p th<p nh"n ñư)c các kho/n hn tr) thu nh"p ði=u này s… làm gi/m ñDng l0c lao ñDng tích c0c, sáng tSo và gây ra tdn th<t chung cho xă hDi

Do v"y, nhà nưRc ph/i cân nhvc gi;a nh;ng l)i ích thu ñư)c t% s0 bình ñxng

và nh;ng thi t hSi do vi c tác ñDng hSn ch- các ñDng cơ khuy-n khích ð|c

bi t, nhi=u nhà kinh t- và hoSch ñBnh chính sách còn cho rsng: Phân ph+i không công bsng là ñi=u ki n cIn thi-t ñN tăng ti-t ki m, tăng ñIu tư nhsm thúc ñey tăng trưKng kinh t-

1.1.4.2 Chính sách và công c ñiHu tiFt phân ph i thu nh p

Thông thưlng, s0 can thi p c a Nhà nưRc vào thB trưlng ñư)c th0c hi n

bsng quy=n l0c hành chính, thông qua các bi n pháp hành chính Trong cơ ch- t"p trung bao c<p, Nhà nưRc ñă quá lSm d!ng quy=n l0c hành chính trong qu/n

lý, không nh"n th c ñúng ñvn và v"n d!ng t+t nh;ng quy lu"t khách quan trong n=n kinh t- thB trưlng Do v"y, n=n kinh t- ñư)c ñi=u hành ch y-u bsng các

bi n pháp hành chính, các quy-t ñBnh qu/n lý ñ=u d0a theo ý chí ch quan c a

ch thN qu/n lý (Nhà nưRc), d$n ñ-n h"u qu/ là thB trưlng bB thu h•p, các quy lu"t kinh t- không phát huy tác d!ng, n=n kinh t- không phát triNn

Th0c ti‡n qu/n lý ñă cho th<y, mu+n ñi=u ti-t thB trưlng có hi u qu/ cIn ph/i s d!ng và k-t h)p hài hoà các bi n pháp hành chính vRi bi n pháp kinh t- thông qua các các công c! qu/n lý là pháp lu"t, các chính sách kinh t- như: Chính sách thu-, chính sách giá c/, chi-n lư)c ñIu tư, chính sách tiêu dùng Trong cơ ch- thB trưlng, bi n pháp kinh t- ñă ngày càng trK thành bi n pháp

cơ b/n ñN ñi=u ti-t, ñBnh hưRng cho s0 phát triNn c a thB trưlng

Trong n=n kinh t- thB trưlng, Chính ph th0c hi n ñi=u hoà phân ph+i thu nh"p thông qua các chính sách và công c! chính y-u sau ñây:

\ TSo l"p môi trưlng ñIu tư phát triNn các khu v0c kinh t- trên cơ sK b/o ñ/m cSnh tranh bình ñxng và khuy-n khích tăng trưKng, gi/i quy-t vi c làm

và nâng cao thu nh"p cho ngưli lao ñDng

\ Chương trình phúc l)i và an sinh xã hDi, hn tr) thu nh"p thông qua các công c! b/o hiNm, tr) giúp phúc l)i như: B/o hiNm y t-, chăm sóc s c kho—; ch- ñD lương hưu, tr) c<p th<t nghi p,

\ Chính sách thu- thu nh"p (lu{ ti-n và lu{ thoái); thu- thu nh"p âm vRi ngưli có thu nh"p th<p (t c tr) c<p thu nh"p)

B/ng 1.1 trình bày m!c tiêu và lý do c a nhà nưRc can thi p vào thB trưlng

Bpng 1.1 MUc tiêu và lý do can thiJp cIa nhà nưvc

phát tri{n con ngưii

Lý do can

thi)p

\ S0 th<t bSi c a thB trưlng: CSnh tranh không hoàn h/o

\ ThN ch-, ựi=u ti-t c a nhà nưRc

và kinh t- nhà nưRc v n ựã hSn ch- cSnh tranh

\ HoSt ựDng (tăng trưKng) kinh t- có tắnh chu kỳ và nSn th<t nghi p

\ LSm phát (và ựôi khi là thiNu phát);

\ M<t cân ự+i cán cân thanh toán qu+c t-;

