Dân cư trong tồn tại xã hội ở tỉnh lâm đồng và sự vận động của nó hiện nay

Một trong những nguyên nhân của tình trạng đó làdân cư Lâm Đồng đang có nhiều vấn đề cần quan tâm, chẳng hạn như: tỷ lệtăng dân số sinh học còn cao, di dân tự do nhiều, sự phân bố, chất

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Người hướng dẫn khoa học :

1 GS.TS NGUYỄN HỮU VUI

2 PGS.TS HỒ SĨ QUÝ

HÀ NỘI – 2002

Chương 1 DÂN CƯ - YẾU TỐ CỦA TỒN TẠI XÃ HỘI

1.1 Những quan điểm tiêu biểu về dân cư trong lịch sử tư tưởng tôn giáo và triết học .

1.1.1 Một số quan điểm tôn giáo và triết học trước Mác về dân cư

1.1.2 Quan điểm của triết học Mác-Lênin về dân cư

1.1.3 Mặt lượng và mặt chất của yếu tố dân cư

1.2 Vai trò của yếu tố dân cư trong tồn tại xã hội .

1.2.1 Dân cư trong quan hệ với hoàn cảnh địa lý - điều kiện tự nhiên

1.2.2 Quan hệ của dân cư với phương thức sản xuất

1.3 Một số vấn đề về dân cư trong tồn tại xã hội hiện đại .

1.3.1 Áp lực của sự gia tăng dân số trong xã hội hiện đại

1.3.2 Đói nghèo, bệnh tật và sự biến động tiêu cực của cộng đồng dân cư trong xã hội hiện đại 1.3.3 Công nghiệp hóa và vấn đề giữ gìn bản sắc trong phát triển

Chương 2

2.1 Những đặc điểm cơ bản về tồn tại xã hội ở tỉnh Lâm Đồng .

2.1.1 Hoàn cảnh địa lý - điều kiện tự nhiên

2.1.2 Hoạt động kinh tế - Phương thức sản xuất:

2.1.3 Cộng đồng dân cư Lâm Đồng: quá trình hình thành và những đặc trưng mang tính quy luật

2.2 Thực trạng của yếu tố dân cư ở Lâm Đồng hiện nay .

2.2.1 Mặt lượng và mặt chất của cư dân Lâm Đồng

2.2.2 Vai trò của yếu tố dân cư trong tồn tại xã hội ở Lâm Đồng hiện nay

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2

Chương 3 XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN VÀ CÁC GIẢI PHÁP

NHẰM PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA YẾU TỐ DÂN CƯ Ở LÂM ĐỒNG

3.1 Những dự báo về xu hướng phát triển của yếu tố dân cư ở Lâm Đồng

3.2 Các giải pháp nhằm khắc phục hạn chế, phát huy vai trò tích cực của dân cư ở Lâm Đồng .

3.2.1 Nhóm các giải pháp tác động tới dân cư từ góc độ kinh tế

3.2.2 Nhóm các giải pháp tác động tới dân cư bằng chính sách xã hội

3.2.3 Nhóm các giải pháp tác động tới dân cư thông qua các hoạt động giáo dục, khoa học và văn hóa

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 172 PHẦN KẾT LUẬN 174 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 177

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài:

Dân cư và sự tồn tại, phát triển của xã hội là hai vấn đề không thể táchrời nhau; bởi lẽ, dân cư là yếu tố quan trọng của sản xuất và của đời sống xãhội Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử, dân cư là yếu tố quantrọng của tồn tại xã hội: "Tiền đề đầu tiên của toàn bộ lịch sử nhân loại thì dĩnhiên là sự tồn tại của những cá nhân con người sống"(C Mác và Ph.Ăngghen) [55 tr 32]

Mặc dầu quan trọng như vậy, song với tính cách là một hệ thống nhỏtrong hệ thống lớn là đời sống xã hội, đồng thời với tính cách là một cực trong

hệ thống tương tác xã hội 3 cực của tồn tại xã hội, dân cư còn chưa thật sựđược làm rõ về các nội dung và vai trò của nó Trong nhận thức, có lúc, có nơiyếu tố dân cư dễ bị mờ nhạt đi bên cạnh yếu tố địa lý hoặc yếu tố phương thứcsản xuất (yếu tố thường được coi là yếu tố quyết định sự tồn tại và phát triểncủa xã hội)

Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử thì "đời sống xã hội vềthực chất là có tính thực tiễn"; điều đó nói lên rằng, trong tiến trình lịch sử củamỗi quốc gia, mỗi dân tộc, ngoài yếu tố sản xuất, các yếu tố hoàn cảnh địa lý,dân cư là những nhân tố bên trong có thể góp phần thúc đẩy hoặc kìm hãm sựphát triển đặc thù của mỗi dân tộc Việt Nam là nước đông dân thứ 13 trên thếgiới, với 54 tộc người Đảng, Nhà nước ta từ lâu đã sớm nhận thức được tầmquan trọng của vấn đề dân cư và đã có nhiều chủ trương, chính sách tác độngtới một số mặt của vấn đề dân cư như: chính sách dân số, chính sách di dân Mặc dầu vậy, hiệu quả của những chính sách trên, trên thực tế, còn thấp vàkhông đồng đều ở các địa phương Thực tiễn phát triển của dân cư Việt Namcòn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu, giải quyết và đưa ra những

kết luận, nhằm tạo cơ sở cho những chính sách phù hợp hơn với sự phát triểncủa xã hội theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Trong định hướng chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 10 năm tới,

Đảng ta đã chỉ rõ: "Khoa học xã hội và nhân văn đặt trọng tâm vào tổng kết

thực tiễn, đi sâu nghiên cứu những vấn đề lớn của đất nước, khu vực và toàncầu, giải quyết những vấn đề lý luận và thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội

và bảo vệ Tổ quốc, cung cấp luận cứ cho việc hoạch định đường lối, chiếnlược, chính sách phát triển kinh tế xã hội; phát huy nhân tố con người và vănhóa Việt Nam" [24 tr 205] Với tính cách là một ngành khoa học thuộc khoahọc xã hội và nhân văn, việc triết học nghiên cứu yếu tố cư dân trong tồn tại

xã hội ở Lâm đồng cũng như trong cả nước là nhằm góp phần đáp ứng yêucầu nói trên

Lâm Đồng là một tỉnh miền núi cao, thuộc nam Tây Nguyên, có nhiềutiềm năng, với hơn 30 tộc người sinh sống Nhìn chung, hiện kinh tế LâmĐồng còn chậm phát triển; tài nguyên, môi trường đang bị khai thác thiếukhoa học, kém hiệu quả Một trong những nguyên nhân của tình trạng đó làdân cư Lâm Đồng đang có nhiều vấn đề cần quan tâm, chẳng hạn như: tỷ lệtăng dân số sinh học còn cao, di dân tự do nhiều, sự phân bố, chất lượng sốngcủa cư dân chưa thật hợp lý, các yếu tố xã hội khác đang ảnh hưởng tiêu cựctới dân cư mặt khác, vấn đề tác động của dân cư tới sản xuất và điều kiện tựnhiên, nhất là môi trường sống ở Lâm Đồng cũng chưa được đánh giá và pháthuy một cách khoa học

Với những lý do trên, chúng tôi thấy cần có sự nghiên cứu sâu hơn vềyếu tố dân cư và vai trò của nó trong sự phát triển của Lâm Đồng Trên cơ sở

đó, làm rõ thêm các quan điểm khoa học về vấn đề dân cư, về tính đặc thù của

nó, tìm ra những giải pháp cho sự phát triển của dân cư Lâm Đồng trong sự

phát triển chung của cả nước, nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh.

2 Tình hình nghiên cứu đề tài:

a) Tài liệu dịch: Đa số các công trình của các tác giả nước ngoài về

dân cư được phổ biến ở Việt Nam đều chủ yếu là nghiên cứu theo chuyênngành dân số học Chỉ có một số ít công trình tiếp cận yếu tố dân cư từ góc độnhân khẩu học và xã hội học như:

+ Nhóm phân tích quan hệ giữa dân cư, dân số - môi trường có:

- Amir Khan (Pakistan) Những quan hệ qua lại giữa các yếu tố dân số, phát triển và môi trường ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương Người dịch

Trần Văn Chiến Trung tâm nghiên cứu, thông tin và tư liệu dân số (TTNC,

TT & TLDS) Hà Nội 1995 Trong công trình này, tác giả đã chỉ ra những ảnhhưởng của sự tập trung dân số quá lớn vào các đô thị, ảnh hưởng của mật độdân cư quá cao đến môi trường đô thị và môi trường sống nói chung; đề ramột số khuyến nghị có tính chất giải pháp để cải thiện tình hình

- Monowar Hossnin (Bănglađét) Những quan hệ qua lại giữa dân số

và các tài nguyên: một khung phân tích Tập san Dân số của Liên hiệp quốc

1995 Sau khi khái quát các giai đoạn lịch sử của mối quan hệ qua lại giữa conngười với tự nhiên, tác giả nhấn mạnh: cùng với sự xuất hiện văn minh đô thị

và khoa học kỹ thuật hiện đại, con người đã khai thác quá mức, dẫn tới viphạm sự cân bằng trong quan hệ với tự nhiên Tuỳ theo mức độ phát triển vàlợi ích của mỗi cộng đồng con người vi phạm sự cân bằng đó, song đều theohướng phá huỷ môi trường Từ đó tác giả đưa ra một biểu đồ khung phân tíchcác liên hệ hợp lý giữa con người (cộng đồng) và môi trường thông qua cáckhâu trung gian như thiết chế xã hội và công nghệ để có thể tác động và giảiquyết các vấn đề nảy sinh

+ Các nhóm tài liệu tiếp cận dân cư từ góc độ nhân khẩu học có cáccông trình:

- Leon Tabanh - ban dân số thuộc Ban thư ký LHQ Từ một quá độ nhân khẩu học này sang một quá độ khác Tập san dân số của Liên Hiệp

Quốc Người dịch Hoàng Tích Giang TTNC, TT & TLDS Hà nội,1995

Công trình đã so sánh tình hình gia tăng dân số không đồng đều ở 3 châu lục:

Âu, Á, Phi, từ đó rút ra vai trò quan trọng của các nhân tố kinh tế, xã hội vàvăn hoá trong các quá trình quá độ nhân khẩu học của nhân loại Tác giả đãđưa ra một số kết luận về hướng nghiên cứu các vấn đề nhân khẩu học trongquan hệ liên ngành rất đáng chú ý là: "phải thừa nhận rằng bất kỳ ý định nàođịnh giải thích nhân khẩu học theo các quá trình dân số sẽ là ảo tưởng Nhânkhẩu học chỉ có thể giải thích các nguyên nhân nhân khẩu học của hiện tượng

- ví dụ, những thay đổi về mức sinh có thể quy một phần cho những thay đổi

về các kiểu kết hôn hoặc về cơ cấu tuổi; những giải thích như vậy hoàn toàn lànội tại do đó bị hạn chế Giải thích thực sự các hiện tượng theo quy mô củaquá độ nhân khẩu học phải được xét từ bên ngoaì môn nhân khẩu học và chỉ

có thể đạt được qua nỗ lực phối hợp của các nhà nghiên cứu về khoa học xãhội" [50 tr 3]

Georges Photios Tapinos - Viện nghiên cứu chính sách Paris Di cư quốc tế và sự phát triển Tập san dân số của Liên Hiệp Quốc Người dịch

Hoàng Tích Giang TTNC, TT&TLDS Hà nội 1995 Tác giả đã tập trungđánh giá các tác động của di cư tới sự phát triển của từng quốc gia đến triểnvọng quốc tế Tác giả cũng khái quát sự biến động của các luồng di cư, cácchính sách di dân, những mặt tích cực và tiêu cực của nó trong quan hệ vớiđời sống ở cả nơi xuất cư và nơi chuyển đến

