Phương pháp sử dung và xây dựng các loại biểu đồ trong dạy học địa lí kinh tế xã hội lớp 12 ở trung tâm GDTXDN tam đảo

Trong sách giáo khoa Địa lí kinh tế xã hội ở phổthông trung học, biểu đồ thường được sử dụng với các hình thức phong phú tạođiều kiện để học sinh dễ hiểu, dễ nhớ các kiến thức địa lí và

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Biểu đồ là cấu trúc đồ hoạ dùng để biểu hiện một cách trực quan số liệuthống kê về quá trình phát triển của một hiện tượng, mối quan hệ về thời gian vàkhông gian giữa các hiện tượng Trong sách giáo khoa Địa lí kinh tế xã hội ở phổthông trung học, biểu đồ thường được sử dụng với các hình thức phong phú tạođiều kiện để học sinh dễ hiểu, dễ nhớ các kiến thức địa lí và mối quan hệ giữa cácđối tượng, hiện tượng

Tuy nhiên, việc xây dựng và sử dụng biểu đồ của học sinh ở trường phổthông nói chung và Trung tâm GDTX&DN nói riêng còn yếu, chưa được chú trọngnhiều Biểu đồ phần lớn vẫn được coi là hình ảnh minh họa chưa được coi là nguồntri thức để học sinh khai thác, khám phá

Do đó việc hướng dẫn học sinh xây dựng và sử dụng các dạng biểu đồ trongmôn địa lí ở nhà trường phổ thông đã và dang được nhiều giáo viên địa lí quan tâm.Đặc biệt đối với chương trình địa lí 12, việc rèn cho các em có các kĩ năng vẽ vàkhai thác tri thức từ biểu đồ càng có ý nghĩa quan trọng, tạo cho các em nền tảngkiến thức để hoàn thiện chương trình phổ thông và chuẩn bị thi đại học Xuất phát

từ lí do trên tôi đã chọn đề tài: “Phương pháp sử dung và xây dựng các loại biểu

đồ trong dạy học địa lí kinh tế - xã hội lớp 12 ở Trung tâm GDTX&DN Tam Đảo”.

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn của phương pháp sử dụng và xâydựng biểu đồ trong dạy học Địa lí Kinh tế - xã hội nhằm đề xuất một số biện phápphương pháp sử dụng và xây dựng biểu đồ có hiệu quả trong dạy học Địa lí Kinh tế

- xã hội ở Trung tâm GDTX&DN Tam Đảo

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa hệ thống cơ sở lí luận của đề tài và các vấn đề liên quan

- Nghiên cứu, phân tích, khảo sát thực trạng sử dụng và xây dựng biểu đồtrong dạy học địa lí kinh tế xã hội ở Trung tâm GDTX&DN Tam Đảo

- Đề xuất một số biện pháp xây dựng và sử dụng biểu đồ nhằm nâng cao chấtlượng trong dạy học địa lí kinh tế xã hội lớp 12 ở Trung tâm GDTX&DN TamĐảo

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Phương pháp sử dụng và xây dựng biểu đồ trong dạy học Địa lí Kinh

tế - xã hội ở Trung tâm GDTX&DN Tam Đảo

4.2 Khách thể nghiên cứu

Phương pháp sử dụng và xây dựng biểu đồ trong dạy học địa lí KT - XH

5 Giả thuyết khoa học

Phương pháp sử dụng và xây dựng biểu đồ trong dạy học địa lí kinh tế xã hộilớp 12 ở Trung tâm GDTX&DN Tam Đảo những năm gần đây đã đạt được một số kếtquả tích cực, song vẫn còn những tồn tại và hạn chế nhất định khiến cho việc lĩnh hội trithức của học sinh và việc giảng dạy của giáo viên hiệu quả chưa cao Nếu áp dụng một

số phương pháp sử dụng và xây dựng biểu đồ do tác giả đề xuất sẽ góp phần nâng caohiệu quả trong việc dạy và học địa lí kinh tế xã hội ở Trung tâm

6 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

- Khảo sát thực trạng sử dụng và xây dựng biểu đồ trong dạy học địa lí kinh

tế xã hội ở Trung tâm GDTX&DN Tam Đảo trong năm học 2014- 2015

- Phạm vi nghiên cứu là học sinh lớp 12A và lớp 12B ở Trung tâmGDTX&DN Tam Đảo năm học 2014 - 2015

7 Phương pháp nghiên cứu

Quá trình thực hiện đề tài sử dụng kết hợp các nhóm phương pháp nghiên cứu:

7.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận

Phân tích sách báo, tài liệu nghiên cứu, tạp chí liên quan tới đề tài Phânloại, hệ thống hóa, khái quát hóa các nội dung về phương pháp xây dựng và sửdụng bản đồ trong dạy học địa lí kinh tế xã hội lớp 12

7.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp quan sát

Quan sát thu thập dữ liệu từ thực tiễn xây dựng và sử dụng biểu đồ trong dạyhọc địa lí kinh tế xã hội lớp 12

- Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi

Xây dựng các phiếu điều tra, bằng hệ thống câu hỏi để khảo sát các đốitượng: cán bộ quản lý, giáo viên chủ nhiệm lớp, tổ trưởng chuyên môn và một sốđối tượng có liên quan

- Phương pháp phân tích và tổng kết kinh nghiệm giáo dục

Tổng kết kinh nghiệm công tác xây dựng và sử dụng biểu đồ trong dạy họcđịa lí kinh tế xã hội trong dạy học địa lí 12 của giáo viên giảng dạy

7.3 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lý các số liệu thông qua

phiếu điều tra à thực nghiệm sư phạm.

8 Cấu trúc đề tài

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Khuyến nghị, Tài liệu tham khảo và Phụlục, đề tài được trình bày trong 3 chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về phương pháp sử dụng và xây dựng biểu đồ

trong dạy học Địa lí KT - XH lớp 12

Chương 2: Thực trạng sử dụng và xây dựng biểu đồ trong dạy học địa lí

KT-XH lớp 12 ở trung tâm GDTX&DN Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc

Chương 3: Phương pháp xây dựng biểu đồ trong dạy học Địa lí KT - XH

lớp 12

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG VÀ XÂY DỰNG BIỂU ĐỒ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ KINH TẾ XÃ HỘI LỚP

12 1.1 Quan niệm và các loại biểu đồ thường sử dụng trong dạy học Địa lý kinh tế - xã hội

1.1.1 Quan niệm về biểu đồ

Trước hết, theo từ điển Toán học thì “Biểu đồ là một phương tiện biểu diễn

sự phụ thuộc giữa các đối tượng” Theo từ điển của Pháp thì “Biểu đồ là một loại

đồ hoạ hoặc sơ đồ cho phép diễn tả quá trình phát triển của một hiện tượng, sự sosánh hai yếu tố hoặc sự sắp xếp tương đối của các bộ phận trong một tổng thể.”

Trong một số giáo trình Bản đồ học của nước ngoài và trong nước cũng có

đề cập đến biểu đồ và coi biểu đồ như là một phương tiện, một loại kí hiệu để biểuhiện trên bản đồ Đồ thị và biểu đồ phản ánh các số liệu thống kê khác nhau nhưdân số, diện tích đất canh tác, sản lượng lúa, …trên một lãnh thổ cụ thể Bởi vậychúng thường được sử dụng trên Bản đồ kinh tế - xã hội, trong các tập Át lát hoặcsách giáo khoa (SGK)

Từ những quan niệm trên có thể rút ra một số đặc điểm cơ bản sau của biểu đồ:

- Biểu đồ là một hình vẽ hoặc một cấu trúc đồ hoạ (chủ yếu dùng các kí hiệuhình học) để biểu hiện về lượng của hiện tượng, trong đó mặt lượng có mối quan hệchặt chẽ với mặt chất

- Biểu đồ biểu hiện mối quan hệ giữa các hiện tượng và các quá trình địa lý.Trong dạy học địa lý nói chung và Địa lý kinh tế - xã hội nói riêng thường

sử dụng rất nhiều số liệu thống kê về quá trình phát triển của hiện tượng, độnglực và mối quan hệ giữa các hiện tượng tự nhiên, kinh tế - xã hội Do đó, việctrực quan hoá số liệu thống kê thành các loại biểu đồ trong dạy học địa lý là rấtcần thiết để lĩnh hội kiến thức dễ hơn và làm tăng hứng thú học tập cho các em

1.1.2 Ý nghĩa và vai trò của biểu đồ trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT

Biểu đồ trong giảng dạy Địa lí kinh tế xã hội THPT có vai trò to lớn đếnviệc nâng cao chất lượng dạy học địa lí Biểu đồ là phương tiện trực quan các sốliệu thống kê nên cần hướng dẫn cho học sinh khai thác nguồn kiến thức ẩn giấu

trong biểu đồ Đồng thời trong quá trình sử dụng ngoài việc học sinh dùng để khaithác kiến thức thì biểu đồ còn là phương tiện trực quan để HS rèn luyện kĩ năng:

Xử lí và phân tích số liệu thống kê

- Biểu đồ là phương tiện để học sinh khai thác tri thức

Trong quá trình giảng dạy địa lí kinh tế xã hội, nếu chỉ sử dụng các số liệuthống kê đơn thuần để minh họa thì bài học sẽ trở nên khô khan, khó nhớ, khó hiểunhất là đối với bảng số liệu thống kê phức tạp Chính vì vậy việc cụ thể hóa và trựcquan hóa các số liệu thống kê thành các dạng biểu đồ rồi từ các biểu đồ giáo viênhướng dẫn học sinh phân tích rồi rút ra các kiến thức địa lí Do vậy biểu đồ đã trởthành nguồn tri thức, một phương tiện trực quan có tác dụng minh họa các hiệntượng địa lí về mặt số lượng

- Biểu đồ là phương tiện để học sinh rèn luyện kĩ năng

Trong quá trình dạy học việc rèn luyện cho học sinh những kí năng, kĩ xảo làrất quan trọng Việc hình thành và rèn luyên kĩ năng địa lí không tách rời mà gắnliền với việc hình thành kiến thức Nếu học sinh tích cực tham gia vào làm việc vớiSGK, làm việc với các hình minh họa, các lược đồ, biểu đồ để từ đó khai thác cáckiến thức khác nhau và như vậy các kĩ năng của học sinh được rèn luyện Việc họcsinh hoàn thiện các câu hỏi, bài tập ở nhà sẽ có tác dụng tốt để củng cố các kiếnthức đã học trên lớp Đồng thời có tác dụng tích cực củng cố, rèn luyện kĩ năng làmviệc với biểu đồ của học sinh

1.1.3 Các loại biểu đồ

Trên thực tế có nhiều cách phân loại biểu đồ khác nhau như: phân loại theobản chất, phân loại theo nội dung, hình thức,…của các sự vật, hiện tượng địa lý

1.1.3.1 Phân loại theo bản chất của sự vật, hiện tượng địa lý

Phân loại theo kiểu này bao gồm: biểu đồ động thái, biểu đồ cơ cấu, biểu đồ

so sánh, biểu đồ mối quan hệ…

- Biểu đồ động thái

Biểu đồ động thái là loại biểu đồ biểu hiện trực quan các số liệu thống kê vềquá trình phát triển, tốc độ phát triển, sự thay đổi cơ cấu của hiện tượng địa lý theothời gian Bao gồm các hình thức sau:

+ Biểu đồ theo đường:

Ví dụ1: Hình 1.1 Biểu đồ thể hiện sự gia tăng dân số của nước ta

1985 1990 1995 2000 2005 Năm

0 5 10 15 20 25 30 35 40 45

Hình 1.4 Biểu đồ kết hợp thể hiện diện tích và sản lượng lương thực có hạt

của nước ta giai đoạn 1990 – 2006

Triệu tấn

+ Biểu đồ hình cột:

Ví dụ 5:

Hình 1.5 Biểu đồ thể hiện sản lượng thủy sản của nước ta, giai đoạn

1990 – 2005

0 500

+ Biểu đồ hình cột:

Ví dụ 7:

Hình 1.7 Biểu đồ thể hiện bình quân lương thực có hạt theo đầu người của

cả nước,đồng bằng sông Hồng, Đồng bằng sông Cửu Long

0 200 400 600 800 1000 1200

Năm kg/người

Cả nước Đồng bằng sông Hồng Đồng bằng sông Cửu Long

+ Biểu đồ kết hợp hình cột với đường:

+ Biểu đồ miền:

- Biểu đồ cơ cấu

Biểu đồ cơ cấu dùng để biểu hiện kết cấu của hiện tượng, cụ thể là biểu hiệncác thành phần trong tổng thể, do đó thường sử dụng các hình thức như: biểu đồhình tròn, hình vuông, hình cột…

- Biểu đồ biểu hiện tỉ trọng của một thành phần trong tổng thể, có các dạngsau:

+ Biểu đồ hình tròn:

Ví dụ 8:

Hình 1.8 Biểu đồ cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp theo giá thực tế phân

theo nhóm ngành năm 2005

11.2 5.6

83.2

Công nghiệp chế biến Công nghiệp sản xuất phân phối điện, khí đốt Công nghiệp khai thác

+ Biểu đồ hình vuông:

Ví dụ 9:

Hình 1.9 Biểu đồ thể hiện tỉ trọng của ngành VN nhẹ - thực phẩm trong cơ

cấu công nghiệp

- Biểu đồ biểu hiện tỉ trọng của nhiều thành phần trong tổng thể, có các dạngsau:

