trHng ñi2m có ý nghĩa ñKng l%c, lôi kéo các vùng khác cùng phát tri2n, ð#ng và Nhà nưPc ñã thành l$p ba vùng kinh t!. v4ng theo ba khía cEnh kinh t!, xã hKi và môi trưtng, trong ñó khía
Trang 1Tôi xin cam ựoan ựây là công trình nghiên c u c a riêng tôi Các s li u, k!t qu# trong lu$n án là trung th%c và chưa t(ng ai công b trong b*t kỳ công trình nào khác
Tác gi# lu$n án
T đình Thi
Trang 2M C L C
Trang Trang ph bìa
iv
v
ix
1 Chương 1 NH3NG V6N đ7 CH8 Y:U V7 LÝ LU=N VÀ TH?C
TI@N CHUYAN DBCH CƠ C6U KINH T: TRÊN QUAN đIAM PHÁT
C8A VÙNG KINH T: TRONG đIAM BPC BQ TRÊN QUAN đIAM
PHÁT TRIAN B7N V3NG
2.1 Khái quát v3 v: trắ, vai trò, ti3m năng và th! mEnh
c a Vùng kinh t! trHng ựi2m BJc BK
2.2 Hi n trEng chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! c a Vùng kinh t!
trHng ựi2m BJc BK trong giai ựoEn 2001 M 2005
2.3 đánh giá s% b3n v4ng c a chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! c a
Vùng kinh t! trHng ựi2m BJc BK trong giai ựoEn 2001 M 2005
đUM CHUYAN DBCH CƠ C6U KINH T: C8A VÙNG KINH T:
TRONG đIAM BPC BQ TRÊN QUAN đIAM PHÁT TRIAN B7N V3NG
3.1 đ:nh hưPng ch y!u ự!n năm 2020 v3 chuy2n d:ch cơ c*u
kinh t! trên quan ựi2m phát tri2n b3n v4ng c a Vùng kinh t!
trHng ựi2m BJc BK
3.2 Phân tắch và d% báo s% b3n v4ng c a chuy2n d:ch cơ c*u
kinh t! trên quan ựi2m phát tri2n b3n v4ng theo k:ch b#n
phát tri2n ự!n năm 2020
3.3 Các gi#i pháp ch y!u b#o ự#m chuy2n d:ch cơ c*u kinh t!
trên quan ựi2m phát tri2n b3n v4ng
3.4 Ti2u k!t
K&t luVn và ki&n nghX
Danh m c công trình cZa tác gi)
Danh m c tài li!u tham kh)o
Trang 3DANH M C KÝ HILU, CH3 VI:T TPT
TT Vi&t t(t Vi&t ñ.y ñZ ti&ng Anh Vi&t ñ.y ñZ ti&ng Vi!t
I CÁC KÝ HILU
1 BOD Biological Oxygen Demand Tiêu hao ô xy sinh hHc
2 COD Chemical Oxygen Demand Tiêu hao ô xy hoá hHc
6 NOx(NO2, NO3) Nitrogen Dioxide Oxít nitơ
7 SOx(SO2, SO3) Sulfur Dioxide Oxit lưu huỳnh
8 TSS Total Suspended Solid T[ng ch*t rJn lơ l\ng
c a tàu thuc
14 FDI Foreign Direct Investment ðfu tư tr%c ti!p nưPc ngoài
15 GDP Gross Domestic Product T[ng s#n phkm qu c nKi
17 IMF International Monetary Fund Qup Ti3n t qu c t!
18 IUCN The World Conservation Union T[ ch c B#o tgn thiên nhiên th! giPi
22 MDG Millennium Development Goal M8c tiêu phát tri2n thiên niên kc
23 ODA Official Development Assistance Hq tr` phát tri2n chính th c
25 UNESCAP United Nations Economic and
Social Commission for Asia and the Pacific
Uc ban kinh t! M xã hKi Châu Á M Thái Bình dương c a Liên H`p qu c
26 UNESCO United Nations Educational,
Scientific and Cultural Organization
T[ ch c Văn hoá, Khoa hHc và Giáo d8c c a Liên H`p qu c
27 WCED World Commission on Environment
and Development
Uc ban Th! giPi v3 Môi trưtng và Phát tri2n
28 WTO World Trade Organization T[ ch c Thương mEi Th! giPi
29 WWF World Wildlife Fund Qup B#o v ñKng v$t hoang dã
Trang 4DANH M C BUNG
I CÁC BUNG C8A CHƯƠNG I
B#ng 1.1 Các giai ñoEn phát tri2n kinh t! theo W W Rostow 41 B#ng 1.2 Các giai ñoEn phát tri2n kinh t! theo Tatyana P Soubbotina 42 B#ng 1.3 Nhóm các chv tiêu v3 phát tri2n b3n v4ng c a Liên H`p qu c
B#ng 1.4 Phân tích s% b3n v4ng v3 kinh t! c a chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! 200 B#ng 1.5 Phân tích s% b3n v4ng v3 môi trưtng c a chuy2n d:ch
B#ng 1.6 Phân tích s% b3n v4ng v3 môi trưtng c a chuy2n d:ch cơ c*u
kinh t! theo các phân ngành công nghi p 201 B#ng 1.7 Phân tích s% b3n v4ng v3 môi trưtng c a chuy2n d:ch cơ c*u
kinh t! theo các phân ngành nông nghi p 202 B#ng 1.8 Phân tích s% b3n v4ng v3 môi trưtng c a chuy2n d:ch cơ c*u
B#ng 1.9 Phân tích s% b3n v4ng v3 xã hKi c a chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! 202
II CÁC BUNG C8A CHƯƠNG II
B#ng 2.1 S% phong phú thành phfn loài sinh v$t Vưtn qu c gia Cát Bà 203 B#ng 2.2 S% phong phú thành phfn loài sinh v$t vùng Chí Linh 203 B#ng 2.3 Các h sinh thái ven bi2n ñi2n hình trong Vùng KTTðBB 204 B#ng 2.4 H th ng cơ sx y t! ch y!u thuKc các Vùng KTTð năm 2005 205 B#ng 2.5 Cơ c*u ngành kinh t! c a Vùng KTTðBB
trong các giai ñoEn 1995 M 2000, 2001 M 2005 205b B#ng 2.6 So sánh tăng trưxng kinh t! Vùng KTTðBB
vPi các vùng khác và c# nưPc, giai ñoEn 2001 M 2005 205 B#ng 2.7 T c ñK tăng bình quân GDP c a các tvnh, thành ph
trong Vùng KTTðBB, giai ñoEn 2001 M 2005 205 B#ng 2.8 Phát tri2n doanh nghi p trong các Vùng KTTð,
B#ng 2.9 Cơ c*u GDP c a các tvnh, thành ph theo các kh i ngành
Vùng KTTðBB, giai ñoEn 2000 M 2005 206b B#ng 2.10 Kh i lư`ng v$n chuy2n hành khách và hàng hóa Vùng
KTTðBB so vPi các Vùng KTTð khác, giai ñoEn 2001 M 2005 206
Trang 5B#ng 2.11 S ñi n thoEi c a Vùng KTTðBB tính ñ!n cu i năm 2005 207 B#ng 2.12 S% phát tri2n y t! c a Vùng KTTðBB, giai ñoEn 2001 M 2005 207 B#ng 2.13 S% phát tri2n giáo d8c c a Vùng KTTðBB,
B#ng 2.14 Cơ c*u và chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! lãnh th[
c a Vùng KTTðBB, giai ñoEn 2000 M 2005 96 B#ng 2.15 Di n tích và s ñơn v: hành chính c a Vùng KTTðBB,
B#ng 2.22 T c ñK tăng thu ngân sách nhà nưPc trên ñ:a bàn
Vùng KTTðBB, giai ñoEn 2000 M 2005 212 B#ng 2.23 Cơ c*u ngugn thu ngân sách nhà nưPc c a Vùng KTTðBB,
ñô th: mPi và khu dân cư nông thôn tính ñ!n tháng 6 năm 2006 215 B#ng 2.31 Năng su*t lao ñKng Vùng KTTðBB, giai ñoEn 1995 M 2005 109 B#ng 2.32 V n ñfu tư phát tri2n xã hKi các Vùng KTTð,
B#ng 2.33 Th%c trEng v n ñfu tư theo ngành kinh t! c a các tvnh, 216b
Trang 6thành ph trong Vùng KTTðBB, giai ñoEn 1995 M 2005
B#ng 2.34 T[ng h`p v3 tc l co dãn gi4a mKt s chv tiêu chuy2n d:ch
cơ c*u kinh t! c a Vùng KTTðBB, giai ñoEn 2000 M 2005 111 B#ng 2.35 Tính toán chi ngân sách nhà nưPc năm 2006 t( ngugn chi
s% nghi p môi trưtng tEi ñ:a phương Vùng KTTðBB 112 B#ng 2.36 Dân s c a Vùng KTTðBB, giai ñoEn 1995 M 2005 216 B#ng 2.37 Dân s các tvnh trong Vùng KTTðBB, giai ñoEn 2000 M 2005 216 B#ng 2.38 Tc l l%c lư`ng lao ñKng có chuyên môn kp thu$t trong t[ng s
B#ng 2.40 Tình hình ñti s ng, lao ñKng và vi c làm c a nông dân
Vùng KTTðBB theo s li u ñi3u tra xã hKi hHc năm 2005 218 B#ng 2.41 Các chv s MDG c a các tvnh, thành ph Vùng KTTðBB
B#ng 2.42 Thi t hEi v3 ngưti do tai nEn giao thông năm 2005 M 2006
và chv tiêu gi#m thi t hEi năm 2007 219 B#ng 2.43 Tc l co dãn gi4a chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! và m c ñK
gia tăng ô nhi_m môi trưtng x Vùng KTTðBB,
giai ñoEn 2000 M 2005
118
B#ng 2.44 S% b3n v4ng v3 môi trưtng c a chuy2n d:ch cơ c*u kinh t!
trong nKi bK ngành công nghi p, giai ñoEn 2000 M 2005 119 B#ng 2.45 S% b3n v4ng v3 môi trưtng c a chuy2n d:ch cơ c*u kinh t!
trong nKi bK ngành nông nghi p, giai ñoEn 2000 M 2005 120 B#ng 2.46 S% b3n v4ng v3 môi trưtng c a chuy2n d:ch cơ c*u kinh t!
lãnh th[, giai ñoEn 2000 M 2005 120 B#ng 2.47 Tình hình s\ d8ng phân bón x mKt s xã
x Vùng KTTðBB, giai ñoEn 1990 M 2002
223
B#ng 2.54 Di_n bi!n tiêu c%c c a r(ng x Vùng KTTðBB
và Vùng KTTðPN trong thti gian 1990 M 2002
223
B#ng 2.55 Kh i lư`ng ch*t th#i rJn công nghi p phát sinh x mKt s tvnh,
thành ph Vùng KTTðBB năm 2002
224
Trang 7B#ng 2.56 Kh i lư`ng rác th#i sinh hoEt c a các ñô th: trong Vùng
KTTðBB trong năm 2003 theo các ñ`t quan trJc khác nhau
225
B#ng 2.57 Kh i lư`ng ch*t th#i rJn ñô th: phát sinh và tc l ch*t th#i rJn
ñư`c thu gom x các ñô th: trong Vùng KTTðBB năm 2002
III CÁC BUNG C8A CHƯƠNG III
B#ng 3.1 MKt s hEn ch! v3 chính sách b#o v môi trưtng
c a các ñ:a phương trong Vùng KTTðBB trên quan ñi2m
Trang 8DANH M C SƠ ð_, HÌNH, BUN ð_
I CÁC SƠ ð_
Sơ ñg 1.1 Cơ c*u c a n3n kinh t! (y!u t hình thành và hình th c k!t c*u) 12
Sơ ñg 1.3 M i quan h gi4a tăng trưxng công nghi p và ô nhi_m
II CÁC HÌNH
Hình 1.2 Các dEng quan h gi4a ô nhi_m môi trưtng và phát tri2n kinh t! 45 Hình 1.3 Nh4ng chv tiêu ph#n ánh s% b3n v4ng c a chuy2n d:ch
Hình 2.1 Tăng trưxng GDP giai ñoEn 2001 M 2005 c a Vùng KTTðBB 87 Hình 2.2 Tăng trưxng các ngành c a các ñ:a phương
trong Vùng KTTðBB (a) năm 2000; (b) năm 2005 90 Hình 2.3 ðfu tư nưPc ngoài vào các tvnh, thành ph
trong Vùng KTTðBB, giai ñoEn 1998 M 2005 100 Hình 3.1 D% báo tăng trưxng kinh t! c a Vùng KTTðBB ñ!n năm 2020 148 Hình 3.2 D% báo m c ñK gia tăng ô nhi_m môi trưtng theo hai k:ch b#n 157 III CÁC BUN ð_
B#n ñg 2.3 Hi n trEng s\ d8ng ñ*t năm 2005 c a Vùng KTTðBB 77c B#n ñg 2.4 Hi n trEng kinh t! c a Vùng KTTðBB trong giai ñoEn
B#n ñg 3.1 ð:nh hưPng chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! c a Vùng KTTðBB
Trang 9Ma ðbU
1 Tính cdp thi&t cZa ñe tài
Tăng trưxng và phát tri2n quy!t ñ:nh s% th:nh vư`ng c a xã hKi x mqi qu c gia Nói tPi tăng trưxng và phát tri2n kinh t!, ngưti ta nghĩ ngay tPi n3n kinh t! vPi tư cách
là mKt h th ng Cơ c*u kinh t! là thuKc tính cơ b#n c a n3n kinh t!, nó có ý nghĩa quy!t ñ:nh ñ i vPi s% hình thành và phát tri2n c a h th ng kinh t! VPi cách ñ{t v*n ñ3 như v$y, tác gi# mong mu n làm sáng t~ v*n ñ3 cơ c*u kinh t! và chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! Cơ c*u kinh t! là t[ng th2 các ngành, các lĩnh v%c, bK ph$n kinh t! có quan h h4u cơ h`p thành Chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! là s% thay ñ[i tc l thành phfn trong cơ c*u kinh t! t( trEng thái này sang trEng thái khác nhhm có ñư`c s% phát tri2n
t t hơn, hi u qu# hơn ðây không ph#i ñơn thufn là s% thay ñ[i v: trí, mà là s% bi!n ñ[i c# v3 s lư`ng và ch*t lư`ng trong nKi bK cơ c*u Chuy2n d:ch cơ c*u #nh hưxng ñ!n
cơ sx tài nguyên thiên nhiên, làm bi!n ñ[i môi trưtng và ñ{t ra nh4ng v*n ñ3 xã hKi MKt n3n kinh t! ch y!u d%a vào tài nguyên thiên nhiên và lao ñKng giá r• thì vi c mx rKng s#n xu*t, tăng m c tiêu th8 s€ làm gia tăng m c ñK khai thác, s\ d8ng tài nguyên thiên nhiên, gia tăng kh i lư`ng ch*t th#i làm cho tình trEng môi trưtng có chi3u hưPng ngày càng x*u ñi Nh4ng v*n ñ3 xã hKi như nEn th*t nghi p, s% b*t bình ñ•ng trong thu nh$p, nghèo ñói, t nEn xã hKi cũng s€ có chi3u hưPng gia tăng và ñ{t ra nh4ng thách th c gay gJt Nh4ng v*n ñ3 môi trưtng và xã hKi s€ tác ñKng trx lEi hoEt ñKng kinh t! và cuKc s ng con ngưti
ð2 ñáp ng nhu cfu phát tri2n c a xã hKi, trong nh4ng th$p kc gfn ñây ñã xu*t
hi n tri!t lý "phát tri2n b3n v4ng", nhi3u hHc gi# ñã coi ñây là bưPc ti!n có tính cách mEng v3 quan ni m phát tri2n, phù h`p vPi văn minh c a loài ngưti M{c dù, hi n nay cách hi2u và ng d8ng tri!t lý "phát tri2n b3n v4ng" vzn còn khác nhau, nhưng nói ñ!n phát tri2n b3n v4ng là nói ñ!n yêu cfu cân ñ i, hài hoà gi4a ba m{t kinh t!, xã hKi và môi trưtng N!u b~ sót mKt trong ba yêu cfu này thì ý nghĩa b3n v4ng c a s% phát tri2n không còn ñfy ñ Tri!t lý "phát tri2n b3n v4ng" không chv ñang chi ph i ñưtng
Trang 10l i phát tri2n c a nhi3u qu c gia mà ñã ñư`c th2 hi n trong các văn ki n c a ð#ng và trong các chính sách, pháp lu$t c a Nhà nưPc Vi t Nam
Phát tri2n b3n v4ng cũng có nghĩa là ph#i có chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! theo hưPng hoàn thi n hơn Vì v$y, nhi m v8 ñ{t ra là ph#i nghiên c u cho ra nh4ng nKi hàm căn b#n c a chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! trên quan ñi2m phát tri2n b3n v4ng và tri2n khai ng d8ng nó trong th%c ti_n V*n ñ3 này r*t có ý nghĩa ñ i vPi Vi t Nam, khi nưPc ta ñ{t quy!t tâm theo con ñưtng phát tri2n b3n v4ng và còn thi!u kinh nghi m v3 xây d%ng cơ c*u kinh t! trong ñi3u ki n kinh t! th: trưtng ñ:nh hưPng xã hKi ch nghĩa, hKi nh$p kinh t! qu c t!
