Vận dụng một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực trong giờ học tác phẩm tự sự dân gian theo định hướng phát triển năng lực

Chuyển đổi mục tiêu cũng đồng nghĩa với việc thay đổi cách thức thực hiện, và một trong những yêu cầu cấp bách cần thực hiện ngay trong mỗi nhà trường mỗi giáo viên chính là chuyển đổi t

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

1 Lời giới thiệu:

Giáo dục Việt Nam trong những năm gần đây đang có bước chuyển mạnh mẽ

để có thể theo kịp sự vận động và phát triển của xã hội, thời đại, từng bước hội nhập vàxóa bỏ khoảng cách với các nền giáo dục tiên tiến trên thế giới Trong xu hướng đó, sự

chuyển đổi từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học được xem là đột phá quan trọng nhất Chuyển đổi mục tiêu cũng đồng nghĩa

với việc thay đổi cách thức thực hiện, và một trong những yêu cầu cấp bách cần thực

hiện ngay trong mỗi nhà trường mỗi giáo viên chính là chuyển đổi từ phương pháp dạy học theo lối truyền thụ một chiều sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất Đồng thời cũng chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trí nhớ sang kiểm tra đánh giá năng lực vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề coi trọng cả kiểm tra đánh giá kết quả học tập với kiểm tra đánh giá trong quá trình học tập để tác động kịp thời nhằm nâng cao chất lượng của các hoạt động dạy học.

Bước vào nghề dạy học vào thời điểm môn Văn cũng như nhiều môn học phổthông đang dần phải đổi mới, chuyển biến để đáp ứng những mục tiêu giáo dục ngàycàng cao trong tình hình mới, tôi cùng nhiều giáo viên trong nghề luôn đứng trướcnhững câu hỏi lớn về phương pháp, kĩ thuật dạy học Phải làm sao để giờ giảng hay,hấp dẫn, phải làm sao để đáp ứng yêu cầu của các kì thi đang dần đổi mới theo địnhhướng phát triển năng lực người học, phải làm sao để phù hợp với đối tượng học sinhkhông còn bằng lòng ngồi nghe “giảng đạo” như bao thế hệ chúng tôi ngày trước

Đổi mới phương pháp là con đường duy nhất nhưng đổi mới như thế nào, đổimới ra sao để vừa phù hợp với định hướng, mục tiêu mới của giáo dục, vừa không làmmất đi cái hay, cái đẹp vốn có của môn Văn quả là một câu hỏi không dễ trả lời.Chúng tôi đã cùng tiến hành rất nhiều giờ học đổi mới phương pháp, cá nhân có, tậpthể có nhưng điều lớn nhất tôi rút ra được chính là: một phương pháp tối ưu cho mọigiờ học có lẽ là không có Vì thế, người giáo viên cần có sự vận dụng linh hoạt, phùhợp với từng bài học, từng đối tượng Một sự vận dụng máy móc, khiên cưỡng sẽ dẫntới hệ quả ngược, mục tiêu chẳng những không đạt được mà bài học còn bị phá nát,học sinh hoàn toàn không tìm thấy cảm xúc thực sự với tác phẩm

Dạy học tích cực là một trong những phương pháp được áp dụng phổ biến nhấttrong các hoạt động đổi mới phương pháp dạy học hiện nay Dạy học tích cực đang tạo

ra sự thay đổi trong cách dạy và học ngữ văn Các phương pháp và kĩ thuật dạy họctích cực đã tỏ ra khá hiệu quả trong việc kích thích khả năng tự học, tính chủ độngsáng tạo của học sinh Những giờ học đã bớt đi sự nhàm chán, đơn điệu, học sinhkhông còn cảm thấy chán nản mỗi khi bước vào giờ học, học sinh thực sự được thamgia vào bài học một cách chủ động

Nhìn lại việc dạy học mảng văn học dân gian tại nhà trường phổ thông trong những năm qua:

Văn học dân gian chính là một di sản tinh thần quý giá mà cha ông bao đời đãtích lũy và để lại cho chúng ta, đó là một bộ phận không thể thiếu cấu thành nền vănhọc Việt Nam Trong chương trình ngữ văn phổ thông, văn học dân gian được dànhmột thời lượng đáng kể, điều đó cho thấy từ lâu văn học dân gian đã được chú ý

Tuy vậy, việc dạy học tác phẩm dân gian trong nhà trưởng phổ thông đang cónhững tồn tại khiến cho học sinh không hứng thú nhiều với mảng văn học này Có mộtthực tế phải thừa nhận là chúng ta phần lớn đang sử dụng cách tiếp cận tác phẩm vănhọc viết để tìm hiểu tác phẩm dân gian Chúng ta chưa trả văn học dân gian về đúngbản chất của nó, vì vậy học sinh tiếp cận tác phẩm dân gian mà không khác gì tiếp cậntác phẩm văn học viết Chúng ta thường đổ lỗi cho việc học sinh sống trong thời đạicông nghệ cao, không còn hững thú với những tác phẩm đã quá xa về thời gian và vănhóa, nhưng theo tôi đó là một quan niệm hoàn toàn sai, nếu học sinh được học tácphẩm dân gian đúng đặc trưng, với phương pháp phù hợp, các em hoàn toàn có thểhứng thú với tác phẩm dân gian, yêu thích và trân trọng các sáng tác của cha ông Sựchán nản của học sinh phàn nhiều bắt nguồn từ lối học thụ động, giảng dạy xuôi chiều,giáo viên áp đặt mà không bày cách để học sinh khám phá tác phẩm