0 10000

- Biểu đồ so sánh

Biểu đồ so sánh dùng để so sánh các hiện tượng địa lý kinh tế - xã hội nàyvới các hiện tượng địa lý kinh tế - xã hội khác, hình thức biểu hiện rất phong phú,

có thể dùng biểu đồ hình tròn, biểu đồ hình vuông, hình cột hay biểu đồ miền, biểu

đồ theo đường,…để so sánh các hiện tượng địa lý kinh tế - xã hội

- Biểu đồ so sánh các hiện tượng cùng loại:

+ Biểu đồ hình tròn:

+ Biểu đồ hình vuông:

+ Biểu đồ hình quạt:

Ví dụ 14:

Hình 1.14 Biểu đồ thể hiện cán cân xuất nhập khẩu ngành ngoại thương

nước ta năm 1995 - 2001

+ Biểu

đồ cộtđơn:

Ví dụ: tỉ

lệ giatăngdân số hàng năm của nước ta

+ Biểu đồ cột đơn gộp nhóm:

Ví dụ:

Biểu đồ so sánh SL LT bình quân của ĐBSH, ĐBSCL và cả nước (VD 7)

- Biểu đồ so sánh các hiện tượng ở các không gian khác nhau:

+ Biểu đồ cột đơn:

H

ình 1.15 Biểu đồ thể hiện tình trạng thất nghiệp của lực lượng lao động trong độ

tuổi tại khu vực thành thị nước ta phân theo vùng năm 2001

+ Biểu đồ cột đơn gộp nhóm:

Vớ dụ: Biểu đồ thể hiện sản lượng thủy sản của nước ta, giai đoạn 1990 –2005(VD5)

+ Biểu đồ cột chồng:

Vớ dụ: Biểu đồ tình trạng việc làm ở nớc ta ở các khu vực thành thị, nôngthôn năm 2001(VD 11)

- Biểu đồ biểu hiện mối quan hệ

Trong cỏc loại biểu đồ trờn thỡ mỗi loại biểu đồ biểu hiện một mối quan hệnhất định nhưng nhỡn chung cú hai loại chớnh là: Biểu đồ biểu hiện mối quan hệ củacỏc hiện tượng theo thời gian và biểu đồ biểu hiện mối quan hệ của cỏc hiện tượng

ở cỏc khụng gian khỏc nhau

- Biểu đồ biểu hiện mối quan hệ của cỏc hiện tượng theo thời gian:

+ Biểu đồ theo đường:

Vớ dụ: Biểu đồ thể hiện diện tớch và sản lượng lỳa (ở vớ dụ 3)

cả ba nguồn số liệu thống kờ

+ Biểu đồ đặt trờn cỏc bản đồ (bản đồ biểu đồ): Cỏc loại biểu đồ này đượcđặt ở cỏc vị trớ, lónh thổ khỏc nhau trờn bản đồ, cú tỏc dụng trực quan sự phõn bốcủa cỏc hiện tượng địa lý, đồng thời biểu hiện mối quan hệ giữa cỏc hiện tượng vềmặt lónh thổ

Ngoài cỏch phõn loại trờn cũn gặp cỏc cỏch phõn loại sau:

1.1.3.2 Phõn loại theo hỡnh thức

Phõn loại theo kiểu bày cú biểu đồ theo đường, biểu đồ hỡnh cột, biểu đồ diệntớch, biểu đồ thể tớch,…

- Biểu đồ theo đường: được sử dụng để biểu hiện diễn biến về số lượng củahiện tượng theo thời gian nhằm trực quan hoá quá trình phát triển và tốc độ pháttriển của sự vật, hiện tượng địa lý.

- Biểu đồ hình cột: biểu hiện các đại lượng của hiện tượng bằng các cột hìnhchữ nhật (đứng hoặc nằm ngang), có chiều dài tương ứng với số liệu thống kê

- Biểu đồ diện tích: sử dụng diện tích các kí hiệu hình học phẳng (như diệntích các hình tròn, hình vuông, hình chữ nhật,…)để biểu thị đối tượng

- Biểu đồ thể tích: sử dụng thể tích các hình khối (hình lập phương, hình hộpchữ nhật,…) để biểu hiện về lượng của các đối tượng

1.1.3.3 Phân loại biểu đồ theo nội dung

Theo cách phân loại này, thì biểu đồ được chia ra thành:

- Biểu đồ về các hiện tượng tự nhiên: như biểu đồ tương quan nhiệt - ẩm,biểu đồ khí áp, biểu đồ tốc độ gió,…

- Biểu đồ về các hiện tượng dân cư, kinh tế - xã hội: như biểu đồ về cơ cấucác ngành kinh tế của một quốc gia, biểu đồ về cơ cấu lao động,…