VPi ch trương t$p trung ñfu tư phát tri2n các vùng kinh t! trHng ñi2m có ý nghĩa ñKng l%c, lôi kéo các vùng khác cùng phát tri2n, ð#ng và Nhà nưPc ñã thành l$p
ba vùng kinh t! trHng ñi2m, trong ñó có Vùng kinh t! trHng ñi2m BJc BK (KTTðBB) Vùng kinh t! trHng ñi2m này ggm có 8 tvnh, thành ph Hà NKi, H#i Dương, Hưng Yên, H#i Phòng, Qu#ng Ninh, Hà Tây, BJc Ninh và Vĩnh Phúc ðây là vùng có v: trí quan trHng trong s% nghi p phát tri2n kinh t! M xã hKi c a c# nưPc Trong thti gian gfy ñây, vùng này ñã có nh4ng chuy2n d:ch theo hưPng công nghi p hoá, hi n ñEi hoá, ch ñKng hKi nh$p kinh t! qu c t!; nhưng s% chuy2n d:ch ñó ñã làm xu*t hi n nh4ng xung ñKt gi4a kinh t!, xã hKi, môi trưtng, ti3m kn các nguy cơ, rào c#n ñ i vPi s% phát tri2n b3n v4ng c a b#n thân Vùng KTTðBB và c a c# nưPc
Vi c nghiên c u làm sáng t~ thêm nh4ng v*n ñ3 ch y!u v3 lý lu$n và th%c ti_n v3 chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! trên quan ñi2m phát tri2n b3n v4ng ñ i vPi Vùng KTTðBB có ý nghĩa quan trHng ñ2 tìm ra các gi#i pháp h4u hi u b#o ñ#m s% b3n v4ng c a chuy2n d:ch và rút kinh nghi m ñ i vPi các vùng kinh t! trHng ñi2m khác trong c# nưPc
2 Tfng quan các công trình nghiên chu liên quan ñ&n ñe tài
Cơ c*u kinh t!, chuy2n d:ch cơ c*u kinh t!, phát tri2n b3n v4ng là nh4ng v*n ñ3 ñư`c r*t nhi3u hHc gi# trong và ngoài nưPc quan tâm nghiên c u và là ch ñ3 ñư`c ñưa ra trao ñ[i, bàn lu$n trong nhi3u hKi th#o, hKi ngh: trong nưPc và qu c t!
Trang 11V*n ñ3 chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! ñã ñư`c C Mác ñ3 c$p trong hHc thuy!t v3 phân công lao ñKng xã hKi và hHc thuy!t v3 tái s#n xu*t xã hKi
Kinh t! hHc thuKc trào lưu chính ñã ñi sâu phân tích các ñi3u ki n b#o ñ#m s% hoEt ñKng h4u hi u c a th: trưtng, coi ñây là ñKng l%c phát tri2n kinh t!, nhưng cũng
ñã ñ3 cao vai trò can thi p c a nhà nưPc thông qua các chính sách kinh t! vĩ mô nhhm b#o ñ#m hoEt ñKng bình thưtng c a th: trưtng, duy trì [n ñ:nh vĩ mô
Lý lu$n v3 giai ñoEn phát tri2n kinh t! vPi ñEi bi2u n[i b$t W W Rostow ñã chia quá trình phát tri2n kinh t! c a mKt nưPc thành 5 giai ñoEn: xã hKi truy3n th ng, chukn b: c*t cánh, c*t cánh, tăng trưxng và m c tiêu dùng cao Sau nhà kinh t! hHc D Bell, mPi ñây, hHc gi# Tatyana P Soubbotina ñã làm rõ thêm quá trình phát tri2n kinh t! qua các giai ñoEn nông nghi p, công nghi p hoá, h$u công nghi p HHc gi# Tatyana cũng r*t quan tâm ñ!n cuKc cách mEng tri th c, trong ñó ñ3 cao vai trò c a khoa hHc, công ngh và ch*t xám trong quá trình phát tri2n c a các qu c gia Ngân hàng Th! giPi cho rhng quá trình phát tri2n kinh t! bao ggm các giai ñoEn nghèo ñói, công nghi p hoá, phát tri2n tiêu th8 ðhng sau s% phát tri2n kinh t! là m i quan h khăng khít gi4a tăng trưxng kinh t! vPi chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! N!u không có chi!n lư`c phát tri2n b3n v4ng thì mâu thuzn gi4a phát tri2n kinh t! và b#o v môi trưtng hay mâu thuzn gi4a chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! và b#o v môi trưtng s€ không th2 gi#i quy!t ñư`c
Hi n nay ñã xu*t hi n "trưtng phái cơ c*u lu$n" vPi nh4ng quan ñi2m v3 phát tri2n cơ c*u kinh t! trong b i c#nh toàn cfu hoá và s% bành trưPng c a chuqi giá tr: toàn cfu Trong ñó, lý lu$n v3 s% bi!n ñKng cơ c*u c a trưtng phái c[ ñi2n gi4 v: trí
ch y!u, tiêu bi2u là "mô hình kinh t! nh: nguyên c a LewisM FellnerM Ranis" và mô hình phân tích cơ c*u c a Chenery V*n ñ3 c t lõi là các nưPc ñang phát tri2n ph#i v$n d8ng cơ c*u kinh t! nào thì mPi có th2 làm cho cơ c*u c a n3n kinh t! chuy2n t( mKt
xã hKi nông nghi p truy3n th ng là ch y!u thành xã hKi công nghi p hoá, hi n ñEi hoá, ñô th: hoá, ña dEng hoá l*y ngành ch! tEo, ngành d:ch v8 làm nòng c t Trong nh4ng năm 1950, 1960, "mô hình kinh t! nh: nguyên" ñã ñư`c th(a nh$n là nguyên lý ph[ bi!n ñ2 gi#i thích quá trình, cơ ch! phát tri2n c a nh4ng nưPc dư th(a lao ñKng V3 cơ b#n, nó cũng ñã ph#n ánh ñư`c mKt s quy lu$t khách quan c a s% v$n ñKng ñ i
Trang 12l$p, chuy2n hố gi4a cơng nghi p và nơng nghi p, gi4a thành th: và nơng thơn, gi4a chuy2n d:ch dân cư và đơ th: hố trong quá trình phát tri2n kinh t! c a các nưPc đang phát tri2n Tuy nhiên, mơ hình này đã cĩ mKt s khi!m khuy!t do các gi# thuy!t đưa ra khơng phù h`p vPi th%c t! c a các nưPc đang phát tri2n hi n nay
Xét v3 ngugn g c tri!t lý "phát tri2n b3n v4ng" đã cĩ nh4ng nhìn nh$n trưPc đây HHc thuy!t Mác đã coi con ngưti là mKt bK ph$n khơng th2 tách rti c a giPi t% nhiên Chính Ăngghen đã c#nh báo v3 “s% tr# thù c a giPi t% nhiên” khi chúng b: t[n thương Trong th$p kc 1960 và 1970, các v*n đ3 mơi trưtng đã đư`c nh$n th c vPi s% tiên đốn c a nh4ng ngưti theo ch nghĩa Malthus mPi (neoMMalthusian) v3 s% bùng n[ dân s x các nưPc đang phát tri2n hay s% cEn ki t các ngugn tài nguyên thiên nhiên, s% gia tăng ơ nhi_m mơi trưtng Tuy v$y, đ!n HKi ngh: c a Liên h`p qu c (LHQ) v3 Mơi trưtng con ngưti (năm 1972 tEi Stockholm), tfm quan trHng c a v*n đ3 mơi trưtng mPi chính th c đư`c th(a nh$n Trong báo cáo “Tương lai chung c a chúng ta” (cịn đư`c gHi là Báo cáo Brundtland) c a Uc ban Th! giPi v3 Mơi trưtng và Phát tri2n (WCED) năm 1987, ngưti ta đã th(a nh$n m i liên k!t ch{t ch€ gi4a mơi trưtng
và phát tri2n và lfn đfu tiên khái ni m phát tri2n b3n v4ng mPi đư`c hi2u mKt cách đfy đ "phát tri n b n v ng là s phát tri n v a đáp ng đư c nhu c u c a các th h
hi n t i mà khơng làm t#n h i đ n các th h tương lai trong vi c đáp ng các yêu c u
c a h(" T( đĩ đ!n nay, khái ni m này liên t8c đư`c phát tri2n và hồn thi n, đ{c bi t k2 t( sau HKi ngh: Thư`ng đvnh Trái đ*t v3 Mơi trưtng và Phát tri2n (năm 1992 tEi Rio de Janeiro, Braxin) và HKi ngh: Thư`ng đvnh Th! giPi v3 Phát tri2n b3n v4ng (năm 2002 tEi Johannesburg, Nam Phi) V*n đ3 c t lõi nh*t c a phát tri2n b3n v4ng chính là s% phát tri2n b#o đ#m s% b3n v4ng trên c# ba m{t kinh t!, xã hKi và mơi trưtng
Œ Vi t Nam, do sPm nh$n th c đư`c tfm quan trHng, tính b c thi!t c a v*n đ3 mơi trưtng và phát tri2n b3n v4ng, ngay sau Tuyên b Rio, ð#ng và Nhà nưPc đã ban hành h th ng các cơ ch!, chính sách, pháp lu$t v3 b#o v mơi trưtng và phát tri2n b3n v4ng và các chính sách, pháp lu$t đĩ đã bưPc đfu đi vào cuKc s ng
Trang 13HHc gi# Ngô Doãn V:nh cũng có mKt s công trình nghiên c u liên quan Trong tác phkm "Bàn v3 phát tri2n kinh t! (Nghiên c u con ñưtng dzn tPi giàu sang)", hHc gi# ñã t$p trung lu$n gi#i nh4ng v*n ñ3 liên quan ñ!n phát tri2n b3n v4ng và ñã ñưa ra khái ni m "phát tri2n ñ!n ngư•ng cho phép"; ñgng thti nh4ng v*n ñ3 cơ sx lý lu$n và th%c ti_n liên quan ñ!n cơ c*u kinh t!, chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! và m i quan h gi4a tăng trưxng kinh t! và phát tri2n b3n v4ng cũng ñã ñư`c phân tích, làm sáng t~ phfn nào
Gfn ñây, ñư`c s% quan tâm ñfu tư c a Nhà nưPc, mKt s công trình nghiên c u liên quan ñ!n nh4ng v*n ñ3 nêu trên ñ i vPi Vùng KTTðBB cũng ñã và ñang ñư`c ti!n hành; trong ñó, ñi2n hình là các nghiên c u do Vi n Chi!n lư`c phát tri2n th%c
hi n v3 quy hoEch t[ng th2 phát tri2n kinh t! M xã hKi ñ:a bàn trHng ñi2m BJc BK (th%c
hi n năm 1995); quy hoEch t[ng th2 phát tri2n kinh t!M xã hKi Vùng KTTðBB thti kỳ
2006 M 2020 và ð3 tài thu th$p, xây d%ng h th ng chv tiêu và ñánh giá ti3m năng th! mEnh hi n trEng phát tri2n kinh t! M xã hKi các vùng KTTð Vi t Nam (th%c hi n năm 2006)
T( các công trình nghiên c u trên cho th*y:
Th nh*t, cho ñ!n nay vzn chưa có công trình nghiên c u nào mang tính toàn
di n, sâu sJc, bài b#n v3 v*n ñ3 chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! trên quan ñi2m phát tri2n b3n v4ng ñ i vPi mKt vùng kinh t!, nh*t là ñ i vPi mKt vùng lãnh th[ kinh t! quan trHng như Vùng KTTðBB Hfu h!t các công trình mPi chv d(ng lEi x t(ng v*n ñ3 ñơn l• như cơ c*u kinh t!, chuy2n d:ch cơ c*u kinh t!, môi trưtng và phát tri2n, phát tri2n b3n v4ng, m i quan h gi4a tăng trưxng kinh t! và phát tri2n b3n v4ng Vì v$y, trong lu$n án này, tác gi# ñi sâu phân tích, lu$n gi#i nh4ng v*n ñ3 ch y!u v3 lý lu$n và th%c ti_n chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! trên quan ñi2m phát tri2n b3n v4ng c a Vùng KTTðBB; ñ3 xu*t nh4ng gi#i pháp c8 th2 nhhm b#o ñ#m s% b3n v4ng c a quá trình chuy2n d:ch ñó
Th hai, các công trình nghiên c u thông thưtng là ñ:nh tính Vì v$y, trong lu$n án, tác gi# ñã ñ3 xu*t h th ng các nhóm chv tiêu ph#n ánh s% b3n v4ng c a chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! trên c# ba m{t kinh t!, xã hKi và môi trưtng Trên cơ sx ñó,
Trang 14thông qua vi c s\ d8ng mô hình B#ng cân ñ i liên ngành I/O và s\ d8ng phương pháp
th ng kê, so sánh, tác gi# ñã ño lưtng s% b3n v4ng c a chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! c a Vùng KTTðBB ðây là tài li u tham kh#o có giá tr: cho các nhà hoEch ñ:nh chính sách phát tri2n, các nhà nghiên c u lý lu$n khi xem xét, ñánh giá chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! c a mKt vùng lãnh th[ trên quan ñi2m phát tri2n b3n v4ng