\ R i ro gây kh ng ho/ng

\ V<n ự= môi trưlng

\ L0a chzn xã hDi

và tiêu chắ công bsng (như v= thu nh"p, phân ph+i phúc l)i) cùng các tiêu chắ khác v= ựBnh hưRng xã hDi, văn hoá, ựSo ự c,

Can thi)p

Nhà

nư c:

Khuy-n khắch cSnh tranh + (Có thN c/) gi/i ựi=u ti-t

Chắnh sách kinh t- vĩ mô (tài khoá, ti=n t , tr giá, thu nh"p, ) + chắnh sách thương mSi,

Chắnh sách ựi=u ti-t/phân ph+i thu nh"p; xây d0ng mSng an sinh và các chắnh sách xã hDi, môi trưlng

phát tri{n bdn vkng, phát tri{n con ngưii đánh ự~i và mâu

thuỚn?

Hài hoà, thúc ựẰy lỚn

nhau?

1.1.5 Vai trò cIa phân ph%i thu nhSp trong ho?t ñ:ng spn xuOt kinh doanh cIa các doanh nghiJp

Có thN nói, phân ph+i thu nh"p trong n=n kinh t- thB trưlng ñóng vai trò quan trzng trong quá trình phát triNn kinh t- Th: nh!t, phân ph+i thu nh"p có /nh hưKng, tác ñDng to lRn ñ+i vRi s/n xu<t Trên phương di n phân ph+i tr0c ti-p các y-u t+ cho quá trình s/n xu<t, nó n+i li=n s/n xu<t vRi s/n xu<t ði=u này có nghĩa là nó ñ/m b/o các y-u t+ ñIu vào cho các DN ñ/m b/o các ngu&n l0c ph!c v! cho vi c s/n xu<t kinh doanh ñN cung c<p hàng hoá trên thB trưlng s/n phem S0 phân ph+i các ngu&n l0c di‡n ra thông su+t s… ñ/m b/o quá trình tái s/n xu<t ñư)c ti-n hành mDt cách liên t!c, nh p nhàng Th: hai, phân ph+i thu nh"p quy-t ñBnh s0 tiêu dùng c a các ch thN y-u t+ s/n xu<t Thông qua phân ph+i, các ch thN y-u t+ s/n xu<t có ñư)c thu nh"p ñN mua hàng tiêu dùng và dBch v! trên thB trưlng s/n phem và dBch v! V= cơ b/n, qui

mô phân ph+i quy-t ñBnh qui mô tiêu dùng Các ch thN nh"n ñư)c thu nh"p nhi=u thì m c tăng tiêu dùng s… càng cao hơn v= tuy t ñ+i

Trong n=n kinh t- thB trưlng, các y-u t+ thB trưlng phân b+ các y-u t+

c a s/n xu<t gi;a nh;ng ngưli s/n xu<t/ngưli bán khác nhau Các y-u t+ ñIu vào (ñ<t ñai, lao ñDng, v+n và kh/ năng kinh doanh) ñư)c sK h;u bKi các cá nhân, nh;ng ngưli ñưa ra các quy-t ñBnh v= kh+i lư)ng ñIu vào mà

hz mu+n cung c<p ThB trưlng ñ+i vRi mni ñIu vào có s0 tham gia c a t<t c/ nh;ng ngưli bán và ngưli mua ti=m năng c a y-u t+ ñIu vào ñó Các quy-t ñBnh c a ngưli s/n xu<t xác ñBnh cIu cho các y-u t+ ñIu vào Mni

cá nhân ngưli tiêu dùng s… t+i ña hoá tính kh/ d!ng c a hz S0 cân bsng thB trưlng ñư)c xác ñBnh bKi tương tác gi;a nh;ng ngưli mua và nh;ng ngưli bán Cách th c mà thu nh"p ñư)c phân ph+i trên thB trưlng xác ñBnh các quy-t ñBnh phân b+ các y-u t+ cho quá trình s/n xu<t và các quy-t ñBnh tiêu dùng c a ch thN y-u t+ s/n xu<t