Vậy có con đường nào để trả lại cho các tác phẩm dân gian cách tiếp cận đúngđắn, để giá trị của văn học dân gian có thể thực sự được sống lại trong tâm hồn, trí tuệcủa học sinh, đó chính là những câu hỏi mà người viết luôn băn khoăn trong nhiềunăm đứng lớp Và cũng qua thực tiễn nhiều năm thử áp dụng các phương pháp và kĩthuật dạy học, người viết nhận thấy đây là một hướng đi đúng đắn, phù hợp, khả quannhất tính tới thời điểm hiện tại

Đó là lí do người viết lựa chọn đề tài: “Vận dụng một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực trong giờ học tác phẩm tự sự dân gian theo định hướng phát triển năng lực” nhằm gợi mở một hướng đi giúp học sinh chủ động tích cực trong

việc tiếp cận tác phẩm tự sự dân gian Vận dụng phương pháp và kĩ thuật dạy học tíchcực không có nghĩa là hoàn toàn thay thế các kĩ thuật dạy học truyền thống mà vẫn cầntận dụng và phát huy những ưu điểm từ phương pháp dạy học truyền thống Đây cũng

là sai lầm của một số giáo viên, quá sa đà vào các kĩ thuật mới mà quên đi mục tiêu cốtlõi của một giờ học văn, làm mất đi tính chất văn chương Bởi suy cho cùng phươngpháp hay kĩ thuật nào đi chăng nữa mục đích cuối cùng là cần tạo ra sự hứng thú thực

sự, khiến học sinh cảm nhận được cái hay cái đẹp của tác phẩm

Môn Ngữ văn lớp 10 cơ bản, cụ thể là các văn bản tự sự dân gian

Sáng kiến cũng có thể được sử dụng làm công cụ tham khảo để xây dựng các giờhọc môn Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực

6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: ngày 23 tháng 09

năm 2019 bắt đầu áp dụng sáng kiến

7 Mô tả bản chất của sáng kiến:

Về nội dung của sáng kiến:

Một số vấn đề lí luận chung:

Những năng lực cần hình thành trong môn Ngữ Văn theo định hướng phát triển năng lực:

Môn Ngữ văn được coi là môn học có vai trò rất quan trọng đối với việc địnhhướng phát triển năng lực học sinh Bởi dạy văn là khám phá cái hay, cái đẹp từ nhữngtác phẩm văn chương nhằm khơi dậy, hình thành và phát triển nhân cách cho học sinh,bồi dưỡng cho các em tri thức hiểu biết và làm phong phú đời sống tâm hồn, hướngcác em tới Chân – Thiện -Mĩ – những giá trị đích thực của cuộc sống.

Năng lực là sự kết hợp một cách linh hoạt và có tổ chức kiến thức, kĩ năng vớithái độ, tình cảm, giá trị, động cơ cá nhân, nhằm đáp ứng hiệu quả một yêu cầu phứchợp của hoạt động trong bối cảnh nhất định Nói một cách dễ hiểu năng lực là khảnăng làm chủ và vận dụng hợp lý các kiến thức, kinh nghiệm, thái độ một cách cóhứng thú để hành động một cách có hiệu quả trong các tình huống đa dạng của cuộcsống

Dạy học Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực nghĩa là thông qua bộ môn,học sinh có khả năng kết hợp một cách linh hoạt kiến thức, kỹ năng với thái độ, tìnhcảm, động cơ cá nhân… nhằm đáp ứng hiệu quả một số yêu cầu phức hợp của hoạtđộng trong một số hoàn cảnh nhất định

Các năng lực cần hình thành cho học sinh trong dạy học Ngữ văn:

Trong định hướng phát triển CT GDPT sau 2015, môn Ngữ văn được coi làmôn học công cụ, theo đó, năng lực giao tiếp tiếng Việt và năng lực thưởng thức vănhọc/ cảm thụ thẩm mỹ là năng lực mang tính đặc thù của môn học; ngoài ra năng lực

tư duy sang tạo, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực hợp tác, năng lực tự quản bảnthân cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định nội dung dạy học của môn học

Có thể cụ thể hóa thành một số năng lực sau:

- Năng lực giải quyết vấn đề được đặt ra trong bài học về nội dung tư tưởng, nghệ thuật, từ đó phát hiện những vấn đề thực tiễn đời sống gợi ra từ tác phẩm

- Năng lực tưởng tượng và sáng tạo, nảy sinh những ý tưởng mới trong học tập, cuộc sống

- Năng lực hợp tác, phối hợp tương tác lẫn nhau để đạt tới mục tiêu chung của bài học

- Năng lực tự quản, tự làm chủ cảm xúc, điều chỉnh thái độ và hành vi

- Năng lực giao tiếp và sử dụng tiếng Việt, sử dụng linh hoạt vào các tình huống, phạm vi khác nhau của đời sống

- Năng lực thẩm mĩ, cảm nhận được cái hay cái đẹp của nghệ thuật và đời sống, bồi đắp tâm hồn phong phú và tinh tế.

Phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực theo định hướng phát triển năng lực người học:

Phương pháp dạy học tích cực ( PPDH tích cực ) là một thuật ngữ rút gọn,

được dùng ở nhiều nước để chỉ những phương pháp giáo dục , dạy học theo hướng

phát huy tính tích cực , chủ động , sáng tạo của người học PPDH tích cực hướng tới

việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, tức là tập kết vàphát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập kết vào phát huy tính tíchcực của người dạy , tuy nhiên để dạy học theo phương pháp tích cực thì thầy giáo phải

nỗ lực nhiều so với dạy theo phương pháp thụ động.