(ii) V th c ti2n: Phân tích, ñánh giá s% b3n v4ng c a chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! c a Vùng KTTðBB trên c# ba m{t kinh t!, xã hKi và môi trưtng trong thti gian gfn ñây và d% báo ñ!n năm 2020 Trên cơ sx ñó, ñ3 xu*t các gi#i pháp b#o ñ#m chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! trên quan ñi2m phát tri2n b3n v4ng c a Vùng KTTðBB
4 ðji tưkng và ph m vi nghiên chu
4.1 ðji tưkng nghiên chu
ð i tư`ng nghiên c u c a lu$n án này là cơ c*u kinh t!, chuy2n d:ch cơ c*u kinh t!, phát tri2n b3n v4ng, chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! trên quan ñi2m phát tri2n b3n v4ng c a Vùng KTTðBB
4.2 Ph m vi nghiên chu
(i) Ph m vi khoa h(c
Lu$n án t$p trung nghiên c u nh4ng v*n ñ3 ch y!u v3 lý lu$n và th%c ti_n chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! trên quan ñi2m phát tri2n b3n v4ng c a Vùng KTTðBB Tuy nhiên, ñây là v*n ñ3 mPi, ph c tEp và trong khuôn kh[ c a lu$n án này không th2 ñ3 c$p, gi#i quy!t h!t các v*n ñ3 có liên quan, do v$y, lu$n án t$p trung làm rõ nh4ng v*n ñ3 lý lu$n và th%c ti_n v3 chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! trên quan ñi2m phát tri2n b3n
Trang 15v4ng theo ba khía cEnh kinh t!, xã hKi và môi trưtng, trong ñó khía cEnh môi trưtng s€ ñư`c chú trHng, phân tích sâu hơn so vPi các khía cEnh kinh t!, xã hKi; lý do cơ b#n
là do các khía cEnh kinh t!, xã hKi ñã ñư`c ñ3 c$p khá nhi3u trong các công trình nghiên c u khác, trong khi ñó khía cEnh môi trưtng ít ñư`c quan tâm hơn; ñgng thti ñ2 nâng cao kh# năng ng d8ng các k!t qu# nghiên c u vào công vi c c8 th2 c a tác gi#, hi n nay ñang công tác tEi cơ quan qu#n lý nhà nưPc v3 tài nguyên và môi trưtng c*p vĩ mô M{t khác, ñ2 tránh dàn tr#i, tác gi# ñã t$p trung hơn vào vi c lu$n gi#i nh4ng v*n ñ3 v3 chuy2n d:ch cơ c*u ngành kinh t!, coi ñây là cơ c*u "tr8"
(ii) Ph m vi th4i gian
M{c dù, tác gi# ñã c gJng t$p h`p, x\ lý các s li u c a giai ñoEn trưPc năm
2000 Song do s% thay ñ[i ranh giPi (s ñơn v: tvnh) c a b#n thân Vùng KTTðBB nên
vi c t$p h`p s li u th ng kê trong giai ñoEn này (bao ggm c# các s li u v3 kinh t!, xã hKi, môi trưtng) h!t s c khó khăn Vi c th ng kê theo lãnh th[ x nưPc ta chưa th$t ñfy
ñ , toàn di n Do ñó, s li u ph#i x\ lý ph8c v8 vào vi c nghiên c u c a ñ3 tài là r*t lPn và ñư`c c$p nh$t, tính toán ch y!u trong giai ñoEn t( năm 2000 ñ!n năm 2005, d% báo cho c# thti kỳ ñky mEnh công nghi p hoá, hi n ñEi hoá ñ*t nưPc ñ!n các năm
2010 và 2020
(iii) Ph m vi không gian
Lu$n án t$p trung nghiên c u ch y!u x Vùng KTTðBB, ggm 8 tvnh, thành ph tr%c thuKc Trung ương Hà NKi, H#i Dương, Hưng Yên, H#i Phòng, Qu#ng Ninh, Hà Tây, BJc Ninh và Vĩnh Phúc Ngày 11 tháng 9 năm 1997, Th tưPng Chính ph ñã ra Quy!t ñ:nh s 747/TTg phê duy t Quy hoEch t[ng th2 phát tri2n kinh t! M xã hKi Vùng KTTðBB thti kỳ 1996M 2010; ñánh d*u m c ra ñti Vùng KTTðBB vPi phEm vi ban ñfu ggm 5 tvnh, thành ph Hà NKi, H#i Phòng, Qu#ng Ninh, H#i Dương và Hưng Yên Tháng 7 năm 2003, Th tưPng Chính ph ñã quy!t ñ:nh b[ sung ba tvnh Vĩnh Phúc,
Hà Tây và BJc Ninh vào Vùng KTTðBB, mx rKng phEm vi Vùng KTTðBB ggm toàn
bK 8 tvnh, thành ph nêu trên Ngày 13 tháng 8 năm 2004, Th tưPng Chính ph ban hành Quy!t ñ:nh s 145/2004/QðMTTg phê duy t phương hưPng ch y!u phát tri2n kinh t!M xã hKi Vùng KTTðBB ñ!n năm 2010 và tfm nhìn ñ!n năm 2020 Ngày 14
Trang 16tháng 9 năm 2005, BK Chính tr: ñã ra Ngh: quy!t s 54MNQ/TW v3 phát tri2n kinh t!,
xã hKi và b#o ñ#m qu c phòng, an ninh Vùng ñgng bhng sông Hgng (trong ñó ggm c# Vùng KTTðBB) ñ!n năm 2010 và ñ:nh hưPng ñ!n năm 2020 Ngày 17 tháng 8 năm
2006, Th tưPng Chính ph ñã ra Quy!t ñ:nh s 191/2006/QðMTTg v3 vi c ban hành Chương trình hành ñKng c a Chính ph tri2n khai th%c hi n Ngh: quy!t s 54MNQ/TW
5 Phương pháp luVn, phương pháp nghiên chu và ngu,n sj li!u
5.1 Phương pháp luVn
M D%a trên quan ñi2m, lý lu$n c a ch nghĩa Mác M Lê nin và tư tưxng Hg Chí Minh v3 phát tri2n kinh t!, cơ c*u kinh t!, chuy2n d:ch cơ c*u kinh t!, phát tri2n b3n v4ng; lu$n án cũng ñư`c xây d%ng trên quan ñi2m c a ð#ng ñ i vPi thti kỳ công nghi p hoá, hi n ñEi hoá ñ*t nưPc, s\ d8ng nh4ng công trình nghiên c u có giá tr: trên th! giPi ñ2 phân tích, lu$n gi#i nh4ng v*n ñ3 có liên quan
M Quá trình nghiên c u ñã s\ d8ng tư duy bi n ch ng, l:ch s\ và quan ñi2m t[ng h`p liên ngành cho mKt lãnh th[
5.2 Phương pháp nghiên chu
M S\ d8ng các phương pháp th ng kê, so sánh, phân tích, quy nEp, di_n d:ch, th%c ch ng, mô hình, xây d%ng k:ch b#n, ñánh giá theo k:ch b#n; trong ñó, tác gi# ñã s\ d8ng phương pháp th ng kê, so sánh ñ2 gi#i quy!t các v*n ñ3 trong Chương II; phương pháp mô hình I/O ñ2 gi#i quy!t các v*n ñ3 trong Chương III
M ð2 b[ sung thông tin, nghiên c u sâu hơn các v*n ñ3, tác gi# ñã dành thti gian
ñi kh#o sát th%c t!, thu th$p thông tin, s li u c a các ñ:a phương trong Vùng KTTðBB
M S\ d8ng phương pháp b#n ñg ñ2 nghiên c u, phân tích các m i quan h không gian
5.3 Ngu,n sj li!u
M S li u th c*p: s li u báo cáo t( các cơ quan có liên quan c a ð#ng và Nhà nưPc (như BK Chính tr: Ban Ch*p hành Trung ương ð#ng, Chính ph , Văn phòng
Trang 17Trung ương, Văn phòng Chắnh ph , BK K! hoEch và đfu tư, BK Tài nguyên và Môi trưtng, T[ng c8c Th ng kê ); các k!t qu# ựã công b c a các hKi ngh:, hKi th#o, các cuKc ựi3u tra, kh#o sát và ự3 tài nghiên c u khoa hHc do các t[ ch c, cá nhân có liên quan trong và ngoài nưPc th%c hi n
M S li u sơ c*p: nh4ng thông tin, s li u thu th$p thông qua vi c ựi kh#o sát th%c t! tEi các ự:a phương trong Vùng KTTđBB
6 Nh$ng ựóng góp cZa luVn án
Lu$n án ựã có nh4ng ựóng góp chắnh sau ựây:
M Góp phfn làm rõ nh4ng v*n ự3 ch y!u v3 lý lu$n và th%c ti_n liên quan ự!n
cơ c*u kinh t!, chuy2n d:ch cơ c*u kinh t!, phát tri2n b3n v4ng, chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! trên quan ựi2m phát tri2n b3n v4ng; xây d%ng ựư`c các nhóm chv tiêu ựánh giá s% b3n v4ng c a chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! v3 kinh t!, xã hKi, môi trưtng
M đánh giá ựư`c quá trình chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! trên quan ựi2m phát tri2n b3n v4ng c a Vùng KTTđBB trong thti gian gfn ựây và d% báo cho c# thti kỳ ựky mEnh công nghi p hoá, hi n ựEi hoá ự!n năm 2020
M Xây d%ng quan ựi2m, ự3 xu*t ựư`c ự:nh hưPng và các gi#i pháp ch y!u b#o ự#m chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! trên quan ựi2m phát tri2n b3n v4ng c a Vùng KTTđBB
7 K&t cdu cZa luVn án
Ngoài phfn mx ựfu, k!t lu$n, các ph8 l8c và tài li u tham kh#o, lu$n án có k!t c*u ggm 3 chương:
Chương 1 Nh4ng v*n ự3 ch y!u v3 lý lu$n và th%c ti_n chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! trên quan ựi2m phát tri2n b3n v4ng
Chương 2 Hi n trEng chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! c a Vùng KTTđBB trên quan ựi2m phát tri2n b3n v4ng
Chương 3 đ:nh hưPng và các gi#i pháp ch y!u b#o ự#m chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! c a Vùng KTTđBB trên quan ựi2m phát tri2n b3n v4ng
Trang 18Chương 1 NH3NG V6N ð7 CH8 Y:U V7 LÝ LU=N
VÀ TH?C TI@N CHUYAN DBCH CƠ C6U KINH T:
TRÊN QUAN ðIAM PHÁT TRIAN B7N V3NG
1.1 CƠ C6U KINH T:: KHÁI NILM VÀ BUN CH6T
h tương tác gi4a các phfn t\ c*u thành) và s lư`ng (ñư`c ño bhng tc l phfn trăm
c a mqi phfn t\, %) gi4a các bK ph$n c*u thành ñó trong mKt thti gian và trong nh4ng ñi3u ki n kinh t! M xã hKi nh*t ñ:nh [55, tr 29], [79, tr 33]
Cơ c*u c a h th ng ph#i ñư`c nhìn nh$n là mKt th%c th2 ggm r*t nhi3u phfn t\ hay phân h ; có c*u trúc theo các ki2u cách nh*t ñ:nh Khi thay ñ[i ki2u cách k!t c*u hay thay ñ[i c*u trúc thì h th ng s€ thay ñ[i c# v3 hình dEng, tính ch*t và trình ñK H
th ng lPn bao ggm nhi3u h th ng con, ñ!n lư`t mình h th ng con lEi có nhi3u phfn t\ nh~ hơn Phfn t\ nh~ hơn ñó lEi có cơ c*u riêng Trong mKt h th ng tgn tEi t$p h`p
Trang 19các phfn t\ theo mKt tr$t t% và quan h tc l nh*t ñ:nh Mqi phfn t\ có v: trí trong tr$t t% cơ c*u và có vai trò khác nhau Cơ c*u chuy2n ñKng và bi!n ñ[i không ng(ng và làm cho tính ch*t, trình ñK c a h th ng thay ñ[i theo [83, tr 97 M 98] Nói cách khác,
cơ c*u kinh t! ñư`c hi2u là cách th c k!t c*u c a các phfn t\ cơ c*u tEo nên h th ng kinh t! [79, tr 33]
Cơ c*u kinh t! là thuKc tính c a h th ng kinh t!, mKt phEm trù kinh t!, th2 hi n c# tính kinh t!, tính xã hKi và tính l:ch s\ cũng như c# tính ch*t c a quan h s#n xu*t
và l%c lư`ng s#n xu*t [55] Cơ c*u kinh t! là s#n phkm tr%c ti!p c a phân công lao ñKng xã hKi Nh4ng ngành, lĩnh v%c và lãnh th[ ch ñEo và có ý nghĩa ñKng l%c, mũi nhHn gi4 vai trò quy!t ñ:nh s% tgn tEi và phát tri2n c a cơ c*u kinh t! Khi nói v3 cơ c*u kinh t! ph#i nói c# v3 m{t s lư`ng (ñư`c ño bhng tc l phfn trăm c a các phfn t\ trong toàn bK h th ng) và m{t ch*t lư`ng (ñư`c ño bhng m c ñK ch{t hay l~ng c a