Phát triNn nhanh chóng và b=n v;ng n=n kinh t- qu+c dân là m!c tiêu c a mzi qu+c gia trong mzi thli kỳ Tuy nhiên, m c ñD ñSt ñư)c m!c tiêu ñó K các nưRc khác nhau, trong các thli kỳ là khác nhau ði=u ñó ph! thuDc vào ñDng l0c phát triNn nDi tSi c a n=n kinh t- ð-n lư)t nó, ñDng l0c phát triNn

c a n=n kinh t- lSi ph! thuDc vào ch- ñD phân ph+i thu nh"p

Ch- ñD phân ph+i thN hi n s0 k-t h)p ba loSi l)i ích: L)i ích ngưli lao ñDng, l)i ích t"p thN doanh nghi p và l)i ích chung toàn xã hDi Khi các l)i ích trên ñư)c gi/i quy-t h)p lý và có s0 th+ng nh<t cao s… tSo ra s0 th+ng nh<t v= ý chí và hành ñDng, tSo ra ñDng l0c to lRn c a s0 phát triNn và ngư)c lSi Quan h gi;a ngưli vRi ngưli trong phân ph+i là mDt bD ph"n c a quan h s/n xu<t Chính vì l… ñó Marx ñã nói: S/n xu<t là quy-t ñBnh nhưng phân ph+i ñóng vai trò quan trzng, có tác ñDng mSnh m… trK lSi ñ+i vRi s/n xu<t Tác ñDng này thN hi n chính K chn làm gia tăng hay tri t tiêu ñDng l0c c a s/n xu<t

Ti=n lương ngưli lao ñDng nh"n ñư)c là k-t qu/ phân ph+i lIn ñIu, có liên quan ñ-n l)i ích c a ñơn vB và l)i ích toàn xã hDi Gi/i quy-t v<n ñ= ti=n lương là v<n ñ= phân ph+i, không chC liên quan ñ-n l)i ích c a ngưli lao ñDng

mà nó còn liên quan ñ-n l)i ích c a t"p thN và xã hDi Doanh nghi p và ngưli

s d!ng lao ñDng chC ñ&ng ý tăng lương cho ngưli lao ñDng khi nào l)i ích

c a hz không bB vi phSm Ti=n lương ñư)c tính vào chi phí s/n xu<t L)i ích

c a ngưli s/n xu<t, DN thN hi n K chC tiêu l)i nhu"n L)i nhu"n là chênh l ch gi;a doanh thu và chi phí s/n xu<t Như v"y, tăng lương làm tăng chi phí s/n xu<t, n-u doanh thu không tăng s… làm gi/m l)i nhu"n Doanh nghi p chC ñ&ng ý tăng lương cho ngưli lao ñDng khi có gi/i pháp v%a ñ/m b/o tăng lương cho ngưli lao ñDng, v%a có thN tăng l)i nhu"n cho DN, ngưli s/n xu<t Như v"y, gi/i quy-t v<n ñ= ti=n lương là x lý m+i quan h gi;a các l)i ích,

có liên quan ñ-n ñDng l0c phát triNn c a s/n xu<t

Gi/i quy-t v<n ñ= ti=n lương cIn ñư)c xem xét trong toàn bD quan h phân ph+i N-u ti=n lương nh"n ñư)c h)p lý, trên cơ sK k-t h)p hài hòa 3 loSi l)i ích, nó s… góp phIn tSo ñDng l0c mSnh m… cho s0 phát triNn N-u m c ti=n lương quá cao so vRi thu nh"p c a DN và xã hDi, s… tri t tiêu ñDng l0c hoSt ñDng c a toàn doanh nghi p và rDng hơn là xã hDi Ngư)c lSi, n-u ti=n lương quá th<p so vRi thu nh"p c a DN và xã hDi s… tri t tiêu ñDng l0c hoSt ñDng lao ñDng tích c0c và sáng tSo c a ngưli lao ñDng S/n xu<t luôn phát triNn không ng%ng và vì v"y ñòi hoi ph/i thưlng xuyên hoàn thi n ch- ñD phân ph+i Tuy nhiên, quan h phân ph+i có tính dn ñBnh tương ñ+i ChC khi nào các y-u t+ tác ñDng ñ-n quá trình s/n xu<t kinh doanh chuyNn bi-n v= m|t lư)ng ñ-n mDt giRi hSn nh<t ñBnh, tSo nên s0 thay ñdi v= m|t ch<t, khi ñó quan h phân ph+i mRi cIn thi-t ph/i xem xét, ñi=u chCnh cho phù h)p Trong quá trình phát triNn kinh t- nưRc ta, ñã có nh;ng giai ñoSn ch"m ñdi mRi quan h phân ph+i nên ñã kìm hãm s/n xu<t phát triNn Khi quan h phân ph+i ñã gi/i quy-t mDt cách h)p lý quan h gi;a các l)i ích, s/n xu<t lương th0c nói riêng, s/n xu<t nông nghi p nói chung ñã có s0 phát triNn vư)t b"c, trong khi ñi=u ki n s/n xu<t hIu như không thay ñdi Hoàn thi n ch- ñD phân ph+i trong n=n kinh t- thB trưlng s… làm n/y sinh nh;ng ñDng l0c to lRn, gi/i phóng s c s/n xu<t, tSo nên s0 phát triNn mSnh m… ñ+i vRi n=n kinh t-

