một số giải pháp nâng cao hiệu quả rèn kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh lớp 5

Khi tìm hiểu phương pháp rèn đọc diễn cảm cho học sinh Tiểu học, trên cơsở lý luận cần phải nghiên cứu kĩ lưỡng, chu đáo, đầy đủ, áp dụng nâng cao chấtlượng giảng dạy của giáo viên và hi

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

- Tác giả: Trần Thị Kim Liên

- Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Hương Canh A

- Chức vụ: Hiệu trưởng

- Trình độ chuyên môn: Đại học sư phạm tiểu học

Bình Xuyên, năm 2019

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập - Tự do - Hạnh phúc ĐƠN YÊU CẦU CÔNG NHẬN SÁNG KIẾN

Kính gửi: Hội đồng sáng kiến huyện Bình Xuyên

a Tác giả sáng kiến : Trần Thị Kim Liên

- Ngày tháng năm sinh: 10/08/1969 Nam, nữ: Nữ

- Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Hương Canh A – Bình Xuyên – Vĩnh Phúc

- Chức danh: Hiệu trưởng trường Tiểu học Hương Canh A

- Trình độ chuyên môn: Đại học sư phạm

- Tỉ lệ (%) đóng góp vào việc tạo ra sáng kiến: 100%

b Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: Trần Thị Kim Liên

c Tên sáng kiến: “Phương pháp rèn kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh lớp 5

trường Tiểu học Hương Canh A- Bình Xuyên – vĩnh Phúc”

- Lĩnh vực áp dụng: Giáo dục và đào tạo

Vấn đề sáng kiến giải quyết: Nghiên cứu lựa chọn một số phương pháp giúp họcsinh đọc diễn cảm các bài tập đọc trong chương trình lớp 5

- Mô tả sáng kiến:

+Về nội dung của sáng kiến:

I CƠ SỞ LÍ LUẬN

1 Cơ sở tâm lí giáo dục:

Sự kiện trẻ bắt đầu tới trường là một bước ngoặt trong sự phát triển nhucầu Ở trẻ dần dần xuất hiện những nhu cầu mà trước đó chưa hề có: Nhu cầutiếp cận tri thức khoa học, nhu cầu quan hệ với thầy cô, bạn bè, khi có nhu cầuthì hứng thú xuất hiện

Đặc trưng nổi bật của hứng thú là tính có ý thức và sức hấp dẫn mang màusắc cảm xúc của nó Trẻ có hứng thú học thì việc rèn đọc diễn cảm cho học sinhrất dễ dàng, thuận lợi

2 Cơ sở ngôn ngữ học:

Để rèn đọc diễn cảm tốt, phải xuất phát từ nhu cầu nhận thức, thực chất lànhu cầu học tập của học sinh nhằm hướng tới sự lĩnh hội tri thức cũng nhưphương pháp để đạt tri thức đó Học sinh có nhu cầu tìm hiểu thế giới xungquanh có khát vọng hiểu biết tạo nên hứng thú, bước đầu là cơ sở cho sự thànhcông ở các giai đoạn sau Nếu như học sinh lớp 1, lớp 2, lớp 3 hứng thú của các

em xoay quanh nhu cầu tìm hiểu trả lời câu hỏi “Cái đó là cái gì?” Thì đến vớilớp 5 hứng thú của các em được tạo ra từ nhu cầu giải quyết câu hỏi “Tại sao?”,

“Như thế nào?”

Khi tìm hiểu phương pháp rèn đọc diễn cảm cho học sinh Tiểu học, trên cơ

sở lý luận cần phải nghiên cứu kĩ lưỡng, chu đáo, đầy đủ, áp dụng nâng cao chấtlượng giảng dạy của giáo viên và hiệu quả học tập của học sinh

3 Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài:

3.1 Cơ sở lí luận:

3.1.1 Đọc là gì?

Theo M.R Lơvôp: “Đọc là một dạng hoạt động của ngôn ngữ, là quá trìnhchuyển dạng thức chữ viết sang lời nói có âm thanh và thông hiểu nó (ứng vớicác hình thức đọc thành tiếng), là quá trình chuyển trực tiếp từ hình thức chữviết thành các dơn vị không có âm thanh (ứng với đọc thầm).”

3.1.2 Ý nghĩa của việc đọc

Những kinh nghiệm của đời sống, những thành tựu văn hóa, khoa học, tưtưởng, tình cảm của các thế hệ trước và của cả nhân loại phần lớn đã được ghilại bằng chữ viết.Nếu không đọc thì con người không thể tiếp thu nền văn minhcủa loài người, không thể sống một cuộc sống bình thường, có hạnh phúc vớiđúng nghĩa của từ này trong xã hội hiện đại Biết đọc con người đã nhân khảnăng tiếp nhận lên nhiều lần, từ đây, con người biết tìm hiểu, đánh giá cuộcsống, nhận thức các mối quan hệ tự nhiên, xã hội, tư duy Biết đọc, con người sẽ

có khả năng chế ngự một phương tiện văn hóa cơ bản giúp họ giao tiếp được vớithế giới bên trong của người khác, thông hiểu tư tưởng tình cảm của người khác.Đặc biệt khi đọc các tác phẩm văn chương, con người không chỉ được thức tỉnh

về nhận thức mà còn rung động tình cảm, nảy nở những ước mơ tốt đẹp, khơidậy năng lực hành động, sức mạnh sáng tạo cũng như được bồi dưỡng tâm hồn Đọc một cách có ý thức cũng sẽ tác động tích cực tới trình độ ngôn ngữ, tưduy của người đọc Việc dạy đọc sẽ giúp cho học sinh hiểu biết hơn, bồi dưỡng

