Vận dụng một số phương pháp dạy học tích cực trong dạy học phân môn tập làm văn cho học sinh lớp 5 trường tiểu học hải lựu

Đối với học sinh Tiểu học, việc dạy học theo phương pháp tích cực sẽ mang lại hiệu quả cao vì dạy học theo hướng này học sinh có cơ hội được thể hiện năng lực, phát huy sở trường và tính

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

1 Lời giới thiệu:

Trong hệ thống giáo dục phổ thông, bậc Tiểu học có vị trí quan trọng Nó giúp học sinh có cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn và lâu dài về đạo đức, trí tuệ, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản góp phần hình thành con người Việt Nam

xã hội chủ nghĩa, bước đầu xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân, chuẩn bị cho học sinh tiếp cận với trung học cơ sở Theo hướng đó bậc Tiểu học là nền tảng, là cơ sở cho những bậc học tiếp theo Mục tiêu giáo dục Tiểu học là nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện Mỗi môn học ở Tiểu học đều góp phần hình thành và phát triển nhân cách cho trẻ, cung cấp cho trẻ những tri thức cần thiết

Do đó, đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, phát huy năng lực cá nhân là thực sự quan trọng và cần thiết, tạo ra được tiền đề và nền tảng vững chắc cho sự phát triển về sau

Trong đổi mới giáo dục, cùng với đổi mới về mục tiêu, chương trình, nội dung sách giáo khoa, kiểm tra, đánh giá thì đổi mới phương pháp dạy - học có một vai trò quan trọng Đổi mới phương pháp dạy học mà chủ yếu dạy học theo hướng tích cực - lấy học sinh làm trung tâm - có vị trí đặc biệt quan trọng Hình thành và phát triển tính tích cực cho học sinh là một trong các nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục, nhằm đào tạo những con người năng động, thích ứng và góp phần phát triển cộng đồng Có thể xem tính tích cực như một điều kiện, đồng thời là một kết quả trong sự phát triển nhân cách trong quá trình giáo dục

Dạy học tích cực giúp học sinh chủ động sáng tạo trong việc nắm bắt và tiếp nhận tri thức mới, học sinh được cuốn hút vào các hoạt động do giáo viên

tổ chức và chỉ đạo qua đó tự lực khám phá những điều mình chưa rõ, chưa biết Phương pháp dạy học tích cực trong môn Tiếng Việt nhằm làm cho người học nâng cao dần năng lực ngôn ngữ để đáp ứng nhu cầu giao tiếp và tư duy của chính mình Phương pháp này tạo điều kiện cho học sinh học tập ở mức độ sâu, gây được hứng thú, phát huy được tính độc lập, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập để chiếm lĩnh được nguồn tri thức mới Đối với học sinh Tiểu học, việc dạy học theo phương pháp tích cực sẽ mang lại hiệu quả cao vì dạy học theo hướng này học sinh có cơ hội được thể hiện năng lực, phát huy sở trường và tính sáng tạo của mình trong học tập Các em có cơ hội lựa chọn hoạt động của mình, được tự tìm ra cái cần tiếp thu, tìm cách chiếm lĩnh và vận dụng

vào hoạt động học tập, giao tiếp chứ không phải lối tiếp thu thụ động, một chiều như lối dạy học truyền thống, nhờ đó kết quả học tập sẽ cao hơn

Hơn nữa, học sinh Tiểu học là sự kế tiếp từ bậc học Mầm non, đặc điểm của lứa tuổi này là “học mà chơi, chơi mà học” Dựa trên cơ sở tâm lí ấy mà dạy học theo hướng tích cực đã chú trọng vào các hoạt động dạy học, tổ chức hoạt động học tập mà học sinh giữ vai trò chủ đạo để từ đó hình thành dần cho học sinh thói quen làm việc tích cực, chủ động và sáng tạo Chính vì vậy việc áp dụng dạy và học tích cực vào dạy học ngay từ bậc Tiểu học là thực sự cần thiết

và hữu ích

Trong chương trình Tiếng Việt Tiểu học, phân môn Tập làm văn có vị trí

và vai trò đặc biệt quan trọng Đây là phân môn có tính chất tổng hợp toàn bộ kiến thức Tiếng Việt của học sinh, trong đó kĩ năng chính là kĩ năng nghe, nói

và viết Nó là kết quả học tập môn Tiếng Việt của học sinh, là chìa khoá giúp học sinh học tốt các môn học khác Môn Tập làm văn còn giúp các em nói và viết lưu loát hơn, học sinh phát triển được vốn từ ngữ, bồi dưỡng cảm xúc, tình cảm lành mạnh, trong sáng, rèn kĩ năng tư duy, trí tưởng tượng phong phú Qua

