Một vài kinh nghiệm nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học các tác phẩm văn xuôi trong chương trình ngữ văn lớp 12 cho học sinh trung tâm GDNN

TÊN SÁNG KIẾN “Một vài kinh nghiệm nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học các tác phẩm văn xuôi trong chương trình Ngữ Văn lớp 12 cho học sinh Trung tâm GDNN – G

MỤC LỤC

DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT 1

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 2

II TÊN SÁNG KIẾN 2

III TÁC GIẢ SÁNG KIẾN 3

IV CHỦ ĐẦU TƯ TẠO RA SÁNG KIẾN 3

V LĨNH VỰC ÁP DỤNG SÁNG KIẾN 3

VI NGÀY SÁNG KIẾN ĐƯỢC ÁP DỤNG LẦN ĐẦU HOẶC ÁP DỤNG THỬ 3

VII MÔ TẢ BẢN CHẤT CỦA SÁNG KIẾN 3

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 3

1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 3

1.1 Khái quát về sơ đồ tư duy 3

1.2 Ứng dụng sơ đồ tư duy vào dạy học 6

2 CƠ SỞ THỰC TIỄN 8

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC NGỮ VĂN 10

1 Giới thiệu về Trung tâm GDNN – GDTX Yên Lạc 10

2 Thực trạng sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học Ngữ văn nói chung 11

3 Thực trạng dạy học các tác phẩm văn xuôi trong chương trình Ngữ Văn lớp 12 tại Trung tâm GDNN – GDTX Yên Lạc 12

CHƯƠNG 3: MỘT VÀI KINH NGHIỆM NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC CÁC TÁC PHẨM VĂN XUÔI TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN LỚP 12 CHO HỌC SINH TRUNG TÂM GDNN – GDTX YÊN LẠC 14

1 Sử dụng SĐTD trong các hình thức kiểm tra 14

1.1 Sử dụng SĐTD trong việc kiểm tra bài cũ 14

1.2 Sử dụng SĐTD trong kiểm tra 15 phút 16

2.1 Sử dụng sơ đồ tư duy trong hoạt động tìm hiểu Tiểu dẫn 18

2.2 Sử dụng sơ đồ tư duy trong hoạt động Đọc- hiểu văn bản 20

2.2.1 Xây dựng sơ đồ tư duy hệ thống kiến thức toàn bài 20

2.2.2 Xây dựng sơ đồ tư duy về nhân vật 21

3 Sử dụng SĐTD trong việc hệ thống, củng cố kiến thức sau mỗi bài học, mỗi phần của bài học 22

4 Giáo án minh họa sử dụng sơ đồ tư duy trong giảng dạy tác phẩm “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” 23

5 Kết quả nghiên cứu 39

KẾT LUẬN 41

VIII Những thông tin cần được bảo mật (nếu có): Không 42

IX Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến 42

X Đánh giá lợi ích thu được do sáng kiến 42

1 Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng sáng kiến theo ý kiến của tác giả 42

2 Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng sáng kiến theo ý kiến của tổ chức, cá nhân 43

XI Danh sách những tổ chức/ cá nhân đã áp dụng thử hoặc áp dụng sáng kiến lần đầu 43

TÀI LIỆU THAM KHẢO 44

DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

BT THPT Bổ túc trung học phổ thông

CNTT Công nghệ thông tin

GDNN-GDTX Giáo dục nghề nghiệp – giáo dục thường xuyênGDTX Giáo dục thường xuyên

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Sơ đồ tư duy (Mindmap) là phương pháp được đưa ra như một phương tiệnmạnh để tận dụng khả năng ghi nhận hình ảnh của bộ não Đây là cách để ghinhớ chi tiết, để tổng hợp, hay để phân tích một vấn đề ra thành một dạng củalược đồ phân nhánh Phương pháp này được phát triển vào cuối thập niên 60(thế kỷ 20) bởi Tony Buzan, giúp ghi lại bài giảng mà chỉ dùng các từ then chốt

và các hình ảnh Cách ghi chép này nhanh, dễ nhớ và dễ ôn tập hơn

Phương pháp này khai thác khả năng ghi nhớ và liên hệ các dữ kiện lại vớinhau bằng cách sử dụng màu sắc, một cấu trúc cơ bản được phát triển rộng ra từtrung tâm, chúng dùng các đường kẻ, các biểu tượng, từ ngữ và hình ảnh theomột bộ các quy tắc đơn giản, cơ bản, tự nhiên và dễ hiểu Với một sơ đồ tư duy,một danh sách dài những thông tin đơn điệu có thể biến thành một bản đồ đầymàu sắc, sinh động, dễ nhớ, được tổ chức chặt chẽ Nó kết hợp nhịp nhàng với

cơ chế hoạt động tự nhiên của não chúng ta Việc nhớ và gợi lại thông tin saunày sẽ dễ dàng, đáng tin cậy hơn so với khi sử dụng kỹ thuật ghi chép truyềnthống Vì những ưu điểm ấy, sơ đồ tư duy được ứng dụng nhiều trong dạy học,đặc biệt là trong môn Ngữ Văn

Nhắc đến bộ môn Ngữ Văn, phân môn chiếm số tiết nhiều nhất là phânmôn Văn học Trong chương trình Ngữ Văn THPT lớp 12, phân môn Văn họcchủ yếu chia thành hai phần: thơ và văn xuôi Trong đó, theo đánh giá của bảnthân, tôi cho rằng phần văn xuôi gây ra nhiều trở ngại hơn cho học sinh Trungtâm GDNN – GDTX Yên Lạc bởi hệ thống kiến thức khá dài và khó ghi nhớ.Hơn nữa, một đặc trưng riêng biệt của học sinh ở các Trung tâm GDNN –GDTX là khả năng ghi nhớ kiến thức kém Bởi vậy, nếu người giáo viên hệthống hóa kiến thức qua sơ đồ tư duy sẽ giúp các em dễ thuộc, dễ nhớ, dễ hiểu