ở các em lòng yêu cái đẹp và cái thiện, dạy cho các em biết suy nghĩ một cáchlôgic cũng như biết tư duy trừu tượng Như vậy, đọc có một ý nghĩa to lớn còn

vì nó bao gồm các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển

3.1.3 Cơ sở khoa học của dạy Tập đọc:

3.1.3.1 Cơ sở tâm sinh lí, đặc điểm tâm lí của học sinh tiểu học:

Học sinh tiểu học - con người với cấu tạo đầy đủ các bộ phận của một cơthể đang phát triển Trong đó, cơ quan phát âm, ngôn ngữ phát triển mạnh, phùhợp với sự tiếp nhận và thực hiện dễ dàng các hoạt động mới theo chức năngcủa chúng - chức năng phát âm (tập đọc) Khả năng nhận thức, tư duy, tưởngtượng, tình cảm, trí nhớ và nhân cách học sinh đang được hình thành, tiềm tàngkhả năng phát triển và đang phát triển Dạy Tập đọc cho học sinh tiểu học bướcđầu đem đến sự vận động khoa học cho não bộ và các cơ quan phát âm, ngônngữ, đem đến những tinh hoa văn hóa, văn học nghệ thuật trong tâm hồn trẻ,

phát triển khả năng học tập các môn khác, là điều kiện phát triển toàn diện chohọc sinh tiểu học.

Nhân cách của học sinh tiểu học phát triển đúng đắn hay lệch lạc phụ thuộcvào quá trình giáo dục của người thầy Dạy học tập đọc, đặc biệt là dạy đọc diễncảm cho học sinh tiểu học đòi hỏi người thầy phải có phương pháp dạy học phùhợp với đặc điểm tâm sinh lí của học sinh, phù hợp với sự phát triển tiến bộ củakhoa học và đáp ứng nhu cầu ham hiểu biết của học sinh

3.1.3.2 Cơ chế của đọc - Cơ sở khoa học để xác định quy trình rèn kĩ năng đọc cho học sinh tiểu học:

Đọc được xem là một hoạt động có hai mặt quan hệ mật thiết với nhau, là

việc sử dụng một bộ mã gồm hai phương diện Một mặt, đó là quá trình vậnđộng của mắt, sử dụng bộ mã chữ-âm để phát ra một cách trung thành nhữngdòng văn tự ghi lại lời nói âm thanh Thứ hai đó là sự vận động của tư tưởng,tình cảm, sử dụng bộ mã chữ - nghĩa, tức là mối liên hệ giữa các con chữ và ýtưởng, các khái niệm chứa đựng bên trong để nhớ và hiểu cho được nội dungnhững gì được đọc

Kĩ năng đọc là một kĩ năng phức tạp, đòi hỏi một quá trình luyện tập lâudài Việc hình thành kĩ năng đọc được chia ra làm ba giai đoạn: phân tích, tổnghợp và giai đoạn tự động hóa Trong đó giai đoạn tự động hóa được hình thànhnhiều ở các lớp cuối cấp tiểu học, đặc biệt là lớp 5 Ở giai đoạn này người đọcngày càng ít quan tâm đến chính quá trình đọc mà chú ý nhiều đến việc chiếmlĩnh văn bản: nội dung các sự kiện, cấu trúc, chủ đề, các phương tiện biểu đạtcủa nó

Các công trình nghiên cứu về cơ chế đọc cho thấy rằng, khi đọc, mắt ta lướt

từ dòng này sang dòng khác và diễn ra thành những bước nhảy kế tiếp nhau Ởmỗi bước mắt dừng lại để bao quát và ghi nhận một đoạn, một mảng nhất địnhcủa dòng chữ sau đó sẽ nhảy qua mảng tiếp theo Một mảng như thế gọi làtrường nhìn Sự khác nhau là ở chỗ người đọc giỏi mỗi lần mắt dừng ghi đượcnhiều từ hơn người đọc chậm Hai là không phải mắt lúc nào cũng lướt theo mộtchiều duy nhất về phía trước mà thỉnh thoảng phải quay trở lại để nhận biết thêm

về những từ ngữ, về những dòng chữ đã lướt qua nhưng chưa nắm được Mộtlần quay trở lại như thế gọi là bước hồi quy Người đọc có trình độ ít cần sửdụng đến bước này Do đó việc rèn kĩ năng đọc cần hướng tới việc mở rộngtrường nhìn và giảm bớt các bước hồi quy cho học sinh