m i liên k!t gi4a các phfn t\ h`p thành h th ng và k!t qu# hoEt ñKng c a h th ng kinh t!) [84, tr 208], [79, tr 33]
Qua phân tích x trên, tác gi# ñgng tình vPi ñ:nh nghĩa v3 cơ c*u kinh t! ñư`c ñ3 c$p trong T( ñi2n bách khoa Vi t Nam [75] “cơ c*u kinh t là t#ng th các ngành, các lĩnh v c, b< ph0n kinh t có quan h h u cơ tương ñ?i #n ñ@nh h p thành”
Khi xem xét cơ c*u kinh t! ñ2 th*y rõ b#n ch*t c a nó, tác gi# ñgng tình vPi mKt
s hHc gi# khi chia các phfn t\ cơ c*u thành hai nhóm [5], [83, tr 98 M 99, 102 M 103]:
(i) Nhóm các ph n tC cơ c*u: ðây là nh4ng phfn t\ (ngành, lãnh th[, thành phfn) có ý nghĩa quy!t ñ:nh tính ch*t, trình ñK phát tri2n c a cơ c*u kinh t! V: trí, vai trò c a nh4ng phfn t\ cơ c*u là r*t lPn
(ii) Nhóm các ph n tC phi cơ c*u: ðây là nh4ng phfn t\ ít ho{c không có ý nghĩa quy!t ñ:nh ñ!n cơ c*u c a n3n kinh t! Khi phân tích cơ c*u cfn có s% hi2u bi!t các phfn t\ này ñ2 làm cho chúng không c#n trx s% phát tri2n c a các phfn t\ cơ c*u khác cũng như toàn bK h th ng
Cơ c*u kinh t! c a mKt vùng hay c a mKt qu c gia là t[ng th2 nh4ng m i liên
h gi4a các bK ph$n h`p thành n3n kinh t! c a vùng ñó hay qu c gia ñó, bao ggm các lĩnh v%c (s#n xu*t, phân ph i, trao ñ[i, tiêu dùng); các ngành kinh t! (công nghi p, nông nghi p, ngư nghi p, giao thông v$n t#i ); các thành phfn kinh t! (qu c doanh,
Trang 20t$p th2, tư nhân ); các vùng lãnh th[ kinh t! Ngành, lĩnh v%c cùng vPi thành phfn kinh t! và vùng lãnh th[ là ba bK ph$n h`p thành quan trHng nh*t c a n3n kinh t! ð!n lư`t mình, mqi vùng, mqi ngành lEi có cơ c*u kinh t! riêng trong t(ng thti kỳ phát tri2n tuỳ theo các ñi3u ki n t% nhiên, kinh t! M xã hKi c8 th2 Suy cho cùng, xí nghi p hay doanh nghi p là t! bào hay ñơn v: c*p cơ sx c a n3n kinh t! DưPi nh4ng góc ñK khác nhau, các xí nghi p ñang hoEt ñKng ñư`c "x!p" lEi vPi nhau, ho{c theo ngành, ho{c theo lãnh th[, ho{c theo thành phfn kinh t! (d%a trên cơ sx sx h4u) thành các nhóm tEo nên cơ c*u M các phfn t\ cơ c*u
1.1.2 Phân lo i cơ cdu kinh t&
ð2 quan sát s% chuy2n d:ch c a cơ c*u kinh t!, nh*t thi!t ph#i nghiên c u làm
rõ các loEi hình cơ c*u kinh t! T( góc ñK nhìn nh$n c a quá trình phân công lao ñKng
xã hKi và tái s#n xu*t xã hKi, có th2 phân chia cơ c*u kinh t! theo các loEi cơ c*u khác nhau Các loEi cơ c*u ñ3u bi2u hi n tính ch*t, ñ{c trưng ch y!u c a chúng, c8 th2 ggm: cơ c*u kinh t! ngành, xét theo góc ñK phân công lao ñKng xã hKi theo ngành; cơ c*u kinh t! lãnh th[, xét theo góc ñK phân công lao ñKng theo vùng lãnh th[; cơ c*u thành phfn kinh t!, xét theo góc ñK quan h sx h4u; cơ c*u kinh t! kp thu$t, xét theo góc ñK trình ñK khoa hHc, công ngh (Sơ ñg 1.1)
Sơ ñ, 1.1 Cơ cdu cZa nen kinh t& (y&u tj hình thành và hình thhc k&t cdu)
NguDn: Ngô Doãn V@nh, 2005 [84, tr 222]
Trang 211.1.2.1 Cơ cdu ngành kinh t&
Cơ c*u ngành kinh t! là t[ h`p ngành kinh t! ñư`c hình thành trên các tương quan tc l , bi2u hi n m i quan h t[ng h`p gi4a các ngành vPi nhau và ph#n ánh trình
ñK phân công lao ñKng xã hKi c a n3n kinh t! và trình ñK phát tri2n c a l%c lư`ng s#n xu*t Cơ c*u ngành kinh t! quy!t ñ:nh cơ c*u lãnh th[ và cơ c*u thành phfn kinh t!
Cơ c*u lãnh th[ là s% h`p lý hoá cơ c*u ngành trên mqi vùng lãnh th[, k!t h`p gi4a chúng mKt cách t i ưu, cơ c*u thành phfn kinh t! là s% v$n ñKng c a t(ng loEi thành phfn kinh t! trong quá trình phát tri2n các ngành và các vùng lãnh th[ nhhm phát huy ñ!n m c cao nh*t s c mEnh kinh t! c a t(ng vùng và toàn bK n3n kinh t! Vi c nghiên
c u cơ c*u ngành kinh t! là nhhm tìm ra nh4ng cách th c duy trì tc l h`p lý c a chúng và nh4ng lĩnh v%c cfn ưu tiên t$p trung các ngugn l%c có hEn c a qu c gia trong mqi thti kỳ, thúc ñky s% phát tri2n c a toàn bK n3n kinh t! qu c dân mKt cách nhanh nh*t, hi u qu# nh*t [55, tr 32 M 33]
Bi2u th: cơ c*u ngành kinh t! bhng v: trí, tc trHng c a mqi ngành trong h th ng n3n kinh t! qu c dân Cơ c*u ngành kinh t! là bi2u hi n quan trHng nh*t và ñ{c trưng nh*t c a cơ c*u kinh t! Chuy2n d:ch cơ c*u ngành kinh t! cfn căn c vào ch c năng, nhi m v8 và vai trò c a t(ng ngành trong phát tri2n kinh t! M xã hKi, căn c vào ñi3u
ki n th%c t! ñ2 phát tri2n chúng [34] Thay ñ[i nhanh chóng và mEnh m€ cơ c*u ngành là nét ñ{c trưng c a n3n kinh t! nưPc ta cũng như c a nhi3u nưPc ñang phát tri2n khác
MKt s ñ{c trưng c a cơ c*u ngành kinh t! bao ggm: b: chi ph i bxi các quy trình kp thu$t, công ngh và yêu cfu th: trưtng; b: ràng buKc bxi tính h th ng và yêu cfu cân ñ i (hay x ch(ng m%c nào ñó là yêu cfu ñgng bK); ñan xen tính hi n ñEi và tính lEc h$u; b: chi ph i nhi3u bxi các y!u t chính tr:, xã hKi
ð2 xem xét s lư`ng các ngành tEo nên n3n kinh t! và ch*t lư`ng các m i quan
h gi4a chúng vPi nhau ra sao, ngưti ta thưtng chia n3n kinh t! thành các nhóm ngành ñ2 quan sát V3 m{t ñ:nh lư`ng, cơ c*u ngành kinh t! bao ggm s ngành kinh t! và tc trHng mqi ngành ñó trong t[ng th2 n3n kinh t! qu c dân; v3 m{t ñ:nh tính, cơ c*u ngành th2 hi n m i quan h gi4a các ngành kinh t! và v: trí c a mqi ngành trong n3n
Trang 22kinh t! qu c dân Trong m i quan h gi4a các ngành kinh t! thưtng bi2u hi n hai m i quan h ch y!u, ggm: ngành có m i quan h tr%c ti!p, trong ñó có các ngành quan h ngư`c chi3u, các ngành quan h xuôi chi3u và ngành quan h gián ti!p [83, tr 99 M 100], [84, tr 221M 228]
(i) Cơ c*u theo ba nhóm ngành lNn: Nhóm ngành nông lâm ngư nghi p hay còn ñư`c gHi là khu v%c I (hay ngành nông nghi p), ggm các ngành trgng trHt, chăn nuôi, lâm nghi p và ngư nghi p; Nhóm ngành công nghi p, xây d ng hay còn ñư`c gHi là khu v%c II (hay ngành công nghi p), ggm các ngành công nghi p ch! bi!n, công nghi p khai thác, công nghi p s#n xu*t hàng tiêu dùng và xu*t khku, công nghi p lHc dfu, ngành xây d%ng; Nhóm ngành d@ch vR hay còn ñư`c gHi là khu v%c III, ggm các ngành thương mEi, du l:ch, giao thông v$n t#i, tài chính ngân hàng, bưu ñi n và các ngành d:ch v8 khác
Vi c phân tích cơ c*u c a n3n kinh t! theo các khu v%c d%a trên cơ sx phân công lao ñKng xã hKi, tuy nhiên vzn chưa th2 th*y rõ nh4ng hEt nhân cfn có c a chính
cơ c*u Không ph#i khi nào tc trHng công nghi p cao cũng nói lên cơ c*u kinh t! hi n ñEi ho{c cơ c*u kinh t! có hi u qu# Ch•ng hEn, khi tc trHng công nghi p chi!m trong GDP lPn và tc l nông, lâm, thuc s#n qua ch! bi!n tuy cao nhưng năng su*t lao ñKng th*p, ngân sách thu ñư`c ít, ñ2 tEo ra mKt ñơn v: GDP cfn m c tiêu hao ñi n năng lPn thì cơ c*u kinh t! ñó không hi u qu# [83, tr 100]
(ii) Cơ c*u theo hai nhóm ngành d a trên phương th c, công ngh sSn xu*t: Nông nghi p và phi nông nghi p Vi c phân chia cơ c*u kinh t! thành hai nhóm ngành này ñ2 quan sát trình ñK c a cơ c*u, y!u t quan trHng ñ2 thúc ñky s% tăng trưxng kinh t! Khi phân tích theo hai nhóm ngành này, chúng ta cfn quan sát phương th c, công ngh tEo ra s#n phkm Khi nhóm ngành phi nông nghi p càng phát tri2n và chi!m tc trHng càng lPn thì n3n kinh t! càng phát tri2n x trình ñK cao Nhóm ngành nông nghi p ggm các ngành nông nghi p, lâm nghi p, ngư nghi p; nhóm ngành phi nông nghi p ggm các ngành công nghi p, xây d%ng và d:ch v8 ð i vPi các nưPc ñang phát tri2n thì
vi c xem xét cơ c*u kinh t! theo ki2u này có ý nghĩa to lPn Vi c chuy2n dân cư nông thôn sang s ng tEi các ñô th: và chuy2n lao ñKng nông nghi p sang làm vi c trong các
Trang 23khu v%c phi nơng nghi p là v*n đ3 cĩ tính quy lu$t ti!n tPi s% hi n đEi; s% chuy2n đKng này đ!n mKt m c đK nào đĩ thì n3n kinh t! đư`c coi là đã phát tri2n Œ các nưPc đang phát tri2n các ngành nơng nghi p thưtng chi!m tc trHng lPn trong n3n kinh t!; khi đĩ cơng ngh c a n3n kinh t! khơng cao [83, tr 100]
ð2 xác đ:nh mKt qu c gia đã thuKc vào nhĩm các nưPc phát tri2n hay chưa, chúng ta cfn d%a trên k!t qu# phân tích cơ c*u gi4a các nhĩm ngành nơng nghi p và phi nơng nghi p Theo nhi3u nhà kinh t!, mKt nưPc khi các ngành phi nơng nghi p chi!m trên 85% lao đKng xã hKi và tEo ra kho#ng trên 80% GDP thì nưPc đĩ đư`c coi
tư và cho s#n xu*t M{t khác, mKt v*n đ3 quan trHng cfn chú ý trong b i c#nh tồn cfu hố là luơn tgn tEi s% cEnh tranh kh c li t Nh4ng t$p đồn kinh t! lPn mEnh cĩ đi3u
ki n cEnh tranh t t hơn Vì th! bên cEnh vi c khuy!n khích phát tri2n nh4ng doanh nghi p nh~ và v(a, cfn đ{c bi t chú ý tEo d%ng nh4ng t$p đồn kinh t! lPn
M Cơ c*u gi4a các doanh nghi p cĩ cơng ngh trình đK cao vPi các doanh nghi p
cĩ cơng ngh trình đK trung bình Dù hi2n nhiên là nh4ng doanh nghi p cĩ cơng ngh cao s€ quy!t đ:nh s% phát tri2n c a cơ c*u kinh t!, nhưng trong khi lao đKng cfn vi c làm cĩ s lư`ng lPn và l%c lư`ng lao đKng cĩ ch*t lư`ng khơng cao nhi3u thì vi c phát tri2n các doanh nghi p s\ d8ng nhi3u lao đKng vơ cùng cfn thi!t Nĩ khơng chv gĩp phfn gi#i quy!t vi c làm mà cịn cĩ ý nghĩa tồn d8ng lao đKng đ2 tăng trưtng kinh t!