Nhìn chung, các công trình trên đây tìm cách tiếp cận nhân khẩu học,

xã hội học, đã đi sâu phân tích từng mặt của yếu tố dân cư trong đời sống xãhội hiện đại Trong số đó có một số kết luận có giá trị như là những tổng kết

lý luận triết học

b) Từ góc độ triết học: Ở nước ta từ trước tới nay chưa có một công

trình triết học riêng biệt nào nghiên cứu về dân cư với tính cách là một yếu tố

của tồn tại xã hội Mặc dù dân cư trong tồn tại xã hội đã được đề cập đến như

là một yêu tố tất yếu của sản xuất và đời sống trong các giáo trình triết học,song lại chủ yếu được mô tả theo khía cạnh vật chất - kỹ thuật, còn ít chú ý tớikhía cạnh xã hội, tinh thần Trong khi đó ở một số nước trên thế giới, trongmột số cách giải nghĩa khái niệm dân cư, họ đã coi dân cư vừa là chủ thể củasản xuất, của tiêu dùng, vừa là nền tảng để sáng tạo, lưu giữ các giá trị tinhthần

c) Một số khía cạnh, vấn đề của yếu tố dân cư ở Việt Nam được nghiên cứu nhiều dưới góc độ chuyên ngành: dân số học, đia lý, xã hội học:

+Chuyên ngành dân số học có các công trình đáng chú ý là:

Nhóm các công trình nghiên cứu chuyên ngành dân số gồm :

- Một số chính sách kinh tế - xã hội có quan hệ với chính sách dân số

Thông tin dân số số 1/1996 của tác giả Doãn Mậu Diệp

- Đặc điểm cơ bản của dân số nước ta hiện nay và những khuyến nghị về chính sách Thông tin dân số số 4/2000 tr 8-12 của PGS TS Nguyễn Đình

Cử

- Dự báo dân số theo chương trình mục tiêu cho các tỉnh thành phố đến năm 2020: công nghệ thực hiện và những nhìn nhận từ kết quả dự báo.

Thông tin dân số số 2/1998 tr10-12 của tác giả Hoàng Phước Hòa

- Quá độ dân số: Việt Nam đang ở đâu ? Thông tin dân số số 5/1997 của

Phạm Quý Thọ

- Báo cáo tình hình thực hiện nghị quyết BCHTW4 - khóa VII về chính sách dân số và KHHGĐ của UBQGDS - KHHGĐ do TS Trần Thị Trung

Chiến trình bày Thông tin dân số, số 1/2000

Các công trình này tập trung xem xét thực trạng về quy mô, cơ cấu dân số… đề ra những khuyến nghị về chính sách dân số

Nhóm các công trình xem xét quan hệ của dân số với môi trường sống gồm có :

- Đô thị hóa và môi trường đô thị Tạp chí thông tin dân số số 4/1996 của

PGS Lê Trọng Cúc

- Xây dựng cơ sở dữ liệu dân số môi trường trên phạm vi toàn quốc.

Thông tin dân số số 1/1998, của hai tác giả: Võ Anh Dũng - PTS Đoàn MinhLộc

- Dân số và môi trường Hai tác giả Minh Luận - Hương Giang, trong kỷ yếu hội thảo khoa học: Hợp tác nghiên cứu và hoạt động về dân số và phát triển ở Việt Nam Hà Nội 1999.

- Một số vấn đề về mối quan hệ giữa dân số và sự phát triển Do Trần

Cao Sơn (chủ biên) NXB khoa học xã hội Hà Nội, 1997

Các công trình trên đây và nhiều công trình khác nữa tuy tiếp cận chủyếu từ góc độ dân số học, song đã ít nhiều nêu ra và giải quyết được một sốmặt, một số vấn đề của yếu tố dân cư đối với sự phát triển

+ Chuyên ngành xã hội học có các công trình đáng chú ý là:

- Một số vấn đề dân số từ hướng tiếp cận xã hội học Do GS Tương Lai

chủ biên NXB khoa học xã hội Hà nội, 1992

- Xóa đói giảm nghèo dưới cái nhìn văn hóa truyền thống của TS

Nguyễn Minh Hòa Tạp chí thông tin lý luận số 12/2000

Các công trình này đã hướng cách tiếp cận trực tiếp vào một số vấn đề

cụ thể của dân cư, khái quát các giải pháp mang tính lý luận có tầm triết học

d) Về dân cư ở Lâm Đồng đã có 2 tác phẩm:

- Vấn đề dân tộc ở Lâm Đồng do PGS TS Mạc Đường chủ biên Tác

phẩm này chủ yếu nghiên cứu các cư dân bản địa ở Lâm Đồng dưới góc độdân tộc học

- Dân tộc - dân cư Lâm Đồng của tác giả Trần Sĩ Thứ Ngoài việc chỉ ra

nguồn gốc của cư dân Lâm Đồng, tác giả thống kê các tộc người, một số đặctrưng của họ và đặc trưng dân số học của cư dân Lâm Đồng Tác giả cũng nêuđược một số thành tựu trong phát triển kinh tế và văn hoá như là những vai trò

của cộng đồng cư dân Lâm Đồng trong thời gian qua Tuy nhiên cách tiếp cận

cơ bản vẫn là từ góc độ thống kê học và dân tộc học

Hiện chưa có công trình nghiên cứu về yếu tố dân cư ở Lâm Đồng tiếpcận từ góc độ triết học, để đi sâu phân tích cấu trúc, vai trò thực tiễn của cưdân Lâm Đồng và từ đó đề xuất các giải pháp khoa học để giải quyết vấn đề,thúc đẩy sự phát triển của dân cư ở đây

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài:

+ Mục đích: Góp phần làm rõ những nội dung của dân cư và quan hệ của nó với các yếu tố khác trong tồn tại xã hội; trên cơ sở đó, khảo sát dân cư

trong đời sống xã hội ở Lâm Đồng; bước đầu đánh giá và đề xuất những biện pháp nhằm phát huy vai trò của yếu tố dân cư trong tồn tại xã hội ở tỉnh Lâm Đồng.

+ Nhiệm vụ:

- Phân tích nội dung và vai trò của yếu tố dân cư trong tồn tại xã hội

- Phân tích những hạn chế, ưu thế và xu hướng phát triển của dân cư ở Lâm Đồng

- Đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy vai trò và giải quyết các vấn

đề của yếu tố dân cư trong tồn tại xã hội ở Lâm Đồng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

+ Dân cư: cấu trúc, vai trò và vị trí của nó trong tồn tại xã hội theo quanđiểm của triết học Mác - Lênin Luận án đặc biệt chú ý đến các quan điểm,các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ta khi kiến giải về cácvấn đề đặt ra ở Lâm Đồng

+ Phạm vi khảo sát thực tiễn của luận án là Lâm Đồng, vùng văn hóa có những nét đặc thù tiêu biểu cho khu vực nam Tây Nguyên

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu:

- Cơ sở lý luận của luận án là những quan điểm duy vật biện chứng vàduy vật lịch sử về xã hội của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I Lênin và Hồ Chí

Minh Luận án có chú ý thích đáng đến những thành tựu khoa học của một số học giả trong và ngoài nước khi bàn về yếu tố dân cư và các vấn đề của Lâm Đồng.

- Phương pháp nghiên cứu: Các phương pháp chung của CNDVBC vàCNDVLS; các phương pháp: cấu trúc hệ thống, phân tích, tổng hợp, lôgic,lịch sử, so sánh, điều tra, phỏng vấn để thu thập, phân tích, xử lý và trìnhbày vấn đề

6 Cái mới của đề tài:

- Đề xuất việc sử dụng thống nhất thuật ngữ dân cư để chỉ yếu tố người trong tồn tại xã hội và nêu ra khái niệm dân cư, làm rõ vai trò của dân cư với

hoàn cảnh địa lý và phương thức sản xuất trong tồn tại xã hội

- Chỉ ra những nét đặc thù của yếu tố dân cư trong tồn tại xã hội ở LâmĐồng, phân tích những mặt tích cực và hạn chế trong sự vận động phát triểncủa dân cư ở đây, đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy tính tích cực củayếu tố dân cư, nhằm giải quyết tốt hơn các vấn đề đặt ra ở Lâm Đồng trongtương quan chung với sự phát triển của cả nước

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn:

- Luận án có thể làm tư liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, giảngdạy triết học Mác - Lênin về tồn tại xã hội, về hình thái kinh tế - xã hội; luận

án cũng là tư liệu tham khảo cho tất cả những ai quan tâm tới các vấn đề củaLâm Đồng và nam Tây Nguyên

8 Kết cấu của luận án: ngoài phần mở đầu và phần kết luận, luận án

gồm 3 chương với 7 tiết

PHẦN NỘI DUNG Chương 1 DÂN CƯ - YẾU TỐ CỦA TỒN TẠI XÃ HỘI 1.1 Những quan điểm tiêu biểu về dân cư trong lịch sử tư tưởng tôn giáo và triết học.

1.1.1 Một số quan điểm tôn giáo và triết học trước Mác về dân cư.

1.1.1.1 Quan điểm của một số tôn giáo quốc tế.

Ngoại trừ Phật giáo, các tôn giáo lớn đều cho rằng Thượng đế (hoặc trời)sinh ra vạn vật, trong đó có con người Tuy nhiên, do mỗi tôn giáo thường gắnvới những cộng đồng dân cư nhất định, hoặc những bộ phận của cộng đồng

đó, cho nên các tôn giáo có sự quan tâm đáng kể đến yếu tố dân cư và vấn đềdân cư Nếu tước bỏ đi yếu tố duy tâm, tôn giáo, thì có thể nói các tôn giáo có

sự quan tâm sớm và khá chi tiết trong việc tổ chức các cộng đồng dân cư,thường được gọi là các cộng đồng giáo dân Điều này là phổ biến ở tất cả cáctôn giáo quốc tế như Phật giáo, Ki-tô giáo, Hồi giáo Các cộng đồng giáo dânthường được tổ chức như là những đơn vị xã hội khép kín có đầy đủ tính chất

và cơ cấu của một đơn vị xã hội của dân cư Điểm khác biệt cơ bản của cácđơn vị xã hội này là ở chỗ, trung tâm liên kết của họ là nơi thờ tự (nhà thờ,chùa, thánh đường ) với "chất" liên kết cơ bản là niềm tin tôn giáo Đặc điểmnày phổ biến và có ý nghĩa lớn ở những nơi mà một tôn giáo nào đó chiếm địa

vị độc tôn; khi đó cộng đồng tôn giáo còn thể hiện như là một đơn vị hànhchính Còn ở những nơi có sự đan xen giữa các tôn giáo trong một cộng đồngdân cư thì đặc trưng trên vẫn là cơ bản, góp phần duy trì sức sống của các tôngiáo Vì vậy, trong kinh sách của các tôn giáo, yếu tố dân cư được chú ý bànđến khá chi tiết

Điển hình là phần "sách dân số" trong kinh Cựu ước của Ki-tô giáo Sáchnày đã đề cập đến nhiều nội dung của yếu tố dân cư, dưới tên gọi là "cộngđồng dân chúa" " Sách dân số" đã mô tả quá trình hình thành các cộng đồngdân cư; các quy ước như là những luật lệ về phân chia đất đai, về quyền thừa

kế đất đai, tài sản; các phong tục tập quán, về điều tra dân số và quá trình didân lập nơi ở mới v.v Đây chính là cơ sở lý thuyết mà nhà thờ Ki-tô giáodựa vào để xây dựng các giáo khu ở hầu hết các nước Châu Âu Và đó cũng là

lý thuyết cho mô hình được gọi là các Pha-lăng-dơ (nước chúa ngàn năm) màcác nhà XHCN không tưởng ở thế kỷ XVIII mong muốn xây dựng