đó vốn sống của các em được tăng lên, giúp các em tự tin, có khả năng ứng xử linh hoạt trong cuộc sống Vì vậy, việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học phân môn này để đạt được mục tiêu trên là một vấn đề cấp thiết cần được quan tâm một cách thỏa đáng

Chương trình dạy học phân môn Tập làm văn ở lớp 5 hiện nay có nhiều điểm mới với các dạng bài tập phong phú, đa dạng, kích thích trí tưởng tượng,

óc sáng tạo của học sinh Nhờ đó giáo viên có thể áp dụng phương pháp dạy học tích cực một cách thuận lợi nhằm nâng cao chất lượng dạy học phân môn này ở Tiểu học nói chung, ở lớp 5 nói riêng Để vận dụng phương pháp dạy học tích cực vào giảng dạy phân môn Tập làm văn có hiệu quả thì mỗi giáo viên cần lựa chọn những phương pháp thích hợp để đạt được kết quả như mong muốn Đây cũng chính là vấn đề đang được nhiều người quan tâm và nghiên cứu

Dạy học tích cực đã được áp dụng ở một số nước có nền giáo dục phát triển và đã khẳng định được tính ưu việt của nó như: Pháp, Bỉ Ở Việt Nam, phương pháp này đã được các trường Tiểu học triển khai và bước đầu có kết quả nhất định Tuy nhiên, thực tế dạy và học còn một số giáo viên chưa thoát khỏi cách dạy truyền thống: nặng về đọc chép, cung cấp kiến thức một chiều; mặt khác phần đông giáo viên còn ngại thay đổi các phương pháp dạy học cũ nên việc triển khai và sử dụng phương pháp dạy - học tích cực còn chưa được

thường xuyên, rộng rãi Vì vậy việc áp dụng phương pháp dạy học mới còn gặp nhiều khó khăn, bất cập

Qua tìm hiểu thực tiễn việc dạy - học Tiếng Việt nói chung, dạy - học Tập làm văn nói riêng ở một số trường Tiểu học, đặc biệt qua thời gian giảng dạy, chúng tôi nhận thấy việc đổi mới phương pháp dạy - học đã được vận dụng và bước đầu có kết quả Phần lớn giáo viên đã tiếp cận được với phương pháp mới nhưng nhìn chung việc sử dụng các phương pháp dạy học hiện đại vào dạy học Tập làm văn còn nhiều hạn chế Học sinh thì chưa thực sự thích nghi với phương pháp dạy học mới, phần nhiều các em còn chưa tự giác, tích cực, chủ động trong các hoạt động học tập Vấn đề đặt ra là phải làm sao vận dụng có hiệu quả các phương pháp dạy học tích cực trong dạy học phân môn Tập làm văn cho học sinh Tiểu học nói chung và học sinh lớp 5 nói riêng Có như vậy mới phát huy được tính chủ động, sáng tạo, khả năng khám phá, tìm tòi, cách lĩnh hội tri thức có hiệu quả của học sinh nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy và học

Xuất phát từ lí do trên đây, chúng tôi mạnh dạn đưa ra sáng kiến kinh

nghiệm: " Vận dụng một số phương pháp dạy học tích cực trong dạy học phân môn Tập làm văn cho học sinh lớp 5 - Trường Tiểu học Hải Lựu" với mong

muốn góp phần nâng cao chất lượng dạy học Tiếng Việt nói chung, dạy học phân môn Tập làm văn cho học sinh lớp 5 nói riêng, đáp ứng nhu cầu đổi mới hiện nay