3.1.3.3 Cơ sở ngôn ngữ và văn học của việc dạy tập đọc

Ngôn ngữ học nói chung, tiếng Việt nói riêng có quan hệ mật thiết vớiphương pháp dạy học tiếng Việt Ngôn ngữ học nói chung và tiếng việt nói riêngtạo nên nền tảng của môn học tiếng Việt trong đó có Tập đọc Ngữ âm trongquan hệ qua lại với chữ viết là cơ sở của việc soạn thảo phương pháp dạy đọc,

viết, cơ sở của việc hình thành kĩ năng đọc sơ bộ Ngôn ngữ học đã chỉ rõ nhữngnội dung cụ thể về các vấn đề của ngôn ngữ chữ viết, chính âm, chính tả, nghĩacủa từ, ngữ điệu, nhịp điệu, tình cảm ngôn ngữ Đó là những vấn đề gắn bó vớiviệc dạy tập đọc ở tiểu học.

Đọc đúng, đọc diễn cảm là yêu cầu, mục đích mà dạy học hướng tới, đóchính là nội dung của việc luyện đọc thành tiếng Đọc đúng trước hết là đọcđúng chính âm Trước hết và thực chất để luyện phát âm đúng cho học sinh cầnphải giải quyết vấn đề phương ngữ Cần phải luyện cho học sinh đọc đúng, haytrong phạm vi giao tiếp rộng hơn phương ngữ hẹp của mình Đó chính là cáchphát âm chuẩn theo tiếng Hà Nội - cách phát âm có trọng âm, ngữ điệu

Dựa vào sự phát âm của một tiếng, người ta chia các tiếng trong chuỗi lờinói thành tiếng có trọng âm và tiếng không có trọng âm Trọng âm mạnh rơi vàocác từ truyền đạt thông tin mới hoặc có tầm quan trọng, trọng âm yếu đi với các

từ không hoặc có ít thông tin Thực từ mới có trọng âm, loại từ và hư từ mangtrọng âm yếu Đây là căn cứ để chúng ta đọc rõ, nhấn giọng hay kéo dài những

từ quan trọng trong bài và là căn cứ quan trọng để xác định chỗ ngắt nghỉ trongcâu văn, câu thơ cũng là căn cứ để xác định những chỗ cần luyện ngắt giọngtrong bài

Luyện đọc thành tiếng không dừng lại ở việc luyện chính âm mà cần phảiluyện đọc đúng ngữ điệu Để tạo ra ngữ điệu, học sinh phải làm chủ các thông số

âm thanh của giọng; tạo ra các cường độ bằng cách điều khiển đọc to nhỏ, nhấngiọng, lơi giọng; tạo ra tốc độ bằng cách điều khiển độ nhanh, chậm và chỗ ngắtnghỉ của lời; tạo ra cao độ bằng cách nâng giọng, hạ giọng; tạo ra trường độbằng cách kéo dài giọng hay không kéo dài Nhưng những yếu tố này không tồntại một cách cô lập mà thống nhất thành ngữ điệu Để đọc diễn cảm phải làmchủ được ngữ điệu

Đọc diễn cảm phản ánh cách hiểu bài văn, bài thơ và là việc hiểu là cơ sởcủa đọc diễn cảm Vì vậy để đọc diễn cảm, trước hết phải xác định nội dung,nghĩa lí của bài đọc, sắc thái tình cảm, cảm xúc, giọng điệu chung của bài Giữacác thông số âm thanh của ngữ điệu với ý nghĩa, cảm xúc của bài luôn có sựtương ứng Ở tiểu học, khi nói đến đọc diễn cảm người ta thường nói về một số

kĩ thuật như: ngắt giọng biểu cảm, sử dụng tốc độ, cường độ và cao độ Ngắtgiọng đúng và hay là đích của dạy đọc và cũng là một trong những phương tiện

để dạy tiếp nhận, chiếm lĩnh văn bản được đọc Còn tốc độ đọc chi phối sự diễncảm, có ảnh hưởng đến việc thể hiện ý nghĩa, cảm xúc Cường độ đọc có giá trịdiễn cảm Cường độ phối hợp với cao độ sẽ tạo ra giọng vang hoặc giọng lắng.Tóm lại, đọc diễn cảm là sử dụng ngữ điệu để phô diễn cảm xúc của bàiđọc Vì vậy phải hòa nhập được vào câu chuyện, bài văn, bài thơ có cảm xúc thìmới tìm thấy ngữ điệu thích hợp

3 1.4 Nguyên tắc dạy học của Tập đọc

Hiện nay trong lí luận dạy tiếng đang tồn tại nhiều hệ thống nguyên tắckhác nhau Những nguyên tắc đang được xem là chung nhất và mang tính đặcthù trong dạy học tiếng Việt nói chung và dạy tập đọc nói riêng ở tiểu học baogồm: nguyên tắc giao tiếp, nguyên tắc phát triển tư duy, nguyên tắc tính đến đặcđiểm tâm lí và trình độ phát triển tiếng mẹ đẻ của học sinh