Lu"n án ñ|t m!c ñích nghiên c u và gi/i ñáp các câu hoi v= phân ph+i thu nh"p trong các DN ngành công nghi p nh;ng năm gIn ñây, ph!c v! cho

vi c hoàn thi n và ñdi mRi ch- ñD phân ph+i thu nh"p trong các DN K Vi t Nam trong thli kỳ công nghi p hóa, hi n ñSi hóa ñ<t nưRc, th0c hi n thvng l)i ch trương phát triNn n=n kinh t- thB trưlng ñBnh hưRng XHCN K nưRc ta

1.2 XÁC ð„NH Hc TH NG CH… TIÊU VÀ M T S PHƯƠNG PHÁP TH NG KÊ NGHIÊN CbU PHÂN PH I THU NH_P TRONG CÁC DOANH NGHIcP

Khi nghiên c u và ñánh giá b<t kỳ mDt hi n tư)ng kinh t- \ xã hDi nào ñó trên phương di n th+ng kê thì vi c xác ñBnh công c! s d!ng trong nghiên c u

có ý nghĩa ñ|c bi t quan trzng Vi c s d!ng h th+ng chC tiêu và các phương pháp th+ng kê thích h)p không nh;ng là mDt v<n ñ= có ý nghĩa v= phương pháp lu"n mà còn có tác d!ng tSo cơ sK thông tin cho ngưli nghiên c u th0c

Quá trình phân ph+i thu nh"p trong DN g&m 2 giai ñoSn: phân ph+i lIn ñIu và phân ph+i lSi ð+i tư)ng nghiên c u K ñây là phân ph+i thu nh"p ñư)c tSo ra trong các DN và ch y-u là phân ph+i lIn ñIu Thu nh"p ñư)c tSo ra t% s/n xu<t kinh doanh c a các DN ñư)c thN hi n qua các chC tiêu khác nhau: tdng giá trB s/n xu<t, giá trB tăng thêm, giá trB tăng thêm thuIn, thu nh"p c a ngưli lao ñDng, thu nh"p c a DN và thu nh"p c a Nhà nưRc

a Giá trh spn xuOt cIa doanh nghiJp (GO) [23]

Giá trB s/n xu<t c a DN là chC tiêu tdng thu nh"p lRn nh<t tSo ra trong

DN, ñó là toàn bD giá trB c a các s/n phem v"t ch<t và dBch v! h;u ích do lao ñDng c a DN làm ra trong mDt thli kỳ nh<t ñBnh, thưlng là mDt năm

V% phJm vi tính toán: Xét v= m|t s/n xu<t, DN là n=n kinh t- qu+c dân thu nho, do ñó, giá trB s/n xu<t c a DN là tdng h)p giá trB s/n xu<t c a các ngành s/n xu<t mà DN ti-n hành

V% nOi dFng, giá trB s/n xu<t c a DN bao g&m:

(1) Giá trB c a các s/n phem v"t ch<t, trong ñó g&m:

\ Giá trB c a nh;ng s/n phem v"t ch<t ñư)c s d!ng làm tư li u s/n xu<t: svt thép, hoá ch<t, v"t li u xây d0ng, v.v

\ Giá trB c a nh;ng s/n phem v"t ch<t ñư)c s d!ng làm v"t phem tiêu dùng: lương th0c, th0c phem, v/i, thu+c ch;a b nh, v.v