1.1.1.2 Quan điểm triết học của Nho giáo.

Như đã biết, Nho giáo là một học thuyết triết học - chính trị do Khổng

Tử (551-480 T.C.N), người Trung quốc sáng lập và sau đó trở thành nền tảng

tư tưởng cho các chế độ Phong kiến ở một số nước châu Á Vì vậy, có thể nóiquan niệm về dân cư của Nho giáo cũng là quan niệm chung cho toàn bộ thờiđại phong kiến về dân cư Dân cư ở thời phong kiến, theo quan niệm của Nhogiáo, tuy có nhiều tên gọi khác nhau song tựu trung đều được gọi là "thầndân" "Khái niệm "thần dân" chỉ hết thảy những người thuộc các giai cấp, cáctầng lớp trong một nước, bất kể đó là làm quan hay không làm quan, lao lựchay lao tâm, giàu sang hay nghèo hèn đều có số phận là tôi con của triềuđình, chịu sự thống trị của vua, phục vụ nhà vua và trung thành với quyền lợicủa vua Nói cách khác, đó là dân cư của triều đại phong kiến" [86.192] Để

có thể cai trị được tốt, Nho giáo cũng đã đưa ra một quan điểm rõ ràng về vaitrò của dân cư và những biện pháp nhằm phát huy vai trò đó

Điều đáng lưu ý là, đôi khi, Khổng Tử đã từng quan niệm dân ngang vớitrời, ý dân là ý trời, vua tuy được quyền thay trời, nhưng đối với dân lại phảichịu trách nhiệm toàn diện Dân tuy phải chịu quyền cai trị của vua, nhưngvẫn có quyền bắt vua phải theo điều lành, điều thiện mà làm: "Cái sáng suốtcủa trời ở cái sáng suốt của dân, sự làm cho rõ điều lành sợ điều ác của trời ở

sự làm cho rõ điều lành sợ điều ác của dân, trên trời dưới dân thông đạt vớinhau Vậy nên người làm vua, làm chúa, phải kính vậy thay! (Thư: Cao - Daomô) [45, tr 131].

Mặc dầu vậy, Nho giáo luôn coi vua là "tâm" - cái tinh tuý; coi dân là

"thân thể" - cái tầm thường, hai cái đó luôn liên hệ mật thiết với nhau, khôngthể tách rời được: tâm nhờ thân thể mà toàn, và cũng vì thân thể mà nguy; vuanhờ dân mà còn, và cũng vì dân mà mất (Lễ Kí: Trung Y XXXIII) [45, tr133].Tuân Tử cho rằng con người khác động vật ở chỗ sống tập thể theo xã hội mà

có tổ chức, có lễ nghĩa trên dưới Ông đã chỉ ra nguyên nhân của "loạn" trong

đời sống dân cư là: thứ nhất, tuy con người sống hợp quần nhưng mỗi cá nhân

chỉ có một khả năng nhất định, nếu không có sự phân công hợp lý thì sinh

loạn; thứ hai, sản vật tự nhiên và của cải làm ra thì ít mà nhu cầu của con

người thì vô cùng, nên dẫn tới tranh chấp Từ đó, ông chủ trương: phải tăngcường sản xuất và tiết kiệm, trong đó lấy nông nghiệp làm cơ bản, phân rõngành nghề trong xã hội (sĩ, nông, công, thương); phải hạn chế nhu cầu, dụcvọng, lấy lễ làm cơ sở, làm nguyên tắc đạo đức để phân chia thứ bậc và cungcách giao tiếp xã hội Tuân Tử từng nói "Chở thuyền là dân mà lật thuyền

cũng là dân" Sách Thượng thư cũng viết "Dân có thể gần, không thể coi

thường Dân là gốc nước Gốc có vững thì nước mới yên" Muốn giữ đượcquyền bính thì phải được dân tin Khi Tử Cống hỏi Khổng Tử, để làm chínhtrị cần có những điều gì, Khổng Tử đã trả lời có 3 điều, trong đó dân tin làquan trọng nhất: "đủ ăn, đủ binh, dân tin mình vậy Nhược bằng trong 3 điều

ấy, bất đắc dĩ phải bỏ một điều, thì nên bỏ điều nào trước? Bỏ việc binh Cònhai điều mà bất đắc dĩ phải bỏ đi một điều nữa thì nên bỏ điều nào trước? Bỏ

ăn Vì bỏ ăn thì chết, nhưng xưa nay người ta vẫn chết, chứ dân mà không tin,thì không sao đứng vững được (Luận ngữ: Nhan Uyên, XII) [45, tr 137].Muốn dân tin mình, theo Khổng Tử, người cầm quyền phải lấy việc nhânnghĩa mà trị dân Bên cạnh đó, để phục vụ việc trị dân, Nho giáo rất quan tâm

tới việc phát triển dân số và nâng cao chất lượng dân cư Với quan niệm vềthứ, phú, giáo, Khổng Tử cho rằng có 3 điều quan trọng mà nhà cầm quyềnphải làm được, đó là: làm cho dân nhiều, làm cho dân giàu và dạy dân biết lễnghĩa Nhiễm Hữu hỏi về phương cách trị dân, Khổng Tử đã trả lời: Trị dân

mà không dạy dân, thì dân biết thế nào được cương, thường đạo lý, để giữ trật

tự trong xã hội, nhưng trước khi dạy dân, cần phải làm cho dân giàu, vì có đủ

ăn, đủ mặc thì mới học được lễ nghĩa (xem luận ngữ: Tử Lộ, XIII)

Mạnh Tử đã phát triển tư tưởng này khi cho rằng người trị dân, trị nước

là phải chăm lo việc dân, khiến cho dân được sung túc rồi phải dạy dỗ dân đểcho dân đừng làm điều sai trái (Đằng Văn Công, thượng) Tuy nhiên, xuấtphát từ lợi ích ích kỷ của giai cấp mình, với cái nhìn hạn hẹp, Mạnh Tử đãnhìn dân như những lực lượng thấp hèn, phải chịu địa vị nô lệ là do trời sinh

ra Mạnh Tử từng nói: "Hoặc là lao tâm, hoặc là lao lực; người lao tâm thì trịngười, người lao lực thì bị người trị; bị người trị thì nuôi người, trị người thìđược người nuôi Đó là nghĩa thông thường trong thiên hạ "(Mạnh Tử ĐằngVăn Công, thượng) [45, tr 221 - 222] Tư tưởng trên đây đã trở thành chỗ dựacho giai cấp phong kiến thống trị củng cố địa vị mình, nô dịch, bóc lột nhândân

Ở Việt Nam, tuy ảnh hưởng của Nho giáo khá nặng nề, song do hoàncảnh lịch sử, do yêu cầu của việc dựng nước và giữ nước, nên quan niệm vềdân và vai trò của dân trong giai cấp thống trị có khác so với quan niệm Nhogiáo ở Trung Quốc

Lý Thường Kiệt đã nêu lên tư tưởng "người làm vua của dân, cốt phảinuôi dân" Trần Quốc Tuấn thì nêu ra bài học cần phải làm cho "lòng dânkhông ly tán", "khoan sức dân để làm kế sâu gốc bền rễ, đó là thượng sáchcủa sự giữ nước" Nguyễn Trãi cho rằng: "Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân",

"đem quân đi đánh giặc cốt để yên dân" Các triều đại phong kiến Việt Nam

đã tạo ra một nền tảng chính sách gần dân, thân dân và phát huy tốt sức mạnh

của dân trong công cuộc chống ngoại xâm, giữ vững nền độc lập dân tộc,cũng như trong việc xây dựng đất nước.

1.1.1.3 Quan niệm về dân cư trong triết học phương Tây:

Ngay từ thời cổ đại, với văn minh đồ sắt phát triển, ở phương Tây đãhình thành được các nhà nước mạnh, thống trị các bộ tộc bị hợp nhất lại,thường được gọi là nhà nước thành bang, với một chế độ nô lệ điển hình vàvới những quan niệm khá định hình về vai trò của cá nhân và xu hướng giảiphóng cá nhân (tất nhiên là cá nhân chủ nô) trong quan hệ với các cộng đồngdân cư Đó là một trong những nguyên do làm cho trong triết học phương Tây,con người thường được nghiên cứu nhiều hơn ở góc độ cá nhân, trước khinghiên cứu trong quan hệ cộng đồng Sau đây chúng ta xem xét vấn đề trênthông qua một số triết gia tiêu biểu

- Platôn: (427 - 347 T.C.N) đã đưa ra một quan niệm duy tâm về conngười; ông đối lập giữa linh hồn và thể xác con người Ông cho rằng linh hồncon người có 3 phần: Lý tính, xúc cảm và cảm tính, trong đó chỉ có linh hồn

lý tính là bất diệt còn hai phần kia thì chết cùng thể xác Tương ứng với baloại linh hồn nói trên là ba loại cấu thành xã hội, tuỳ theo mức độ chủ đạo củatừng phần linh hồn đó Thứ nhất, là các nhà triết học, nhà thông thái, với linhhồn lý tính làm chủ đạo, nên có nhiều phẩm chất ưu tú, có thể đảm nhận vaitrò lãnh đạo trong nhà nước lý tưởng Thứ hai, là những người lính, với linhhồn xúc cảm làm chủ đạo, có một số phẩm chất để đảm nhận được nhiệm vụbảo vệ nhà nước lý tưởng Thứ ba, là những người lao động chân tay nóichung, với linh hồn cảm tính làm chủ đạo, có địa vị thấp hèn nhất, chủ yếusinh ra để phục vụ cho nhà nước lý tưởng Như vậy, theo Platôn, xã hội ngay

từ khi sinh ra đã bao gồm những con người với các đẳng cấp khác nhau vàkhông thể có sự bình đẳng giữa mọi người Đa số nhân dân phải sống vì nhànước, chứ không phải nhà nước vì nhân dân

-Arixtốt (384-322 T.C.N), tuy cũng thừa nhận con người có hai phần:linh hồn và thể xác, song ông không đối lập chúng với nhau, mà cho rằng haiphần đó có quan hệ hữu cơ với nhau Ông quan niệm có ba loại linh hồn: linhhồn thực vật, linh hồn động vật, linh hồn lý tính ; con người là loài bao hàm

cả ba loại linh hồn nói trên, tức là, ngoài thượng đế ra, linh hồn lý tính chỉ có

ở con người, bởi vậy con người là cao cấp nhất trong muôn loài, con người là một sinh vật xã hội, bản tính của nó là sống cộng đồng

Các hình thức cộng đồng của con người đó là gia đình (kiểu chiếm nô)

và Nhà nước Trong đó, cộng đồng gia đình là tự nhiên; nhà nước ra đời trên

cơ sở gia đình, là sự phát triển cao của cộng đồng gia đình Theo Arixtốt, nhànước phải mang lại cuộc sống hạnh phúc cho mọi người (tất nhiên trừ nô lệ):

"Mục đích của nhà nước là cuộc sống phúc lợi bản thân nhà nước là sự giaotiếp của các gia tộc và dân cư nhằm đạt được sự tồn tại một cách hoàn thiện

và tự lập "[110.241] Arixtốt đã nhận rõ vai trò của các cộng đồng dân cư vớichính trị - xã hội theo lập trường của giai cấp chủ nô

Nhìn chung các nhà triết học cổ đại Hy Lạp đã xem xét quan hệ của dân

cư và các cộng đồng trong quan hệ với nhà nước, một thiết chế chính trị đặcbiệt Điều đó đã đặt cơ sở cho những tư tưởng về xã hội công dân phát triểnmạnh ở thế kỷ XVIII trong triết học phương Tây

