Nghiên cứu hình thức quản lý dựa vào cộng đồng các công trình cấp nước tập trung tại nông thôn việt nam

NGUY N TH LAN HƯƠNG NGHIÊN C%U HÌNH TH%C QU'N LÝ DA VÀO C NG ð*NG CÁC CÔNG TRÌNH C,P NƯ.C T/P TRUNG T I NÔNG THÔN VI0T NAM Chuyên ngành : Kinh tA Nông nghiCp... DANH M C VI T T\TBNN &

NGUY N TH LAN HƯƠNG

NGHIÊN C%U HÌNH TH%C QU'N LÝ D)A VÀO

C NG ð*NG CÁC CÔNG TRÌNH C,P NƯ.C T/P TRUNG T I NÔNG THÔN VI0T NAM

LU/N ÁN TI N S3 KINH T

HÀ N I 2010

NGUY N TH LAN HƯƠNG

NGHIÊN C%U HÌNH TH%C QU'N LÝ D)A VÀO

C NG ð*NG CÁC CÔNG TRÌNH C,P NƯ.C T/P TRUNG T I NÔNG THÔN VI0T NAM

Chuyên ngành : Kinh tA Nông nghiCp

L I CAM ðOAN

Tôi xin cam ñoan, ñây là công trình nghiên c u ñ c l p c a b n thân

v i s" giúp ñ$ c a các giáo viên hư ng d(n Nh+ng thông tin, d+ li,u, s- li,u ñưa ra trong lu n án ñư.c trích d(n rõ ràng, ñ1y ñ v2 ngu3n g-c Nh+ng s- li,u thu th p và t4ng h.p c a cá nhân b o ñ m tính khách quan và trung th"c

Tác giT

Nguy n Th Lan Hương

M C L C

L I CAM đOAN I

M C L C II DANH M C CÁC B'NG, BIVU, HÌNH VII

MW đXU 1 CHƯƠNG 1: CƠ SW LÝ LU/N VÀ TH)C TI N VY HÌNH TH%C QU'N

LÝ D)A VÀO C NG đ*NG CÁC CÔNG TRÌNH C,P NƯ.C T/P TRUNG

T I NÔNG THÔN 13 1.1 CƠ S; LÝ LU?N VA HÌNH THDC QUFN LÝ DHA VÀO CLNG đONG

CÁC CÔNG TRÌNH CSP NƯVC T?P TRUNG TWI NÔNG THÔN 13

1.1.1 Khái ni,m hình th c qu n lý d"a vào c ng ự3ng các công trình c\p nư c

t p trung t]i nông thôn 13 1.1.2 Vai trò c a các công trình c\p nư c t p trung và các hình th c qu n lý d"a vào c ng ự3ng các công trình c\p nư c t p trung t]i nông thôn 19 1.1.3 Các mô hình qu n lý d"a vào c ng ự3ng ph4 bian trong c\p nư c t p trung nông thôn 25 1.1.4 Nh+ng nhân t- nh hưdng ựan hình th c qu n lý d"a vào c ng ự3ng các công trình c\p nư c t p trung t]i nông thôn 29 1.1.5 đánh giá m c ự phù h.p c a hình th c qu n lý d"a vào c ng ự3ng các công trình c\p nư c t p trung t]i nông thôn 32

CLNG đONG TRONG CSP NƯVC T?P TRUNG ; NÔNG THÔN 45

1.2.1 Lich sj hình thành hình th c qu n lý d"a vào c ng ự3ng các công trình c\p nư c t p trung t]i nông thôn 45 1.2.2 Kinh nghi,m qu n lý d"a vào c ng ự3ng các công trình c\p nư c t p trung t]i nông thôn trên tha gi i 48 1.2.3 Kinh nghi,m qu n lý d"a vào c ng ự3ng công trình cơ sd h] t1ng nông thôn Vi,t Nam 57