Vì vậy, việc sử dụng sơ đồ tư duy là vô cùng cần thiết Sơ đồ tư duy, với những

ưu điểm của nó, sẽ giúp học sinh nắm bắt nhanh và nhớ lâu những hệ thống kiếnthức cơ bản của tác phẩm phục vụ cho kỳ thi THPTQG 2019

II TÊN SÁNG KIẾN

“Một vài kinh nghiệm nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học các tác phẩm văn xuôi trong chương trình Ngữ Văn lớp 12 cho học sinh Trung tâm GDNN – GDTX Yên Lạc”.

III TÁC GIẢ SÁNG KIẾN

- Họ và tên: Đường Thị Huệ

- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trung tâm GDNN - GDTX Yên Lạc

- Số điện thoại: 0915 257 427 Email: huegdtxyenlac@gmail.com

IV CHỦ ĐẦU TƯ TẠO RA SÁNG KIẾN

Tác giả sáng kiến đồng thời là chủ đầu tư tạo ra sáng kiến

V LĨNH VỰC ÁP DỤNG SÁNG KIẾN

Sáng kiến được áp dụng trong dạy học nội khóa phần các tác phẩm vănxuôi lớp 12 chương trình BT THPT, có thể áp dụng mở rộng đối với dạy họcmôn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông nói chung

Với việc thực hiện đề tài này tôi tham vọng sẽ:

- Tự tạo ra hững thú và đam mê cho bản thân trong quá trình dạy học

- Tạo ra hứng thú cho học sinh trong những tiết học văn bản văn xuôi

- Học sinh sẽ nắm bắt được hệ thống kiến thức cơ bản cần thiết phục vụcho kỳ thi THPTQG sắp tới

VI NGÀY SÁNG KIẾN ĐƯỢC ÁP DỤNG LẦN ĐẦU HOẶC ÁP DỤNG THỬ

Sáng kiến được áp dụng lần đầu trong học kì I, năm học 2017 – 2018 khitôi được phân công giảng dạy Ngữ văn khối 12, cụ thể bắt đầu từ ngày

25/09/2017

VII MÔ TẢ BẢN CHẤT CỦA SÁNG KIẾN

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 Khái quát về sơ đồ tư duy

Sơ đồ tư duy (mindmap) là một phương pháp được sử dụng để phát huy tối

đa khả năng của bộ não con người trong việc ghi nhớ các hình ảnh, chi tiết, đểliên hệ các nội dung của một vấn đề nào đó theo một hệ thống rành mạch Cácnội dung của vấn đề được liên kết với nhau bằng một đường nối để làm cho các

dữ kiện của một nội dung cần nhớ, phân tích sẽ được nhìn nhận dễ dàng, nhanhchóng và chính xác hơn

Ngày nay, phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy đã trở nên rất phổ biến trêntoàn thế giới, thâm nhập vào nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, đượcứng dụng rộng rãi chứ không chỉ trong lĩnh vực giáo dục Ngày nay, nó đượchơn 250 triệu người trên thế giới sử dụng, được xem là “công cụ vạn năng cho

bộ não”

Cấu tạo của một sơ đồ tư duy thường bao gồm:

- Ở giữa sơ đồ là một hình ảnh trung tâm (hay một cụm từ) khái quát chủđề

- Gắn liền với hình ảnh trung tâm là các nhánh cấp 1 mang các ý chính làm

Các bước thiết kế một SĐTD:

Để thiết kế một SĐTD dù vẽ thủ công trên bảng, trên giấy , hay trênphần mềm Mind Map, chúng ta đều thực hiện theo thứ tự các bước sau đây:

Bước 1: Bắt đầu từ trung tâm với từ, cụm từ thể hiện chủ đề (có thể vẽ

hình ảnh minh họa cho chủ đề - nếu hình dung được)

Bước 2: Từ hình ảnh trung tâm (chủ đề) chúng ta cần xác định: để làm rõ

chủ đề, thì ta đưa ra những ý chính nào Sau đó, ta phân chia ra những ý chính,đặt tiêu đề các nhánh chính, nối chúng với trung tâm

Bước 3: Ở mỗi ý chính, ta lại xác định cần đưa ra những ý nhỏ nào để làm

rõ mỗi ý chính ấy Sau đó, nối chúng vào mỗi nhánh chính Cứ thế ta triển khaithành mạng lưới liên kết chặt chẽ

Bước 4: Cuối cùng, ta dùng hình ảnh (vẽ hoặc chèn) để minh họa cho các

ý, tạo tác động trực quan, dễ nhớ

*Lưu ý:

- Nên chọn hướng giấy ngang để khổ giấy rộng, thuận lợi cho việc vẽ cácnhánh con

- Nên dùng các nét vẽ cong, mềm mại thay vì vẽ các đường thẳng để thuhút sự chú ý của mắt, như vậy SĐTD sẽ lôi cuốn, hấp dẫn hơn.