CHƯƠNG II THỰC TRẠNG SỬ DỤNG VÀ XÂY DỰNG BIỂU ĐỒ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ KINH TẾ XÃ HỘI LỚP 12

Ở TRUNG TÂM GDTX&DN TAM ĐẢO 2.1 Một số vấn đề chung

2.1.1 Quan điểm và phương hướng sử dụng

Chúng ta cần chú ý một só vấn đề khi sử dụng biểu đồ trong dạy học Địa lýlớp 12 như sau:- Phải căn cứ vào mục tiêu, nội dung kiến thức cơ bản của ngườihọc và nguồn số liệu thống kê để sử dụng và xây dựng các loại biểu đồ cho phùhợp

- Không chỉ coi biểu đồ là một phương tiện trực quan đơn thuần mà cần coi

nó là một nguồn kiến thức để HS khai thác phục vụ cho việ học tập

- Cần tăng cường rèn luyện cho HS kĩ năng vẽ, phân tích các loại biểu đồcũng như phân tích số liệu thống kê và viết báo cáo ngắn về một vấn đề KT – XH

- Cần sử dụng biểu đồ theo quan điểm “dạy học tích cực”, tạo cho các emhứng thú học tập, tăng khả năng tự học, tự nghiên cứu đồng thời dạy học thông qua

tổ chức các hoạt động học tập cho HS

2.1.2 Đặc điểm của chương trình Địa lý lớp 12

Chương trình Địa lý lớp 12 THPT cũ được chia ra làm bốn chương, 27 bàivới nội dung tập trung vào Địa lý kinh tế - xã hội Việt Nam, cụ thể là:

- Chương I: Các nguồn lực chính để phát triển kinh tế - xã hội

- Chương II: Những vấn đề phát triển kinh tế - xã hội

- Chương III: Những vấn đề phát triển kinh tế - xã hội trong các vùng

- Chương IV: Việt Nam trong mối quan hệ với các nước Đông Nam Á

Chương trình địa lý lớp 12 mới được cấu tạo theo các đơn vị kiến thức lớn,sắp xếp theo logic của khoa học và phù hợp với logic của quá trình, gồm các phầndạy học chủ yếu sau:

- Việt Nam trên đường đổi mới và hội nhập

- Địa lí tự nhiên

- Địa lí dân cư

- Địa lí các ngành kinh tế

- Địa lí các vùng kinh tế

- Địa lí địa phương

Mặc dù kiến thức ở trong hai chương trình địa lý này có nhiều điểm khácnhau nhưng với các kĩ năng địa lý về cơ bản vẫn tiếp tục rèn luyện các kĩ năng ởcác lớp trước như phân tích số liệu thống kê, đọc và phân tích biểu đồ,…Ở lớp này,

HS bước đầu làm quen với tự lực nghiên cứu một vấn đề Địa lý kinh tế - xã hội địaphương

2.1.3 Hiện trạng của việc sử dụng và xây dựng biểu đồ trong dạy học Địa

lí KT - XH lớp 12 THPT

- Việc sử dụng biểu đồ trong nhà trường phổ thông nói chung và trongchương trình địa lí lớp 12 nói riêng còn ít hiệu quả, chủ yếu là minh họa kiến thứcchưa phát huy được hết tác dụng của biểu đồ

- Đối với các bài tập về biểu đồ hầu hết là cho học sinh tự tìm hiểu mà không

có sự kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh

- Hình thức sử dụng biểu đồ của giáo viên còn đơn giản, chủ yếu là sử dụngbiểu đồ trong SGK ở trên lớp, các hình thức khác: tự xây dựng biểu đồ từ các bảng

số liệu, khai thác biểu đồ trong Atlat còn nhiều hạn chế

- Việc hướng dẫn học sinh rèn luyện kĩ năng vẽ biểu đồ, phân tích biểu đồ,

xử lí số liệu ít được chú trọng dẫn đến học sinh lung túng khi vẽ và nhận xét biểuđồ

- Nguyên nhân:

+ Giáo viên chưa thực sự thấy hết được vai trò của biểu đồ trong dạy học chủyếu coi là phương tiện trực quan đơn thuần, chưa coi biểu đồ là nguồn thông tin đểkhai thác kiến thức

+ Trình độ nhận thức của giáo viên về xây dựng và sử dụng biểu đồ còn hạnchế

+ Điều kiện thời gian, tiết học hạn chế, nội dung kiến thức nhiều bài còn dài

và khó, ứng dụng công nghệ thông tin chưa phổ biến nên thời gian cho việc sửdụng biểu đồ còn khiêm tốn, hiệu quả chưa cao