- Tômát Hốpxơ (1588 - 1679) cho rằng mỗi dân tộc đều phải trải qua haigiai đoạn phát triển: giai đoạn tự nhiên và giai đoạn xã hội công dân (còn gọi

là giai đoạn nhà nước) Nhà nước là sự sáng tạo cao nhất mà con người có thểlàm ra Nhà nước là "con người nhân tạo", mà chính phủ là linh hồn của "conngười" đó Tuy nhà nước làm hạn chế tự do của con người, làm giảm các khátvọng tự nhiên của con người, nhưng quyền làm chủ xã hội của con người chỉthực sự có được khi họ lập ra nhà nước của mình

- Môngtexkiơ (1689 - 1775)là một trong những nhà tư tưởng sớm nhậnthấy cơ sở tự nhiên của xã hội loài người; ông khẳng định, các hiện tượng tự

nhiên và xã hội có sự thống nhất với nhau và đều chịu sự chi phối bởi các quyluật nhất định Theo ông, có 2 dạng quy luật chi phối sự phát triển của xã hộiloài người Thứ nhất, đó là các quy luật tự nhiên xuất phát từ bản chất sinh vậtcủa con người, chúng đảm bảo các nhu cầu sinh học của con người Thứ hai

đó là quy luật "thuần tuý xã hội" Tuy nhiên, ông chưa đánh giá đúng mứctính đặc thù của các quy luật xã hội Vì vậy, dù sớm nhận ra vai trò của sảnxuất vật chất trong sự phát triển của xã hội và các cộng đồng người, ông lạiquá nhấn mạnh vai trò quyết định của điều kiện địa lý, khi cho rằng từ sự khácnhau về điều kiện địa lý giữa các vùng trên trái đất dẫn tới sự khác nhau giữacác dân tộc, các quốc gia về chủng tộc, lối sống, văn hoá, pháp luật, thể chế,

xã hội v.v Do đó con người định cư ở khu vực nào đó trên trái đất, họ chỉ cóthể làm ra lịch sử của mình trong giới hạn mà địa lý, khí hậu chi phối họ Bởi

vì, theo ông "uy quyền của khí hậu mạnh hơn mọi uy quyền" [110, tr.120]

- Giăng Giắc Rútxô (1712 - 1778), nhà tư tưởng vĩ đại của triết học khaisáng Pháp cho rằng, con người sinh ra vốn có tự do, nhưng từ trước tới giờ nóluôn bị kìm hãm, tước mất tự do Nguyên nhân của tình trạng đó nằm ngaytrong bản thân xã hội loài người, cụ thể là ở bản thân sự phát triển kinh tế vàchế độ sở hữu của xã hội Ông chia tiến trình phát triển của lịch sử thành 2giai đoạn Giai đoạn đầu, hay " trạng thái tự nhiên", là giai đoạn thuần khiếtchưa có sự phân chia đẳng cấp, đó là một thời kỳ dài, bình yên và hạnh phúcnhất trong lịch sử nhân loại Giai đoạn sau hay "trạng thái công dân", là giaiđoạn trí tuệ của con người phát triển, đặc biệt là sự xuất hiện của sở hữu tưnhân đã phá vỡ "trạng thái tự nhiên" của xã hội, xã hội công dân xuất hiện.Theo ông do sở hữu tư nhân dẫn tới bất bình đẳng về thu nhập mà làm nảysinh bất bình đẳng về xã hội, giai cấp xuất hiện, đòi hỏi phải có các đạo luật

xã hội để điều tiết Ông cho rằng bản tính con người là sống cộng đồng, nênnhà nước đã ra đời trên cơ sở "khế ước xã hội" do nhân dân lập ra một cách

thầm lặng Theo ông, "sự thoả thuận cơ bản không những không phá vỡ bìnhđẳng, tự nhiên, mà ngược lại, thay thế sự bình đẳng về thể lực mà giới tựnhiên có thể tạo ra bằng sự bình đẳng về đạo đức và pháp luật Mọi người tuykhông đều nhau về thể lực và trí tuệ, trở thành ngang nhau trong hiệu lực củakhế ước " [110, II tr.127] Mặc dù vậy, có thể thấy rằng, trong xã hội đươngthời, "khế ước xã hội" có thể trở thành phương tiện hợp pháp hoá sở hữu tưnhân và mọi bất công trong xã hội Trạng thái thứ ba là thông qua cách mạng

xã hội đưa xã hội trở về với "trạng thái tự nhiên" ban đầu của nó, nhưng ởmức cao hơn Ông cho rằng các điều kiện địa lý, khí hậu đóng vai trò đặc biệtquan trọng trong sự phát triển của xã hội và dân cư

-Thuyết nhân khẩu học phản tiến bộ của Mantút (1766-1834), nhà kinh

tế học người Anh: Do phát triển những quan điểm kinh tế học tư sản cực đoantrong việc xem xét các vấn đề dân cư, Mantút đã nhìn nhận sự tồn tại và pháttriển của dân cư thuần tuý về mặt số lượng

Bằng quan điểm duy tâm về lịch sử, Mantút đã cắt nghĩa sự tồn tại vàphát triển của dân cư như là một trật tự thiên định "Đặc điểm của Mantút là coi sự nghèo khổ của nhân dân là một sự trừng phạt đối với tội lỗi, và nóichung, hắn không thể không viện đến cái cảnh "trần gian khổ ải", nhưng đồngthời khi nghĩ đến những khoản thu nhập của giáo hội mà hắn đã nhận được vàkhi sử dụng giáo lý về định mệnh thì hắn lại thấy rằng, làm cho cuộc sốngtrong cảnh trần gian khổ ải ấy "bớt đau thương" đối với giai cấp thống trị thì

đó là một điều rất có lợi cho hắn" - nhận xét của C Mác [63, tr.67] Với tưtưởng chủ đạo đó, Mantút gán cho những người lao động nghèo khổ phải chịutrách nhiệm về nạn nhân khẩu thừa Thứ nhất, do họ sinh đẻ nhiều; thứ hai,trước khi trở thành người lao động, xã hội phải nuôi không họ một thời gian,Mantút viết: "Do bản chất của dân số, số tăng của dân số lao động không thểđược đưa ra thị trường sớm hơn 16 - 18 năm sau để thoả mãn một số lượngcầu đặc biệt, trong lúc đó, thì việc biến thu nhập thành tư bản bằng cách tiết

kiệm lại có thể diễn ra nhanh hơn nhiều, một nước bao giờ cũng có nguy cơ lănhững quỹ dùng để nuôi sống lao động sẽ tăng nhanh hơn dđn số" [63, tr.42].Mantút cho rằng dđn số luôn tăng lín theo cấp số nhđn, trong khi của cải lạichỉ tăng lín theo cấp số cộng, do đó trín trâi đất luôn có nhđn khẩu thừa Từ

đó ông chủ trương phải hạn chế nhđn khẩu thừa bằng nhiều biện phâp C Mâc

đê phí phân câc chủ trương của Mantút lă "sử dụng đến những thủ đoạn nhđntạo Những thủ đoạn năy lă: thuế khoâ cao, một số lượng lớn câc chức vụ bĩo

bở của nhă nước vă nhă thờ, những đội quđn lớn, những khoản tiền hưu bổng,thuế thập phđn cho câc mục sự, quốc trâi lớn vă thỉnh thoảng có những cuộcchiến tranh rất tốn kĩm" [64, tr.64] Trín thực tế, Mantút chủ trương ủng hộnhững sinh hoạt xa hoa lêng phí của tầng lớp trín, ăn bâm trong xê hội mẵng ta gọi lă "những người tiíu dùng không sản xuất" Mặt khâc với những

"nhđn khẩu thừa", thì Mantút cho rằng, phải giảm bớt đi bằng câch để cho họphải chết đói vă buộc họ phải sống độc thđn để không sinh đẻ thím nhđnkhẩu Theo Mantút, việc mọi người đều có tư liệu sản xuất vă bình đẳng vềcâc quyền lợi khâc lă không thể thực hiện được Người thừa phải chịu lấytrâch nhiệm về sự dư thừa của chính mình, vì trước khi anh ta ra đời anh ta đêkhông hỏi xem "xê hội có cần sự ra đời của anh ta không" Chẳng phải ngẫunhiín mă lđu nay, quan điểm của Mantút đê bị chỉ trích vă phí phân từ nhiềulập trường khâc nhau

Ngoăi ra cũng cần xem xĩt thím một số quan điểm ngoăi mâcxit hiện đại

để lăm rõ hơn vấn đề dđn cư với tính câch lă một vấn đề triết học:

Từ câch tiếp cận nhđn học - xê hội, tâc giả người Phâp GioócCondôminât trong cuốn "Không gian xê hội vùng Đông Nam Â" đê xem xĩtcâc cộng đồng dđn cư qua khâi niệm "không gian xê hội", tâc giả định nghĩa:

"Không gian xê hội lă câi không gian được xâc định bởi một tập hợp câc hệthống quan hệ đặc trưng cho một nhóm người năo đó" [29, tr.16] Theo ông,không gian xê hội có câc khía cạnh cơ bản lă:

- Những mối liên hệ với không gian và thời gian: xem xét sự tồn tại của các cộng đồng dân cư trong không gian và thời gian sinh thái.

- Những quan hệ với môi trường: xem xét quan hệ giữa dân cư với môi trường sinh thái

- Những quan hệ về trao đổi của cải: quan hệ của dân cư với kinhtế

- Những quan hệ về giao tiếp: ngôn ngữ và chữ viết Xem xét cáccông cụ chuyển tải các quan hệ trong cộng đồng dân cư

- Những quan hệ họ hàng, xóm giềng: xem xét các quan hệ giữacon người với con người trong cộng đồng dân cư như là một hệ thốngnhỏ

trong hệ thống lớn nhất là xã hội

Cũng với cách tiếp cận này, tác giả Christian Taildard thì đưa ra địnhnghĩa: "Không gian xã hội của các mối quan hệ tập hợp những đơn vị chínhtrị - xã hội cùng loại trong lòng một đơn vị dân cư, đơn vị dân cư này làkhung tham chiếu chung của các nhóm đó cũng như các cá nhân mà các nhóm

đó tập hợp, không gian có một sự năng động xã hội riêng, liên kết các quan hệcạnh tranh và hợp tác cho phép mỗi đơn vị đó tái sản sinh gần giống hệt vớicác đơn vị khác" [29, tr.65]

Có thể thấy rằng, dân cư với tính cộng đồng nổi trội của nó trong quanniệm của Christian Taildard cũng như trong quan niệm của GioócCondôminát đều có những điểm hợp lý nhất định Chúng tôi sẽ sử dụngnhững điểm hợp lý đó để phân tích vấn đề đặt ra trong luận án này

1.1.2 Quan điểm của triết học Mác-Lênin về dân cư.

Để xem xét các quan niệm của triết học Mác-Lênin về dân cư, cần thiết

phải điểm lại và khẳng định những tư tưởng chủ đạo trong quan niệm của C.Mác và Ph Ăngghen về tồn tại xã hội Bởi vì xem xét vấn đề dân cư là xemxét một bộ phận quan trọng của tồn tại xã hội

Xung quanh phạm trù tồn tại xã hội, vào những năm 60-70 (thế kỷXX), trong giới triết học mácxít ở các nước XHCN đã có nhiều tranh luận vớinhững cách hiểu khác nhau Điển hình cho sự tranh luận đó là những quanđiểm khác nhau của các nhà triết học Bungari và Liên xô Có quan điểm chorằng tồn tại xã hội chỉ cần được hiểu bao gồm lực lượng sản xuất và quan hệsản xuất là đủ bởi vì theo họ, hoàn cảnh địa lý - điều kiện tự nhiên chỉ lànhững tồn tại tự nhiên mà thôi và chỉ khi nào con người khai thác tới thìchúng mới có nghĩa như tồn tại xã hội Khi con người đưa điều kiện tự nhiênvào khai thác thì giới tự nhiên đó đã trở thành một bộ phận của lực lượng sảnxuất, còn vai trò của con người được thể hiện như là một yếu tố của lực lượngsản xuất và quan hệ của họ thì được thể hiện trong quan hệ sản xuất (xem: D.