- Các nhánh càng ở gần trung tâm thì càng được tô đậm hơn, dày hơn

- Chú ý dùng màu sắc, đường nét hợp lý để vừa làm rõ các ý trong sơ đồđồng thời tạo sự cân đối, hài hòa cho sơ đồ

- Không ghi quá dài dòng, hoặc ghi những ý rời rạc, không cần thiết, nêndùng các từ, cụm từ một cách ngắn gọn

- Không dùng quá nhiều hình ảnh, nên chọn lọc những hình ảnh thật cầnthiết góp phần làm rõ các ý, chủ đề

- Có thể đánh số thứ tự ở các ý chính cùng cấp

- Không đầu tư quá nhiều thời gian vào việc “làm đẹp” sơ đồ bằng vẽ, viết,

tô màu

- Không vẽ quá chi tiết, cũng không vẽ quá sơ sài

- Người lập sơ đồ được phép vẽ và trang trí theo cách riêng của mình

Sau đây, chúng tôi sẽ áp dụng sơ đồ tư duy để chỉ ra các ứng dụng cơ bảncủa nó mà ngày nay nhiều người trên thế giới thường hay ứng dụng:

Chúng tôi cũng trình bày những ưu điểm của phương pháp sơ đồ tư duybằng sơ đồ như sau:

1.2 Ứng dụng sơ đồ tư duy vào dạy học

Phương pháp vận dụng sơ đồ tư duy vào dạy học được du nhập vào ViệtNam từ nửa sau thế kỉ XX Ban đầu, những nhà nghiên cứu khoa học sư phạmứng dụng đã sử dụng thử nghiệm trên một số bài dạy và các hoạt động ngoạikhóa Thành công của nó đã vẫy gọi nhiều nhà giáo đến với sơ đồ tư duy, vàngày nay, sơ đồ tư duy có thể được vận dụng vào bất cứ môn học nào, thậm chí

là mọi tiết học và mọi hoạt động dạy học

Việc ứng dụng sơ đồ tư duy vào dạy học, hiện nay được xem là một việclàm khả thi và phù hợp với sự nghiệp đổi mới giáo dục mà ngành đang đẩymạnh Đây là việc làm cần thiết do ở sơ đồ tư duy có những ưu điểm lớn trongviệc dạy học môn Ngữ Văn:

Dạy học bằng SĐTD giúp học sinh có được phương pháp học hiệu quả.Chúng ta biết rằng việc rèn luyện phương pháp học tập cho HS không chỉ đơnthuần là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học.Trong thực tế hiện nay, còn nhiều học sinh học tập một cách thụ động, chỉ đơnthuần là nhớ kiến thức một cách máy móc theo thói quen học vẹt, các em chưacó ý thức hoặc chưa biết rèn luyện kỹ năng tư duy Học sinh chỉ học bài nào biếtbài ấy, nắm kiến thức một cách đơn lẻ, rời rạc, chưa biết tích hợp, liên hệ kiếnthức vớd4i nhau giữa các bài học, giữa các phân môn, vì vậy mà chưa phát triểnđược tư duy lô-gic và tư duy hệ thống Do đó, dù các em học rất chăm chỉ nhưngvẫn học kém Vì học phần sau đã quên phần trước, không biết vận dụng kiếnthức đã học trước đó vào những phần sau Lại có nhiều học sinh khi đọc sách

hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, hay kiếnthức trọng tâm vào trí nhớ của mình Bởi vậy, rèn luyện cho các em có thói quen

và kĩ năng sử dụng thành thạo SĐTD trong quá trình dạy học sẽ gúp học sinh cóđược phương pháp học tốt, phát huy tính độc lập, chủ động, sáng tạo và pháttriển tư duy

- SĐTD giúp học sinh học tập một cách tích cực Một số kết quả nghiêncứu của các nhà khoa học cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và

in đậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình

Vì vậy, sử dụng SĐTD giúp học sinh học tập một cách tích cực, huy động tối đatiềm năng của bộ não Việc học sinh trực tiếp vẽ SĐTD vừa lôi cuốn, hấp dẫncác em, đồng thời còn phát triển khiếu thẩm mĩ, óc hội họa, bởi đó là “sản phẩmkiến thức hội họa” do chính các em tự làm ra, lại vừa phát huy được tối đa khảnăng sáng tạo của các em trong học tập, không rập khuôn một cách máy mócnhư khi lập các bảng biểu, sơ đồ, vì các em dễ dàng vẽ thêm các nhánh để pháttriển ý tưởng riêng của mình Vì thế, tạo một không khí sôi nổi, hào hứng, say

mê cho học sinh trong học tập Đây cũng là một trong những nội dung quantrọng của phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tíchcực” mà Bộ GD&ĐT đang triển khai thực hiện

- Sơ đồ tư duy chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng lưới liêntưởng (các nhánh) Do đó, chúng ta có thể vận dụng Sơ đồ tư duy vào tất cả cáckhâu trong quá trình dạy học Từ khâu kiểm tra bài cũ, đến khâu dạy học kiếnthức mới, hay khâu củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, rồi ôn tập hệ thống hóakiến thức sau mỗi chương, mỗi học kì, kể cả việc kiểm tra bài cũ, kiểm tra 15phút

- Sơ đồ tư duy, một công cụ có tính khả thi cao Ta có thể vận dụng đượcvới bất kì điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường hiện nay nói chung.Bởi vì ta có thể thiết kế Sơ đồ tư duy trên giấy, bìa, tờ lịch cũ, bảng phụ,… bằngcách sử dụng bút chì màu, phấn màu, tẩy…hoặc cũng có thể thiết kế trên phầnmềm Sơ đồ tư duy (Mind Map) Với những trường đủ điều kiện về cơ sở vậtchất như Máy chiếu Projecto, phòng máy vi tính đảm bảo, chúng ta có thể sửdụng phần mềm (Mind Map) để phục vụ cho việc dạy học có ứng dụng CNTT

Tóm lại, việc sử dụng Sơ đồ tư duy trong quá trình dạy học sẽ giúp HS:

1 Tăng sự hứng thú trong học tập

3 Tiết kiệm thời gian rất nhiều.

4 Nhìn thấy được bức tranh tổng thể

5 Ghi nhớ tốt hơn

6 Thể hiện phong cách cá nhân, dấu ấn riêng của mỗi em

Tuy nhiên, có một thực tế hiện nay là, nhiều giáo viên vẫn còn e ngại, chưatận dụng tối đa phương pháp dạy học này, cho rằng nó không thể là phươngpháp phù hợp với hệ hình tư duy của các nước phương Đông Ngược lại, cũngcó một số giáo viên vận dụng thái quá theo kiểu cho nó là phương pháp vạnnăng, biến nó thành độc tôn trong dạy học nên gây ra những hệ quả không tốt,bởi vì bất kì một phương pháp giáo dục, giảng dạy nào cũng có điểm khả thủ vàbất khả thủ Chối từ nó đồng nghĩa với việc đóng lại một cánh cửa truyền thụ trithức, nhưng vận dụng thái quá cũng sẽ làm nó tự bộc lộ hạn chế của mình

Do vậy, trong đề tài của mình, chúng tôi sẽ cố gắng không mắc vào hai tháicực cực đoan đó

2 CƠ SỞ THỰC TIỄN

Văn xuôi là một dạng ngôn ngữ thể hiện một cấu trúc ngữ pháp và mô

phỏng văn nói tự nhiên, không tuân theo các lề luật như thi ca Mặc dù có nhiềutranh luận xung quanh cấu trúc của văn xuôi, tính đơn giản và cấu trúc lỏng lẻocủa nó đã đưa đến việc con người áp dụng văn xuôi vào phần lớn văn nói, đểtrình bày sự kiện cũng như viết về các chủ đề thực tế cũng như hư cấu Văn xuôichủ yếu dựa vào năng lực trí tuệ cộng với tình cảm và trí tưởng tượng

Văn xuôi hoàn toàn không có cấu trúc vần mà hầu hết thơ ca đều có Thơ

ca bao giờ cũng có nhịp, vần và độ dài quy định Ngược lại, văn xuôi chứa trọn

bộ các câu đầy đủ và có ngữ pháp chặt chẽ, tạo ra các đoạn văn và bỏ qua tính

mỹ thuật của thơ ca Một số tác phẩm văn xuôi cũng chứa các đoạn văn mangtính đối xứng và có chất thơ, và việc kết hợp một cách có chủ ý giữa văn xuôi vàthơ ca được gọi là văn xuôi có vần Vần điệu được coi là mang tính hệ thống vàcông thức, trong khi văn xuôi được coi là mang tính ngôn ngữ nói hay giao tiếpnhiều hơn

Văn xuôi có nhiều thể loại: văn diễn giảng, văn lịch sử, văn nghị luận, văn

tự sự Văn xuôi văn học có tiểu thuyết, truyện ngắn, tùy bút, ký Khi các tácphẩm triết học, lịch sử, giáo dục có chứa các giá trị thẩm mỹ nó sẽ cũng đượcxem là văn xuôi

Như vậy, văn xuôi hoàn toàn khác biệt với thơ ca Nếu như thơ ca được tạonên từ những câu thơ có vần có nhịp thì văn xuôi lại được tạo nên từ những câuvăn Với những đặc trưng đó, trong chương trình Ngữ Văn lớp 12 có các tácphẩm văn xuôi:

- Tuyên ngôn độc lập - Hồ Chí Minh

- Nguyễn Đình Chiểu - ngôi sao sáng trong văn nghệ của dân tộc – Phạm Văn Đồng

- Người lái đò sông Đà - Nguyễn Tuân

- Ai đã đặt tên cho dòng sông - Hoàng Phủ Ngọc Tường

- Vợ chồng A Phủ - Tô Hoài

- Vợ nhặt - Kim Lân

- Rừng xà nu - Nguyễn Trung Thành

- Những đứa con trong gia đình - Nguyễn Thi

- Chiếc thuyền ngoài xa - Nguyễn Minh Châu

- Thuốc - Lỗ Tấn

- Số phận con người - Sô-lô-khốp

- Ông già và biển cả - Hê-ming-uê

Tuy nhiên, trong giới hạn của đề tài, với mục đích tập trung kiến thức chohọc sinh trong kỳ thi THPTQG 2019, chúng tôi chỉ áp dụng trong các tác phẩmthuộc cấu trúc đề thi THPTQG 2019