2.1.4 Hiện trạng của việc sử dụng và xây dựng biểu đồ trong dạy học Địa

lí kinh tễ xã hội lớp 12 tại Trung Tâm GDTX&DN Tam Đảo

- Việc sử dụng biểu đồ trong chương trình địa lí kinh tế xã hội lớp 12 tạiTrung Tâm còn ít hiệu quả, chủ yếu là minh họa kiến thức chưa phát huy được hếttác dụng của biểu đồ

- Hình thức sử dụng biểu đồ của giáo viên chủ yếu là sử dụng biểu đồ trongSGK ở trên lớp, các hình thức khác: tự xây dựng biểu đồ từ các bảng số liệu, khaithác biểu đồ trong Atlat đã được chú trọng tuy nhiên vẫn còn nhiều hạn chế

- Kĩ năng vẽ biểu đồ, phân tích biểu đồ, xử lí số liệu của nhiều học sinh cònyếu Nhiều học sinh chưa biết khai thác kiến thức, số liệu từ các biểu đồ, Átlat

- Nguyên nhân:

+ Học sinh chưa thực sự thấy hết được vai trò của biểu đồ trong học tập chủyếu coi là phương tiện trực quan đơn thuần, chưa coi biểu đồ là nguồn thông tin đểkhai thác kiến thức

+ Điều kiện thời gian, tiết học hạn chế, nội dung kiến thức nhiều bài còn dài

và khó, ứng dụng công nghệ thông tin chưa phổ biến nên thời gian cho việc sửdụng biểu đồ còn khiêm tốn, hiệu quả chưa cao

+ Hầu hết học sinh khối GDTX có lực học yếu nên khả năng tính toán, vậndụng linh hoạt kiến thức để vẽ, nhận xét biểu đồ còn nhiều hạn chế

+ Đặc thù học sinh khối GDTX &DN là sáng học văn hóa, chiều học nghềnên thời gian để tự học, ôn lại bài của HS rất ít

+ Nhiều HS điều kiện kinh tế gia đình khó khăn không đủ điều kiện mua đầy

đủ sách vở, đồ dùng học tập cho con em mình Số lượng học sinh có Atlat rất ít

+ Điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường còn nhiều thiếu thốn, các sáchtham khảo cho việc vẽ và nhận xét biểu đồ hầu như không có Các bản đồ giáokhoa ít và số liệu cũ không đáp ứng được sự phát triển của nền kinh tế đất nướcviệc hướng dẫn học sinh khai thác thông tin của giáo viên cũng gặp nhiều khókhăn

2.2 Sử dụng các hình thức biểu hiện của biểu đồ trong dạy học Địa lý

KT – XH lớp 12 THPT

2.2.1 Sử dụng biểu đồ trong SGK

Thông qua việc sử dụng biểu đồ trong SGK, các em có thể trực tiếp xử lí cácthông tin trên biểu đồ như đo, tính toán và phân tích các đối tượng địa lý …và cóthể sử dụng để học ở trên lớp, ở nhà hay bất cứ lúc nào Các biểu đồ trong SGK cònđược hỗ trợ từ kênh chữ, các lược đồ, sơ đồ…nên rất thuận lợi trong quá trình dạyhọc địa lý Tuy nhiên, SGK cũng bộc lộ một số hạn chế vì SGK được biên soạntrước một thời gian nhất định do đó tính cập nhật thông tin còn yếu, vì vậy GV cầnphải thường xuyên cập nhật thông tin và bổ sung các tư liệu cần thiết (với SGK sắptới được đưa vào phổ cập trong chương trình đổi mới thì các thông tin đã được cậpnhật mới hơn)

Để sử dụng biểu đồ trong SGK đạt hiệu quả cao, GV cần hướng dẫn HS sửdụng SGK để khai thác nội dung bài học, hiểu được kiến thức trọng tâm của bài vàgiải đáp được một số vấn đề đặt ra trong bài học Trong quá trình làm việc vớiSGK, GV cần hướng dẫn HS làm việc với từng phần của nội dung bài học kết hợpvới các lược đồ, sơ đồ, bảng số liệu thống kê …để so sánh, đối chiếu, phân tích tìm

ra mối liên hệ trong các kiến thức địa lý và từ đó giúp các em lĩnh hội kiến thứcmột cách sâu sắc và dễ dàng hơn Một trong những hình thức thúc đẩy HS khai tháctri thức từ biểu đồ trong SGK đạt hiệu quả là lập ra các phiếu học tập hoặc ra cácbài tập nhận thức