Gưrdev Những vấn đề cấp bách của ý thức xã hội M., 1982).

Các nhà triết học Nga thì cho rằng tồn tại xã hội gồm có ba yếu tố: conngười, phương thức sản xuất và hoàn cảnh địa lý - điều kiện tự nhiên Từ điển

triết học tiếng Nga định nghĩa tồn tại xã hội: "Chủ nghĩa Mác hiểu rằng đó là

quan hệ vật chất của con người với tự nhiên trong quá trình sản xuất của cảivật chất và với những quan hệ đó con người can dự vào quá trình sản xuấtnày" [99, tr.331]

Ở Việt Nam, trong các tài liệu, giáo trình triết học, tồn tại xã hội đượctrình bày gồm ba yếu tố: dân số, phương thức sản xuất và hoàn cảnh địa lý -

tự nhiên, trong đó phương thức sản xuất được coi là yếu tố có vai trò quyếtđịnh sự tồn tại và phát triển của xã hội Tuy nhiên cả ở Nga và Việt Nam, kháiniệm tồn tại xã hội chỉ được nêu ra khi trình bày về ý thức xã hội với một mức

độ hết sức ngắn gọn như đã nêu trên Trong khi vai trò, vị trí và mối quan hệgiữa ba yếu tố của tồn tại xã hội thì lại được bàn đến khi trình bày phạm trùhình thái kinh tế - xã hội Do chỗ xác định phương thức sản xuất là nhân tốquyết định nên các yếu tố dân số và hoàn cảnh địa lý - điều kiện tự nhiên chỉđược mô tả như là những điều kiện tất yếu của sản xuất và đời sống xã hội ở

từng thời đại lịch sử cụ thể Cách trình bày trên đã làm rõ được vai trò củaphương thức sản xuất với các thành tố của nó trong tồn tại xã hội Nhưng cácquan hệ, sự tác động qua lại của phương thức sản xuất với hai yếu tố còn lạicủa tồn tại xã hội chưa được xem xét nhiều, do đó vai trò của từng yếu tốchưa được đánh giá đúng mức, nhất là yếu tố dân số.

Trong tác phẩm "Hệ tư tưởng Đức", khi bàn về cơ sở của sự sản xuất ra

tư tưởng, C Mác và Ph Ăngghen đã đưa ra những luận điểm khoa học, duyvật biện chứng về tồn tại xã hội về vai trò của nó và của các bộ phận cấuthành nó C Mác và Ph Ăngghen khẳng định, với cách nhìn duy vật về lịch

sử thì lịch sử bao giờ cũng có một tiền đề cụ thể, sống động: "Tiền đề xuấtphát của chúng tôi không phải là những tiền đề tuỳ tiện Đó là những cá nhânhiện thực, là hoạt động của họ và những điều kiện sinh hoạt vật chất của họ,những điều kiện mà họ thấy có sẵn cũng như những điều kiện do hoạt độngcủa chính họ tạo ra Tiền đề đầu tiên của toàn bộ lịch sử nhân loại thì dĩnhiên là sự tồn tại của những cá nhân con người sống" [57, tr 28 - 29] Chỉ cócon người bằng hành vi sản xuất của mình mới làm ra lịch sử, làm thành xãhội Nhưng hoạt động sản xuất cơ bản đầu tiên lại là sản xuất vật chất Do đó,với cách nhìn duy vật về lịch sử thì :

Mỗi giai đoạn của lịch sử đều gặp một kết quả vật chất nhất định, mộttổng số nhất định, những lực lượng sản xuất, một quan hệ - được tạo ratrong quá trình lịch sử - của những cá nhân với tự nhiên và với nhữngngười khác, quan hệ mà mỗi thế hệ nhận được của những tiền bối củamình, một khối những lực lượng sản xuất, những tư bản và những điềukiện, tức là những thứ một mặt bị thế hệ mới làm biến đổi đi, song mặtkhác lại quy định cho thế hệ mới những điều kiện sinh hoạt của chínhthế hệ mới và làm cho thế hệ mới có được một sự phát triển nhất định,một tính chất riêng biệt [57, tr.54 -55]

Theo chúng tôi đây chính là khái niệm về tồn tại xã hội của C Mác và

Ph Ăngghen

Trên cơ sở thừa nhận và trung thành với các quan điểm cho rằng tồn tại

xã hội gồm ba yếu tố: dân số, phương thức sản xuất và hoàn cảnh địa lý - điềukiện tự nhiên, luận án này sẽ cố gắng làm rõ hơn các quan niệm của Mác -Ăngghen, Lênin về vai trò của dân số - dân cư, một trong ba yếu tố trên theoquan điểm phát triển

Rõ ràng là, theo triết học Mác, tồn tại xã hội, trước hết bao gồm nhữngcon người Nhưng những con người ấy, ngay từ khi xuất hiện với tư cách làtiền đề đầu tiên của lịch sử và trong quá trình sinh sống suốt chiều dài lịch sử,luôn luôn cần phải tổ chức lại thành những cộng đồng nhất định, tùy vàonhững hoàn cảnh cụ thể của điều kiện địa lý tự nhiên và của sản xuất Trongbản thảo kinh tế - triết học 1844, C Mác đã khẳng định tính tộc loại là bảnchất của con người Tính tộc loại, theo C Mác và Ph Ăngghen, không chỉphân biệt con người với phần còn lại của tự nhiên mà còn khẳng định rõ bảnchất xã hội, bản chất cộng đồng của con người Trong tác phẩm "Hệ tư tưởngĐức", C Mác và Ph Ăngghen đã chỉ rõ bốn nhân tố cơ bản biểu hiện hành visáng tạo lịch sử của con người đó là: sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt đểduy trì sự sống; sản sinh ra những nhu cầu mới; sản sinh ra những người khác

và những quan hệ xã hội đầu tiên - gia đình; và sản xuất ra đời sống tinh thần

ý thức Chính đời sống cộng đồng đã giúp con người thực hiện các hành vilịch sử nói trên, mặc dù ban đầu đời sống cộng đồng chỉ đơn giản là bản năngsinh tồn Dần dần, nhờ vào sự phát triển của các yếu tố bên trong cộng đồng,

mà quan trọng là sự gia tăng dân số, gia tăng nhu cầu, ý thức cộng đồng đượccủng cố chặt chẽ hơn, góp phần củng cố chính các cộng đồng C Mác và Ph.Ăngghen viết: "ý thức về sự tất yếu phải quan hệ với những người xungquanh là bước đầu của ý thức về sự thật là nói chung con người sống trong xãhội Bước đầu đó cũng mang tính động vật như chính đời sống xã hội ở giai

đoạn ấy Sau này, ý thức quần cư hay ý thức bộ lạc đó phát triển và đượchoàn thiện nhờ sự tăng thêm năng suất, sự tăng thêm nhu cầu và nhờ sự tăngthêm dân số, cơ sở của sự tăng thêm năng suất và sự tăng thêm nhu cầu" [57,tr.44] Như vậy, ngay từ buổi đầu của lịch sử, con người đã có các cộng đồng

cơ bản là gia đình và bộ lạc Tức là con người tham gia vào tồn tại xã hộikhông với tư cách các cá nhân, mà bao giờ cũng là những cộng đồng cụ thể -những cộng đồng dân cư Đời sống cộng đồng là môi trường trong đó các cánhân liên hệ với nhau, ảnh hưởng lẫn nhau, chi phối, ràng buộc lẫn nhau, nuôidạy các thế hệ kế tục mình Muốn tồn tại, con người không thể tách rời khỏicộng đồng Chính vì vậy, trong tác phẩm phong trào đòi Hiến pháp đế chế ởĐức, Ph.Ăngghen đã quan niệm cộng đồng dân cư như là một trường hoạtđộng của con người, với những mối quan hệ và những thiết chế do con ngườixây dựng nên Ph Ăngghen viết "Lý tưởng cao cả nhất của những người tiểu

tư sản và nông dân Bađen bao giờ cũng là một nước cộng hòa tư sản - nông

dân nhỏ bé kiểu như nó đang tồn tại ở Thụy sĩ từ năm 1830 Một trường hoạt động nhỏ bé đối với những con người nhỏ bé (chúng tôi nhấn mạnh), một

quốc gia dưới dạng một công xã được mở rộng chút ít " [59, tr.191]

Như vậy, có thể thấy, khi bàn về phạm trù tồn tại xã hội, triết học Mácluôn đề cập đến yếu tố con người Nhưng vấn đề cơ bản đặt ra là sử dụngthuật ngữ nào và khái niệm như thế nào để chỉ yếu tố con người đó, nhất làtheo tiếng Việt Thật ra trong các tác phẩm kinh điển, các nhà sáng lập chủ

nghĩa Mác - Lênin luôn có sự phân biệt khá rõ giữa mặt dân số và mặt dân cư

trong việc luận giải yếu tố người đã nêu trên Cụ thể, trong tác phẩm Hệ tưtưởng Đức, khi bàn về các hình thức sở hữu và cơ sở của nó trong lịch sử, C.Mác và Ph Ăngghen đã nhiều lần sử dụng hai thuật ngữ trên nhằm chỉ hai đốitượng khác nhau Ở đây chỉ xin nêu một đoạn điển hình, C Mác và Ph

Ăngghen viết: "Nếu xuất phát điểm của thời cổ là thành thị và lãnh thổ nhỏ của nó thì xuất phát điểm của thời trung cổ lại là nông thôn Dân cư hiện có

thưa thớt và rải rác trên một diện tích rộng và những người chinh phục mới tới

cũng chẳng làm tăng thêm được dân số là bao " [57, tr.34] Trong tác phẩm

Tuyên ngôn của đảng cộng sản, khi đánh giá những ảnh hưởng của giai cấp tưsản, C Mác và Ph Ăngghen cũng đã viết: "giai cấp tư sản bắt nông thôn phải

phục tùng thành thị Nó lập ra những đô thị đồ sộ; nó làm cho dân số thành thị tăng lên phi thường so với dân số nông thôn và do đó nó kéo một bộ phân lớn dân cư thoát khỏi vùng ngu muội của đời sống thôn dã" [58,tr.602] Do đó,

trước khi xây dựng một khái niệm về yếu tố con người trong tồn tại xã hội từgóc độ triết học, cần phải thống nhất về mặt thuật ngữ Bởi vì, trong các giáotrình, tài liệu triết học Mác-Lênin ở nước ta, từ trước tới nay, tồn tại xã hộithường được quan niệm gồm ba yếu tố chính: phương thức sản xuất, hoàncảnh địa lý, điều kiện tự nhiên và dân số Về yếu tố dân số, qua tham khảo sựtrình bày ở một số giáo trình triết học mới nhất, nổi lên một số vấn đề cần traođổi