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG

DẠY HỌC NGỮ VĂN

1 Giới thiệu về Trung tâm GDNN – GDTX Yên Lạc

Trung tâm GDNN - GDTX Yên Lạc được thành lập năm 1996 Nằm trênmảnh đất giàu truyền thống yêu nước và cách mạng thuộc địa bàn xã Tam Hồng,huyện Yên Lạc, Trung tâm đã xây dựng, phấn đấu, trưởng thành và khẳng địnhđược vị trí, chức năng, nhiệm vụ của một Trung tâm GDNN - GDTX cấp huyện.Ở địa bàn nông thôn, tình hình kinh tế – xã hội còn chưa phát triển, đời sống củanhân dân còn nhiều khó khăn đã ảnh hưởng lớn đến chất lượng dạy học và giáodục của Trung tâm, đôi khi sự kết hợp giữa gia đình và nhà trường chưa đượcquan tâm đúng mức, nhận thức của người dân về việc học tập còn chưa đượcđầy đủ, sâu sắc Trải qua bao khó khăn, vất vả và thiếu thốn, nhưng nhờ pháthuy truyền thống quê hương cách mạng, tranh thủ sự ủng hộ, giúp đỡ của cấptrên và nhất là tạo dựng được niềm tin của nhân dân trong huyện, cho đến nay,qua hơn 20 năm hình thành và phát triển, Trung tâm GDNN - GDTX Yên Lạcđã trở thành cơ sở giáo dục tin cậy của nhân dân không chỉ trên địa bàn huyệnYên Lạc mà còn ở cả các huyện khác trong tỉnh Hai mươi năm qua, Trung tâmGDNN - GDTX Yên Lạc đã có những đóng góp xứng đáng cho sự nghiệp trồngngười của tỉnh nhà nói riêng và sự nghiệp giáo dục của cả nước nói chung Từmái trường này, hàng vạn học sinh đã được dạy dỗ, để trở thành những công dântốt của đất nước, nhiều người đã có những đóng góp xứng đáng trong sự nghiệpxây dựng và bảo vệ Tổ quốc, trở thành những tấm gương cho các em học sinhhôm nay noi theo Năm học 2018-2019, trung tâm GDNN - GDTX Yên Lạc đãthu hút được một số lượng học sinh tương đối lớn với 4 lớp khối 10, 4 lớp khối

11 và 4 lớp khối 12, đội ngũ giáo viên của trung tâm tương đối ổn định

Với tinh thần “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” vàluôn ghi nhớ lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh “Dù khó khăn đến đâu, cũngphải thi đua dạy tốt, học tốt”, trong những năm vừa qua, Trung tâm luôn triểnkhai đồng bộ nhiều giải pháp như tăng cường cơ sở vật chất; đổi mới phươngpháp dạy học; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học; xây dựng,

bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lí, giáo viên; đẩy mạnh công tác dạy nghề gắnvới việc làm và đã đạt được nhiều thành tích đáng tự hào Song song vớinhiệm vụ dạy học văn hóa, Trung tâm còn có thêm một nhiệm vụ nữa cũng hếtsức quan trọng là hướng nghiệp và dạy nghề.

Sau nhiều năm phấn đấu, những nỗ lực vượt khó vươn lên của tập thể cán

bộ, giáo viên và học sinh Trung tâm GDNN - GDTX Yên Lạc đã được ghi nhận.Trung tâm đã được Sở Giáo dục - Đào tạo tặng danh hiệu đơn vị tiên tiến xuấtsắc nhiều năm liền, được UBND tỉnh tặng Bằng khen, Bộ Giáo dục tặng danhhiệu Đơn vị Lá cờ đầu khối GDTX, Thủ tướng Chính phủ tặng Bằng khen vàmới đây nhất, trong năm học 2013-2014, đơn vị vinh dự được Chủ tịch nướctặng danh hiệu Huân chương Lao động hạng Ba Những thành tích mà Trungtâm GDNN - GDTX Yên Lạc đã đạt được không chỉ là niềm tự hào mà đó còn

là nguồn động lực to lớn để thầy và trò của trung tâm cố gắng, nỗ lực, phấn đấunhiều hơn nữa, xứng đáng là địa chỉ giáo dục tin cậy của tỉnh nhà

2 Thực trạng sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học Ngữ văn nói chung

Lâu nay, trong quá trình dạy học, chúng ta vẫn thường sử dụng các môhình, sơ đồ, biểu đồ để cô đọng, khái quát kiến thức cho học sinh, nhất là ởnhững bài tổng kết các chương, các phần của môn học hay các bài ôn tập Cáchlàm này có thể nói đã đem lại những hiệu quả thiết thực nhất định trong việc ôntập, củng cố, hệ thống kiến thức cho học sinh bởi cách trình bày gọn, rõ, lô-gic.Thế nhưng, bên cạnh những ưu điểm ấy, cách làm này vẫn còn những hạn chếnhất định, bởi trước hết là cả lớp cùng có chung cách trình bày giống như cáchcủa giáo viên hoặc của tài liệu, chứ không phải do học sinh tự xây dựng theocách hiểu của mình Các bảng biểu đó chưa chú ý đến hình ảnh, màu sắc vàđường nét Cách làm này chưa thật sự phát huy được tư duy sáng tạo, chưa thật

sự kích thích, lôi cuốn được các em trong việc tích cực, chủ động tìm tòi, pháthiện và chiếm lĩnh kiến thức của bài học Hơn nữa, phạm vi sử dụng hẹp vìchúng ta chỉ sử dụng chúng trong một số tiết dạy có tính chất tổng kết cácchương, các phần, các mảng kiến thức của môn học hay các bài ôn tập mà thôi

chứ chúng không được sử dụng đại trà cho tất cả các bài học, các giờ lên lớpcũng như các khâu của tiến trình bài dạy.

Trong thời gian gần đây, chúng ta đã bước đầu được tiếp cận với nhữngphương pháp, kĩ thuật dạy học mới Trong đó có việc sử dụng SĐTD Có thểnói, đây là một bước tiến đáng kể trong việc đổi mới PPDH hiện nay khi màkhoa học công nghệ phát triển như huyền thoại, nhất là sự bùng nổ của ngànhCông nghệ thông tin Việc sử dụng SĐTD thay thế cho những mô hình, sơ đồ,biểu đồ đã lạc hậu, lỗi thời để khái quát, cô đọng kiến thức cho học sinh làmột sự tất yếu, bởi SĐTD có rất nhiều điểm ưu việt hơn Do đó, việc ứng dụngSĐTD vào trong quá trình dạy học môn Ngữ văn không chỉ lôi cuốn sự hứngthú, làm “sống lại” niềm đam mê, yêu thích môn học ở các em học sinh mà cònlàm dấy lên một “phong trào” đưa SĐTD vào bài giảng ở giáo viên