(iii) Cơ c*u theo hai nhĩm ngành d a vào tính ch*t sSn phUm cu?i cùng: Nhĩm ngành s#n xu*t s#n phkm v$t ch*t và nhĩm ngành s#n xu*t s#n phkm d:ch v8 Vi c phân chia cơ c*u kinh t! theo hai nhĩm ngành này nhhm nghiên c u v3 m c đK hài hồ gi4a các ngành trong n3n kinh t! qu c dân Trong quá trình cơng nghi p hố, hi n đEi
Trang 24hoá n3n kinh t! không th2 không quan sát quan h gi4a hai kh i ngành này D:ch v8 phát tri2n ñư`c coi như làm "trơn tru" các quá trình s#n xu*t kinh doanh N!u khu v%c s#n xu*t phát tri2n mà khu v%c d:ch v8 không phát tri2n thì s#n xu*t cũng s€ b: ngưng
tr S% hài hoà gi4a hai kh i ngành này là r*t cfn thi!t [83, tr 101] N!u xét theo hành
vi tăng trưxng (hành vi tham gia tăng trưxng) thì các ngành s#n xu*t ra các s#n phkm v$t ch*t và các ngành s#n xu*t s#n phkm d:ch v8 có quan h khăng khít vPi nhau theo mKt tương quan nh*t ñ:nh ð{c trưng tiêu bi2u nh*t là các ngành d:ch v8 ph#i tăng nhanh hơn các ngành s#n xu*t v$t ch*t
Khi xem xét cơ c*u ngành kinh t!, chúng ta cũng ph#i chú ý ñ!n tc trHng hay
m c ñóng góp c a các s#n phkm ch l%c cho n3n kinh t!, cũng như c a các s#n phkm
ch a hàm lư`ng công ngh cao, hàm lư`ng ch*t xám cao N!u như các s#n phkm này chi!m tc trHng càng lPn thì n3n kinh t! càng t t và ngư`c lEi MKt n3n kinh t! ñư`c xem là phát tri2n ph#i có các ngành ch! tác chi!m tc trHng lPn trong GDP (trên 30%) M{t khác, ph#i chú ý ñ!n cơ c*u nKi bK c a các ngành kinh t! Tính h`p lý trong nKi
bK c a các ngành và cơ c*u ngành kinh t! s€ b#o ñ#m tính hi u qu# cho s% phát tri2n n3n kinh t!
Cơ c*u gi4a hai nhóm ngành s#n xu*t v$t ch*t và kh i s#n xu*t s#n phkm d:ch v8 cfn ñư`c nghiên c u kp nhhm phát huy toàn di n, ñfy ñ quan h gi4a chúng làm cho n3n kinh t! có s c mEnh t[ng h`p, phát tri2n cân ñ i, hài hoà gi4a các m{t, gi4a ñfu vào và ñfu ra
1.1.2.2 Cơ cdu kinh t& lãnh thf
Vi c phân loEi cơ c*u c a n3n kinh t! theo lãnh th[ là ñ2 xem có bao nhiêu lãnh th[ tEo nên c*u trúc lãnh th[ c a n3n kinh t! và các lãnh th[ liên k!t vPi nhau ra sao, lãnh th[ nào có ý nghĩa ñKng l%c Các xí nghi p ñư`c "sJp x!p" theo lãnh th[ và chúng gJn vPi nhau tEo nên s c mEnh kinh t! c a mqi lãnh th[ Œ ñâu có nh4ng xí nghi p quan trHng, có ý nghĩa then ch t, ñKt phá thì x nơi ñó hay lãnh th[ ñó có vai trò ñKng l%c [83, tr 101]
Cơ c*u kinh t! lãnh th[ là k!t qu# c a phân công lao ñKng xã hKi theo lãnh th[ N!u cơ c*u ngành kinh t! ñư`c hình thành t( quá trình th%c hi n chuyên môn hoá s#n
Trang 25xu*t thì cơ c*u lãnh th[ hình thành t( vi c phân b s#n xu*t theo không gian ự:a lý Cơ c*u lãnh th[ và cơ c*u ngành kinh t! là hai m{t c a cơ c*u kinh t! B#n ch*t c a chúng ự3u là k!t qu# c a s% phân công lao ựKng xã hKi Cơ c*u lãnh th[ hình thành ựgng thti vPi cơ c*u ngành và th ng nh*t trong vùng kinh t! Trong mKt vùng c8 th2, cơ c*u lãnh th[ ph#n ánh s% bi2u hi n c a cơ c*u ngành trong ựi3u ki n lãnh th[ ựó [34]
Hi n nay, chắnh sách phát tri2n kinh t! lãnh th[ thông thưtng là chắnh sách phát tri2n nhi3u m{t, t[ng h`p, có ưu tiên mKt s ngành trHng ựi2m, gJn li3n vPi hình thành s% phân b dân cư nói chung và phân b h th ng ựô th: nói riêng đ i vPi mKt nưPc, chúng ta ph#i chia lãnh th[ thành nh4ng vùng có quy mô lPn ự2 hoEch ự:nh chi!n lư`c, chắnh sách phát tri2n Các vùng lPn ựó có ý nghĩa như nh4ng khung sưtn ự2 các ự:a phương nhm trong ựó làm căn c hoEch ự:nh chắnh sách phát tri2n cho ự:a phương mình
S% phát tri2n hài hoà gi4a thành th: và nông thôn sẠ ựem lEi ti3n ự3 cfn thi!t cho quá trình phát tri2n c a ự*t nưPc cũng như c a vùng lãnh th[ Quá trình ựô th: hoá, trình ựK phát tri2n ựô th: minh ch ng cho s% phát tri2n c a n3n kinh t!, s% văn minh
c a ự*t nưPc và c a vùng lãnh th[ đô th: ựư`c coi là khu nhân c a vùng lãnh th[ và gi4 vai trò ựKng l%c cho s% phát tri2n Nông thôn ựư`c coi là h$u phương c a khu v%c thành th: Nhi3u v*n ự3 như vi c làm, nhu cfu th%c phkm, c a thành th: ph#i ựư`c gi#i quy!t t( nông thôn, ngư`c lEi nh4ng v*n ự3 như công ngh , lao ựKng có ựào tEo, th: trưtng, c a nông thôn ph#i ựư`c gi#i quy!t t( ựô th: đô th: hoá ph#i phát tri2n trên cơ sx ựòi h~i c a s% phát tri2n kinh t!, ựây chắnh là quá trình chuy2n n3n s#n xu*t nông nghi p truy3n th ng sang n3n s#n xu*t công nghi p và d:ch v8 [84, tr 119, 123, 139]
Như v$y, chúng ta cfn ph#i xem xét cơ c*u lãnh th[ dưPi các góc ựK: (i) cơ c*u gi4a lãnh th[ phát tri2n và lãnh th[ ch$m phát tri2n; (ii) cơ c*u gi4a các lãnh th[ ựKng l%c và các lãnh th[ còn lEi đây là các dEng cơ c*u lãnh th[ cfn ựư`c phân tắch ự2 có ựư`c chắnh sách phát tri2n hài hoà gi4a các vùng lãnh th[ [84, tr 128M 134] Do nhi3u nguyên nhân khác nhau ựã dzn ự!n s% chênh l ch v3 trình ựK phát tri2n kinh t! M xã hKi
Trang 26gi4a các vùng Trình ñK phát tri2n c a các vùng ñư`c th2 hi n bhng mKt trong nh4ng chv tiêu t[ng h`p là GDP bình quân ñfu ngưti
MKt s ñ{c trưng ch y!u c a cơ c*u kinh t! theo lãnh th[ bao ggm: b: chi ph i bxi s c ch a c a lãnh th[; ñư`c quy!t ñ:nh bxi hi u qu# t[ng th2 kinh t!, xã hKi, môi trưtng; b: #nh hưxng c a các vùng khác; d_ b: t[n thương do lao ñKng và con ngưti di chuy2n gi4a các vùng
MKt cơ c*u lãnh th[ ñư`c coi là h`p lý ph#i ñEt ñư`c ba nhóm m8c tiêu [5]: (i) ñEt ñư`c nh4ng m8c tiêu toàn vùng: ph#i hoàn thành nh4ng nhi m v8 kinh t! qu c dân, nâng cao hi u qu# s\ d8ng tài nguyên thiên nhiên và các ngugn l%c khác có trong vùng, hoàn thi n cơ c*u kinh t! c a vùng ñ2 phát tri2n t i ưu kinh t! vùng trưPc mJt cũng như trong lâu dài, tEo cơ sx v$t ch*t kp thu$t, nh4ng ñi3u ki n kinh t! M xã hKi khác cho vi c phát tri2n nhanh chóng kinh t!, nâng cao ñti s ng c a nhân dân trong vùng, b#o v môi trưtng; (ii) ñEt ñư`c nh4ng m8c tiêu c a ngành: hoàn thành nhi m v8 s#n xu*t nh4ng s#n phkm ch y!u, ñáp ng nhu cfu c a toàn bK n3n kinh t! qu c dân, gi#m ñ!n m c th*p nh*t chi phí s#n xu*t, ph i h`p hài hoà vPi các bK ph$n khác trong và ngoài ngành nhm x các vùng khác; (iii) ñEt ñư`c nh4ng m8c tiêu c a n3n kinh t! c# nưPc: th2 hi n ñúng chi!n lư`c phát tri2n qu c gia
Do các ngugn tài nguyên thiên nhiên, lao ñKng, k!t c*u hE tfng c a mqi qu c gia không ñư`c phân b ñgng ñ3u nên có nh4ng vùng có nhi3u ñi3u ki n thu$n l`i hơn cho phát tri2n so vPi các vùng khác; vi c ñfu tư phân tán cho các vùng s€ không ñem lEi hi u qu# kinh t! cao TrưPc th%c t! ñó, nhi3u qu c gia ñã l%a chHn phương th c ñfu
tư t$p trung cho các vùng có nhi3u thu$n l`i hơn, các vùng v n ñã có s% phát tri2n hơn
so vPi các vùng lãnh th[ khác ñ2 tEo ñi3u ki n cho các vùng này phát tri2n nhanh hơn, mEnh hơn và trx thành nh4ng trHng ñi2m phát tri2n, nh4ng ñfu tàu tEo gia t c phát tri2n chung cho toàn bK n3n kinh t! VPi lý do ñó, nhi3u hHc gi# cho rhng chính sách ñfu tư có trHng ñi2m theo lãnh th[ luôn góp phfn quan trHng trong chi!n lư`c phát tri2n cơ c*u lãnh th[ c a n3n kinh t! [36]
Lý thuy!t c%c phát tri2n do các nhà kinh t! và ñ:a lý kinh t! phương Tây, trong
ñó có Francois Perroux ñ3 xưPng vào n\a ñfu c a th! kc XX ñã chú trHng ñ!n nh4ng
Trang 27thay ñ[i trong mKt vùng lãnh th[, tEo ra s% tăng trưxng kinh t! c a lãnh th[ Công nghi p và d:ch v8 có vai trò to lPn ñ i vPi s% tăng trưxng kinh t! c a vùng Các ngành công nghi p then ch t phát tri2n, hưng th:nh thì lãnh th[, ñ:a bàn nơi chúng ñư`c phân
b cũng phát tri2n, hưng th:nh theo do s lư`ng công ăn vi c làm tăng lên, các ngành công nghi p mPi và các hoEt ñKng phát tri2n b: thu hút vào vùng ñó ngày càng nhi3u hơn Quá trình chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! theo lãnh th[ và phát tri2n có trHng ñi2m ñư`c di_n t# như mKt ñưtng cong có dEng hình chuông (mô hình ñưtng cong hình chuông c a Alonso) TEi mKt ñi2m nào ñó c a quá trình phát tri2n, s% tăng trưxng ñEt tPi ñi2m cong (hay ñi2m u n), s% t$p trung hoá v3 lãnh th[ ñEt tPi ñvnh cao nh*t và sau
ñó bJt ñfu t% ñ[i chi3u Quá trình ñô th: hoá không còn b: hEn ch! x mKt s ít trung tâm lPn mà lan to# ra trong mKt kho#ng không gian rKng lPn, khi có s% hoà nh$p kinh t! c# nưPc, các cơ hKi phát tri2n mPi bJt ñfu xu*t hi n x nhi3u ñ:a phương Tunen và Weber ñ3u coi thành ph là nh4ng nút, nh4ng trHng ñi2m c a lãnh th[ do s c lan to#
#nh hưxng c a chúng r*t lPn [5], [37]
Nghiên c u kinh nghi m c a mKt s qu c gia như Trung Qu c, Hàn Qu c, Malaysia, Thái Lan cho th*y, các qu c gia này thưtng l*y các vùng có l`i th! so sánh ñ2 t$p trung ñfu tư, l$p các trHng ñi2m công nghi p như khu công nghi p t$p trung, khu công ngh cao, khu ch! xu*t, khu m$u d:ch tư do, khu công nghi p c#ng, nhhm tEo hưPng ñKt phá trong phát tri2n lãnh th[ ñ2 t( ñó có s c lan to# phát tri2n các lãnh th[ khác (nh4ng l`i th! so sánh c a vùng bao ggm: v: trí gfn ñưtng giao thông, ven bi2n, gfn các ñô th: (ho{c ngay chính các ñô th: ñó), có ñi3u ki n phát tri2n và mx rKng giao lưu kinh t! vPi bên trong và bên ngoài, có kh# năng ti!p c$n và hoà nh$p nhanh chóng vào các th: trưtng hàng hoá, d:ch v8) [36], [37]