Nhìn chung, các sách giáo khoa về triết học xuất bản trong vài năm gầnđây đều nêu và phân tích những nội dung cơ bản trong cấu trúc nội tại của yếu

tố dân cư, chỉ ra vai trò của yếu tố dân cư trong sự phát triển của xã hội, phântích sự tác động của dân số tới Hoàn cảnh địa lý - điều kiện tự nhiên, đề cậpđến những vấn đề nóng bỏng mang tính toàn cầu là sự bùng nổ dân số, tăngnhanh tỷ lệ người già, v.v Nhưng toàn bộ cách trình bày vẫn chỉ nghiêng vềnhững nội dung của dân số học, sự phân tích yếu tố dân số thường được dẫndắt bởi một lôgic hướng người đọc, người nghe chú ý vào vấn đề bức xúc,mang tính toàn cầu là làm thế nào để kiểm soát được sự tăng dân số Điều đó

là rất cần thiết Tuy nhiên, cách trình bày như vậy chưa làm nổi bật vai trò củayếu tố dân cư từ góc độ triết học, với tư cách là một cực (một hệ thống nhỏ)trong hệ thống 3 cực của tồn tại xã hội gồm: phương thức sản xuất - dân cư -điều kiện tự nhiên, cách trình bày này cũng chưa làm rõ được những quy luật

vận động riêng của yếu tố dân cư và chưa nêu hết được những tác động của

nó tới hai yếu tố còn lại của sự tồn tại xã hội

Về mặt thuật ngữ, cách trình bày hiện có chưa có sự nhất quán Thôngthường, thuật ngữ dân số được dùng cho cả mục, nhưng khi trình bày thì lúcdùng dân số, lúc lại dùng dân cư Điều đó có nguyên nhân ở việc xác định nộihàm của khái niệm dân số, xác định nội dung của vấn đề dân cư và vai trò củadân số Theo chúng tôi, trong nhiều giáo trình, nội hàm của các khái niệm trênchưa được chú ý phân biệt và xác định rõ (kể cả theo hướng dân số học), dovậy chưa đặt ra và phân tích một cách thoả đáng những vấn đề của yếu tố dân

cư trong xã hội hiện tại

Vậy, với tư cách là một yếu tố của tồn tại xã hội, thuật ngữ được sử dụngnên gọi là dân số hay dân cư Để lựa chọn chính xác thuật ngữ cần dùng,chúng ta hãy khảo sát cách quan niệm về nó Theo từ điển Việt - Pháp[97,tr.276 - 277], cả hai thuật ngữ tiếng Việt "dân cư" và "dân số" đều cóchung một từ gốc là "Population", chỉ trong những ngữ cảnh cụ thể mới có sựphân biệt về nghĩa Trong từ điển này đã đưa ra hai ví dụ: với nghĩa dân cư cócâu Population dense - dân cư đông đúc, còn với nghĩa dân số, có câuRecensement de la Population - điều tra dân số Theo từ điển Anh - Việt, thuậtngữ "Population" có các nghĩa sau: 1 a Những người sống trong một khuvực, một nước ; b Nhóm hoặc loài người, động vật; c Tổng số những người

đó 2 Mức độ dân số ở một khu vực, mật độ dân số [94, tr.2308] Theo từ

điển Việt - Nga: ớàủồởồớốồ: dân cư, ữốủởồớớợủũỹ ớàủồởồớốÿ: dân số (số

lượng dân cư) Cũng trong tiếng Nga, theo từ điểm triết học tiếng Nga, thuật

ngữ ớàðợọợớàủồởồớốồ: dân cư, được xác định là: "Tổng hợp những người,

đang thực hiện hoạt động sống của mình ở trong những cộng đồng xã hội nhấtđịnh: toàn bộ loài người, một nhóm nước, những nước riêng biệt, những đơn

vị thuộc những khu vực khác nhau bên trong những nước này cho đến nhữngkhu dân cư cụ thể Trong lĩnh vực triết học xã hội, sự gia tăng, mật

độ, sự phân bố của nó được xem như là một trong những điều kiện vật chất tấtyếu của đời sống xã hội Trong kinh tế - chính trị học - là một nguồn của cácnguồn lao động và là chủ thể của tiêu dùng Cốt lõi của vấn đề dân cư, mà tất

cả các khoa học đang nghiên cứu là sự phát triển của nó CNDV lịch sử vạch

ra những vấn đề phương pháp luận để nghiên cứu dân cư trong mối liên hệcủa nó với sự phát triển của sản xuất và toàn bộ đời sống xã hội CNDV lịch

sử đã chỉ rõ sự thiếu căn cứ khoa học của những lý thuyết coi sự phát triển củadân cư như là yếu tố thuần tuý sinh học và hoàn toàn không tuân theo nhữngquy luật lịch sử, đồng thời phân tích nó như là một nguồn lực của sự phát triểnsản xuất Cùng với việc đó, chủ nghĩa Mác nêu bật ảnh hưởng thực tế của sựphát triển dân cư, sự biến đổi có ý nghĩa quan trọng không chỉ về lượng màcòn về chất của yếu tố dân cư như cơ cấu ngành nghề, trình độ học vấn v.v tới sự phát triển của sản xuất và đời sống xã hội Để phát triển sản xuất tất yếucần có một sự phù hợp giữa yêu cầu của nền kinh tế quốc dân với nhữngnguồn nhân lực và dân số thích ứng" [99,tr.301]

Còn trong tiếng Việt, theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, "Dân cư" được

xác định là: "Tổng thể những người cư trú phân bố tự nhiên ở một địaphương Dân cư là động lực và chủ thể của sản xuất, của mọi quan hệ xã hội

ởbất kỳ hình thái kinh tế - xã hội và phương thức sản xuất nào Tuỳ điều kiệncủa môi trường tự nhiên và kinh tế, xã hội mà dân cư các lãnh thổ có tập quán

cư trú, sản xuất và tiêu dùng khác nhau Cũng tuỳ thuộc vào các điều kiện trêntrà trình độ phát triển của xã hội, sự sản xuất dân cư, số lượng, mật độ, cấutrúc dân cư, sự biến động của dân cư có những đặc điểm khác nhau Phânbiệt: dân cư từng vùng, từng nước, dân cư thành thị, nông thôn, dân cư côngnghiệp, nông nghiệp, v.v "Cũng theo từ điển này, dân số "theo nghĩa rộng làtập hợp những người cư trú thường xuyên và sống trên một lãnh thổ nhất định(một nước, một vùng kinh tế, một đơn vị hành chính - lãnh thổ) Theo nghĩahẹp và dùng trong nhân khẩu học (dân số học) là một tập hợp người hạn định

trong một phạm vi nào đó (về lãnh thổ, về xã hội) và có một số đặc điểm gắnliền với sự tái sản xuất liên tục của nó Dân số cư trú khác với dân số có mặt ởđặc điểm có tính ổn định và tham gia thường xuyên vào đời sống kinh tế - xãhội của khu vực nơi cư trú " [95, tr 654].

Qua các trích dẫn trên, giữa dân cư và dân số, theo chúng tôi, đã có sựphân biệt khá rõ về mặt nội dung Có thể thấy (nhất là trong từ điển bách khoa

Việt Nam), thuật ngữ dân cư mang tính triết học hơn, còn thuật ngữ dân số tự

nó đã nghiêng về hướng dân số học Đương nhiên, dân cư và dân số là nhữngthuật ngữ mà nhiều ngành khoa học đều dùng, thậm chí có thể thay thế chonhau trong nhiều trường hợp cụ thể; nhưng từ góc độ lôgic hình thức, kháiniệm và thuật ngữ có những vị trí nhất định của nó và quan hệ giữa các kháiniệm cũng là cơ sở cần xem xét Vì vậy, vấn đề đặt ra là cần lựa chọn thuậtngữ nào cho chính xác hơn, khoa học hơn khi chúng ta dùng để chỉ một yếu tốcủa tồn tại xã hội Qua những nội dung vừa trình bày ở trên, rõ ràng dưới gócnhìn triết học nên dùng thuật ngữ dân cư thay cho thuật ngữ dân số, bởi vì dân

số chỉ là một bộ phận, một thành phần của yếu tố dân cư mà thôi

Để tiện cho việc trình bày các quan niệm triết học về yếu tố dân cư, với

tư cách là một khái niệm công cụ thuộc phạm trù tồn tại xã hội, khái niệm dân

cư cần thiết phải được xác định từ góc độ triết học Theo chúng tôi, khái niệm

dân cư nên được hiểu là: "Dân cư là một yếu tố bên trong của tồn tại xã hội, dùng để chỉ tính cộng đồng của sự tồn tại của con người và loài người, bao gồm tổng thể những người cư trú trên một lãnh thổ nhất định, là chủ thể của sản xuất, của các quan hệ với tự nhiên và các quan hệ xã hội, phản ánh trình

độ phát triển của một hình thái kinh tế - xã hội cụ thể".

1.1.3 Mặt lượng và mặt chất của yếu tố dân cư.

1.1.3.1 Mặt số lượng của yếu tố dân cư:

Để xem xét vai trò của yếu tố dân cư, trước hết cần nhận rõ các mặtlượng và chất của nó Với tính cách là một kết cấu vật chất đặc biệt, một bộphận của tồn tại xã hội, dân cư luôn bao hàm chất và lượng.

Mặt số lượng của dân cư bao gồm một số thành tố chính: số lượng dân

cư (dân số), mật độ dân cư, sự phân bố và cơ cấu dân cư

Số lượng dân cư hay dân số là tổng số dân cư cư trú thường xuyên trênmột lãnh thổ nhất định (Từ một đơn vị hành chính nhỏ nhất, cho đến rộngnhất là toàn thế giới tuỳ theo cách xem xét) Số lượng người này mang tính ổnđịnh và tham gia thường xuyên vào đời sống kinh tế xã hội của khu vực mà

họ cư trú Là một lượng có thể xác định được một cách cụ thể, dân số có mộtvai trò nhất định đối với sự tồn tại và phát triển của xã hội Dân số của mộtnước sẽ trở thành thế mạnh của nước đó khi nó ở một mức độ nhất định và đạtđược các chỉ số hợp lý về mật độ, sự phân bố, kết cấu, tức là nó có quan hệhợp lý với các lượng khác của dân cư Nếu không, một dân số quá đông sẽ làmột gánh nặng cho một quốc gia nào đó Dân số là một lượng cần được kiểmsoát thông qua những biện pháp kế hoạch của cộng đồng

Mật độ dân cư là số người sinh sống thường xuyên trên một khu vực địa

lý (thường tính trung bình trên 1 km2 diện tích đất tự nhiên), là sự phân bốtheo không gian của dân cư Theo quy ước chung mật độ chuẩn của dân cư là

75 người/1km2 Mật độ dân cư là một lượng mang tính tương đối, việc xácđịnh mật độ dân cư của một cộng đồng cụ thể nào đó luôn gắn với các đặctính của địa lý và điều kiện sản xuất Cụ thể, cư dân ở vùng núi thường có mật

độ thưa hơn ở đồng bằng ven biển, mật độ cư nông thôn thường thưa hơn

ở thành thị hoặc trung tâm công nghiệp Trong thực tế, người ta thường tínhmật độ dân số trung bình theo một nước, một tỉnh, nhưng chỉ số trung bìnhnày chỉ có giá trị tham chiếu hạn hẹp, vì luôn có sự chênh lệch ở các cáchxem xét Ví dụ, Singgapo có số dân hơn 3,4 triệu, nhưng do diện tích nhỏ,

nên mật độ trung bình rất cao 5624 người/ 1km2, trong khi Canada có 30 triệudân, nhưng mật độ trung bình chỉ có 3 người/1km2 tính chung cho cả nước,tuy có tới 76,6% dân số sống ở thành thị Ngay trong một nước, như nước tachẳng hạn, tỉnh Thái Bình có mật độ hơn 1.194 người/1km2, trong khi LaiChâu chỉ có 19 người/1km2 Nói chung ở những nơi thuận lợi về đất đai, khíhậu, nguồn nước và công việc làm ăn, thì thường là nơi có mật độ dân cư cao.