2 Tên sáng kiến: " Vận dụng một số phương pháp dạy học tích cực trong dạy học phân môn Tập làm văn cho học sinh lớp 5 - Trường Tiểu học Hải Lựu"

3 Tác giả sáng kiến:

- Họ và tên: Lê Văn Thiện

- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường Tiểu học Hải Lựu - Sông Lô

- Số điện thoại: 0353850186

- Email: levanthien.gvc1hailuua@vinhphuc.edu.vn

- Họ và tên: Ngô Thị Hòa

- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường Tiểu học Hải Lựu - Sông Lô

- Số điện thoại: 0982802582

- Email: ngothihoa.gvc1hailuua@vinhphuc.edu.vn

4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: Lê Văn Thiện, Ngô Thị Hòa - Giáo viên

Trường Tiểu học Hải Lựu - Sông Lô

5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Sáng kiến được áp dụng vào giảng dạy

môn Tiếng Việt phân môn Tập làm văn, lớp 5 Trường Tiểu học Hải Lựu -Sông Lô

6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử:

10/10/2019

7 Mô tả bản chất của sáng kiến:

7.1 Về nội dung của sáng kiến:

7.1.1 Thực trạng vấn đề nghiên cứu:

a Điều tra thực trạng dạy học môn Tập làm văn của giáo viên dạy lớp 5 Trường Tiểu học Hải Lựu:

*Mục đích điều tra:

- Bước đầu điều tra, khảo sát việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực nhằm phát huy tính tích cực của học sinh thông qua phân môn Tập làm văn ở lớp 5 Trường Tiểu học Hải Lựu

- Nắm rõ thực trạng, tìm ra nguyên nhân của thực trạng và đề ra giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học phân môn Tập làm văn lớp 5

*Đối tượng điều tra:

- Giáo viên dạy lớp 5 - Trường Tiểu học Hải Lựu

- Học sinh lớp 5 - Trường Tiểu học Hải Lựu

*Nội dung điều tra:

- Dùng phiếu điều tra nhận thức của giáo viên về dạy và học tích cực khi dạy Tiếng Việt nói chung, dạy Tập làm văn ở lớp 5 nói riêng

- Dự giờ dạy Tập làm văn lớp 5 của giáo viên, từ đó đánh giá, nhận xét về thực trạng áp dụng phương pháp dạy học tích cực khi dạy phân môn Tập làm văn ở lớp 5

- Đề ra một số giải pháp để khắc phục thực trạng đó

*Kết quả điều tra:

- Kết quả giờ dạy của đồng chí giáo viên dạy Tập làm văn lớp 5 Trường Tiểu học Hải Lựu: Cả 2 giờ dạy đạt loại Khá

b Điều tra việc tiếp nhận khả năng phát huy tính sáng tạo của học sinh thông qua môn Tập làm văn lớp 5 Trường Tiểu học Hải Lựu:

*Mục đích điều tra:

- Tìm hiểu thực trạng việc tiếp nhận và khả năng phát huy tính tích cực của học sinh thông qua phân môn Tập làm văn ở lớp 5

- Khảo sát chất lượng học tập Tập làm văn của học sinh lớp 5 để tìm hiểu

thực trạng học tập của học sinh các lớp này

*Đối tượng điều tra:

- Học sinh lớp 5 Trường Tiểu học Hải Lựu

*Nội dung điều tra:

- Dùng phiếu điều tra để kiểm tra khả năng tiếp thu, hứng thú và tính tự giác, phát huy khả năng sáng tạo của học sinh

- Kiểm tra 1 bài (kiểm tra tự luận)

*Tổ chức điều tra:

- Chúng tôi phát phiếu điều tra cho học sinh lớp 5 - Trường Tiểu học Hải Lựu

- Tổ chức kiểm tra 1 bài đối với học sinh lớp 5 Trường Tiểu học Hải Lựu

Đề bài được thông qua giáo viên dạy Tập làm văn lớp 5, đảm bảo phù hợp với kiến thức, trình độ của học sinh và phân loại được học sinh

*Kết quả điều tra:

Sau khi phát phiếu và tiến hành bài kiểm tra, chúng tôi đều thu lại và chấm điểm, thống kê kết quả vào bảng thống kê Với bài kiểm tra, chúng tôi chấm theo thang điểm 10 Phân loại học sinh theo 4 mức độ: Giỏi, khá, trung bình, yếu

Kết quả bài kiểm tra phân môn Tập làm văn của học sinh lớp 5, Trường Tiểu học Hải Lựu khi chưa áp dụng các phương pháp dạy học tích cực được thống kê như sau:

Lớp Số

HS

Kết quả - Xếp loại

*Phân tích kết quả điều tra:

Thông qua việc dùng phiếu điều tra và tiến hành bài kiểm tra với học sinh lớp 5 Trường Tiểu học Hải Lựu, chúng tôi rút ra được những kết luận về khả năng tiếp nhận và mức độ tích cực của học sinh cũng như kết quả học tập phân môn Tập làm văn như sau:

Kết quả học tập phân môn Tập làm văn của học sinh lớp 5 - Trường Tiểu học Hải Lựu còn chưa cao, tỉ lệ điểm giỏi thấp, điểm trung bình còn cao và vẫn còn điểm yếu

Qua kết quả học tập của học sinh và nhận xét trên đây ta thấy chất lượng học tập môn Tập làm văn của học sinh lớp 5 Trường Tiểu học Hải Lựu còn thấp Điều đó đòi hỏi giáo viên cần có sự đổi mới về phương pháp dạy học Tập làm văn để chất lượng giáo dục và hiệu quả học tập của học sinh được nâng lên cao hơn nữa, đáp ứng nhu cầu đổi mới giáo dục hiện nay

7.1.2 Vận dụng một số phương pháp dạy học tích cực nhằm phát huy tính tích cực của học sinh lớp 5 trong phân môn Tập làm văn trường Tiểu học Hải Lựu:

7.1.2.1 Học theo góc:

a) Khái niệm:

Học theo góc là một hình thức tổ chức hoạt động học tập trong đó học sinh thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại các vị trí cụ thể Với phương pháp này học sinh không học theo cách truyền thống mà được đến từng góc phù hợp theo sự lựa chọn của mình Học theo góc chú trọng đến việc tổ chức không gian lớp học

Có nhiều cách khác nhau để giáo viên tổ chức lớp học như: giao cho mỗi góc khác nhau một nhiệm vụ khác nhau hoặc nhiều góc cùng thực hiện một nhiệm

vụ, có thể tổ chức cả góc học tập ở ngoài phạm vi lớp học như ở phòng đọc hoặc thư viện

- Học theo góc là một môi trường học tập với cấu trúc được xác định cụ thể, lớp học được tổ chức thành các góc, mỗi góc được giao nhiệm vụ và trang

bị đồ dùng, trang thiết bị phù hợp để học sinh có thể hoàn thành nhiệm vụ học tập của mình

Ví dụ: Một lớp học có thể chia thành bốn góc phù hợp với học sinh: góc quan sát, góc phân tích, góc vận dụng, góc trải nghiệm Ở các góc này học sinh được trang bị những đồ dùng khác nhau để học sinh có thể thực hiện được

nhiệm vụ của mình Góc quan sát được trang bị tranh ảnh, vật thật, tài liệu, băng video góc thực hành là các bài tập, các dụng cụ để thực hành, thí nghiệm

- Học sinh được lựa chọn góc học tập phù hợp với nhận thức, sở thích và khả năng của mình để bắt đầu học tập Kết quả học tập đạt được cao nhất khi học sinh bắt đầu phù hợp nhất, vì như thế chúng có được hứng thú khi học nhưng phải trải qua tất cả các góc để cuối cùng chiếm lĩnh được tri thức của bài học

- Học theo góc kích thích được học sinh tích cực hoạt động, thông qua hoạt động để học tập Học theo góc cho phép học sinh lựa chọn các góc học tập với các hoạt động phù hợp với sở thích nên có thể kích thích được tính tích cực của học sinh Nhờ hoạt động để hoàn thành nhiệm vụ ở mỗi góc mà học sinh tìm ra được kiến thức, thực hành và vận dụng nó một cách có hiệu quả