Nguyên tắc giao tiếp yêu cầu việc lựa chọn và sắp xếp nội dung dạy học

phải lấy hoạt động giao tiếp làm mục đích, tức là hướng vào việc hình thành kĩnăng nghe nói, đọc, viết cho học sinh; phải xem xét các đơn vị ngô ngữ tronghoạt động hành chức; phải sử dụng giao tiếp như một phương pháp dạy học chủđạo ở tiểu học

Nguyên tắc phát triển tư duy yêu cầu phải chú ý đến các thao tác và phẩm

chất của tư duy, làm cho học sinh thông hiểu được ý nghĩa của các đơn vị ngônngữ; phải tạo điều kiện cho học sinh nắm được nội dung các vấn đề và biết thểhiện nội dung này bằng các phương tiện ngôn ngữ

Nguyên tắc chú ý đến đặc điểm tâm lí và trình độ tiếng mẹ đẻ của học sinh

yêu cầu việc dạy tiếng phải chú ý đến đặc điểm tâm lí của học sinh; phải dựatrên sự hiểu hiết chắc chắn về trình độ tiếng mẹ đẻ vốn có của học sinh

II THỰC TRẠNG VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU:

Hương Canh là vùng đất mà tên đất, tên người đã đi vào lịch sử Thị trấnHương Canh có địa bàn rộng, người dân có tinh thần hiếu học, việc quan tâmđến việc học tập của con em mình luôn được đặt lên trên cả những lo toan cuộcsống mưu sinh Các phụ huynh mong mỏi con em mình thành công trong họctập Lãnh đạo địa phương luôn quan tâm đến sự nghiệp giáo dục đào tạo, quantâm đến trường lớp Bởi vì chúng ta hiểu rằng phải chiến thắng giặc dốt mới có

thể xoá bỏ được đói nghèo, với phương châm" Con hơn cha là nhà có phúc", hội

đồng giáo dục địa phương đã từng bước đi vào hoạt động Các đoàn thể: phụ nữ,hội cựu chiến binh, hội người cao tuổi, hội nông dân, đoàn thanh niên thành lậphội đồng giáo dục luôn quan tâm chăm sóc theo sự phát triển của nhà trường.Nhờ sự quan tâm của các cấp uỷ Đảng, chính quyền địa phương trường đã đượctrang bị cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học tương đối đầy đủ

Những thuận lợi đó đã thúc đẩy rất nhiều tới việc giảng dạy và giáo dụccủa nhà trường Tập thể cán bộ giáo viên của trường luôn nỗ lực thi đua “Dạytốt - Học tốt”, phấn đấu tạo môi trường giáo dục tốt nhất, nhiều năm liền có họcsinh giỏi cấp huyện, cấp tỉnh Có được những thành quả đó là nhờ vào sự miệtmài phấn đấu không ngừng của đội ngũ cán bộ giáo viên trong nhà trường vàcủa các cấp các ngành Bên cạnh đó Ban giám hiệu đã cùng các tổ khối chuyênmôn xây dựng nội dung, chọn lọc tài liệu dạy học sao cho phù hợp và hiệu quảđối với công tác bồi dưỡng học sinh

Bên cạnh những ưu điểm trên còn tồn tại một số yếu điểm trong công tácquan tâm giáo dục, đó là sự quan tâm đến việc học tập của một số gia đình chưađúng mức gần như khoán trắng cho giáo viên nhà trường.

1 Kết quả điều tra.

Qua những năm giảng dạy ở lớp 5 và thời gian làm quen với lớp cũng nhưquá trình quan sát, dự giờ việc dạy và học của thầy trò trong thời gian trước đâytôi thấy có những nhận xét sau:

1.2 Về người học:

Học sinh đã biết đọc thành tiếng bài văn, bài thơ đã để ý và đọc đúng phụ

âm khó Nhưng đọc hiểu nắm nội dung bài rất ít, do vậy không nêu được ý chínhcủa bài, chưa biết đọc diễn cảm toàn bài văn Khi đọc ở các dấu phảy, dấu chấmcòn ngừng nghỉ như nhau, chưa đọc đúng giọng câu hỏi, câu cảm, câu khiến, câukể

Qua khảo sát chất lượng học sinh từ ngày đầu nhận lớp tôi thấy số lượnghọc sinh đã biết đọc diễn cảm bài văn, bài thơ rất ít Cụ thể điều tra chất lượngđọc của học sinh lớp 5A2 tôi có s li u c th nh sau:ố liệu cụ thể như sau: ệu cụ thể như sau: ụ thể như sau: ể như sau: ư sau:

Tổng số học sinh Đọc nhỏ ấp úng Đọc to, rõ, lưu loát Đọc diễn cảm

31 8 = 25,8% 19= 61,3% 4 = 12.9%

2 Mục đích điều tra:

Từ yêu cầu thực tiễn của môn Tập đọc nói chung và rèn luyện kỹ năng nóicho học sinh lớp 5, tôi đã tự đặt cho mình phải nhận thức đầy đủ tầm quan trọng,yêu cầu của bộ môn, đặc biệt về nội dung và phương pháp rèn kỹ năng đọc diễncảm để đáp ứng yêu cầu đề ra