1.2.4 Nh+ng bài hnc cho qu n lý d"a vào c ng ự3ng các công trình c\p nư c t p

trung t]i nông thôn Vi,t Nam 59

CHƯƠNG 2: TH)C TR NG HÌNH TH%C QU'N LÝ D)A VÀO C NG đ*NG CÁC CÔNG TRÌNH C,P NƯ.C T/P TRUNG T I NÔNG THÔN VI0T NAM 64

2.1 HIfN TRWNG CSP NƯVC NÔNG THÔN VIfT NAM 64

2.1.1 Khái quát th"c tr]ng c\p nư c nông thôn Vi,t Nam 64

2.1.2 Th"c tr]ng c\p nư c t p trung nông thôn Vi,t Nam 67

2.2 THHC TRWNG HOWT đLNG CpA HÌNH THDC QUFN LÝ DHA VÀO CLNG đONG CÁC CÔNG TRÌNH CSP NƯVC T?P TRUNG TWI NÔNG THÔN VIfT NAM 73

2.2.1 Khái quát th"c tr]ng t4 ch c và v n hành công trình c\p nư c t p trung nông thôn 73

2.2.2 Hi,u qu b2n v+ng c a hình th c qu n lý d"a vào c ng ự3ng các công trình c\p nư c t p trung t]i nông thôn Vi,t Nam 75

2.2.3 Hình th c qu n lý công trình c\p nư c t p trung nông thôn phi Nhà nư c khác 93

2.2.4 đánh giá tắnh ưu vi,t c a hình th c qu n lý d"a vào c ng ự3ng các công trình c\p nư c t p trung t]i nông thôn Vi,t Nam 94

2.3 NHqNG KrT QUF đWT đƯsC VÀ VSN đA đtT RA CuN GIFI QUYrT đwI VVI HÌNH THDC QUFN LÝ DHA VÀO CLNG đONG CÁC CÔNG TRÌNH CSP NƯVC T?P TRUNG TWI NÔNG THÔN VIfT NAM 99

2.3.1 đi2u ki,n T" nhiên x Tài nguyên nư c 99

2.3.2 Khung chắnh sách và pháp lý 101

2.3.3 Kinh ta nông thôn và m c s-ng c a ngưzi dân nông thôn Vi,t Nam 113

2.3.4 đi2u ki,n văn hoá Ờ xã h i 116

2.3.5 Thi trưzng công ngh, c\p nư c s]ch nông thôn 118

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯ.NG VÀ GI'I PHÁP PHÁT TRIVN HÌNH TH%C QU'N LÝ D)A VÀO C NG ð*NG CÁC CÔNG TRÌNH C,P NƯ.C T/P TRUNG T I NÔNG THÔN VI0T NAM ð N 2020 121

3.1 QUAN ðI~M PHÁT TRI~N HÌNH THDC QUFN LÝ DHA VÀO CLNG ðONG CÁC CÔNG TRÌNH CSP NƯVC T?P TRUNG TWI NÔNG THÔN VIfT NAM ðrN NĂM 2020 121

3.1.1 Nâng cao tinh th1n làm ch c a ngưzi dân yêu c1u c\p bách nâng cao hi,u

qu b2n v+ng c a các công trình c\p nư c t p trung nông thôn 121 3.1.2 T]o ñi2u ki,n cho thi trưzng nư c s]ch phát tri€n 122 3.1.3 ð•y m]nh xã h i hóa cung c\p dich vƒ công trong c\p nư c s]ch nông thôn 123 3.1.4 Tôn trnng tính ña d]ng c a hình th c qu n lý công trình c\p nư c t p trung nông thôn 125

TRUNG ; NÔNG THÔN 126

3.2.1 Khuyan khích phát tri€n hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng công trình CNTT nông thôn 126 3.2.2 Khuyan khích ña d]ng hóa mô hình qu n lý d"a vào c ng ñ3ng công trình c\p nư c t p trung nông thôn 128 3.2.3 Xây d"ng môi trưzng pháp lý phù h.p, thúc ñ•y s" hình thành và phát tri€n b2n v+ng c a hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng 129 3.2.4 Phân ñinh rõ ràng vai trò qu n lý nhà nư c và vai trò qu n lý s n xu\t kinh doanh 131 3.2.5 T p trung h† tr nâng cao năng l"c c ng ñ3ng 133 3.3 CÁC GIFI PHÁP XÂY DHNG VÀ PHÁT TRI~N HÌNH THDC QUFN LÝ