Tuy nhiên, hiện nay, việc đưa Sơ đồ tư duy vào ứng dụng trong quá trìnhdạy học đối với môn học Ngữ văn còn là vấn đề gặp không ít khó khăn, trở ngạiđối với giáo viên, cụ thể như trong việc tổ chức, thiết kế các hoạt động dạy họcvới việc sử dụng SĐTD Qua dự giờ, trao đổi kinh nghiệm chuyên môn đối vớicác đồng nghiệp trong tổ, trong trường, tôi nhận thấy, hầu hết giáo viên mới chỉdừng lại ở việc sử dụng SĐTD để hệ thống hóa kiến thức sau mỗi bài học, haymỗi bài ôn tập, tổng kết một phân môn, một mảng kiến thức nào đó mà thôi Họchưa mạnh dạn đưa SĐTD vào tất cả các khâu trong quá trình dạy học Họ chưaphát huy được tính phổ biến và đa năng của SĐTD Do đó, chưa phát huy mộtcách đầy đủ công dụng của SĐTD trong quá trình dạy học môn Ngữ văn

3 Thực trạng dạy học các tác phẩm văn xuôi trong chương trình Ngữ Văn lớp 12 tại Trung tâm GDNN – GDTX Yên Lạc

Các tác phẩm văn xuôi trong chương trình Ngữ Văn lớp 12 hầu hết đều lànhững tác phẩm hay, khá dài và khó tiếp cận Hơn nữa, đây lại là các tác phẩmnằm trong cấu trúc đề thi THPTQG cho nên càng có vai trò quan trọng trongchương trình Chính việc này gây ra tâm lý “tham kiến thức” cho giáo viên.Giáo viên thường cố gắng nhồi nhét cho học sinh càng nhiều kiến thức càng tốtnên bài giảng thường rất dài Đồng thời, vì đây là các tác phẩm thi nên giáo viên

thường truyền thụ một chiều, học sinh chỉ lắng nghe mà ít được giao nhiệm vụhọc tập.

Tuy nhiên, chính cách làm này của giáo viên, vô tình đã gây ra ở học sinhtâm lý sợ sệt và chán học đối với các tác phẩm văn xuôi

Riêng đối với học sinh Trung tâm GDNN - GDTX Yên Lạc, các tác phẩmvăn xuôi luôn là điểm yếu của các em học sinh tại Trung tâm GDNN - GDTXYên Lạc đa số có chất lượng đầu vào thấp nên năng lực cảm thụ văn học cònnhiều hạn chế Tâm lí chung của các em là lười suy nghĩ, ít hiểu biết các tácphẩm văn học, không thích đọc các tác phẩm văn học, thích đọc truyện tranhhoặc những truyện có nội dung dễ hiểu Các em thường rất khó nhớ được cốttruyện cũng như hệ thống các kiến thức cơ bản của bài học, đặc biệt với nhữngvăn bản có dung lượng dài và các văn bản tùy bút, bút ký Chính vì vậy các emrất thiếu hiểu biết về các tác phẩm văn học Muốn học sinh học tốt các tác phẩmvăn xuôi đòi hỏi học sinh phải có kiến thức văn học

CHƯƠNG 3: MỘT VÀI KINH NGHIỆM NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ

SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC CÁC TÁC PHẨM VĂN XUÔI TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN LỚP 12 CHO HỌC SINH

TRUNG TÂM GDNN – GDTX YÊN LẠC

1 Sử dụng SĐTD trong các hình thức kiểm tra

Có thể nói, đây là việc làm rất đơn giản nhưng lại còn rất xa lạ, mới mẻ đốivới rất nhiều giáo viên Qua dự giờ, góp ý, trao đổi kinh nghiệm cùng các đồngnghiệp trong tổ, nhóm chuyên môn, tôi nhận thấy, hầu hết giáo viên rất bănkhoăn khi nghe đề nghị dùng SĐTD để kiểm tra bài cũ, kiểm tra 15 phút haykiểm tra một tiết Sau đây là một vài kinh nghiệm xin chia sẻ cùng đồng nghiệp:

1.1 Sử dụng SĐTD trong việc kiểm tra bài cũ

Giáo viên đưa ra một từ khóa (hay một hình ảnh trung tâm) thể hiện chủ đềcủa kiến thức cũ mà các em đã học, cần kiểm tra, yêu cầu các em vẽ SĐTDthông qua câu hỏi gợi ý Trên cơ sở từ khóa (hoặc hình ảnh trung tâm) ấy kếthợp với câu hỏi định hướng của giáo viên, học sinh sẽ nhớ lại kiến thức và địnhhình được cách vẽ SĐTD theo yêu cầu

- Mục đích: Giúp học sinh khái quát lại hệ thống kiến thức cũ và gợi ra hệ

thống kiến thức của bài mới trong tương quan so sánh và đối chiếu

- Các bước thực hiện:

Bước 1: Giáo viên treo sơ đồ khuyết thiếu lên bảng

Bước 2: Giáo viên gọi học sinh lên bảng làm

Bước 3: Học sinh nhận xét, giáo viên chốt ý

* Ví dụ 1:

Trước khi vào học tác phẩm “Ai đã đặt tên cho dòng sông” giáo viên yêucầu học sinh hoàn thiện một sơ đồ tư duy còn khuyết thiếu về tác phẩm “Ngườilái đò sông Đà” Ở đây, mục đích chính của giáo viên là kiểm tra kiến thức cũcủa học sinh và gợi ra sự so sánh giữa con sông Đà và sông Hương

VẼ SƠ ĐỒ MẪU

* Ví dụ 2:

Trước khi vào tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa”, giáo viên yêu cầu họcsinh vẽ sơ đồ tư duy về nhân vật bà cụ Tứ để gợi ra sự so sánh với nhân vậtngười đàn bà hàng chài

SĐTD minh họa:

Những gợi ý sau nhắc em nhớ tới nhân vật nào?