(2) Giá trB c a nh;ng hoSt ñDng dBch v! ph!c v! cho quá trình s/n xu<t (3) Giá trB c a nh;ng hoSt ñDng dBch v! cho nhu cIu tiêu dùng c a dân

cư và c a xã hDi

Như v"y, v= nDi dung, giá trB s/n xu<t bao g&m thu nh"p ñN bù ñvp các y-u t+ chi phí trung gian ñã chi ra và giá trB tăng thêm Giá trB s/n xu<t ñư)c xác ñBnh theo giá cơ b/n; khi không có ñi=u ki n v= ngu&n thông tin, ch- ñD hSch toán và k- toán không phù h)p thì có thN tính theo giá s/n xu<t

ðN tính giá trB s/n xu<t c a toàn DN cIn ph/i tính giá trB s/n xu<t c a t%ng loSi hoSt ñDng trong DN r&i cDng lSi ðây là phương pháp công xưKng Riêng ñ+i vRi giá trB s/n xu<t c a ngành nông lâm nghi p lSi tính theo phương pháp chu chuyNn Vì v"y, chC tiêu có s0 tính toán trùng l|p trong phSm vi t%ng ngành s/n xu<t và gi;a các ngành kinh t-

b Giá trh tăng thêm (VA) [36]

thu nh"p ñư)c tSo ra trong các DN, bao g&m thu nh"p t% thu h&i giá trB TSCð

(NVA\ Net Value Added, NVA = V+M) Khác vRi GO, VA ñã loSi tr% ra khoi nDi dung c a nó phIn thu nh"p ñN bù ñvp các y-u t+ chi phí trung gian ñã chi ra, vì th- nó ph/n ánh chính xác hơn tdng thu nh"p ñư)c tSo ra t% s/n xu<t kinh doanh c a các DN

Tdng thu nh"p ñư)c tSo ra t% s/n xu<t kinh doanh c a các DN ñư)c phân ph+i lIn ñIu thành 3 kho/n thu nh"p: Thu nh"p lIn ñIu c a ngưli lao ñDng t%

DN (thù lao lao ñDng V), thu nh"p lIn ñIu c a DN (l)i nhu"n còn lSi M2),

xu<t, thu- hàng hoá, và các kho/n nDp ngân sách nhà nưRc khác Kh<u hao

toán chi phí s/n xu<t L)i nhu"n còn lSi (M2) và thu- s/n xu<t hay các

s/n xu<t kinh doanh bsng chênh l ch gi;a giá trB s/n xu<t (ho|c doanh thu)

và chi phí s/n xu<t

Quy mô giá trB tăng thêm là chC tiêu tuy t ñ+i thli kỳ, ñư)c tính theo ñơn

vB giá trB (theo giá hi n hành, so sánh và c+ ñBnh)

c Giá trh tăng thêm thuHn (NVA)

Cùng vRi giá trB tăng thêm (VA), các nhà th+ng kê kinh t- ñưa ra khái

ni m giá trB tăng thêm thuIn (NVA) S0 khác bi t gi;a hai chC tiêu trên là

Giá trB tăng thêm thuIn (NVA) ph/n ánh chính xác nh<t tdng thu nh"p ñư)c tSo ra t% s/n xu<t kinh doanh c a các DN, bKi vì nó ñã loSi tr% ra khoi nDi dung c a nó phIn thu nh"p t% thu h&i kh<u hao TSCð bB hao mòn trong năm (hay thu nh"p bù ñvp v+n ñIu tư vào TSCð trong năm)

d Thu nhSp lHn ñHu cIa ngưii lao ñ:ng t‡ doanh nghiJp (V) là mDt

bD ph"n c a tdng thu nh"p c a ngưli lao ñDng t% DN

Thu nh"p lIn ñIu (V) cDng vRi các kho/n thu nh"p do phân ph+i lSi tSo nên tdng thu nh"p và thu nh"p cu+i cùng c a ngưli lao ñDng t% DN Thu nh"p lIn ñIu (V) xác ñBnh theo hSch toán chi phí s/n xu<t

Ngoài ra còn có các chC tiêu: Tdng thu nh"p lIn ñIu c a ngưli lao ñDng (g&m c/ thu nh"p t% DN và ngoài DN), tdng thu nh"p cu+i cùng c a ngưli lao ñDng (g&m c/ thu nh"p t% DN và ngoài DN) Song K Vi t Nam hi n nay chưa th+ng kê ñư)c thu nh"p lIn ñIu và thu nh"p cu+i cùng c a ngưli lao ñDng K ngoài DN