Kĩ thuật dạy học là những biện pháp, cách thức hành động của của giáo viên

và học sinh trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quátrình dạy học Các kĩ thuật dạy học là những đơn vị nhỏ nhất của phương pháp dạyhọc Các kĩ thuật dạy học tích cực chính là phương tiện để thực hiện các phương phápdạy học tích cực nêu trên

Vận dụng phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực trong giờ học tác phẩm tự sự dân gian:

Chương trình văn học dân gian trong SGK Ngữ văn lớp 10 (Ban cơ bản) hướngdẫn học sinh tiếp cận các thể loại tự sự dân gian:

- Sử thi: Đoạn trích Chiến thắng Mtao - Mxây, thời lượng 2 tiết

- Truyền thuyết: Truyện An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy, thời lượng

2 tiết

- Truyện cổ tích: Tấm Cám, thời lượng 2 tiết

- Truyện cười: Tam đại con gà, Nhưng nó phải bằng hai mày, thời lượng 1 tiết.Vận dụng phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực trong giờ học tác phẩm vănhọc dân gian là áp dụng linh hoạt các phương pháp và kĩ thuật dạy học sao cho pháthuy tối đa tính chủ động sáng tạo của học sinh trong giờ học trên cơ sở đảm bảo tínhchất của môn học, tôn trọng đặc trưng từng tác phẩm và hướng tới hình thành các nănglực môn học theo đúng yêu cầu phát triển năng lực của bộ môn Ngữ văn đã trình bày ởtrên Đồng thời, dù vận dụng phương pháp và kĩ thuật nào, để thực sự thành công trongviệc hướng dẫn học sinh tiếp cận các tác phẩm dân gian, giáo viên cũng luôn cần lưu ýđến đặc trưng riêng của mảng văn học này:

- Cần đặt tác phẩm vào trong đúng môi trường Folklore giúp học sinh hiểu rõđặc trưng về tính tập thể, tính truyền miệng, tính diễn xướng (môi trường sống) củavăn học dân gian.

- Cần bám sát vào đặc trưng thi pháp của từng thể loại

- Cần bám sát văn bản ngôn từ nhưng tôn trọng tính dị bản của văn học dân gian

- Cần đặt tác phẩm vào trong phông nền văn hóa, lịch sử, xã hội mà tác phẩmsinh thành

Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực theo định hướng phát triển năng lực trong giờ học văn học dân gian:

Trong quá trình giảng dạy các tác phẩm văn học dân gian chương trình ngữ văn

10, tôi đã mạnh dạn áp dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực và nhậnthấy một số phương pháp và kĩ thuật sau tỏ ra khá hiệu quả trong việc nâng cao chấtlượng giờ học, tạo hứng thú cho học sinh, hướng tới mục đích hình thành năng lực chongười học:

Phương pháp đóng vai là phương pháp có thể sử dụng trong hầu hết các bài họctác phẩm tự sự dân gian bởi bản thân phương pháp này luôn tỏ ra hiệu quả với thể loại

tự sự nói chung Tác phẩm tự sự dân gian có một điểm rất thuận lợi để thực hiệnphương pháp đóng vai đó là cốt truyện và tình tiết thường đơn giản, không có diễnbiến nội tâm nhân vật mà hầu hết tập trung ở hành động và ngôn ngữ vì vậy học sinh

dễ dàng nhập vai và hoàn thành vai diễn của mình

Ví dụ:

Với bài học đoạn trích Chiến thắng Mtao - Mxây (Trích sử thi Đăm Săn),

trong điều kiện lớp học và giờ học tại lớp, giáo viên có thể sử dụng các hình thức đóngvai sau:

Nhập vai Hơ Nhị kể lại câu chuyện trong đoạn trích (GV có thể chia lớp thành

3 nhóm và yêu cầu mỗi nhóm kể lại một đoạn tình tiết trong đoạn trích học)

Đóng vai Đăm Săn và M Tao M xây diễn lại cảnh chiến đấu giữa hai tù trưởng,

có sự kết hợp lời người dẫn chuyện bên ngoài, lời của đám đông và lời thoại trực tiếpcủa hai nhân vật

Ngoài ra, nếu có điều kiện tổ chức ngoại khóa, giáo viên có thể định hướng họcsinh dựng lại những chi tiết hay đặc sắc của toàn bộ đoạn trích, có phục trang, phụkiện đầy đủ

Với bài học truyền thuyết Truyện An Dương Vương và Mị Châu- Trọng Thủy:

Ý tưởng giáo viên có thể định hướng:

Nhập vai các nhân vật trong câu chuyện kể lại truyền thuyết (GV chia lớp thành

3 nhóm, mỗi nhóm sẽ nhập vai một nhân vật:

Nhóm 1: Nhập vai An Dương Vương kể lại việc xây thành, chế nỏ

Nhóm 2: Nhập vai Mị Châu kể lại việc Trọng Thủy lừa lấy mất nỏ thần

Nhóm 3: Nhập vai Trọng Thủy kể lại các tình tiết về kết cục của nhân vật

Đóng vai các nhân vật diễn lại một tình tiết của vở kịch Phần này giáo viên nêngiao nhiệm vụ trước giờ học để học sinh có thể chuẩn bị tốt hơn Giáo viên nên chủđộng định hướng các tình tiết để học sinh lựa chọn:

- Tình tiết về cuộc đối thoại của An Dương Vương với thần rùa vàng

- Tình tiết về việc Trọng Thủy lừa Mị Châu tiết lộ bí mật nỏ thần và lời thoạitrước khi Trọng Thủy cáo biệt

- Tình tiết về việc An Dương Vương dẫn Mị Châu chạy trốn và kết cục của hainhân vật

Diễn cảnh một phiên tòa giả tưởng trong đó có các bị cáo: Mị Châu, TrọngThủy, An Dương Vương sau khi An Dương Vương rẽ sóng theo rùa vàng xuống biển

vì để mất nước vào tay Triệu Đà Câu chuyện sẽ ngược dòng thời gian trở lại từ khi bắtđầu Đây cũng là một ý tưởng để học sinh tiếp cận sáng tạo tác phẩm

Với bài học truyện cổ tích Tấm Cám:

Học sinh sẽ rất hứng thú nếu được nhập vai vào chính các nhân vật đã rất quenthuộc với bản thân trong câu chuyện cổ tích này Giáo viên có thể định hướng học sinhthực hiện việc đóng vai theo một số gợi ý sau:

- Chia lớp thành các nhóm nhỏ, mỗi nhóm thực hiện việc nhập vai vào một nhânvật và kể lại một tình tiết của câu chuyện:

+ Nhóm 1: Nhập vai cá bống kể lại tình tiết Tấm bị lừa mất giỏ tép đến khi cá bống bị mẹ con Cám giết hại

+ Nhóm 2: Nhập vai gà trống kể lại tình tiết từ khi Tấm tìm xương cá bống đến khi Tấm thử hài và thành vợ vua

+ Nhóm 3: Nhập vai linh hồn của Tấm kể lại tình tiết Tấm bị mẹ con Cám hãm hại sau khi trở thành vợ vua

- Đóng một hoạt cảnh ngắn về một sự kiện hoặc tình tiết quan trọng trong câu chuyện:

+ Hoạt cảnh khi Tấm ở nhà bị mẹ con Cám đối xử bất công

+ Hoạt cảnh Tấm đi dự hội và thử giày

+ Hoạt cảnh Tấm từ trong quả thị hiện ra và đoàn tụ với vua…

Với bài học truyện cười Tam đại con gà, Nhưng nó phải bằng hai mày:

Đây là hai truyện cười có dung lượng ngắn gọn, nhân vật ít, tình tiết bất ngờ,giáo viên có thể cho dựng lại toàn bộ câu chuyện bằng một vở kịch ngắn Do thờilượng cho 2 truyện ngắn này chỉ là 1 tiết, giáo viên có thể chia lớp thành hai nhóm vàyêu cầu mỗi nhóm dựng một hoạt cảnh, việc chuẩn bị nên được giao từ giờ học trước

đó và giới hạn thời gian

Phương pháp dạy học nhóm:

Dạy học nhóm còn được gọi bằng những tên khác nhau như: Dạy học hợp tác,Dạy học theo nhóm nhỏ, trong đó HS của một lớp học được chia thành các nhóm nhỏ,trong khoảng thời gian giới hạn, mỗi nhóm tự lực hoàn thành các nhiệm vụ học tậptrên cơ sở phân công và hợp tác làm việc Kết quả làm việc của nhóm sau đó đượctrình bày và đánh giá trước toàn lớp

Dạy học nhóm nếu được tổ chức tốt sẽ phát huy được tính tích cực, tính tráchnhiệm; phát triển năng lực cộng tác làm việc và năng lực giao tiếp của HS

Trong phần trình bày phương pháp đóng vai trên đây, chúng ta có thể thấy khithực hiện hoạt động đóng vai, học sinh đã tham gia vào hoạt động nhóm, phương phápđóng vai và phương pháp dạy học nhóm đã kết hợp với nhau trong cũng một hoạt độngchiếm lĩnh tri thức

Ngoài các hoạt động nhóm theo hình thức đóng vai như trên, trong giờ học tự

sự dân gian, còn rất nhiều các nội dung khác mà giáo viên có thể giao nhiệm vụ theonhóm

Trong giờ học truyện cổ tích Tấm Cám, giáo viên có thể chia nhóm để các em

cũng thảo luận về một số hình ảnh có tính thẩm mĩ cao của truyện như: Hình ảnh chiếchài, hình ảnh trầu têm cánh phượng, hình ảnh quả thị…

Phương pháp giải quyết vấn đề

Dạy học (DH) phát hiện và giải quyết vấn đề (GQVĐ) là PPDH đặt ra trước HScác vấn đề nhận thức có chứa đựng mâu thuẫn giữa cái đã biết và cái chưa biết, chuyển

HS vào tình huống có vấn đề , kích thích họ tự lực, chủ động và có nhu cầu mongmuốn giải quyết vấn đề

Hay: Em hãy lí giải tại sao: nàng Mị Châu bị thần rùa vàng kết tội nhưng khichết máu của nàng lại hóa thành châu ngọc

Trong giờ học truyện cười Tam đại con gà, Nhưng nó phải bằng hai mày, giáo

viên có thể đặt học sinh vào tình huống:

Nếu em rơi vào tình huống giống như nhân vật thầy đồ trong câu chuyện, em sẽ

xử lí như thế nào?

Hiện tượng được đề cập đến trong truyện cười Nhưng nó phải bằng hai mày cócòn phổ biến trong cuộc sống hiện nay không Nếu rơi vào tình huống như hai nhânvật Cải và Ngô, các em sẽ giải quyết thế nào?