Lưu ý:

Giáo viên có thể cho cả lớp cùng lập SĐTD trên giấy theo cách hoạt động

cá nhân trong một thời gian nhất định để lôi cuốn tất cả học sinh vào việc ônkiến thức đồng thời rèn luyện kĩ năng tạo lập SĐTD và thói quen tư duy cho các

em Hết thời gian quy định, giáo viên chọn sơ đồ của một vài em (có thể vẽ xongtrước, có thể cần lấy điểm, ), chấm, nhận xét và ghi điểm cho các em; biểudương, khen ngợi những em vẽ tốt để khích lệ các em nhằm tạo không khí họctập sôi nổi Đây là việc làm rất cần thiết của chúng ta

Giáo viên chỉ cần dựa vào SĐTD chấm và ghi nhận điểm cho học sinh màkhông cần phải yêu cầu gì thêm ở các em, vì ta đã chọn dạng đề khá đơn giản,nên những gì cần trả lời, các em đã thể hiện trong SĐTD, hơn nữa thời giankiểm tra bài cũ có hạn

1.2 Sử dụng SĐTD trong kiểm tra 15 phút

Chúng ta cũng có thể dùng SĐTD trong các hình thức kiểm tra trên giấy(15 phút) một cách dễ dàng để tăng cường việc rèn luyện thói quen tư duy lô-gic, tư duy hệ thống cho học sinh thông qua các bài kiểm tra viết, nhằm pháttriển năng lực tư duy sáng tạo cho các em Tuy nhiên, giáo viên cũng cần lưu ýrằng kiểm tra kiến thức cũ bằng phương pháp vẽ SĐTD chỉ là một hình thứckiểm tra nhằm việc giúp học sinh củng cố, hệ thống kiến thức có tính chất lýthuyết Do đó, giáo viên nên chọn kiểm tra những kiến thức có tính hệ thống,xâu chuỗi, các em có thể dễ dàng hệ thống hóa bằng SĐTD Mặt khác, về yêucầu của đề kiểm tra, giáo viên cần đưa ra từ hay cụm từ khóa ngắn gọn, rõ ràng,

cụ thể, khái quát được chủ đề của phần kiến thức cần kiểm tra trong câu hỏi đểđịnh hướng, giúp học sinh dễ dàng nắm bắt chính xác yêu cầu đề và có thể vẽđúng SĐTD theo yêu cầu

- Mục đích: kiểm tra được mức độ nắm bài học của toàn bộ học sinh tronglớp để có hướng điều chỉnh cách dạy phù hợp hơn với đối tượng

- Các bước thực hiện:

Bước 1: Giáo viên ra đề

Bước 2: Học sinh làm bài

Bước 3: Giáo viên chấm bài, trả bài và nhận xét

* Ví dụ 1

Cho từ khóa “Nhân vật Mị” Em hãy vẽ sơ đồ tư duy về nhân vật.

SƠ ĐỒ MINH HỌA

Lưu ý:

- Giáo viên có thể linh hoạt sử dụng các câu hỏi yêu cầu học sinh lậpSĐTD ở khâu kiểm tra bài cũ và kiểm tra viết (15 phút) hoán đổi cho nhau đềuđược

- Đối với kiểm tra miệng, 15 phút ta lấy thang điểm 10; còn đối với kiểmtra 1 tiết thì tùy theo mức độ của từng câu hỏi, ta có thể cho từ 2 – 3 điểm (xemnhư câu hỏi yêu cầu lập SĐTD là một phần trong đề kiểm tra)

2 Sử dụng SĐTD trong dạy học bài mới

Lâu nay, việc sử dụng SĐTD như một công cụ hỗ trợ đắc lực cho việc dạyhọc bài mới thì ít nhiều giáo viên chúng ta đã và đang ứng dụng Tuy nhiên, việc

sử dụng SĐTD vừa để tổ chức, dẫn dắt cho học sinh tự tìm hiểu, khám phá,chiếm lĩnh kiến thức bài học lại vừa thay thế cho việc ghi bảng cô đọng kiếnthức tiết dạy, bài dạy của giáo viên thì quả là việc làm còn hết sức mới mẻ Quatrao đổi với anh chị em giáo viên trong tổ chuyên môn, trong trường, trong cụm

quan niệm xem SĐTD là công cụ, phương tiện, là một thứ “bảng phụ” hỗ trợ,minh họa cho tiết dạy mà thôi Ai cũng cho rằng không thể dùng SĐTD thay chophần ghi bảng của giáo viên được Thực ra thì ta vẫn có thể thực hiện kết hợpchúng trong quá trình dạy học bài mới Qua một quá trình thử nghiệm chúngtrong một số tiết dạy, tôi nhận thấy rõ ràng cách làm này ta hoàn toàn có thể làmđược Không những thế, việc kết hợp sử dụng SĐTD trong việc tổ chức dạy họcbài mới với việc sử dụng nó để cô đọng kiến thức thay cho việc ghi bảng lại tiếtkiệm được rất nhiều thời gian trên lớp, lại vừa có tác dụng hình thành cho họcsinh có thói quen ghi chép bằng SĐTD Đây cũng là việc làm rất cần thiết gópphần rèn luyện kĩ năng vẽ SĐTD cho các em, nhất là những bài học nhằm giớithiệu, cung cấp kiến thức