Các nghiên c u gfn ñây ñã kh•ng ñ:nh phát tri2n kinh t! có trHng ñi2m theo lãnh th[ trong thti kỳ công nghi p hoá, hi n ñEi hoá là hưPng ñi ñúng, phù h`p vPi hoàn c#nh c a nhi3u nưPc ñang phát tri2n Ch trương phát tri2n các lãnh th[ trHng ñi2m x Vi t Nam ñã ñư`c nêu trong Ngh: quy!t ðEi hKi ñEi bi2u toàn qu c lfn th VII
c a ð#ng, sau ñó ti!p t8c ñư`c kh•ng ñ:nh trong các Ngh: quy!t ðEi hKi lfn th VIII, lfn th IX và lfn th X T( cu i năm 1997, Th tưPng Chính ph ñã quy!t ñ:nh thành
Trang 28l$p ba vùng kinh t! trHng ñi2m BJc BK, mi3n Trung và phía Nam [28], [29], [30], [31], [70]
1.1.2.3 Cơ cdu thành ph.n kinh t&
Vi c phân loEi cơ c*u c a n3n kinh t! theo thành phfn kinh t! là ñ2 xem có bao nhiêu loEi hình kinh t! tgn tEi, phát tri2n trong h th ng kinh t! dưPi góc ñK sx h4u; trong ñó loEi hình kinh t! nào có ý nghĩa quy!t ñ:nh ñ i vPi n3n kinh t! ðây là v*n ñ3 tương ñ i ph c tEp [83, tr 101M 102] Œ nưPc ta, trên cơ sx Cương lĩnh và Hi!n pháp, ñgng thti qua t[ng k!t th%c ti_n ñ[i mPi c a các kỳ ðEi hKi VI, VII, VIII, IX, ðEi hKi
X c a ð#ng ñã chv rõ "phát tri2n n3n kinh t! nhi3u hình th c sx h4u, nhi3u thành phfn kinh t!, trong ñó kinh t! nhà nưPc gi4 vai trò ch ñEo; kinh t! nhà nưPc và kinh t! t$p th2 ngày càng trx thành n3n t#ng v4ng chJc c a n3n kinh t! qu c dân Các thành phfn kinh t! x nưPc ta là kinh t! nhà nưPc, kinh t! t$p th2, kinh t! tư nhân (cá th2, ti2u ch ,
tư b#n tư nhân), kinh t! tư b#n nhà nưPc, kinh t! có v n ñfu tư nưPc ngoài" [28], [29], [30], [31] Trong ñi3u ki n toàn cfu hoá, vi c phân ñ:nh các loEi hình kinh t! có th2 theo hai loEi hình kinh t! nhà nưPc và kinh t! phi nhà nưPc Trong khu v%c kinh t! phi nhà nưPc thì bK ph$n kinh t! có v n ñfu tư nưPc ngoài có ý nghĩa riêng cfn ñư`c xem xét th*u ñáo [83, tr 102]
Khi coi phân công lao ñKng xã hKi là cơ sx hình thành cơ c*u ngành, cơ c*u lãnh th[, thì ch! ñK sx h4u lEi là cơ sx hình thành cơ c*u thành phfn kinh t! MKt cơ c*u thành phfn kinh t! h`p lý ph#i d%a trên cơ sx h th ng t[ ch c tinh t! vPi ch! ñK
sx h4u có kh# năng thúc ñky s% phát tri2n c a l%c lư`ng s#n xu*t, s% phân công lao ñKng xã hKi và quan h s#n xu*t làm bi!n ñ[i các hi n tư`ng và quá trình kinh t! c a t(ng vùng cũng như trên phEm vi c# nưPc [5]
Cơ c*u thành phfn kinh t! cũng là nhân t tác ñKng ñ!n cơ c*u ngành kinh t! và
cơ c*u lãnh th[ S% tác ñKng ñó là mKt bi2u hi n sinh ñKng c a m i quan h h4u cơ gi4a các loEi cơ c*u trong n3n kinh t! Trong ñó, cơ c*u ngành kinh t! có vai trò quan trHng hơn c# Cơ c*u ngành và thành phfn kinh t! chv có th2 ñư`c chuy2n d:ch ñúng ñJn trên phEm vi không gian lãnh th[ và trên phEm vi c# nưPc M{t khác, vi c phân b
Trang 29khơng gian lãnh th[ mKt cách h`p lý cĩ ý nghĩa quan trHng thúc đky phát tri2n các ngành và thành phfn kinh t! trên t(ng lãnh th[ nĩi riêng và c# nưPc nĩi chung [5]
MKt s đ{c trưng c a cơ c*u thành phfn kinh t! bao ggm: b: chi ph i r*t mEnh bxi y!u t chính tr:; hình th c và b#n ch*t c a cơ c*u thành phfn kinh t! b: chi ph i bxi ch! đK sx h4u và quy3n sx h4u; trong nKi bK cơ c*u thành phfn kinh t! cĩ s% chuy2n hố cho nhau tương đ i mEnh m€ vPi chi3u hưPng kinh t! ngồi nhà nưPc ngày càng tăng
Trong quá trình phát tri2n kinh t! chJc chJn s€ tgn tEi và phát tri2n các hình
th c sx h4u đ i vPi c a c#i và tài s#n xã hKi MHi hoEt đKng kinh t! và k!t qu# c a nĩ đ3u cĩ ch S% phân đ:nh cơ c*u loEi hình kinh t! cĩ s% khác bi t theo ngành Trong cơng nghi p, kinh t! nhà nưPc gi4 vai trị ch đEo; trong nơng nghi p kinh t! t$p th2
và kinh t! tư nhân chi!m v: trí quan trHng hơn; trong thương mEi kinh t! ngồi nhà nưPc cĩ vai trị lPn Các loEi hình kinh t! liên k!t ch{t ch€ vPi nhau, hq tr` nhau cùng phát tri2n, tEo ra nh4ng đi3u ki n t t nh*t đ2 gi#i phĩng tri t đ2 s c s#n xu*t c a đ*t nưPc
1.2 PHÁT TRIAN B7N V3NG: LÝ LU=N VÀ uNG D NG
1.2.1 Quan đivm phát trivn ben v$ng trên th& giwi
Trong nh4ng th$p kc 1960 và 1970, các v*n đ3 mơi trưtng đã đư`c nhi3u nưPc nh$n th c Nh4ng ngưti theo ch nghĩa Malthus mPi (neoMMalthusian) đã tiên đốn v3 s% bùng n[ dân s x các nưPc đang phát tri2n và s% mx rKng quy mơ cơng nghi p cĩ
Trang 30th2 làm cho Trái ñ*t trx thành hành tinh không th2 sinh s ng ñư`c Các cu n sách Mùa xuân im l{ng (1962), Bùng n[ dân s (1970) và GiPi hEn tăng trưxng (1972) ñã ñưa ra vi_n c#nh ngày t$n th! c a Trái ñ*t do s% cEn ki t các ngugn tài nguyên thiên nhiên, ô nhi_m môi trưtng và s% bùng n[ dân s ð!n HKi ngh: c a Liên h`p qu c v3 Môi trưtng con ngưti (năm 1972 tEi Stockholm, Thu‘ ði2n), tfm quan trHng c a môi trưtng ñ i vPi ñti s ng con ngưti và quá trình phát tri2n mPi chính th c ñư`c th(a nh$n [82], [89], [91], [92]
Sau ñó, thu$t ng4 phát tri2n b3n v4ng lfn ñfu tiên ñư`c s\ d8ng trong cu n
“Chi!n lư`c b#o tgn th! giPi” do T[ ch c B#o tgn thiên nhiên th! giPi (IUCN) xu*t b#n năm 1980 vPi m8c tiêu t[ng quát là ñEt ñư`c s% phát tri2n b3n v4ng thông qua b#o tgn các ngugn tài nguyên s ng [89]
Trong Báo cáo “Tương lai chung c a chúng ta” (còn ñư`c gHi là Báo cáo Brundtland) c a Uc ban Th! giPi v3 Môi trưtng và phát tri2n (WCED) năm 1997 cũng
ñã ñưa ra khái ni m v3 phát tri2n b3n v4ng, theo ñó, th(a nh$n m i liên k!t ch{t ch€ gi4a môi trưtng và phát tri2n.[89] Theo WCED, "phát tri n b n v ng là s phát tri n
v a ñáp ng ñư c nhu c u c a các th h hi n t i mà không làm t#n h i ñ n các th
h tương lai trong vi c ñáp ng các yêu c u c a h("
Chi!n lư`c b#o tgn th! giPi nh*n mEnh ñ!n s% th ng nh*t các giá tr: môi trưtng
và b#o tgn trong quá trình phát tri2n, còn WCED lEi t$p trung vào s% b3n v4ng v3 kinh t! và xã hKi [89] Nhi3u ngưti cho rhng khái ni m v3 phát tri2n b3n v4ng c a WCED khó lư`ng hoá và khó có nh4ng quy ch! rõ ràng, c8 th2 cho chính ranh giPi gi4a phát tri2n b3n v4ng và phát tri2n không b3n v4ng [83] Tuy v$y, khái ni m này ñã góp phfn làm giàu thêm tư li u v3 phát tri2n b3n v4ng; ñây là khái ni m v3 phát tri2n b3n v4ng rõ ràng nh*t và ñư`c s\ d8ng rKng rãi nh*t Khái ni m này ñã ñưa ra khuôn kh[ ñ2 lgng ghép gi4a các chính sách môi trưtng và các chi!n lư`c phát tri2n vPi tfm nhìn dài hEn
Trong cu n “C u l*y trái ñ*t: Chi!n lư`c vì s% s ng b3n v4ng”, khái ni m phát tri2n b3n v4ng ti!p t8c ñư`c hoàn thi n Theo ñó, các khía cEnh kinh t!, xã hKi và môi trưtng ñư`c lgng ghép vPi nhau (Hình 1.1a) ð!n HKi ngh: Liên H`p qu c v3 Môi
Trang 31trưtng và Phát tri2n (năm 1992 tEi Rio De Janeiro, Braxin), khái ni m v3 phát tri2n b3n v4ng ñã ñư`c ch*p thu$n mKt cách rKng rãi [89] TEi HKi ngh: Thư`ng ñvnh Trái ñ*t lfn này, các nưPc ñã thông qua Chương trình Ngh: s% 21, mKt chương trình hành ñKng toàn cfu nhhm gi#i quy!t các v*n ñ3 môi trưtng và phát tri2n ð!n ñây, nhi3u ngưti l$p lu$n rhng cuKc tranh lu$n v3 môi trưtng và phát tri2n ñã ñư`c hKi t8 tEi Nguyên tJc 4 c a Tuyên b Rio: “ñ2 ñEt ñư`c s% phát tri2n b3n v4ng, b#o v môi trưtng ph#i là mKt phfn không th2 tách rti c a quá trình phát tri2n và không th2 tách
bi t kh~i quá trình ñó” [82]
Uc ban Phát tri2n b3n v4ng c a Liên H`p qu c (CDS) ñã b[ sung mKt khía cEnh th tư c a phát tri2n b3n v4ng, ñó là th2 ch! [89] B n khía cEnh này hi n nay là khuôn kh[ báo cáo v3 th%c hi n Chương trình ngh: s% 21 Tác gi# ñ3 xu*t cách di_n ñEt quan ñi2m này như Hình 1.1b Th2 ch! c a phát tri2n b3n v4ng chính là y!u t ch quan c a con ngưti chi ph i c# ba lĩnh v%c kinh t!, xã hKi, môi trưtng Phát tri2n b3n v4ng không th2 th%c hi n ñư`c n!u không có th2 ch! [n ñ:nh, phù h`p ñ2 thúc ñky s% phát tri2n hài hoà trên c# ba m{t kinh t!, xã hKi và môi trưtng
Hình 1.1 Quan ñivm ve phát trivn ben v$ng a) Quan ñi2m ggm 3 c%c
ñư`c s\ d8ng rKng rãi hơn1
b) Quan ñi2m ggm 4 c%c ñư`c CDS s\ d8ng NguDn: Hình 1.1a ñư c trích t [89], Hình 1.1b là ñ xu*t c a tác giS
Mưti năm sau HKi ngh: Thư`ng ñvnh Trái ñ*t, năm 2002, HKi ngh: Thư`ng ñvnh Th! giPi v3 Phát tri2n b3n v4ng ñã ñư`c t[ ch c tEi Johannesburg, Nam Phi Lfn
1 Phfn giao nhau c a ba vòng tròn chính là phfn bi2u th: s% phát tri2n b3n v4ng
Trang 32ñfu tiên phát tri2n b3n v4ng ñã trx thành ch ñ3 c a mKt di_n ñàn quan trHng nh*t c a th! giPi Trong xu th! toàn cfu hoá, tEi HKi ngh: này, quan ñi2m v3 phát tri2n b3n v4ng ñư`c chú trHng vPi nKi dung c8 th2 là thu h’p kho#ng cách gi4a các nưPc giàu và các nưPc nghèo, xoá b~ nghèo ñói, nhưng không làm #nh hưxng ñ!n môi sinh HKi ngh: ñã thông qua hai văn ki n quan trHng: Tuyên b chính tr: Johannesburg và K! hoEch th%c hi n Hai văn ki n này kh•ng ñ:nh s% c*p thi!t ph#i th%c hi n phát tri2n kinh t! trong tương quan ch{t ch€ vPi b#o v môi trưtng và b#o ñ#m công bhng xã hKi
x t*t c# các qu c gia, các khu v%c và trên phEm vi toàn cfu [82]
Như v$y, các khái ni m v3 phát tri2n b3n v4ng ñã thay ñ[i t( nghĩa h’p liên quan ch y!u ñ!n v*n ñ3 môi trưtng sang nghĩa rKng liên quan ñ!n s% phát tri2n b3n v4ng v3 kinh t!, xã hKi, môi trưtng Các khái ni m ñ3u có ba ñ{c ñi2m chung: (i) ñi3u
ki n con ngưti mong mu n: duy trì mKt xã hKi ñáp ng các nhu cfu chung c a hH; (ii) ñi3u ki n h sinh thái b3n v4ng: h sinh thái duy trì kh# năng hq tr` s% s ng c a con ngưti và b#n thân h sinh thái; (iii) tính bình ñ•ng: s% chia s• công bhng các l`i ích và các gánh n{ng M gi4a các th! h hi n tEi và th! h tương lai và trong b#n thân th! h