Phương pháp trò chơi

Phương pháp trò chơi là phương pháp tổ chức cho HS tìm hiểu một vấn đề haythể nghiệm những hành động, những thái độ, những việc làm thông qua một trò chơinào đó

Trò chơi phải dễ tổ chức và thực hiện, phải phù hợp với chủ đề bài học, với đặcđiểm và trình độ HS, với quỹ thời gian, với hoàn cảnh, điều kiện thực tế của lớp học,đồng thời phải không gây nguy hiểm cho HS Sau khi chơi, giáo viên cần cho HS thảoluận để nhận ra ý nghĩa giáo dục của trò chơi

Ví dụ:

Trong giờ học đoạn trích Chiến thắng Mtao - Mxây, giáo viên có thể tổ chức

trò chơi kể tên đồ vật xuất hiện trong nhà chàng tù trưởng Đăm Săn

Thời gian trong khoảng 1 phút, các đội chơi không được sử dụng SGK mà phảighi lại theo trí nhớ, đội nào kể được nhiều hơn sẽ giành chiến thắng Trò chơi này đơngiản, dễ thực hiện nhưng đem lại hiệu quả cao vì trong quá trình kể lại đó, học sinh sẽghi nhớ những vật dụng gắn với đời sống của cộng đồng Ê đê, đó cũng là cách để giáoviên giúp học sinh sống lại những giá trị văn hóa trong tác phẩm

Trong giờ học Truyền thuyết Truyện An Dương Vương và Mị Châu, Trọng Thủy, giáo viên có thể tổ chức trò chơi giải ô chữ Trò chơi giải ô chữ này có thể xây

dựng trên chủ đề có liên quan đến nhà nước Văn Lang, Âu Lạc, các vua hung và lịch

sử văn hóa hình thành các cộng đồng Việt Nam Trò chơi giải ô chữ có thể sử dụng ởphần khởi động bài học

Trong giờ học truyện cổ tích Tấm Cám, giáo viên có thể tổ chức trò chơi ghép tranh

theo trình tự của câu chuyện

Dạy học theo dự án ( Phương pháp dự án)

Dạy học theo dự án còn gọi là phương pháp dự án, trong đó HS thực hiện mộtnhiệm vụ học tập phức hợp, gắn với thực tiễn, kết hợp lí thuyết với thực hành Nhiệm

vụ này được người học thực hiện với tính tự lực cao, từ việc lập kế hoạch đến việcthực hiện và đánh giá kết quả thực hiện dự án Hình thức làm việc chủ yếu là theonhóm Kết quả dự án là những sản phẩm hành động có thể giới thiệu được Các dự ánhọc tập cần góp phần gắn việc học tập trong nhà trường với thực tiễn đời sống, xã hội;

có sự kết hợp giữa nghiên cứu lí thuyết và vận dụng lí thuyết vào hoạt động thực tiễn,thực hành

Gợi ý một số dự án có thể tiến hành khi học phần tác phẩm tự sự dân gian:

- Tìm hiểu các yếu tố lịch sử, văn hóa cộng đồng trong các tác phẩm tự sự dângian: Sử thi Đăm Săn, Truyền thuyết truyện An Dương Vương và Mị Châu - TrọngThủy, truyện cổ tích Tấm Cám

- Chuyên đề so sánh hình tượng người anh hùng trong sử thu Đăm Săn, Ô-đi-xê

và Ramayana

- Truyền thuyết Truyện An Dương Vương và Mị Châu, Trọng Thủy – sự hìnhthành chuỗi truyền thuyết và những di tích, lễ hội liên quan.

- Tìm hiểu đặc trưng thi pháp truyện cổ tích quan việc tìm hiểu truyện cổ tíchTấm Cám

- Tiếng cười dân gian và vẻ đẹp của người bình dân qua truyện cười dân gianViệt Nam

Một số kĩ thuật dạy học tích cực :

Các kĩ thuật dạy học tích cực sẽ là những hoạt động cụ thể để hiện thực hóa cácphương pháp dạy học tích cực đã nêu trên

Kĩ thuật "Khăn trải bàn"

Là kĩ thuật tổ chức hoạt động học tập mang tính hợp tác kết hợp giữa hoạt động

cá nhân và nhóm nhằm kích thích, thúc đẩy sự tham gia tích cực, tăng cường tính độclập, trách nhiệm cuả cá nhân HS, phát triển mô hình hợp tác giữa các HS

- Thực hiện kĩ thuật “ Khăn phủ bàn” qua 2 giai đoạn:

+ Giai đoạn HS hoạt động độc lập: Các thành viên trong nhóm ngồi vào vị trí nhưhình vẽ, hoạt động tư duy tập trung vào câu hỏi (hoặc chủ đề, ), sau đó trìnhbày ý kiến của bản thân vào ô quy định trong “khăn phủ bàn” độc lập tươngđối với các thành viên khác

+ Giai đoạn HS hoạt động tương tác: Các thành viên chia sẻ và thảo luận các câutrả lời, sau đó viết ý kiến chung của cả nhóm vào ô giữa tấm khăn phủ bàn

Ví dụ:

Kĩ thuật này có thể sử dụng rất hiệu quả cho phương pháp hoạt động nhóm

Trong bài học truyền thuyết Truyện An Dương Vương và Mị Châu – Trọng Thủy, giáo viên có thể thực hiện kĩ thuật khăn trải bản và yêu cầu học sinh chia nhóm

sau đó đưa ra vấn đề cần bàn luận:

- Ý kiến của em về những hình phạt dân gian dành cho nhân vật An DươngVương, Mị Châu, Trọng Thủy

- Em hãy nêu cách hiểu về chi tiết ngọc trai, nước giếng

Kĩ thuật "Động não"

Thế nào là kĩ thuật "Động não"?