Trong giảng dạy bộ môn Tập đọc, qua nhiều năm gần đây, tôi đã tích cựcnghiên cứu, học hỏi kinh nghiệm giảng dạy, cách truyền thụ kiến thức, đặc biệt

là việc rèn luyện kỹ năng đọc diễn cảm đọc cho học sinh, muốn rèn cho học sinhđọc diễn cảm tốt, trước hết trong mọi giờ tập đọc giáo viên cần hướng dẫn họcsinh cách phát âm chuẩn, đọc đúng trôi chảy sau đó mới yêu cầu học sinh đọcdiễn cảm Trong phương pháp dạy học những yêu cầu đó gọi là chất lượng đọcđược thể hiện đồng thời và chi phối lẫn nhau Tính đúng đắn sẽ nâng cao tốc độ

đọc và cho phép đọc có ý thức hơn Nếu không hiểu cái đang đọc thì không thểđọc trôi chảy và diễn cảm lưu loát được.

Đọc diễn cảm thể hiện kỹ năng dùng ngữ điệu, biết nghỉ hơi ở dấu chấm,ngắt hơi ở dấu phảy, hoặc chỗ cần tách ý, biết đọc liền các tiếng trong từ ghép,

từ láy hoặc cụm từ cố định Ngoài ra cần biết đọc đúng giọng câu kể, câu hỏibiết phân biệt giọng người dẫn truyện với từng tuyến nhân vật có tính cách khácnhau Đọc diễn cảm là biểu hiện cao của đọc có ý thức và chỉ thực hiện đượctrên cơ sở đọc đúng và đọc nhanh Do vậy dù đọc ở mức độ nào cũng phải yêucầu phát âm đúng song cũng không nên quá nhấn mạnh ở các phụ âm: tr - ch; r

- gi; n - l; s - x làm giọng đọc mất tự nhiên

2 MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU:

2.1 Mục đích nghiên cứu:

Trên cơ sở tìm hiểu thực trạng dạy học Tiếng Việt 5 nói chung và dạy đọcdiễn cảm cho học sinh lớp 5 trường Tiểu học Hương Canh A nói riêng đề tàinghiên cứu nhằm xác lập cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn cho việc lựa chọnphương pháp đọc diễn cảm cho giáo viên và học sinh lớp 5 Từ đó tổ chức thựcnghiệm các bài tập đọc điễn cảm cũng như các phương pháp, hình thức dạy đọcdiễn cảm phù hợp với mục tiêu chương trình

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để đạt được mục đích trên, đề tài cần thực hiện các nhiệm vụ sau:

1 Nghiên cứu hệ thống bài Tập đọc trong chương trình sách giáo khoa lớp 5 từ

đó xây dựng cơ sở lí luận và thực tiễn cho việc rèn kĩ năng đọc diễn cảm Cụ thểnhư sau:

- Tại sao phải rèn kĩ năng đọc diễn cảm

- Tìm hiểu các dạng bài tập đọc trong sách giáo khoa

2 Nghiên cứu cở sở thực tiễn của việc dạy đọc diễn cảm:

- Phân tích và khảo sát ngữ liệu rèn kĩ năng đọc diễn cảm trong SGK hiện hành

- Nhận xét thực trạng dạy đọc diễn cảm trong nhà trường hiện nay, tìm hiểunguyên nhân và đề ra giải pháp tích cực trong dạy học

II NỘI DUNG CHƯƠNG TRÌNH:

1.2.1 Phân bố chương trình

Từ năm học 2002-2003 chương trình Tiếng Việt 2000 được chính thức ápdụng trong cả nước với 35 tuần thực học Từ lớp 2 đến lớp 5 tập đọc được họctrong 31 tuần (không kể 4 tuần ôn tập) Lớp 5 mỗi tuần có 2 tiết tập đọc

Bài tập luyện đọc thành tiếng gồm hai loại: Bài tập luyện chính âm và bàitập luyện đọc đúng ngữ điệu Trong đó loại bài thứ hai chính là bài tập luyệnđọc đúng, diễn cảm Đọc đúng được nói ở đây không chỉ là đúng chính âm màcòn phải ngắt giọng đúng, đúng ngữ điệu câu Luyện đọc đúng, diễn cảm là mắtxích cuối cùng của luyện đọc thành tiếng sau khi học sinh đã chiếm lĩnh đượcnội dung của câu, đoạn, bài tương ứng.