hi n tEi MKt s hHc gi# Vi t Nam, trong ñó tiêu bi2u là Ngô Doãn V:nh ñã ñưa ra khái
ni m phát tri2n tPi ngư•ng cho phép Theo ñó, s% phát tri2n ph#i b#o ñ#m không phá hoEi môi trưtng s ng, ñgng thti ph#i ñem lEi s% th:nh vư`ng v3 kinh t! cho ñEi ña s nhân dân, gi#i quy!t hài hoà các v*n ñ3 xã hKi M{c dù, chưa có mKt khái ni m "chukn xác", nhưng các hHc gi# này ñã c#nh báo v3 s% không lưtng trưPc ñư`c nh4ng khi!m khuy!t c a s% phát tri2n b3n v4ng và cfn c#nh giác vPi th%c ti_n Vì v$y, vi c làm rõ nh4ng v*n ñ3 lý lu$n và th%c ti_n v3 phát tri2n b3n v4ng v$n d8ng vào ñi3u ki n c8 th2
c a Vi t Nam ñ2 ñưa n3n kinh t! nưPc ta tPi giàu có, th:nh vư`ng có ý nghĩa c%c kỳ quan trHng [83]
Trang 33Các chi!n lư`c phát tri2n truy3n th ng chv nh*n mEnh phát tri2n kinh t! mKt cách phi!n di n, xem nh’ phát tri2n hài hoà gi4a kinh t!, xã hKi và môi trưtng ð!n nay, chúng ta có th2 kh•ng ñ:nh rhng tư tưxng phát tri2n b3n v4ng phù h`p vPi quan
h nKi tEi và yêu cfu c a kinh t!, xã hKi, môi trưtng và h th ng sinh thái, là bưPc ti!n
có tính cách mEng v3 quan ni m phát tri2n và quan ni m văn minh c a loài ngưti [48,
tr 475]
Phát tri2n b3n v4ng bao hàm các quá trình thay ñ[i v3 kinh t!, xã hKi, môi trưtng ð!n nay, khái ni m này vzn còn ti!p t8c ñư`c bàn lu$n, s% di_n gi#i v3 nó vzn còn có s% khác nhau MKt s hHc gi# vzn chưa th ng nh*t vPi khái ni m c a WCED Tuy nhiên, v*n ñ3 quan trHng là phát tri2n b3n v4ng ñã ñư`c hi2u, ñư`c th%c hi n như th! nào trong quá trình l$p chính sách và làm th! nào ñ2 bi!n phát tri2n b3n v4ng trx thành hành ñKng dưPi ánh sáng c a kinh nghi m th%c ti_n [89] B#n ch*t c a phát tri2n b3n v4ng theo ba khía cEnh kinh t!, xã hKi và môi trưtng có th2 lu$n gi#i như sau [82]:
(i) Phát tri n b n v ng v kinh t ñòi h~i ph#i theo ñu[i con ñưtng phát tri2n tEo ra s% tăng thu nh$p th%c s%, gia tăng s#n xu*t xã hKi, xoá b~ nghèo ñói, b#o ñ#m nh:p ñK tăng trưxng nhanh, [n ñ:nh, hi u qu# M c ñK b3n v4ng v3 kinh t! b: chi ph i bxi tính h4u ích, chi phí ñfu vào, chi phí khai thác, ch! bi!n và nhu cfu ñ i vPi s#n phkm ð2 b#o ñ#m s% tăng trưxng kinh t! nhanh, khai thác tài nguyên thiên nhiên vPi cưtng ñK lPn hơn vzn là phương th c mà nhi3u qu c gia l%a chHn Tuy nhiên, n!u quá ph8 thuKc vào tài nguyên thiên nhiên thì d_ rơi vào kh ng ho#ng khi tài nguyên b: cEn
ki t và có nh4ng tài nguyên thiên nhiên không th2 tái tEo ñư`c Vi c khai thác tài nguyên như v$y s€ vư`t quá s c ch:u ñ%ng c a các h sinh thái, gây ô nhi_m, suy thoái môi trưtng và tEo ra nh4ng nguy cơ ti3m kn mà con ngưti có th2 còn chưa bi!t ñ!n, ho{c chưa lưtng h!t ñư`c Vì v$y, ñây không ph#i là phương th c phát tri2n b3n v4ng Nh4ng v*n ñ3 khác như vay n`, ñfu tư kém hi u qu#, th*t thoát các ngugn v n, cũng s€ #nh hưxng ñ!n m c ñK b3n v4ng v3 kinh t!
(ii) Phát tri n b n v ng v xã h<i gJn ch{t và có quan h bi n ch ng vPi phát tri2n b3n v4ng v3 kinh t!, là s% phát tri2n k!t h`p gi4a tăng trưxng kinh t! vPi [n ñ:nh
Trang 34xã hKi, không có xung ñKt, xáo trKn, r i loEn; huy ñKng t i ña, hi u qu# các ngugn l%c cho quá trình phát tri2n; b#o ñ#m gi#i quy!t t t các v*n ñ3 v3 vi c làm, giáo d8c, y t!, công bhng v3 thu nh$p, phúc l`i xã hKi gi4a các tfng lPp dân cư, gi4a các vùng lãnh th[; xây d%ng, b#o v và phát huy nh4ng chukn m%c c a xã hKi hi n tEi trên cơ sx tôn giáo, truy3n th ng, phong t8c, t$p quán, b#n sJc dân tKc, ñEo ñ c, lu$t pháp
(iii) Phát tri n b n v ng v môi trư4ng có m i quan h ch{t ch€ vPi phát tri2n b3n v4ng v3 kinh t! và v3 xã hKi, ph#n ánh m i quan h gi4a con ngưti và giPi t% nhiên MHi quá trình phát tri2n xét ñ!n cùng là vi c s\ d8ng ngugn l%c con ngưti ñ2 khai thác tài nguyên thiên nhiên nhhm tho# mãn nhu cfu c a con ngưti Vì v$y, vi c khai thác, s\ d8ng tài nguyên thiên nhiên và môi trưtng ph#i b#o ñ#m s% b3n v4ng B3n v4ng v3 môi trưtng cũng có nghĩa là t$n d8ng, tái tEo các ngugn tài nguyên, năng lư`ng, phòng ng(a và gi#m thi2u ô nhi_m môi trưtng, b#o v ña dEng sinh hHc, b#o ñ#m cân bhng sinh thái Nói cách khác, phát tri2n b3n v4ng v3 môi trưtng là s% b#o ñ#m cho môi trưtng s ng luôn duy trì ñư`c ba ch c năng cơ b#n c a nó: là không gian
s ng c a con ngưti; là nơi cung c*p ngugn l%c cho s% tgn tEi, phát tri2n c a con ngưti
và xã hKi; là nơi ch a ñ%ng, tiêu huc các ch*t th#i Chv mKt trong ba ch c năng này b: t[n thương ho{c m*t cân bhng là nguy cơ phát tri2n b3n v4ng v3 môi trưtng s€ b: ñe doE
CuKc cách mEng tri th c cũng liên quan tr%c ti!p ñ!n công cuKc phát tri2n b3n v4ng c a các nưPc Vì v$y, các nưPc ñang phát tri2n mu n c#i thi n tri2n vHng kinh t!
hi n nay c a mình cfn nhJm ñfu tư không chv cho v n v$t ch*t mà còn ph#i nhJm vào n3n t#ng tri th c c a mình, t c là ñfu tư vào kh# năng sáng tEo, h*p thu, thích ng, ph[ bi!n và s\ d8ng nh4ng tri th c mPi cho phát tri2n kinh t! M xã hKi Gìn gi4 ngugn
v n t% nhiên, xây d%ng ngugn v n con ngưti s€ thúc ñky quá trình phát tri2n c a mqi vùng, mqi qu c gia và toàn cfu trx nên b3n v4ng hơn xét c# v3 các khía cEnh kinh t!,
xã hKi và môi trưtng [52]
T( sau HKi ngh: Thư`ng ñvnh Trái ñ*t năm 1992 ñ!n nay ñã có 113 nưPc trên th! giPi xây d%ng và th%c hi n Chương trình Ngh: s% 21 x c*p qu c gia và 6.416 Chương trình Ngh: s% 21 x c*p ñ:a phương, ñgng thti tEi các nưPc này ñ3u ñã thành
Trang 35l$p các cơ quan ñKc l$p ñ2 tri2n khai th%c hi n các chương trình này Các nưPc trong khu v%c như Trung Qu c, Thái Lan, Singapore, Malaysia ñ3u ñã xây d%ng và th%c
hi n Chương trình Ngh: s% 21 [66] Trong các chính sách phát tri2n b3n v4ng, các nưPc phát tri2n thưtng ñ{t trHng tâm vào v*n ñ3 môi trưtng, còn các nưPc ñang phát tri2n thưtng nh*n mEnh ñ!n v*n ñ3 phát tri2n kinh t! ð!n nay, k!t qu# th%c hi n các chính sách phát tri2n b3n v4ng x các nưPc, nh*t là các nưPc ñang phát tri2n còn h!t
s c hEn ch!; nh4ng thành công thưtng chv d(ng lEi x vi c nâng cao nh$n th c, tăng cưtng s% ñ i thoEi gi4a các nhóm ñ i tư`ng trong xã hKi, lgng ghép v*n ñ3 môi trưtng và phát tri2n b3n v4ng trong quá trình xây d%ng các chính sách phát tri2n, tri2n khai các d% án thí ñi2m, nâng cao năng l%c th2 ch! [92]
1.2.2 Quan ñivm phát trivn ben v$ng - Vi!t Nam
1.2.2.1 Quá trình nhVn thhc và phát trivn
VPi vi c thông qua K! hoEch qu c gia v3 môi trưtng và phát tri2n b3n v4ng
1991 M 2000, nưPc ta ñã sPm hKi nh$p vào con ñưtng phát tri2n b3n v4ng c a th! giPi Ngay sau Tuyên b Rio, Qu c hKi ñã ban hành Lu$t B#o v môi trưtng năm 1993 Sau
ñó, h th ng chính sách, pháp lu$t và h th ng cơ quan qu#n lý nhà nưPc v3 b#o v môi trưtng ñã ñư`c hình thành Tháng 6 năm 1998, BK Chính tr: ñã ban hành Chv th:
s 36MCT/TW v3 tăng cưtng công tác b#o v môi trưtng trong thti kỳ công nghi p hoá, hi n ñEi hoá ñ*t nưPc; tháng 11 năm 2004 ban hành Ngh: quy!t s 41MNQ/TW v3 b#o v môi trưtng trong thti kỳ ñky mEnh công nghi p hoá, hi n ñEi hoá ñ*t nưPc Ngh: quy!t ðEi hKi ð#ng lfn th IX, Chi!n lư`c phát tri2n kinh t! M xã hKi 10 năm (2001 M 2010), K! hoEch phát tri2n kinh t! M xã hKi 5 năm (2001 M 2005) ñã kh•ng ñ:nh
“phát tri2n nhanh, hi u qu# và b3n v4ng, tăng trưxng kinh t! ñi ñôi vPi th%c hi n ti!n
bK, công bhng xã hKi và b#o v môi trưtng" ð{c bi t, lfn ñfu tiên v*n ñ3 phát tri2n b3n v4ng ñã ñư`c ñưa thành ch ñ3 c a ðEi hKi ñEi bi2u toàn qu c lfn th X c a ð#ng Ngh: quy!t ðEi hKi lfn th X cũng ñã nh*n mEnh "vi c ñky nhanh t c ñK phát tri2n kinh t!" và "nâng cao hi u qu# và tính b3n v4ng c a s% phát tri2n" [2], [28], [29]
Trang 36ð2 c8 th2 hoá ñưtng l i và quan ñi2m c a ð#ng v3 b#o v môi trưtng và phát tri2n b3n v4ng, Qu c hKi ñã thông qua Lu$t B#o v môi trưtng (s\a ñ[i); Th tưPng Chính ph ñã ban hành ð:nh hưPng chi!n lư`c phát tri2n b3n v4ng x Vi t Nam (Chương trình Ngh: s% 21 c a Vi t Nam), Chi!n lư`c B#o v môi trưtng qu c gia ñ!n năm 2010 và ñ:nh hưPng ñ!n năm 2020, Chi!n lư`c toàn di n v3 tăng trưxng và xoá ñói gi#m nghèo Trong K! hoEch phát tri2n kinh t! M xã hKi 5 năm (2006 M 2010) ñã ñưa ra ba nhóm chv tiêu v3 kinh t!, v3 xã hKi và v3 môi trưtng, ph#n ánh ñfy ñ ba m{t c a phát tri2n b3n v4ng T( năm 2007, Chính ph cũng ñã quy!t ñ:nh dành t i thi2u 1% t[ng chi ngân sách cho s% nghi p môi trưtng Trong m8c l8c th ng kê hàng năm, ngoài các lĩnh v%c kinh t!, xã hKi, hi n nay ñã b[ sung thêm bK các chv s v3 môi trưtng 19 nhóm lĩnh v%c cfn ưu tiên nhhm phát tri2n b3n v4ng ñư`c ñ{t ra trong Chương trình Ngh: s% 21 c a Vi t Nam, có 5 nhóm lĩnh v%c kinh t!, 5 nhóm lĩnh v%c
xã hKi và có tPi 9 nhóm lĩnh v%c tài nguyên thiên nhiên và môi trưtng Nh4ng chính sách, pháp lu$t nêu trên là nh4ng ti3n ñ3 quan trHng, là kim chv nam ñ2 th%c hi n phát tri2n b3n v4ng nưPc ta trong nh4ng th$p kc ñfu c a th! kc 21 [20], [65], [66]
Quan ñi2m c a ð#ng và Nhà nưPc ta v3 phát tri2n b3n v4ng ñã ñư`c k!t tinh và ph#n ánh ñfy ñ nh*t trong Chương trình Ngh: s% 21 c a Vi t Nam [66]: “MRc tiêu t#ng quát c a phát tri n b n v ng là ñ t ñư c s ñ y ñ v v0t ch*t, s giàu có v tinh