Động não (công não) là một kỹ thuật nhằm huy động những tư tưởng mới mẻ,độc đáo về một chủ đề của các thành viên trong thảo luận Các thành viên được cổ vũtham gia một cách tích cực, không hạn chế các ý tưởng (nhằm tạo ra "cơn lốc” các ýtưởng) Kỹ thuật động não do Alex Osborn (Mỹ) phát triển, dựa trên một kỹ thuậttruyền thống từ Ấn độ

Quy tắc của động não

- Không đánh giá và phê phán trong quá trình thu thập ý tưởng của các thành viên;

- Liên hệ với những ý tưởng đã được trình bày;

- Khuyến khích số lượng các ý tưởng;

- Cho phép sự tưởng tượng và liên tưởng

Các bước tiến hành:

1 Người điều phối dẫn nhập vào chủ đề và xác định rõ một vấn đề;

2 Các thành viên đưa ra những ý kiến của mình: trong khi thu thập ý kiến, khôngđánh giá, nhận xét Mục đích là huy động nhiều ý kiến tiếp nối nhau;

3 Kết thúc việc đưa ra ý kiến;

- Dùng trong giai đoạn nhập đề vào một chủ đề;

- Tìm các phương án giải quyết vấn đề;

- Thu thập các khả năng lựa chọn và ý nghĩ khác nhau

Ví dụ:

Để khởi động bài học đoạn trích Chiến thắng Mtao - Mxây giáo viên cho học

sinh xem trích đoạn phim hoạt hình Chiến thắng Mtao- Mxây, sau đó yêu cầu học sinhliệt kê các hình ảnh thể hiện nét đặc trưng trong văn hóa của người Ê Đê xuất hiệntrong vi - deo, cuối cùng nêu cảm nhận khi xem vi - deo Giáo viên có thể chia nhóm,xem nhóm nào trả lời nhanh nhất, kể được nhiều hình ảnh nhất sẽ là nhóm thắng cuộc

Từ đó dẫn vào bài học

Để khởi động bài học truyện cổ tích Tấm Cám, giáo viên cho học sinh chơi trò

chơi ghép tranh (mỗi miếng ghép là một câu hỏi có liên quan đến các bài học trước đó)

để tìm ra miếng ghép cuối cùng là hình ảnh quả thị, sau đó dẫn nhập vào bài học Tròchơi vừa tạo ra không khí, vừa giúp học sinh động não để bắt đầu tìm hiểu văn bản

17

Hình ảnh minh họa kĩ thuật Khởi động trong giờ học tác phẩm truyện cổ tích TấmCám qua trò chơi ghép tranh

Kĩ thuật "Lược đồ tư duy":

Lược đồ tư duy (còn được gọi là bản đồ khái niệm) là một sơ đồ nhằm trình bàymột cách rõ ràng những ý tưởng mang tính kế hoạch hay kết quả làm việc của cá nhânhay nhóm về một chủ đề Lược đồ tư duy có thể được viết trên giấy, trên bản trong,trên bảng hay thực hiện trên máy tính

Cách làm:

- Viết tên chủ đề ở trung tâm, hay vẽ một hình ảnh phản ánh chủ đề

- Từ chủ đề trung tâm, vẽ các nhánh chính Trên mỗi nhánh chính viết một kháiniệm, phản ánh một nội dung lớn của chủ đề, viết bằng CHỮ IN HOA Nhánh

và chữ viết trên đó được vẽ và viết cùng một màu Nhánh chính đó được nối vớichủ đề trung tâm Chỉ sử dụng các thuật ngữ quan trọng để viết trên các nhánh

- Từ mỗi nhánh chính vẽ tiếp các nhánh phụ để viết tiếp những nội dung thuộcnhánh chính đó Các chữ trên nhánh phụ được viết bằng chữ in thường

- Tiếp tục như vậy ở các tầng phụ tiếp theo

Kĩ thuật lược đồ tư duy có thể sử dụng phù hợp với mọi bài học, trong quá trìnhtìm hiểu tri thức hoặc củng cố hệ thống hóa kiến thức đã học Giáo viên có thể hướngdẫn học sinh cách vẽ lược đồ sao cho đơn giản và hiệu quả Học sinh nên được chiatheo nhóm cho hoạt động này

Kĩ thuật "Chia sẻ nhóm đôi"

Chia sẻ nhóm đôi (Think, Pair, Share) là một kỹ thuật do giáo sư Frank Lymanđại học Maryland giới thiệu năm 1981 Kỹ thuật này giới thiệu hoạt động làm việcnhóm đôi, phát triển năng lực tư duy của từng cá nhân trong giải quyết vấn đề

Thực hiện:

- Giáo viên giới thiệu vấn đề, đặt câu hỏi mở, dành thời gian để học sinh suy nghĩ

- Sau đó học sinh thành lập nhóm đôi và chia sẻ ý tưởng, thảo luận, phân loại

- Nhóm đôi này lại chia sẻ tiếp với nhóm đôi khác hoặc với cả lớp

Ví dụ: Trong bài học truyền thuyết Truyện An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy giáo viên đặc ra tình huống giả định để học sinh thành lập nhóm đôi và thảo luận:

Trong phiên tòa xét xử Mị Châu, một bạn đóng vai công tố viên luận tội, một bạn đóng vai luật sư bào chữa, hãy đưa ra các lí lẽ để bảo vệ cho quan điểm của mình

Nhóm đôi sẽ nộp lại sản phẩm sau đó giáo viên có thể chia lớp thành hai nhóm lớnhơn cùng thảo luận về vấn đề trên Thiết nghĩ, giờ học sẽ rất sôi nổi và học sinh có cơhội bày tỏ quan điểm cá nhân của mình.