Sự điều tiết tự nhiên này là một thực tế cần quan tâm đối với mọi quốc giatrong quy hoạch dân cư để phát triển đất nước

Nói đến sự phân bố dân cư là nói đến thực trạng và ý nghĩa của số lượngngười sinh sống trên từng khu vực địa lý và hành chính cụ thể Trong lịch sử

và so với các lượng khác của dân cư, thì đây là lượng chịu ảnh hưởng nhiềunhất của yếu tố tự nhiên Nó phản ánh lợi ích sống còn của loài người nóichung và của từng cộng đồng dân cư nói riêng Thông thường, để tồn tại vàphát triển, con người thường tìm đến những nơi có điều kiện thuận lợi hơn,cùng với tập quán, truyền thống sinh hoạt kinh tế và văn hoá của từng cộngđồng người, tất cả những cái đó tác động mạnh lên sự phân bố dân cư, tạo ramột động thái thường xuyên, mà người ta gọi là di dân Di dân tất yếu dẫn đếnxáo trộn dân cư một nước, một khu vực Ngoài ra, các yếu tố khác như thiêntai, chiến tranh cũng là những tác nhân tác động tới sự phân bố dân cư

ở một vùng, một nước, một khu vực địa lý nhất định Cùng với sự phát triểncủa sản xuất, sự phân bố dân cư là một yếu tố có tính khách quan, do sự quá

độ dân số mang lại Do vậy, không phải lúc nào chúng ta cũng có thể chủđộng trong việc phân bố dân cư, mặc dù đó là một yêu cầu của sự phát triển.Trong giai đoạn hiện nay, việc phân bố dân cư trên phạm vi toàn cầu đang và

sẽ còn nảy sinh nhiều vấn đề phức tạp cần quan tâm

Cơ cấu dân cư là tỉ lệ dân cư chia theo giới tính, lứa tuổi, tộc người hoặcnghề nghiệp tuỳ theo tiêu chuẩn và yêu cầu xem xét Cơ cấu giới tính là tỉ

số nam trên 100 nữ, còn gọi là tỉ số giới tính Qua chọn lọc tự nhiên, do khả

năng thích nghi và sức sống của phôi và trẻ sơ sinh nam thấp, nên tỉ số giớitính tự nhiên (lúc mới sinh) luôn đạt từ 1,08 - 1,1, nhưng tỷ số này nhỏ dầnqua các nhóm tuổi, nhất là ở những nước kém phát triển Theo thống kê củaLiên Hiệp Quốc, từ năm 1950 trở lại đây, toàn châu Á và từ năm 1965, toànnhân loại đã chuyển sang trạng thái dân số nam nhiều, nữ ít Ngoài nhữngnguyên nhân tự nhiên, các yếu tố xã hội như chiến tranh, tai nạn nghề nghiệp,thói quen sống dẫn đến khả năng tử vong cao, cùng với tâm lý, truyền thốngtrọng nam khinh nữ đã làm thay đổi tỉ số giới tính ở từng khu vực, từngnhóm tuổi Tỷ số giới tính là một biến số có vai trò quan trọng trong tổ chứcđời sống, sự ổn định và phát triển của cộng đồng dân cư Cơ cấu dân cư theo

độ tuổi là sự phân chia Dân cư theo các nhóm tuổi như: Tuổi sơ sinh (từ 0 - 5tuổi), tuổi thiếu niên, tuổi vị thành niên, tuổi trưởng thành và tuổi già (Theotiêu chuẩn của Liên Hợp Quốc là từ 65 tuổi trở lên) Cơ cấu dân cư theo độtuổi có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển kinh tế - xã hội của từng nước, từngkhu vực, nó làm xuất hiện những vấn đề quan trọng của từng cộng đồng nhưthừa hoặc thiếu lực lượng lao động, sự đảm bảo cuộc sống cho những ngườisống phụ thuộc và các vấn đề xã hội khác Cơ cấu dân cư theo tộc người là sốcác tộc người và số lượng từng tộc người trong một cộng đồng dân cư nhấtđịnh (một nước, một tỉnh, một khu vực) Từ buổi bình minh của lịch sử khimới hình thành, các tộc người thường là những cộng đồng riêng biệt, có lãnhthổ riêng biệt Càng về sau, cùng với sự phát triển của sản xuất và các quan hệ

xã hội khác, quá trình định cư xen kẽ giữa các tộc người trên một vùng lãnhthổ diễn ra mạnh mẽ Ngày nay hầu hết các khu vực lãnh thổ trên trái đất làđịa bàn cư trú xen kẽ của những tộc người khác nhau, thậm chí trên một địabàn nhỏ hẹp mà có tới hàng chục tộc người cùng sinh sống Từ đây luôn xuấthiện những vấn đề quan hệ giữa các tộc người trong quá trình phát triển củatừng cộng đồng dân cư cũng như của dân cư toàn thế giới Cơ cấu dân cư theonghề nghiệp là tỷ lệ dân cư theo những nghề chuyên môn nhất định trong

một cộng đồng cụ thể Cơ cấu này phản ánh trình độ phát triển của từng cộngđồng và cả xã hội Tính chất chuyên môn hoá của sản xuất ra đời do quá trìnhphân công lao động của nhân loại đã tạo ra những bộ phận dân cư sống gắn bóvới một nghề nhất định, hình thành các làng nghề, các trung tâm công nghiệp.v.v Do gắn liền với sản xuất nên trong cơ cấu dân cư đã xuất hiện một dạng

cơ cấu khác, đó là cơ cấu giai cấp Loại cơ cấu này gắn chặt với từng phươngthức sản xuất cụ thể và luôn chỉ là một phạm trù lịch sử Tỉ lệ dân cư theonghề nghiệp trong một cộng đồng có vai trò to lớn đối với sự phát triển của xãhội nói chung, đồng thời cũng ảnh hưởng tới các lượng khác, còn lại của dâncư

Các lượng của dân cư luôn có quan hệ qua lại, quy định lẫn nhau, cùnggóp phần tác động tới mặt chất lượng của dân cư

1.3.1.2 Mặt chất lượng của yếu tố dân cư:

Mặt chất lượng của yếu tố dân cư bao gồm các thành tố: chất lượng sống, sức khoẻ, trình độ dân trí, văn hoá

- Chất lượng sống của dân cư gồm có: chất lượng dinh dưỡng, điều kiện sinh hoạt, nhà ở và các phương tiện phục vụ hoạt động sống

Chất lượng dinh dưỡng là tổng hợp lượng calori và các vi chất cần thiếtcho sự sống và phát triển của cơ thể con người, được đưa vào cơ thể bằngcách ăn, uống Đi liền sau lao động, dinh dưỡng đã góp phần quyết định sựhình thành loài người; Ph Ăngghen đã từng khẳng định: “Nhưng sự xuất hiệncủa nghề săn bắn và đánh cá giả định rằng đã có bước chuyển từ chỗ ăn thuầnthực vật sang chỗ ăn cả thịt nữa, và đó là bước tiến mới quan trọng trên conđường chuyển biến thành người” [61, tr.649] Ăn, uống nhằm thoả mãn nhucầu vật chất, đồng thời cũng là biểu hiện trình độ văn hoá của cộng đồng dân

cư Tuỳ theo điều kiện kinh tế, phong tục tập quán và trình độ dân trí, màngười ta sản xuất cho mình một chế độ dinh dưỡng nhất định, có lợi hoặc

không có lợi cho sức khoẻ Thức ăn cũng góp phần phát triển giống nòi Khicắt nghĩa sự khác nhau trong sự phát triển của các bộ tộc người cổ đại,ph.Ăngghen đã viết "Có lẽ phải cho rằng vì những thức ăn của người Arien vàXêmít gồm rất nhiều thịt và sữa, và vì ảnh hưởng đặc biệt thuận lợi của nhữngthức ăn đó đến sự phát triển của trẻ con, nên hai giống người đó phát triển tốthơn Thật vậy, những người Inđian thuộc các bộ lạc Pueblô ở Tân Mêhicô, vìphải ăn hầu như hoàn toàn chỉ có thực vật, nên họ có một bộ óc nhỏ hơn bộ óccủa người Inđian trong giai đoạn thấp của thời đại dã man, là những người ănthịt và cá nhiều hơn" [62,tr.51] Tuỳ theo lứa tuổi, giới tính, nghề nghiệp vàvùng địa lý, mà người ta có nhu cầu dinh dưỡng khác nhau Việc xây dựngmột chế độ dinh dưỡng thích hợp, khoa học là nhiệm vụ của nhiều ngành khoahọc, trong đó y học đóng một vai trò quan trọng.

Điều kiện sinh hoạt, còn gọi là điều kiện tiện nghi được hiểu là tình trạng

môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh cộng đồng dân cư, tác động thườngxuyên tới hoạt động sống của từng con người và cả cộng đồng đó Điều kiệnsinh hoạt bao gồm rất nhiều yếu tố như: Nhiệt độ, độ ẩm, âm thanh, màu sắc,ánh sáng, các điều kiện vệ sinh, điều kiện kinh tế, độ an toàn, các mối quan hệgiữa cá nhân với tập thể, trạng thái tâm, sinh lý v v Do con người cư trú

ở các vùng khác nhau trên trái đất, do có những đặc tính riêng ở mỗi cá nhân,mỗi cộng đồng dân cư, nên các yếu tố tạo thành một điều kiện sinh hoạt thíchhợp là không giống nhau ở những cá nhân và cộng đồng khác nhau Theo quyước quốc tế thông thường một trạng thái thích hợp của điều kiện sinh hoạtcộng đồng là có khoảng 80% số người thoả mãn với trạng thái đó Điều kiệnsinh hoạt có ảnh hưởng tích cực hoặc tiêu cực đến sự phát triển của từng cánhân con người, từng cộng đồng dân cư tuỳ thuộc vào các chỉ số thích hợphay không thích hợp của các yếu tố cấu thành nó Xã hội càng phát triển, conngười càng có nhiều khả năng tạo ra một điều kiện sinh hoạt thích hợp chohoạt động sống của mình Tuy nhiên, nhiều khi vì chạy theo một mục đích

nào đó, con người lại rơi vào thế bị động, phải gánh chịu những ảnh hưởngxấu từ phía điều kiện sinh hoạt, vốn là hậu quả tất yếu của hành động củamình Nạn ô nhiễm môi trường sống khá phổ biến hiện nay là một ví dụ điểnhình đồng thời là một vấn đề lớn của sự phát triển dân cư trong quan hệ vớiđiều kiện sinh hoạt.