- Học theo góc đa dạng về nội dung và hình thức hoạt động Lớp học được

tổ chức với nhiều góc học tập, mỗi góc có nội dung và hình thức phù hợp cho học sinh hoạt động Như vậy sẽ tạo điều kiện cho học sinh được liên tục thay đổi các hình thức học tập mà vẫn chiếm lĩnh trọn vẹn kiến thức

- Học theo góc được tổ chức với mục đích để học sinh được thực hành, khám phá và thử nghiệm qua mỗi hoạt động Hình thức tổ chức học tập này rất phù hợp với tâm lí lứa tuổi học sinh tiểu học: thích được tự làm, tự khám phá và thử nghiệm

*Các phong cách học:

- Quan sát: Suy ngẫm về các hoạt động có hỗ trợ

- Phân tích, suy nghĩ

- Hoạt động, trải nghiệm

- Áp dụng (hoạt động có hỗ trợ)

*Các phong cách dạy:

- Kích thích tính chủ động làm chủ

- Kích thích khả năng quan sát

- Kích thích nhạy cảm phân tích và suy ngẫm

- Kích thích năng lực áp dụng

b) Cơ hội có được từ học theo góc:

* Đối với học sinh:

- Học theo góc tạo điều kiện cho học sinh hoạt động độc lập (khám phá,thực hành,tự trải nghiệm )

- Học theo góc cho phép học sinh lựa chọn hoạt động Học sinh được tự mình lựa chọn các hoạt động mà mình thấy thích thú và phù hợp với khả năng nhận thức của bản thân

- Tại các góc học tập khác nhau học sinh có cơ hội khác nhau để hoạt động

và bộc lộ khả năng, năng lực của mình một cách đa dạng, phong phú

+ Cơ hội khám phá, thực hành

+ Cơ hội mở rộng, phát triển, sáng tạo (thí nghiệm mới, bài viết mới ) + Cơ hội đọc hiểu các nhiệm vụ và hướng dẫn bằng văn bản của giáo viên + Cơ hội cho cá nhân tự áp dụng

- Học theo góc tránh được tình trạng phải chờ đợi, hoặc cảm giác nhàm chán ở học sinh khá giỏi Sau khi hoạt động ở góc này, học sinh dược lựa chọn góc học tập khác để hoạt động sao cho trải qua được tất cả các góc Vì thế học sinh không bị gò ép lâu ở bất cứ hoạt động nào Học sinh khá, giỏi sẽ tránh được tình trạng phải chờ đợi các bạn học kém để chuyển sang hoạt động học tập khác

- Học theo phương pháp này học sinh có thể hợp tác học tập với nhau Tại mỗi góc học tập học sinh có thể trao đổi, thảo luận, cùng nhau hợp tác để giải quyết vấn đề

*Đối với giáo viên:

- Giáo viên có cơ hội nhận biết năng lực, khả năng học tập và lĩnh vực trội của từng học sinh để có phương pháp dạy học phù hợp và có hướng bồi dưỡng

cụ thể

- Giáo viên có nhiều thời gian cho hoạt động hướng dẫn nhóm nhỏ học sinh

c) Ưu điểm và hạn chế của phương pháp học theo góc:

*Ưu điểm:

- Học theo góc mở rộng sự tham gia, nâng cao hứng thú và cảm giác thoải mái ở học sinh Học theo góc tạo điều kiện cho học sinh có cơ hội mở rộng sự tham gia ở nhiều góc học tập khác nhau và có thể liên hệ, trao đổi, thảo luận với

nhiều bạn khác nhau.Vì thế, học sinh thấy hứng thú hơn với việc học của mình, cảm thấy thoải mái, dễ chịu hơn Nhờ đó hiệu quả học tập sẽ cao hơn là gò ép học sinh vào một hoạt động nhất định nào đó mà các em không thấy thoải mái

- Học theo góc kích thích học sinh tích cực học tập thông qua hoạt động tự tìm tòi, tiếp thu và chiếm lĩnh tri thức