Kĩ thuật KWL

Là kĩ thuật dạy học nhằm tạo điều kiện cho người học nêu được những điều đãbiết liên quan đến chủ đề, những điều muốn biết về chủ đề trước khi học, và nhữngđiều đã học sau khi học

Dựa trên sơ đồ KWL, người học tự đánh giá được sự tiến bộ của mình trongviệc học, đồng thời Gv biết được kết quả học tập của người học, từ đó điều chỉnh việcdạy học cho hiệu quả

nhân vật An Dương Vương

K: Trước khi học truyền thuyết này, em đã biết gì về vua An Dương VươngW: Điều em muốn biết về nhân vật An Dương Vương khi học truyền thuyết AnDương Vương và Mị Châu, Trọng Thủy

L: Em học được gì từ câu chuyện của nhân vật An Dương Vương

Tương tự như vậy, giáo viên có thể áp dụng kĩ thuật này với việc tìm hiểu cácvấn đề khác của truyện

Kĩ thuật phòng tranh

Kĩ thuật này có thể sử dụng cho hoạt động cá nhân hoặc hoạt động nhóm

GV nêu câu hỏi/ vấn đề cho cả lớp hoặc cho các nhóm

Mỗi thành viên (hoạt động cá nhân) hoặc các nhóm (hoạt động nhóm) phác hoạnhững ý tưởng về cách giải quyết vấn đề trên một tờ bìa và dán lên tường xung quanhlớp học như một triển lãm tranh

HS cả lớp đi xem "triển lãm" và có thể có ý kiến bình luận hoặc bổ sung

ưu

Trong bài học Chiến thắng Mtao- Mxây, giáo viên có thể cho học sinh chia nhóm

vẽ hình ảnh chàng Đăm Săn trong tưởng tượng qua ngôn ngữ miêu tả của dân gian,sau đó sẽ trưng bày sản phẩm của các nhóm

Trong bài học truyền thuyết Truyện An Dương Vương và Mị Châu, Trọng Thủy giáo viên có thể chia lớp thành hai “phe”: một phe bảo vệ quan điểm Mị Châu

đáng trách, một phe bảo vệ quan điểm Mị Châu đáng thương, trình bày quan điểm củanhóm trên khổ giấy A0, sau đó có thể treo lên để từng nhóm thuyết trình

Kĩ thuật hỏi chuyên gia:

HS xung phong (hoặc theo sự phân công của GV) tạo thành các nhóm "chuyêngia" về một chủ đề nhất định

Các "chuyên gia" nghiên cứu và thảo luận với nhau về những tư liệu có liênquan đến chủ đề mình được phân công

Nhóm "chuyên gia" lên ngồi phía trên lớp học

Một em trưởng nhóm "chuyên gia" (hoặc GV) sẽ điều khiển buổi "tư vấn", mờicác bạn HS trong lớp đặt câu hỏi rồi mời "chuyên gia" giải đáp, trả lời.

Ví dụ:

Trong giờ học truyện cổ tích Tấm Cám, giáo viên có thể chia lớp thành ba

nhóm chuyên gia, mỗi nhóm sẽ đảm nhận một chủ đề được phân công: Nhóm 1: Tìmhiểu cuộc đời của Tấm khi còn ở nhà; Nhóm 2: Tìm hiểu cuộc đời cô Tấm từ khi Tấmlên làm hoàng hậu đến khi khung cửi bị đốt; Nhóm 3: Tìm hiểu cuộc đời cô Tấm từkhi hóa thân trong quả thị đến hết Khi tìm hiểu đến chặng nào trong cuộc đời củaTấm, nhóm chuyên gia sẽ có nhiệm vụ tư vấn giải đáp các câu hỏi liên quan

Kĩ thuật viết tích cực:

- Trong quá trình thuyết trình, GV đặt câu hỏi và dành thời gian cho HS tự doviết câu trả lời GV cũng có thể yêu cầu HS liệt kê ngắn gọn những gì các embiết về chủ đề đang học trong khoảng thời gian nhất định

- GV yêu cầu một vài HS chia sẻ nội dung mà các em đã viết trước lớp

Ví dụ: Khi củng cố bài học truyện cổ tích Tấm Cám, giáo viên có thể đưa ra

yêu cầu: Hãy dùng một câu văn để đưa ra nhận xét về kết thúc của truyện cổ tích TấmCám?

Khi học bài truyện cười Tam đại con gà, Nhưng nó phải bằng hai mày, giáo

viên có thể sử dụng kĩ thuật viết tích cực để yêu cầu học sinh bày tỏ thái độ của mìnhvới các nhân vật xuất hiện trong hai truyện cười

và cô đọng với các bạn cùng lớp Các câu hỏi cũng như các câu trả lời học sinh đưa ra

sẽ giúp củng cố quá trình học tập của các em và cho giáo viên thấy được các em đãhiểu vấn đề như thế nào

Kĩ thuật này có thể tiến hành như sau:

- Cuối tiết học (thậm chí giữa tiết học), giáo viên yêu cầu học sinh suy nghĩ, trảlời các câu hỏi sau: Điều quan trọng nhất các em học đuợc hôm nay là gì? Theocác em, vấn đề gì là quan trọng nhất mà chưa được giải đáp?