Nhà ở và các tiện nghi sinh hoạt: nhà ở được hiểu là công trình xây dựng cómái, có tường vách che chắn dùng để ở, hoặc làm một việc gì đó Nhà ở thườngkèm theo các tiện nghi sinh hoạt Tiện nghi sinh hoạt là những trang bị cần thiết

để làm cho sinh hoạt hàng ngày của con người được thuận lợi Nhà

ởvà tiện nghi sinh hoạt là những sản phẩm vật chất mang tính văn hoá do conngười tạo ra để phục vụ cuộc sống hằng ngày và phân biệt con người với loàivật Nó phản ánh trình độ phát triển của xã hội nói chung, cũng như phản ánhtrình độ phát triển kinh tế, văn hoá của từng nước, từng dân tộc và tuỳ thuộcảnh hưởng của môi trường xung quanh, do đó nó là dấu hiệu chất quan trọngtrong chất lượng của dân cư Vào buổi bình minh của lịch sử loài người, dosản xuất chưa phát triển, các hang động tự nhiên đã là nơi trú ngụ, nơi chứngkiến bao vui buồn và đau khổ của các cộng đồng người nguyên thuỷ trên khắptrái đất Càng về sau, con người càng khám phá ra các vật liệu từ đất gỗ, đá lànhững thứ sẵn có trong thiên nhiên, tạo ra từ chúng những nguyên liệu khác,đồng thời, cùng với sự phát triển khoa học xây dựng, kiến trúc, với truyềnthống văn hoá của từng cộng đồng, nhà ở của con người đã tiến bộ rất nhiều

và ngày càng tiện nghi hơn Cùng với sự tiến bộ về tiện nghi sinh hoạt, nhà ở

đã góp phần tích cực vào việc khôi phục sức khoẻ cho con người sau thời gianlao động, nuôi dưỡng các thế hệ kế tiếp, chăm sóc các thế hệ lớn tuổi, hết khảnăng lao động , góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của con người Tuynhiên, hiện nay ở nhiều cộng đồng dân cư tại những nước kém phát triển, nhà

ở và tiện nghi sinh hoạt đang là một vấn đề lớn cần quan tâm giải quyết, đây

là một trong những chỉ số phản ánh sự đói nghèo

- Sức khoẻ: sức khoẻ được hiểu là tình trạng thoải mái về thể chất và

tinh thần của con người Một sức khoẻ tốt không chỉ là tình trạng không cóbệnh tật, mà còn có khả năng chống đỡ lại những tác động do biến động trongmột giới hạn nhất định của hoàn cảnh; làm việc, học tập có hiệu quả cao, phụchồi sức lực nhanh, có khả năng duy trì nòi giống Tình trạng sức khoẻ, trướchết, phụ thuộc vào cấu trúc gen và sự phát triển của cơ thể, vào một lối sốngtích cực, tiến bộ của mỗi cá nhân Nhưng mặt khác, luôn có hàng loạt yếu tốkhách quan chi phối, ảnh hưởng tới sức khoẻ của con người, như môi trường,điều kiện sinh hoạt và làm việc, chế độ dinh dưỡng, tập quán sản xuất, sinhhoạt của cộng đồng Sức khoẻ luôn thể hiện ra vừa kết quả vừa là chỉ báocủa sự phát triển con người và tiến bộ xã hội Về cơ bản, con người, ai cũngmong muốn có được sức khoẻ tốt, Bác Hồ từng nói "không bệnh là tiên sướngtuyệt trần", nhưng mong muốn đó luôn bị giới hạn bởi những điều kiện kháchquan của tình trạng xã hội Trong khi phân tích tình cảnh giai cấp công nhânAnh giữa thế kỷ XIX, Ph Ăngghen đã nêu bật nguyên nhân của bệnh tật, của

sự sút kém sức khoẻ người lao động của Anh phụ thuộc tình trạng xã hội, phụthuộc các yếu tố khách quan đã nêu trên, Ph Ăngghen viết: "Sự tập trung dân

cư vào các thành phố lớn đã có hậu quả cực kỳ tai hại, không khí ở Luân Đônkhông bao giờ có thể trong sạch, có nhiều dưỡng khí Vì vậy, dân cư nhữngthành phố lớn, mặc dù có rất ít mắc bệnh cấp tính, đặc biệt là bệnh viêm cácloại hơn người nông thôn sống trong bầu không khí trong lành, sạch sẽ, nhưngngược lại phần lớn họ đều mắc bệnh kinh niên Nếu riêng việc sống ở trongcác thành phố lớn tự nó đã có ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ, thì ảnh hưởng taihại đó của bầu không khí ô uế trong các khu lao động là nơi, như chúng ta đãthấy tập trung đủ mọi yếu tố làm cho bầu không khí càng bị uế tạp hơn - sẽphải to lớn biết chừng nào" [56, tr.448] Ph Ăngghen cũng nhấn mạnh vai tròcủa điều kiện dinh dưỡng và tập quán sinh hoạt đối với sức khoẻ, khi coi đó lànguyên nhân trực tiếp làm suy giảm sức khoẻ của công nhân Anh: "Nguyên

nhân trực tiếp của một loạt bệnh khác là do ăn uống hơn là do điều kiện cư trúcủa người lao động Ngoài ra, còn cần kể đến các tập quán rất phổ biến làcho trẻ em dùng rượu hoặc thậm chí cả thuốc phiện nữa Những cái đó, cộngvới những điều kiện sinh sống khác có tác hại cho sự phát triển thể lực của trẻcon, gây ra đủ mọi thứ bệnh về đường tiêu hoá để lại vết tích suốt đời"[56,tr.454].

Sức khoẻ của con người không phải là cái cố định, nhất thành bất biến,

mà nó có thể và cần phải được bồi đắp, rèn luyện thường xuyên Ngay một bộgen tốt, một cơ thể cường tráng, thì sau một thời gian hoạt động cũng bị rệu

rã, sinh ra bệnh tật, bị lão hoá Đó là quy luật sinh học tất yếu Vì vậy, sự tácđộng xã hội trong việc chăm sóc sức khoẻ của cộng đồng dân cư là hết sứcquan trọng Tuy nhiên, muốn chăm sóc sức khoẻ người dân được tốt, ngoàiđiều kiện kinh tế phát triển, trình độ dân trí cao, còn phải có một thể chế chínhtrị tích cực, tiến bộ Trong thời đại ngày nay vấn đề bệnh tật, gắn với sự nghèođói đang còn là vấn đề nan giải của toàn nhân loại Trong việc chăm sóc sứckhoẻ, thì chăm sóc sức khoẻ ban đầu, tức là phòng tránh bệnh tật, và nâng caonhận thức để người dân tự phòng tránh bệnh tật, tự nâng cao sức khoẻ là quantrọng nhất Bởi vì, sức khoẻ là thể hiện sức mạnh về chất của dân cư trong sựphát triển

- Trình độ dân trí: là mức độ hiểu biết của nhân dân bao gồm trình độhọc vấn và trình độ chuyên môn kỹ thuật Trình độ học vấn là mức độ hiểubiết do việc học tập dưới các hình thức mang lại Trình độ chuyên môn kỹthuật là tổng hợp các tri thức và kỹ xảo thực hành mà con người tiếp thu đượcqua đào tạo dưới nhiều hình thức, để có khả năng thực hiện một loại công việctrong phạm vi một ngành nghề nhất định Trình độ dân trí không đồng nhất ởnhững cộng đồng dân cư, những bộ phận khác nhau của một cộng đồng dân

cư Nó phản ánh trình độ phát triển của một cộng đồng dân cư, đồng thời làmột điều kiện cơ bản để cộng đồng đó phát triển Tuy nhiên không phải cứ

kinh tế phát triển là trình độ dân trí phát triển cao và ngược lại Sự phát triểncủa trình độ dân trí còn là một biểu hiện của tính ưu việt của chế độ xã hội.

Do sự phát triển không đồng đều trên thế giới, trong khi loài người nói chung

đã đạt được những đỉnh cao về trí thức khoa học, thì vẫn còn một bộ phậnkhông nhỏ dân cư ở trình độ dân trí rất thấp Nhất là trong tiến trình toàn cầuhoá hiện nay, khi mà một số nước phát triển nhờ vào trình độ công nghệ cao,hàng hoá sản xuất ra hàng loạt với giá rất rẻ, đã lấn át sự phát triển của cácdân tộc khác, làm tăng thêm khoảng cách, đẩy các nước kém phát triển vàotình trạng phụ thuộc, tụt hậu về nhiều mặt trong đó có trình độ dân trí Đóngvai trò quan trọng trong việc nâng cao dân trí là công tác giáo dục, với cáchình thức khác nhau Ngày nay hầu hết các nước trên thế giới đang rất quantâm đến việc phát triển sự nghiệp giáo dục nhằm nâng cao dân trí Sự pháttriển đang đòi hỏi phải tiến hành việc học tập suốt đời

Ở Việt Nam, ngay từ những ngày đầu thành lập nước, Đảng, Bác Hồ đãrất quan tâm tới công tác giáo dục Nhờ đó, tuy chúng ta đang là nước có thunhập bình quân đầu người thấp, kinh tế kém phát triển, nhưng trình độ dân trí,trước hết là tỷ lệ người biết đọc, biết viết trong dân cư cả nước, ở mức cao sovới nhiều nước trên thế giới Để hướng tới sự phát triển ở thế kỷ XXI, Đại hộiĐảng VIII, NQTW2 - khoá VIII đã định ra chiến lược phát triển giáo dục, coigiáo dục là quốc sách hàng đầu và nhiệm vụ trung tâm của giáo dục là nângcao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần đưa đất nước ta trởthành một nước công nghiệp trong vài thập kỷ tới

- Văn hoá: Văn hoá là đặc trưng cơ bản để phân biệt con người với cácloài khác, nhưng văn hoá là một hiện tượng phức tạp và đa nghĩa, văn hoá "làhoạt động sáng tạo tích cực của con người (cá thể, nhóm xã hội, giai cấp, dântộc, xã hội nói chung) thực hiện trong các lĩnh vực sản xuất vật chất và tinhthần, nhằm nắm bắt và khai thác thế giới, quá trình này sẽ sản xuất, bảo quản,phân phối, trao đổi và tiêu thụ những giá trị vật chất và tinh thần mang ý

nghĩa xã hội, đồng thời là một tổng hợp chính những giá trị đã vật thể hoáhoạt động sáng tạo đó của con người" [1,tr.29] Như vậy, văn hoá "là biểuhiện của phương thức sống của con người, là tổng hoà mọi giá trị người" [72,tr.32].

Sáng tạo là thuộc tính bản chất của con người, do đó, trong mọi điềukiện, hoàn cảnh, con người, nhất là nhân dân lao động luôn là chủ thể đíchthực của các giá trị văn hoá Nhưng con người luôn luôn tồn tại và sáng tạotrong những cộng đồng cụ thể Chính thông qua sự phát triển của cộng đồng

mà văn hóa được bảo vệ, phát triển và truyền đạt từ thế hệ này qua thế hệkhác Đồng thời, không một cộng đồng nào lại hoàn toàn cô lập với bênngoài, sự tác động qua lại và ảnh hưởng lẫn nhau giữa các nền văn hoá là mộtquy luật khách quan, nhất là khi mà nhân loại đã ở trình độ phát triển cao nhưngày nay Vì vậy, từ đây luôn nảy sinh vấn đề tương quan giữa nhân tố bêntrong và nhân tố bên ngoài, giữa giao lưu hội nhập với giữ gìn bản sắc dân tộctrong quá trình phát triển Mỗi cộng đồng dân cư muốn tồn tại thì phải chuẩn

bị cho mình những thế hệ kế tục Văn hoá, với các nội dung và chức năng đadạng của mình, chính là tài sản thừa kế mà các thế hệ của một cộng đồng đểlại cho các thế hệ sau, là cơ sở để các thế hệ sau ấy phát triển tiếp tục, làphương thức tồn tại và phát triển của cộng đồng Nếu thừa nhận dân cư làtrường ảnh hưởng của con người, của cá nhân, thì đặc trưng quan trọng nhấtphải khẳng định là trường văn hoá Tất nhiên ở đây chỉ xem xét những nộidung văn hoá mang tính vật chất, gắn với dân cư như là yếu tố của tồn tại xãhội Văn hoá, vì thế, cần được coi là một biểu hiện về chất của dân cư

Hai mặt số lượng và chất lượng tác động một cách biện chứng với nhau,quy định lẫn nhau, góp phần làm nên sự mạnh, yếu của yếu tố dân cư trongquan hệ với các yếu tố khác của tồn tại xã hội Mỗi yếu tố trong hai mặt trênlại là một hệ thống gồm các thành tố tác động thường xuyên và quy định lẫnnhau, góp phần quyết định vị trí, vai trò của từng mặt trong yếu tố dân cư Để