1.2.2.2 Bài tập luyện đọc hiểu

Kĩ năng đọc hiểu được hình thành qua việc thực hiện một hệ thống bài tập.Những bài tập này xác định mục đích của việc đọc, đồng thời cũng là nhữngphương tiện để đạt được sự thông hiểu văn bản của học sinh Có nhiều cáchphân loại hệ thống bài tập Tuy nhiên, từ góc độ nội dung có thể phân loại thànhmột số kiểu dạng sau:

Nhóm bài tập có tính chất nhận diện, tái hiện ngôn ngữ, gồm:

- Bài tập yêu cầu xác định đề tài của bài

- Bài tập yêu cầu học sinh phát hiện ra các từ ngữ, hình ảnh, chi tiết của bài

- Bài tập yêu cầu học sinh phát hiện ra những câu quan trọng của bài

- Bài tập yêu cầu học sinh phát hiện ra đoạn

Nhóm bài tập làm rõ nghĩa của ngôn ngữ văn bản, gồm:

- Bài tập yêu cầu giải nghĩa từ

- Bài tập yêu cầu làm rõ nghĩa, ý nghĩa của các câu, khổ thơ, đoạn, chi tiết, hìnhảnh

- Bài tập tìm đại ý, nội dung chính của bài

Nhóm bài tập hồi đáp, gồm:

- Nhóm bài tập bình giá về nội dung văn bản

- Nhóm bài tập yêu cầu làm rõ, bình giá về nghệ thuật của văn bản

- Nhóm bài tập tạo lập văn bản mới theo mẫu

Từ những điều vừa trình bày ở trên, có thể thấy rằng nội dung dạy tập đọcđược các tác giả sách giáo khoa chú trọng đến kĩ năng luyện đọc diễn cảm vàđọc hiểu cho học sinh Vấn đề khó khăn nhất của học sinh khi thực hiện là dạngbài tập luyện đọc đúng ngữ điệu Bởi vì, để làm đúng được dạng bài tập này đòihỏi người học cần phải nắm chắc các kiến thức về trọng âm, ngữ điệu được hìnhthành dần từ các lớp đầu cấp tiểu học thông qua hai phân môn Tập đọc và Luyện

từ và câu Điều này không phải giáo viên nào cũng có ý thức rèn luyện từ đầucho học sinh và không phải cứ rèn luyện là có được

Mặt khác, bên cạnh những ưu điểm của chương trình, sách giáo khoa cũngbộc lộ những mặt còn hạn chế Điều có thể thấy rõ nhất là hầu như không có mộtbài tập đọc nào trong cả hai tập sách Tiếng Việt 5 có câu hỏi tìm hiểu cuối bài

về nội dung đọc diễn cảm Hầu hết các câu hỏi gợi mở cuối bài chỉ giúp cho họcsinh nắm vững nội dung, ý nghĩa của bài Phần luyện đọc diễn cảm được bỏ ngỏ

với một số gợi ý đơn giản trong sách giáo viên Điều này là cơ hội nhưng cũng làthách thức để mỗi giáo viên lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp với nộidung và phù hợp với nhận thức của học sinh tiểu học.

1.2.3 Sách tham khảo

Cho đến nay, khi chương trình tiểu học 2000 đã được thực hiện hơn 10năm trong cả nước nhưng những tài liệu tham khảo dành cho cả giáo vên và họcsinh về phương pháp đọc diễn cảm còn rất ít Tuy vậy các tác giả viết sách cũng

đã cố gắng chọn những ngữ liệu điển hình trong sách giáo khoa để hướng dẫnđọc diễn cảm cho học sinh

Ví dụ: Bài Tiếng đàn Ba-la-lai-ca trên sông Đà (Luyện tập về cảm thụ văn học

ở tiểu học-Trần Mạnh Hưởng tr48-49) Trong yêu cầu luyện tập tác giả đã cónhững định hướng khá rõ ràng:

- Đoạn 1 (Trên sông sợi dây đồng) tả đếm trăng và hình ảnh cô gái Nga cónhững nét gì đẹp? Cần đọc nhấn giọng ở các từ ngữ nào để diễn cảm?

- Đoạn 2 (Lúc ấy lấp loáng sông Đà) có những từ ngữ gợi tả nào cần đọc nhấngiọng? Những tiếng nào cần đọc hơi kéo dài để diễn tả rõ nội dung? Nên ngắtnhịp câu thơ và đọc với giọng điệu thế nào cho phù hợp (nhẹ nhàng chậm rãihay mạnh mẽ dồn dập; vui hay buồn )?

Tuy nhiên, với mục đích giúp học sinh cảm thụ văn học là chính nên tác giảchỉ chọn rất ít ngữ liệu cho phần luyện đọc diễn cảm sáng tạo

Từ những phần trình bày ở trên phần nào cho thấy sự quan tâm của đại đa

số các nhà giáo dục tiểu học dành cho phân môn Tập đọc

III CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:

- Ghép một đoạn văn khó đọc lên bảng, ngắt cụm từ để hướng dẫn đọc, giáoviên chép phải rõ ràng, sạch đẹp

- Dùng tranh ảnh - vật thực giúp các em cảm thụ bài đọc Giáo viên phải khaithác hết các chi tiết của đồ dùng trực quan Không nên sử dụng đồ dùng trựcquan một cách hình thức

- Giọng đọc mẫu của giáo viên là một hình thức trực quan sinh động có hiệu quảcao, có tác dụng làm mẫu cho học sinh luyện đọc Giáo viên cần đọc đúng thểloại, đúng ngữ điệu tránh đọc đều đều, biểu hiện tình cảm qua ánh mắt, nét mặt,

nụ cười khi đọc

2 Phương pháp đàm thoại:

Phương pháp này phù hợp tâm lý trẻ, các em thích hoạt động (hoạt động bằnglời nói)