th n và văn hoá, s bình ñ]ng c a các công dân và s ñDng thu0n c a xã h<i, s hài hoà gi a con ngư4i và t nhiên; phát tri n phSi k t h p ch_t ch`, h p lý và hài hoà
ñư c ba m_t là phát tri n kinh t , phát tri n xã h<i và bSo v môi trư4ng”
Khái ni m trên ñây ñã ñưa ra khung chi!n lư`c làm cơ sx pháp lý cho các t[
ch c, cá nhân có liên quan tri2n khai th%c hi n và ph i h`p hành ñKng nhhm b#o ñ#m phát tri2n b3n v4ng ñ*t nưPc trong th! kc 21
1.2.2.2 Nh$ng thách thhc ñji vwi sy phát trivn ben v$ng [10], [55]
(i) V kinh t
B#n thân n3n kinh t! còn kém phát tri2n nên nh4ng yêu cfu c a phát tri2n b3n v4ng vzn chưa có ñ ñi3u ki n v$t ch*t ñ2 th%c hi n ðfu tư ñư`c t$p trung ch y!u
Trang 37cho nh4ng công trình mang lEi l`i ích tr%c ti!p và còn lãng phí, hi u qu# th*p, chưa quan tâm cho tái tEo các ngugn tài nguyên và b#o v môi trưtng
S% tăng trưxng kinh t! Vi t Nam hi n nay ph8 thuKc vào ngugn v n vay bên ngoài S n` c a Vi t Nam so vPi các nưPc khác chưa thuKc loEi cao, chưa tPi giPi hEn nguy hi2m, song nó ñang tăng lên nhanh chóng và s€ có nguy cơ ñe doE s% b3n v4ng
c a s% phát tri2n trong tương lai
S% tăng trưxng kinh t! ch y!u theo chi3u rKng, t c là mx rKng thêm s#n lư`ng s#n phkm thô, dzn ñ!n vi c tiêu t n tài nguyên, #nh hưxng tPi môi trưtng VPi cơ c*u s#n xu*t hi n nay, ñ2 ñEt ñư`c mKt giá tr: thu nh$p như cũ t( th: trưtng th! giPi, Vi t Nam ñã ph#i bán ñi mKt s lư`ng hàng hoá hi n v$t nhi3u hơn trưPc
Các m8c tiêu phát tri2n c a các ngành còn mâu thuzn nhau và chưa ñư`c ph i h`p mKt cách tho# ñáng Các c*p chính quy3n trung ương và ñ:a phương chưa qu#n lý
có hi u l%c, hi u qu# vi c s\ d8ng tài nguyên, b#o v môi trưtng
(ii) V xã h<i
Tc l tăng dân s hi n nay vzn x m c cao; nEn di cư t% do ñi kèm vPi vi c ch{t phá r(ng làm nương rzy còn khá ph[ bi!n; nghèo ñói x vùng sâu, vùng xa chưa ñư`c gi#i quy!t tri t ñ2; kho#ng cách giàu nghèo, phân tfng xã hKi có xu hưPng gia tăng nhanh chóng
Ch*t lư`ng ngugn nhân l%c th*p S lư`ng và ch*t lư`ng lao ñKng kp thu$t (v3
cơ c*u, kp năng, trình ñK) chưa ñáp ng ñư`c yêu cfu c a th: trưtng lao ñKng Tc l th*t nghi p x ñô th:, thi!u vi c làm x nông thôn còn cao
Mô hình tiêu dùng c a dân cư tiêu t n nhi3u v$t li u, năng lư`ng và th#i ra nhi3u rác, ch*t th#i ñKc hEi, ngày càng #nh hưxng tiêu c%c ñ!n môi trưtng t% nhiên
MKt s giá tr: văn hoá, ñEo ñ c xã hKi truy3n th ng t t ñ’p ñang b: bi!n dEng; các t nEn xã hKi như mEi dâm, ma tuý, tham nhũng còn chưa ñư`c ngăn ch{n, gây lãng phí các ngugn l%c, tEo ra nguy cơ m*t [n ñ:nh xã hKi và phá hoEi s% cân bhng sinh thái
Trang 38(iii) V môi trư4ng
Hi n tư`ng khai thác b(a bãi tài nguyên thiên nhiên gây nên suy thoái và làm m*t cân bhng các h sinh thái ñang di_n ra ph[ bi!n; mKt s ngành và cơ sx công nghi p gây ra ô nhi_m môi trưtng nghiêm trHng; quá trình ñô th: hoá tăng lên nhanh chóng kéo theo s% khai thác quá m c ngugn nưPc ngfm, ô nhi_m ngugn nưPc m{t, không khí và ñHng ch*t th#i rJn Các khu v%c giàu ña dEng sinh hHc, r(ng, môi trưtng bi2n và ven bi2n chưa ñư`c b#o v mKt cách tho# ñáng, ñang b: khai thác cEn
ki t; chưa k2 ñ!n h$u qu# chi!n tranh #nh hưxng lên môi trưtng nưPc ta
Xu th! gi#m ch*t lư`ng môi trưtng ti!p t8c gia tăng, m{c dù n3n công nghi p còn chưa phát tri2n cao; các hoEt ñKng b#o v môi trưtng ñã có nh4ng bưPc ti!n bK ñáng k2 nhưng chưa ñáp ng ñư`c yêu cfu c a phát tri2n b3n v4ng
Còn thi!u mKt phương th c qu#n lý t[ng h`p môi trưtng x c*p vùng và liên ngành; vzn còn s% chgng chéo ch c năng, nhi m v8 gi4a các c*p, các ngành MKt s quy hoEch vùng ñã ñư`c xây d%ng, nhưng chưa có cơ ch! bJt buKc các ñ:a phương và các ngành tham kh#o khi xây d%ng quy hoEch c a mình và th%c hi n
Nh$n th c v3 môi trưtng, phát tri2n b3n v4ng còn th*p c# x các cơ quan ra quy!t ñ:nh, các nhà qu#n lý, các doanh nghi p và cKng ñgng dân cư Các nhóm cKng ñgng chưa ñư`c cung c*p ñfy ñ thông tin và chưa ñư`c huy ñKng mEnh vào s% nghi p b#o v môi trưtng
(iv) V th ch
Quan ñi2m v3 vi c xây d%ng và hoàn thi n th2 ch! th: trưtng ñ:nh hưPng xã hKi
ch nghĩa, trong ñó x mKt ch(ng m%c nào ñó, bao ggm vi c xây d%ng và hoàn thi n th2 ch! phát tri2n b3n v4ng, ñã ñư`c kh•ng ñ:nh k2 t( khi công cuKc ñ[i mPi toàn di n
và tri t ñ2 n3n kinh t! vPi d*u m c quy!t ñ:nh là ðEi hKi VI c a ð#ng (năm 1986) và ñư`c tái kh•ng ñ:nh, ti!p t8c hoàn thi n qua các kỳ ðEi hKi VII, VIII, IX và X c a ð#ng Tuy nhiên, quá trình này không nh4ng b: chi ph i do s% chuy2n ñ[i n3n kinh t! chưa có ti3n l trong l:ch s\, hay nh4ng y!u t mang tính thti ñEi, mà còn do nh4ng
Trang 39ñ{c ñi2m ñ{c thù không th2 lzn gi4a Vi t Nam vPi các nưPc khác v3 phương di n l:ch s\, văn hoá, chính tr: và xã hKi
Các chính sách phát tri2n kinh t! M xã hKi còn thiên v3 tăng trưxng nhanh kinh t!
và [n ñ:nh xã hKi, mà chưa quan tâm ñfy ñ ñ!n tính b3n v4ng khi khai thác, s\ d8ng
và b#o v tài nguyên thiên nhiên, môi trưtng
Các chính sách môi trưtng thiên v3 ph8c hgi nh4ng cái ñã có và b#o tgn nh4ng
gì ñang có, mà chưa vEch ra nh4ng ñKng thái phát tri2n ñáp ng nh4ng nhu cfu tương lai c a xã hKi
Quá trình l$p quy hoEch, k! hoEch kinh t! M xã hKi và quá trình xây d%ng chính sách môi trưtng còn chưa ñư`c lgng ghép, k!t h`p ch{t ch€; chưa có cơ quan ñ thkm quy3n ch:u trách nhi m v3 l$p quy hoEch, giám sát và gi#i quy!t các v*n ñ3 v3 phát tri2n b3n v4ng; cơ ch! qu#n lý, giám sát s% phát tri2n b3n v4ng chưa ñư`c thi!t l$p rõ ràng
1.3 CHUYAN DBCH CƠ C6U KINH T: TRÊN QUAN ðIAM PHÁT TRIAN B7N V3NG
1.3.1 Khái ni!m ve chuyvn dXch cơ cdu kinh t&
1.3.1.1 Khái ni!m
Cơ c*u kinh t! thay ñ[i theo t(ng thti kỳ phát tri2n bxi các y!u t h`p thành cơ c*u kinh t! không c ñ:nh và bi!n ñ[i S% thay ñ[i v3 cơ c*u các ngành ho{c s% thay ñ[i v3 quan h tc l gi4a các ngành, các vùng, các thành phfn do s% xu*t hi n ho{c bi!n m*t c a mKt s ngành và do t c ñK tăng trưxng gi4a các y!u t c*u thành cơ c*u kinh t! là không ñgng ñ3u S% thay ñ[i c a cơ c*u kinh t! ph#n ánh trình ñK phát tri2n
c a s c s#n xu*t xã hKi, bi2u hi n ch y!u trên hai m{t: mKt là, l%c lư`ng s#n xu*t càng phát tri2n càng tEo ñi3u ki n cho quá trình phân công lao ñKng xã hKi trx nên sâu sJc; hai là, s% phát tri2n c a phân công lao ñKng xã hKi ñ!n lư`t nó lEi càng làm cho các m i quan h kinh t! (cơ ch! kinh t! th: trưtng) càng c ng c và phát tri2n Như v$y, s% thay ñ[i v3 s lư`ng và ch*t lư`ng c a cơ c*u kinh t!, ñ{c bi t là cơ c*u ngành (bao ggm t*t c# các c*p ñK phân ngành) ph#n ánh trình ñK phát tri2n c a s c s#n xu*t
Trang 40xã hKi Trong thti kỳ công nghi p hoá, nó ph#n ánh m c ñK ñEt ñư`c (k!t qu#) c a quá trình công nghi p hoá [55, tr 33]
Th*y ñư`c vai trò quan trHng, mang tính ch*t quy!t ñ:nh c a quá trình chuy2n d:ch cơ c*u kinh t!, các nhà kinh t! hHc không ng(ng nghiên c u và ñưa ra các quan
ni m c a riêng mình Các quan ni m ñư`c xem xét d%a trên các góc ñK khác nhau nhưng ñ3u t$p trung ch y!u vào xu hưPng chuy2n d:ch hi u qu# nh*t cho n3n kinh t! Quá trình công nghi p hoá, hi n ñEi hoá x Vi t Nam hi n nay di_n ra trong b i c#nh v(a ch:u tác ñKng mEnh m€ c a quá trình chuy2n ñ[i th2 ch! x bên trong, lEi v(a ch:u chi ph i c a quá trình toàn cfu hoá mà mKt trong nh4ng nKi dung kinh t! ch ch t là kinh t! tri th c và th: trưtng hoá toàn cfu Nh4ng nhân t mPi này ñã quy!t ñ:nh s% ñ[i mPi quan ni m v3 công nghi p hoá, hi n ñEi hoá, do ñó, dĩ nhiên là cách ti!p c$n v3 chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! cũng ph#i thay ñ[i [55, tr 28] Theo cách hi2u thông thưtng "chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! là s% thay ñ[i trEng thái cơ c*u c a n3n kinh t! t( thti ñi2m này sang thti ñi2m khác" [79, tr 29] Tuy nhiên, khái ni m như th! chưa ph#n ánh ñư`c b#n ch*t (v3 s lư`ng, ch*t lư`ng c a cơ c*u kinh t!) và chưa nêu ra ñư`c m8c ñích c a quá trình chuy2n d:ch (vì ñây không ph#i là mKt quá trình v$n ñKng t% thân mà là quá trình có s% ñi3u khi2n ch quan c a con ngưti)
Tác gi# r*t ñgng tình vPi quan ni m c a Ngô Doãn V:nh vPi khái ni m v3 chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! dưPi ñây [83]: “Chuy n d@ch cơ c*u kinh t là s thay ñ#i
ta l thành ph n trong cơ c*u kinh t t tr ng thái này sang tr ng thái khác nhbm có
ñư c s phát tri n t?t hơn, hi u quS hơn“ Khái ni m này v(a khJc ph8c ñư`c nh4ng ñi2m y!u nêu trên, ñgng thti ñã ñưa ra ñư`c m8c tiêu c a chuy2n d:ch cơ c*u kinh t!
Chuy2n d:ch cơ c*u kinh t! không ph#i ñơn thufn là s% thay ñ[i v: trí, mà là quá trình tích lup v3 lư`ng, dzn ñ!n s% bi!n ñ[i v3 ch*t c a cơ c*u kinh t! Quá trình này di_n ra trên ba khía cEnh: theo ngành, theo lãnh th[ và theo thành phfn kinh t! Cơ c*u kinh t! chuy2n d:ch t( ñơn gi#n ñ!n ph c tEp (t c là s ngành, s s#n phkm ngày càng nhi3u; phEm vi liên k!t ngày càng rKng: t( ít ñ!n nhi3u, t( trong nưPc ra ngoài nưPc), t( trEng thái có trình ñK th*p sang trEng thái có trình ñK cao hơn (ý nói v3 trình ñK công ngh và quy mô, ch*t lư`ng s#n xu*t hàng hoá ngày mKt cao) nhhm ñem lEi l`i ích lPn hơn như mong mu n c a con ngưti qua các thti kỳ phát tri2n