NÔNG THÔN 133

3.3.1 Nâng cao ch\t lư.ng công tác quy ho]ch và ka ho]ch phát tri€n ngành 133

3.3.2 Tiap tƒc hoàn thi,n khung pháp lý h† tr hình th c qu n lý d"a vào c ng

ñ3ng các công trình c\p nư c t p trung nông thôn ho]t ñ ng có hi,u qu 135

3.3.3 Nâng cao hi,u qu sj dƒng v-n ngân sách cho ñ1u tư công trong ngành c\p nư c nông thôn 138

3.3.4 C i tian phương pháp l"a chnn và xây d"ng mô hình t4 ch c qu n lý phù h.p 141

3.3.5 Nâng cao năng l"c các cơ quan qu n lý Nhà nư c 152

3.3.6 Md r ng áp dƒng các ñinh cha và cơ cha tài chính phù h.p 159

3.3.7 Nâng cao năng l"c qu n lý và v n hành b o dư$ng cho c ng ñ3ng 160

K T LU/N VÀ KI N NGH .164

DANH M C TÀI LI0U THAM KH'O 169

PH L C 1: T4ng h.p s- li,u v2 hình th c qu n lý các công trình c\p nư c t p

trung nông thôn

PH L C 2: Tiêu chu•n v, sinh nư c s]ch

PH L C 3: Kat qu kh o sát

DANH M C VI T T\T

BNN & PTNT B Nông nghi,p và Phát tri€n Nông thôn

CERWASS Trung tâm nư c s]ch và v, sinh môi trưzng nông thôn

CN&VSNT C\p nư c và V, sinh nông thôn

CTMTQG Chương trình mƒc tiêu Qu-c gia

NN&PTNT Nông nghi,p và phát tri€n nông thôn

NS&VSMTNT Nư c và và v, sinh môi trưzng nông thôn

pCERWASS Trung tâm nư c s]ch và v, sinh môi trưzng nông thôn t‹nh

WSP Chương trình c\p nư c và v, sinh

DANH M C CÁC B'NG, BIVU, HÌNH

Danh m^c các hình

Hình 1.1 Chiac thang v2 s" tham gia c a c ng ñ3ng c a Michael Dower 29

Hình 1.2 Các nhân t- tác ñ ng ñan hình th c qu n lý c a St Gallen 29

Hình 1.3: Mô hình b2n v+ng c a Mariela Garcia Vargas 32

Hình 1.4: Yau t- tác ñ ng ñan năng l"c qu n lý c a c ng ñ3ng 37

Hình 1.5: Yau t- tác ñ ng ñan năng l"c tài chính c a c ng ñ3ng 40

Hình 1.6: Yau t- tác ñ ng hi,u qu ho]t ñ ng c a các cơ quan h† tr .42

Hình 2.1: T• l, v-n ñóng góp xây d"ng c\p nư c nông thôn t• các ngu3n khác nhau 71 Hình 2.2: Sơ ñ3 t4 ch c qu n lý H i ñ3ng thôn b n 79

Hình 2.3: Lư.c ñ3 quan h, sd h+u và quan h, cung c\p dich vƒ c a HTX tiêu dùng qu n lý công trình c\p nư c t p trung nông thôn 86

Hình 2.4: Sơ ñ3 khái quát cơ c\u t4 ch c mô hình HTX tiêu dùng 87

Hình 2.5 Lư.c ñ3 quan h, sd h+u và quan h, muaxbán dich vƒ c a HTX trách nhi,m h+u h]n qu n lý, khai thác công trình c\p nư c t p trung nông thôn 90

Hình 3.1: So sánh “qu n lý cho c ng ñ3ng” hay “c ng ñ3ng qu n lý” 143

Hình 3.2: Mô hình ñ3ng sd h+u qua Ban ñ]i di,n 146

Hình 3.3: Mô hình “h.p ñ3ng qu n lý” 148

Hình 3.4: Các bư c qui trình xây d"ng t4 ch c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng 150