Cách tiến hành:

Giáo viên đưa ra một hệ thống câu hỏi tìm hiểu bài Giáo viên cần hướng dẫncác em bằng những câu hỏi đàm thoại dễ hiểu, đơn giản nhằm dẫn dắt học sinhkhơi dậy sự suy nghĩ của các em, giúp các em dễ dàng hiểu từ khó và nội dungcủa bài

3 Phương pháp luyện tập:

Là phương pháp dùng chủ yếu, thường xuyên khi dạy tập đọc Dưới sự chỉđạo của giáo viên học sinh rèn luyện kỹ năng, cần hướng dẫn học sinh luyện tập

có ý thức và kiểm tra ngày kết quả luyện tập tại lớp, cho điểm và nhận xét

Cần chú ý luyện đọc từ dễ đến khó: luyện phát âm tiếng khó mà học sinh

dễ nhầm lẫn, luyện phát âm các cụm từ, luyện đọc đúng tiến tới luyện đọcnhanh, diễn cảm Cho học sinh tự chọn câu, đoạn em thích nhất để đọc Nên chú

ý đến học sinh yếu, kém luyện đọc

4 Cần nắm chắc phương pháp đọc theo bài, thể loại để hướng dẫn đọc:

Dạy đọc văn xuôi: ngôn ngữ văn xuôi là ngôn ngữ tự sự miêu tả, ngôn ngữcủa nhân vật, ngôn ngữ của tác giả, khi đọc cần phân biệt ngôn ngữ của tác giả

và ngôn ngữ nhân vật

Cần phải ngắt giọng theo cụm từ hoặc khi có dấu câu (ngắt giọng lôgíc)

Người đọc phải hoà cảm xúc của mình vào bài văn, phải hoá thân vào tácgiả, vào nhân vật để suy nghĩ, để dung cảm và truyền cảm đến người nghe Ngắtgiọng biểu cảm Chọn ngữ điệu đọc thích hợp, cần dùng nét mặt, hình ảnh, nụcười,… các yếu tố khi ngôn ngữ tác động đến người nghe

Dạy đọc thơ: Đọc đúng dòng thơ, thể thơ để thể hiện được sắc thái tìnhcảm, dòng thơ dài ngắn khác nhau Cần chú ý tính liền mạch của dòng thơ

Có nhiều thể loại thơ khác nhau, mỗi thể thơ tạo nên một âm hưởng riêngđược quy định về câu, về văn Mỗi thể thơ có một cách tổ chức ngôn ngữ riêng,một cách đọc riêng Giáo viên cần khai thác các điểm khác nhau của thể thơ đểtìm cách đọc đúng và hay nhất

Thơ có tính truyền cảm rất sâu sắc vì nó vừa có hình vừa có nhạc, vừa lắngđọng vừa ngân vang, cho nên khi đọc thơ phải cho mỗi tiếng trong thơ sáng hếthình và ngân hết nhạc Cần thể hiện tình cảm khi đọc thơ

Đồng thời nêu tầm quan trọng, yêu cầu cơ bản về việc rèn luyện kỹ năngđọc diễn cảm giúp các em cảm thụ bài văn, bài thơ của từng chủ đề Hướng dẫnmỗi em đóng một quyển sổ để ghi những câu, những đoạn, bài văn, bài thơ hay

có giá trị về nội dung và nghệ thuật

Sau khi tiến hành như vậy, tôi bước vào giảng dạy theo các bước sau:

*Bước1:

a Đối với học sinh: Trước khi học bài tập đọc, tôi dặn học sinh đọc nhiều lần ở

nhà cho trôi chảy và chuẩn bị trước phần câu hỏi, tìm hiểu nội dung bài trongsách giáo khoa đề ra các yêu cầu phù hợp với từng đối tượng học sinh

Bước 2:

b Đối với giáo viên: Đối với những bài văn xuôi khi đọc ngoài việc tìm nhữngcâu đặc biệt (câu hỏi, câu cảm) để hướng dẫn học sinh đọc Giáo viên còn phảitrú trọng cách nghỉ hơi ở dấu chấm Đặc biệt phải biết ngắt hơi ở chỗ không códấu câu nhưng đó là chỗ tách ý

Đối với các bài thơ: Tuỳ theo từng thể loại thơ mà tôi hướng dẫn học sinh cáchđọc sao cho đúng nhịp thơ

Thường thì các bài thơ được sáng tác theo thể lục bát mang một âm điệumượt mà, tình cảm của thể thơ truyền thống dân tộc Tuy vậy cũng phải dựa vàocác dòng cụ thể để ngắt dòng cho đúng Chỉ có ngắt nhịp đúng câu thơ thì ýnghĩa đoạn thơ mới được bộc lộ cho người nghe thấy được vẻ đẹp của đất nướcViệt Nam Việc đọc diễn cảm thường gắn liền với ngữ điệu nên tôi thường dùng

cử chỉ, nét mặt, để làm tăng thêm tính gợi cảm của câu văn thân mật, vui vẻ,ngạc nhiên, căm giận Đoạn thơ có nhiều ý hóm hỉnh, vui vẻ cần đọc nhấn giọngmột số từ ngữ kèm theo cử chỉ nét mặt để thể hiện sắc thái đó