2.2.2 Sử dụng biểu đồ trong bản đồ giáo khoa treo tường

Các bản đồ giáo khoa treo tường với kích thước đủ lớn để đảm bảo tính trựcquan trong dạy học địa lý, song các biểu đồ trong đó lại quá nhỏ khiến cho việcgiảng dạy ở lớp gặp khó khăn Các biểu đồ ở đây thường có hai dạng chính: hoặc

hỗ trợ cho các nội dung chính trên bản đồ hoặc thể hiện các nội dung bản đồ dướidạng các kí hiệu hoặc các dạng bản đồ biểu đồ

Để sử dụng có hiệu quả các biểu đồ trên bản đồ giáo khoa treo tường, GVnên phóng to các biểu đồ cần thiết lên giấy khổ to để tiện cho việc trình bày, hướngdẫn của GV trước cả lớp, đồng thời GV cũng nên cập nhật thông tin thường xuyên

để cung cấp cho HS do các thông tin trên bản đồ đã bị lão hoá vì được thành lậptrước một khoảng thời gian nhất định hoặc GV có thể sử dụng nhiều bản đồ để HStiện quan sát và nghiên cứu theo nhóm ở dưới lớp Trên các bản đồ thường có nhiều

biểu đồ hỗ trợ nên GV cần phải chọn biểu đồ cho thích hợp, phân tích biểu đồ nàotrước, biểu đồ nào sau sao cho phù hợp

2.2.3 Sử dụng biểu đồ trong Át lát Địa lý Việt Nam

Át lát Địa lý Việt Nam là tập hợp các bản đồ treo tường thu nhỏ nhưng đượcsắp xếp một cách có hệ thống và khoa học nên có thể coi là quyển SGK thứ hai của

HS lớp 12 THPT Trong Át lát Địa lý Việt Nam, tuy không có kênh chữ hỗ trợnhưng lại có nhiều bản đồ, biểu đồ và hệ thống chú giải hỗ trợ Trong Át lát này có

23 trang bản đồ, 15 trang bản đồ biểu đồ với số lượng nhiều hơn SGK nên đây làmột thuân lợi để HS khai thác kiến thức và rèn luyện kĩ năng địa lý

Với số lượng đối tượng biểu hiện trong Át lát rất nhiều, vì thế nên GV cầnphải hướng dẫn HS khai thác nội dung phù hợp với bài học Trước tiên các biểu đồcần được HS phân tích để thấy được đối tượng được biểu hiện theo xu hướng nào?tăng hay giảm? tỉ lệ như thế nào so với toàn quốc? sau đó kết hợp với bản đồ đểphân tích sự phân bố của đối tượng và mối quan hệ giữa các đối tượng địa lý vớinhau

Ví dụ:

Để dạy bài “Vấn đề phát triển nông nghiệp”, GV có thể sử dụng bản đồ trong

Át lát Địa lý Việt Nam (trang 14) để hướng dẫn HS phân tích tình hình sản xuấtlương thực ở nước ta, trong đó làm nổi bật vai trò rất quan trọng của cây lúa

Trước tiên GV cho HS phân tích biểu đồ diện tích và sản lượng lúa qua cácnăm trong Át lát để thấy được tình hình phát triển cây lúa ở nước ta Sau đó phântích các biểu đồ trên bản đồ để thấy được sự phân bố của cây lúa như thế nào?những vùng nào là vùng trọng điểm cây lương thực của cả nước, tại sao? (HS cóthể đối chiếu với bản đồ khí hậu và thổ nhưỡng để giải thích và chứng minh hoặcminh hoạ bằng các tranh ảnh trong Át lát.)

Hình 2.1 Bản đồ thể hiện hiện trạng sản xuất lúa năm 2000

2.2.4 Sử dụng biểu đồ trong các phương tiện, thiết bị kĩ thuật dạy học hiện đại

Hiện nay, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, đặc biệt là sự pháttriển của các phần mềm máy tính với nhiều tính năng, tác dụng đã hỗ trợ đắc lựccho dạy học địa lý nói chung và dạy học Địa lý lớp 12 nói riêng Các phần mềm đónhư Mapinfo, Encarta, PcFact, Excel, Video…

2.2.4.1 Sử dụng biểu đồ trong băng Video dạy học

Băng Video dạy học chủ yếu là các ảnh tĩnh, động kèm theo lời thuyết minh

để trình bày nội dung bài học, hỗ trợ thêm bài học hoặc hướng dẫn thực hành các

kĩ năng địa lý Trong băng Video dạy học có các bảng số liệu thống kê, bản đồ,tranh ảnh, biểu đồ…do đó khi sử dụng băng Video dạy học, GV cần phải hướngdẫn HS đối chiếu, phân tích, so sánh để tìm ra các mối liên hệ kiến thức trong bản