2.1 Sử dụng sơ đồ tư duy trong hoạt động tìm hiểu Tiểu dẫn

Đây là hoạt động thứ hai trong tiến trình tìm hiểu bài mới Hoạt động này

sẽ cung cấp cho học sinh những tri thức chung nhất về tác giả, tác phẩm Rấtnhiều giáo viên xem nhẹ vai trò của hoạt động này và thưởng bỏ qua khi dạybài Tuy nhiên, bản thân tôi cho rằng đây là hoạt động có ý nghĩa vô cùng quantrọng trong quá trình tiếp cận văn bản Đây là bước đầu tiên giúp học sinh mởcánh cửa bước chân vào khám phá thế giới nội dung, tư tưởng của tác phẩm.Hơn nữa, đối tượng học sinh yếu kém chiếm tỉ lệ khá nhiều ở học sinh khối 12Trung tâm GDNN – GDTX Yên Lạc Đối với những đối tượng này, việc giáoviên khái quát tốt kiến thức phần tiểu dẫn sẽ là cơ sở giúp các em viết phần mởbài trong bài nghị luận văn học Như vậy, bắt buộc học sinh phải nhớ được kiếnthức cơ bản ở phần này Tuy nhiên, để tránh tâm lý hoảng sợ vì kiến thức quánhiều, trong phần này, tôi sẽ xây dựng cho các em một sơ đồ tư duy chung.Nhiệm vụ của các em là chỉ cần lắp ghép thêm một số từ, cụm từ, câu khuyếtthiếu

- Mục đích: giúp học sinh nắm được những đơn vị kiến thức cơ bản về tácgiả, tác phẩm Đối tượng học sinh yếu kém sẽ có cơ sở để viết phần mở bài

- Các bước thực hiện:

Bước 1: Giáo viên xây dựng sơ đồ tư duy chung cho hoạt động tìm hiểuchung

Bước 2: Học sinh hoàn thiện sơ đồ

Bước 3: Giáo viên nhận xét, bổ sung, chốt ý

Lưu ý:

- Giáo viên xây dựng mô hình chung nhưng mỗi học sinh sẽ thể hiện được sự sáng tạo riêng của bản thân qua các hình vẽ minh họa theo trí tưởng tượng của các em Giáo viên sẽ để những khoảng trống để học sinh sáng tạo.

SƠ ĐỒ MINH HỌA VỀ TÁC GIẢ

SƠ ĐỒ MINH HỌA VỀ TÁC PHẨM

2.2 Sử dụng sơ đồ tư duy trong hoạt động Đọc- hiểu văn bản

Hoạt động đọc hiểu văn bản là hoạt động trọng tâm của mỗi tiết dạy Hầu

hết các tác phẩm văn xuôi trong chương trình ngữ văn lớp 12 đều kéo dài trong

ít nhất 2 tiết Vì vậy, hệ thống kiến thức sẽ bị tách giữa các tiết Việc nắm được

sơ đồ tư duy của cả phần sẽ giúp học sinh nắm được kiến thức một cách liềnmạch, không đứt đoạn, dễ dàng cho quá trình tư duy và học bài Hơn nữa, mỗitác phẩm văn xuôi trong chương trình Ngữ văn lớp 12 đều có các “nhân vật”trung tâm Việc đi tìm hiểu nội dung, tư tưởng của tác phẩm thường xoay quanhviệc tìm hiểu các nhân vật Bởi thế, trong hoạt động đọc hiểu văn bản, việc sửdụng sơ đồ tư duy sẽ theo hai hướng: một là, xây dựng sơ đồ tư duy hệ thốngkiến thức toàn bài, hai là xây dựng sơ đồ tư duy về nhân vật

2.2.1 Xây dựng sơ đồ tư duy hệ thống kiến thức toàn bài

- Mục đích: giúp học sinh nắm được một cách khái quát nhất các hệ thống

ý cơ bản của toàn bài dạy, học sinh nắm được liền mạch hệ thống kiến thức

- Các bước thực hiện:

Bước 1: Giáo viên phát sơ đồ tư duy còn khuyết thiếu

Bước 2: Học đến phần nào học sinh sẽ tự hoàn thiện sơ đồ đến đó

Bước 3: Kết thức bài học, học sinh sẽ hoàn thiện được sơ đồ Nhìn vào sơ

đồ, học sinh sẽ nắm được toàn bộ kiến thức

SƠ ĐỒ MINH HỌA

2.2.2 Xây dựng sơ đồ tư duy về nhân vật

- Mục đích: giúp học sinh nắm được cách tìm hiểu chung về một nhân vật

và các kiến thức cơ bản về nhân vật ấy

- Các bước thực hiện:

Bước 1: Giáo viên xây dựng sơ đồ tư duy về nhân vật

Bước 2: Học sinh hoàn thiện sơ đồ

Bước 3: Giáo viên nhận xét và chốt ý

Lưu ý:

+ Giáo viên có thể cho học sinh hoàn thiện sơ đồ trước khi bắt đầu bài

giảng với câu lệnh “Bằng những kiến thức đã tìm hiểu trước ở nhà, em hãy hoàn thiện sơ đồ tư duy sau”, hoàn thiện từng phần trong quá trình bài giảng, hoàn thiện sau bài giảng với câu lệnh “Bằng những kiến thức vừa học, em hãy hoàn thiện sơ đồ tư duy sau”.

+ Giáo viên có thể yêu cầu học sinh làm việc cá nhân hoặc làm việc nhóm

để hoàn thiện sơ đồ tư duy

SƠ ĐỒ MINH HỌA