- Học sinh suy nghĩ và viết ra giấy Các câu hỏi của học sinh có thể dưới nhiềuhình thức khác nhau

- Mỗi học sinh trình bày trước lớp trong thời gian 1 phút về những điều các em

đã học được và những câu hỏi các em muốn được giải đáp hay những vấn đềcác em muốn được tiếp tục tìm hiểu thêm

Ví dụ:

Giữa tiết học truyện cổ tích Tấm Cám, giáo viên có thể yêu cầu học sinh thảo

luận nhanh câu hỏi: Trong truyện cổ tích, em có thường thấy những con người có sốphận nghèo khổ bất hạnh như Tấm không? Tại sao trong truyện cổ tích thường xuấthiện những nhân vật có hoàn cảnh như vậy?

Kết thúc giờ học truyện cười Tam đại con gà, Nhưng nó phải bằng hai mày,

giáo viên yêu cầu học sinh tổng kết nhanh những bài học em đã học được, liên hệ bàihọc trong truyện cười với những hiện tượng thường gặp trong đời sống hiện nay Sau

đó gọi một số học sinh trình bày trước lớp, mỗi học sinh có thời gian 1 phút

Thực nghiệm sư phạm:

Trong khuôn khổ của sáng kiến, xin được thực nghiệm sư phạm trên hai bàihọc: Truyền thuyết Truyện An Dương Vương và Mị Châu, Trọng Thủy và Truyện cổtích Tấm Cám.

Những vấn đề chung của thực nghiệm

Mục đích – yêu cầu của thực nghiệm

Thực nghiệm nhằm kiểm nghiệm sự phù hợp của những phương pháp và kĩthuật dạy học tích cực trong bài học truyền thuyết Truyện An Dương Vương và MịChâu, Trọng Thủy Qua việc thu nhận những thông tin phản hồi từ phía giáo viên vàhọc sinh về hiệu quả của hệ thống kĩ thuật dạy học tích cực, từ đó có những giải phápmới nhằm bổ sung, hoàn thiện, từng bước nâng cao chất lượng bài học và dạy học bộmôn

Thực nghiệm phải được tiến hành nghiêm túc theo các phương pháp – biện pháp

đã để ra để kiểm tra, đánh giá chính xác hiệu quả của chúng Qua đó có những điềuchỉnh, bổ sung thích hợp

Đối tượng – địa bàn thực

nghiệm Đối tượng thực nghiệm

Đối tượng thực nghiệm là học sinh lớp đang học chương trình Ngữ văn 10 hệ cơbản (tập 1)

Địa bàn thực nghiệm

Địa bàn thực nghiệm tại các lớp 10 trường trung học phổ thông A

Thiết kế giáo án thực nghiệm:

GIÁO ÁN BÀI HỌC TRUYỆN AN DƯƠNG VƯƠNG VÀ MỊ CHÂU TRỌNG THỦY

- Qua việc tìm hiểu một tác phẩm cụ thể, nắm được đặc trưng của truyền thuyết

- Nhận thức được bài học giữ nước, nguyên nhân mất nước mà truyền thuyết nêu

ra qua những hình tượng và tình huống đặc sắc được dân gian sáng tạo nên

2 Kĩ năng:

- Rèn kĩ năng phân tích truyện dân gian, kĩ năng đọc hiểu truyền thuyết theo đúng đặc trưng của thể loại.

- Bước đầu hình thành kĩ năng tự nghiên cứu bài học

- Hình thành kĩ năng thuyết trình, kĩ năng lắng nghe, kĩ năng phân tích và nắm bắt thông tin

3 Thái độ:

- Tự hào về những giá trị văn học dân gian

- Bồi dưỡng lòng yêu nước, tự tôn dân tộc Nêu cao ý thức trách nhiệm công dân với Tổ quốc, ý thức cảnh giác trước những âm mưu của kẻ thù

- Thái độ chủ động, nghiêm túc, trách nhiệm trong học tập

4 Năng lực:

- Năng lực làm chủ và phát triển bản thân: tự học, giải quyết vấn đề, sáng tạo.

- Năng lực xã hội: giao tiếp, hợp tác.

- Năng lực công cụ: sử dụng ngôn ngữ.

- Năng lực thẩm mĩ: cảm nhận được cái hay, cái đẹp từ những sáng tạo nghệ

thuật trong tác phẩm, từ đó phát huy trí tưởng tượng, bồi đắp những cảm xúctinh tế, sự đồng cảm…

II Chuẩn bị bài học:

1 Phương pháp, kĩ thuật, phương tiện dạy học:

- Phương pháp: đóng vai, trò chơi nêu vấn đề, đàm thoại gợi mở, cặp đôi, thảoluận nhóm, học sinh thuyết trình về bài học Kĩ thuật khăn trải bàn, kĩ thuậtđộng não, kĩ thuật chia sẻ nhóm đôi, kĩ thuật phòng tranh, kĩ thuật viết tích cực,

kĩ thuật trình bày một phút…

- Phương tiện: sách giáo khoa ngữ văn 10 cơ bản, máy tính, máy chiếu, giấy A0,bút màu…

2 Dự kiến hoạt động của học sinh:

- Trước khi đến lớp, học sinh nghiên cứu trước bài học theo nhiệm vụ giáo viênphân công giờ trước, làm việc nhóm và chuẩn bị bài thuyết trình theo nhóm

Nhóm 1: Chuẩn bị tư liệu thuyết trình về cụm di tích Cổ Loa và các lễ hội liênquan

Nhóm 2: Chuẩn bị tranh vẽ minh họa cho nội dung của truyền thuyết