đồ, biểu đồ, số liệu thống kê và tranh ảnh

Thường thì trong băng Video dạy học, biểu đồ được đưa ra nhằm khái quáthoá các kiến thức của bài học, các nội dung chính của băng, các quy luật địa lý…nên việc khai thác triệt để các biểu đồ có ý nghĩa rất lớn trong việc khắc sâu kiếnthức cơ bản cho HS, từ đó hình thành biểu tượng, khái niệm địa lý KT – XH và cácqui luật địa lý

2.2.4.2 Sử dụng biểu đồ trong các phần mềm máy tính

Sử dụng máy vi tính hiện nay có thể khai thác được rất nhiều thông tin thôngqua các phần mềm, ngoài ra máy vi tính còn có khả năng xử lí các thông tin mộtcách nhanh chóng và chính xác đồng thời còn có nhiều tính năng khác như: chiếuVideo, trình chiếu, lồng ghép, kết nối mạng…có thể hỗ trợ đắc lực cho việc dạyhọc địa lý Có rất nhiều phần mềm để có thể sử dụng biểu đồ hỗ trợ cho việc dạyhọc Địa lý lớp 12 như: MapInfo, Excel, Encarta, Ps Fact, …các biểu đồ trong cácphần mềm có thể sử dụng trong dạy học theo nhiều cách tiếp cận khác nhau như:

- Khai thác các thông tin, các dữ liệu để giải quyết các vấn đề liên quan đếnbài học

- Sử dụng hỗ trợ cho dạy học

- Sử dụng để rèn luyện kĩ năng cho HS như xây dựng biểu đồ, phân tích biểu

đồ và xử lí số liệu thống kê

2.3 Sử dụng biểu đồ trong các khâu của quá trình dạy học và các hình thức dạy học

2.3.1 Sử dụng biểu đồ trong khâu thiết kế bài giảng

Để tiến hành bài giảng trên lớp đạt được kết quả tốt thì khâu thiết kế bàigiảng là rất cần thiết và quan trọng Phần lớn các bài học Địa lý lớp 12 đều sử dụngđến số liệu thống kê, việc trực quan hoá các số liệu thống kê thành các biểu đồ làrất quan trọng làm cho HS dễ dàng tiếp thu kiến thức của bài học, làm cho bài họctrở nên sinh động

Các bước tiến hành:

- Lựa chọn biểu đồ: Việc lựa chọn biểu đồ cần căn cứ vào mục tiêu của bàihọc, nội dung SGK, GV và trình độ nhận thức của HS Từ đó lựa chọn biểu đồ chophù hợp Khi lựa chọn biểu đồ cần đảm bảo tính điển hình, đúng trọng tâm bài học

và không nên quá lạm dụng vào biểu đồ, GV cần xem xét kĩ: biểu đồ này dùng đểlàm gì trong việc hướng dẫn HS khai thác kiến thức, rèn luyện kĩ năng và phục vụcho nội dung bài học

- Lựa chọn các hình thức biểu hiện trên biểu đồ: Việc sử dụng biểu đồ mộtcách hợp lí đòi hỏi GV cần lựa chọn các hình thức biểu hiện biểu đồ sao cho giúp

HS lĩnh hội kiến thức bài giảng một cách dễ dàng, vừa phù hợp với thời gian tiếthọc đồng thời phù hợp với trình độ nhận thức của HS

- Hình dung trước cách sử dụng biểu đồ: Khi đã lựa chọn được các loại biểu

đồ phù hợp với quá trình giảng bài ở trên lớp thì bước tiếp theo GV cần hình dungcách sử dụng biểu đồ như thế nào, sử dụng độc lập hay kết hợp với phương pháp,phương tiện dạy học khác cũng như các tình huống có thể xảy ra trong quá trình khaithác biểu đồ, những thông tin cần bổ sung để giúp HS khai thác Cụ theer như sau:

+ Tiến hành cụ thể hướng dẫn HS khai thác kiến thức từ biểu đồ: Xác địnhmục đích khai thác biểu đồ, tìm hiểu nội dung, đặc điểm, chức năng của biểu đồ,khai thác các kiến thức biểu hiện trên biểu đồ, hướng dẫn HS các kĩ năng vẽ biểu

đồ, ra bài tập để HS tự xác định và phân tích biểu đồ

+ Các tình huống có thể xảy ra như vướng mắc về kiến thức, kĩ năng của HS,thời gian sử dụng…

+ Các thông tin, kiến thức cần bổ sung để giúp HS khi vướng mắc