Vì vậy, khi học sinh luyện đọc giáo viên phải tạo được trong lớp mộtkhông khí thoải mái để học sinh dễ trực cảm với bài văn, có tâm trạng chờ đợi

và chú ý nghe giáo viên đọc và cũng từ đó các em có thể học tập và bắt trướcthầy

Trong khi rèn đọc diễn cảm tôi thường xuyên chú ý đến:

- Những học sinh rụt rè nhút nhát, tôi thường xuyên khuyến khích không gắtgỏng để các em không luống cuống

- Đối với học sinh nghịch ngợm phân tán tư tưởng, không chú ý đến tiết học, tôithường để ý thỉnh thoảng chỉ định các em đọc tiếp

- Đối với học sinh đọc yếu, ngoài việc hướng dẫn đọc dứt khoát từng từ, cụm từ,với câu dài cho học sinh ngắt hơi khi diễn đạt trọng vẹn một ý, ra yêu cầu rènđọc ở nhà, kiểm tra lại những yêu cầu đã đề ra đối với học sinh, việc này phảilàm thường xuyên không được ngắt quãng

Tóm lại, sau mỗi giờ tập đọc, tôi thường kiểm tra chất lượng đọc của họcsinh thông qua đọc thành tiếng xem các em đã đọc diễn cảm chưa

IV MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ RÈN KĨ NĂNG ĐỌC DIỄN CẢM CHO HỌC SINH LỚP 5 TRƯỜNG TIỂU HỌC HƯƠNG CANH A – HUYỆN BÌNH XUYÊN – TỈNH VĨNH PHÚC.

1 Biện pháp 1: Khảo sát, phân loại học sinh ngay từ đầu năm:

Sau khi nhận lớp, tôi cho lớp ổn định chung về tổ chức lớp Sau đó, tìmhiểu điều tra để nắm chắc đối tượng học sinh về lựa chọn, đặc biệt là về kỹ năngđọc của học sinh và được phân loại học sinh theo 3 đối tượng:

- Đối tượng 1: Học sinh biết đọc diễn cảm

- Đối tượng 2: Học sinh mới chỉ biết đọc to, rõ ràng, lưu loát

- Đối tượng 3: Học sinh đọc nhỏ lí nhí, ấp úng, ngọng

Dựa vào đó tôi đã sắp xếp chỗ cho học sinh những em đọc yếu ngồi cạnhnhững em đọc khá, đọc tốt để đôi bạn giúp nhau cùng tiến bộ Tiến hành côngviệc tiếp theo là giới thiệu cấu tạo chương trình mô đun tập đọc để các em nắmđược chủ đề chính trong từng học kỳ và cả năm học

2 Biện pháp 2: Khai thác nội dung dạy học phù hợp với đối tượng:

+ Bổ sung ngữ liệu của bài học, bài tập

Thay vì cuối mỗi bài tập đọc chỉ có các câu hỏi khai thác về nội dung bàitôi đã xây dựng thêm hệ thống câu hỏi khai thác về cách đọc đúng, đọc diễn cảmbài văn ngay từ bước hướng dẫn đọc đúng Hệ thống câu hỏi này có thể đượcthực hiện kết hợp giữa các phương pháp và hình thức dạy học khác nhau, đanxen nhau trong các tiết dạy tập đọc để tránh gây nhàm chán cho học sinh

Ví dụ: Khi dạy bài Thái sư Trần Thủ Độ ( TV5 tập 2) ở phần luyện đọc đúng

giáo viên có thể cho học sinh xác định giọng đọc đúng của các nhân vật bằngphiếu câu hỏi điền tiếp như sau:

Lời Thái sư:

+ Thay đổi hình thức diễn đạt câu hỏi, chuyển câu hỏi:

Học sinh lớp 5 cuối cấp tiểu học dù đã có những thay đổi đáng kể về sựphát triển tư duy nhưng điều đó không có nghĩa là các em có thể hiểu và trả lờiđược tất cả các câu hỏi liên quan đến bài học Chính vì vậy việc linh hoạt trongdiễn đạt câu hỏi là điều giáo viên cần chú ý trong mỗi tiết dạy, đặc biệt là phầntìm hiểu giọng đọc toàn bài, giọng đọc từng nhân vật, cách nhấn giọng trongbước luyện đọc ở tiết tập đọc Đôi khi những gợi ý câu hỏi mà sách giáo viên vàsách giáo khoa đưa ra còn khó đối với học sinh thì điều cần thiết ở đây là giáoviên phải biết thay đổi cách hỏi, thay đổi câu hỏi sao cho vẫn phù hợp với yêucầu chuẩn kiến thức đưa ra và học sinh có thể dễ dàng trả lời và nắm bắt đượcbài Thực hiện được biện pháp này là cả một nghệ thuật đòi hỏi sự rèn luyệnkhông ngừng, sự linh hoạt mềm dẻo từ mỗi giáo viên trong cụ thể từng bài