- Học theo góc sẽ giúp học sinh học sâu hơn, thay đổi cách nhìn, cách nghĩ, xét đoán và hành động của học sinh theo hướng sâu sắc hơn; có thể phát huy được khả năng tiềm ẩn trong mỗi học sinh đồng thời hiệu quả học tập sẽ trở nên bền vững vì học sinh hiểu và biết cách vận dụng một cách bản chất

- Học theo góc tạo ra mối quan hệ tương tác mang tính cá nhân cao giữa thầy và trò

- Học theo góc cho phép giáo viên điều chỉnh sao cho phù hợp với trình độ

và nhịp độ học tập của học sinh, đây là điều kiện thuận lợi đối với học sinh

- Sử dụng phương pháp học theo góc sẽ tạo nhiều không gian hơn cho những thời điểm học tập mang tính tích cực

- Đối với giáo viên, khi sử dụng phương pháp này sẽ có nhiều thời gian cho hoạt động hướng dẫn cá nhân, hướng dẫn nhóm nhỏ học sinh

*Hạn chế:

- Học theo góc đòi hỏi phải có không gian và thiết bị dạy học phù hợp

- Các nhiệm vụ, tài liệu và đồ dùng dạy học phải được chuẩn bị trước và khá công phu

- Các tài liệu học tập phải được phân hoá cho phù hợp với đặc điểm, nhu cầu hoạt động của học sinh ở từng góc học tập

- Giáo viên cần có trình độ sâu về chuyên môn và phương pháp dạy học

d) Các dạng bài dạy có thể vận dụng phương pháp học theo góc:

- Giáo viên có thể vận dụng phương pháp học tập theo góc ở các dạng bài quan sát, tìm ý, lập dàn ý cho bài văn

Ví dụ: Trong bài "Luyện tập tả cảnh - Dựng đoạn mở bài, kết bài" SGK Tiếng Việt tập 1 - Trang 83 Giáo viên có thể cho học sinh học theo từng góc ở bài tập 1 và bài tập 2 của bài học (Mỗi góc một bài tập riêng rồi giáo viên tổng hợp, nhận xét)

e) Các bước dạy học theo góc:

Bước 1: Lựa chọn nội dung.

- Học sinh có thể học theo nhiều cách khác nhau như: hoạt động (trải nghiệm), quan sát, phân tích, áp dụng

- Học sinh có thể học các nội dung trên theo thứ tự bất kỳ

Bước 2: Xác định nhiệm vụ cụ thể cho từng góc.

- Xác định số góc và tên góc phù hợp với nội dung và phong cách học

- Thiết kế nhiệm vụ cụ thể cho mỗi góc:

+ Tên góc

+ Thiết bị, đồ dùng dạy học

+ Mục tiêu, nhiệm vụ của học sinh, các mức độ hỗ trợ

+ Kết quả và đánh giá kết quả

Bước 3: Thiết kế các hoạt động để thực hiện nhiệm vụ ở từng góc bao gồm

các phương tiện, tài liệu phù hợp (tư liệu nguồn, văn bản hướng dẫn làm việc theo góc, bản hướng dẫn theo mức độ hỗ trợ, bản hướng dẫn tự đánh giá )

Bước 4: Tổ chức thực hiện học theo góc.

- Giáo viên hướng dẫn học sinh chọn góc thích hợp và khuyến khích học sinh để đạt được mức độ học tập sâu cần nghiên cứu nội dung học tập qua nhiều góc khác nhau, hoặc giáo viên phải yêu cầu học sinh phải qua đủ các góc để đạt được mục tiêu bài học

- Học sinh đọc các hướng dẫn và tiến hành hoạt động theo thời gian tối đa

đã quy định

- Giáo viên đi tới các góc để hỗ trợ học sinh (nếu cần)

- Học sinh thảo luận và hoàn thiện báo cáo kết quả theo cá nhân hoặc theo nhóm

- Sau khi học sinh thực hiện nhiệm vụ xong ở một góc thì chuyển sang những góc tiếp theo

Bước 5: Tổ chức trao đổi, chia sẻ.

- Cá nhân hoặc nhóm trình bày kết quả của mình trên cơ sở các kết quả đã thu được qua các góc