Danh m^c bTng

B ng 2.1: Dân cư nông thôn tiap c n v i nư c sinh ho]t h.p v, sinh theo vùng sinh

thái c a Vi,t Nam ( 1998x2008) 65

B ng 2.2: Phân lo]i công trình theo qui mô công trình và công ngh, xj lý 69

B ng 2.3: T4ng h.p cơ c\u ngu3n v-n Chương trình mƒc tiêu qu-c gia 72

B ng 2.4: Hi,n tr]ng qu n lý v n hành công trình c\p nư c t p trung hoàn thành

ñ1u tư giai ño]n 1998x2005 74

B ng 2.5: Hình th c qu n lý c\p nư c nông thôn theo ñ•c ñi€m thi trưzng và

công ngh, 74

B ng 2.6: Hi,u qu ho]t ñ ng công trình c\p nư c do t4 h.p tác qu n lý 81

B ng 2.7: Hi,u qu ho]t ñ ng m t s- công trình c\p nư c do H i sj dƒng nư c

qu n lý 84

B ng 2.8: Hi,u qu ho]t ñ ng m t s- công trình c\p nư c do HTX tiêu dùng

qu n lý 88

B ng 2.9: Hi,u qu ho]t ñ ng m t s- công trình c\p nư c do HTX c4 ph1n qu n lý91

B ng 2.10: B ng tóm t–t ñ•c ñi€m gi+a các mô hình t4 ch c qu n lý c\p nư c t p

trung nông thôn 97

B ng 2.11: T4ng quan ngu3n nư c d Vi,t Nam 99

B ng 2.12: Tình hình phân b4 ngu3n v-n Chương trình MTQG Nư c s]ch và V,

sinh Môi trưzng nông thôn .110

B ng 2.13: Thu nh p bình quân ñ1u ngưzi m t tháng theo thành thi, nông thôn và

vùng .114

B ng 3.1: Tóm t–t khung ch c năng, nhi,m vƒ c a các c\p qu n lý ngành dnc 152

B ng 3.2: Mô t nhi,m vƒ h† tr c ng ñ3ng c a cơ quan ch c năng trong t•ng

giai ño]n 156

MW ðXU

1 TÍNH C,P THI T CaA ðY TÀI NGHIÊN C%U

Vi,t Nam có 73% dân s- và 90% ngưzi nghèo c a c nư c ñang sinh s-ng d khu v"c nông thôn Thu nh p th\p, không ñư.c hưdng l.i các dich vƒ công, ñ•c bi,t là nư c s]ch và v, sinh là m t thi,t thòi l n không ch‹ nh hưdng ñan ñi2u ki,n s-ng hi,n t]i mà c s" phát tri€n v2 th€ l"c và trí l"c tha

h, sau c a cư dân nông thôn

Chian lư.c qu-c gia v2 C\p nư c và V, sinh nông thôn là m t trong 11 Chian lư.c qu-c gia hư ng t i mƒc tiêu xóa ñói gi m nghèo, nh™m nâng cao ñi2u ki,n s-ng c a ngưzi dân nông thôn Mƒc tiêu cƒ th€ c a Chian lư.c là

“ñ n năm 2010, có 80% dân nông thôn có nư c h p v sinh 60 lít/ngư!i/ngày

và 70% gia ñình có h' xí h p v sinh ð n năm 2020, 100% dân cư nông thôn s+ d,ng 60 lít/ngư!i/ngày nư c s-ch ñ-t tiêu chu0n ch1t lư ng qu'c gia m3i ngày” [35, 4x5]

M t trong b-n nguyên t–c th"c thi Chian lư.c là xã h i hóa [35,13x15]

Xã h i hóa ñã thay ñ4i hoàn toàn phương th c ñ1u tư xây d"ng cơ b n truy2n th-ng Trư c ñây cách tiap c n ngu3n v-n ph4 bian là truy2n “m nh l nh”, ñ1u tư c\p nư c nông thôn ch yau theo ki€u “ban 7 cho”, ngân sách ñư.c rót t• trên xu-ng dư i Ngưzi dân không ñư.c tham gia vào quá trình ra quyat ñinh, l"a chnn theo nhu c1u, d(n ñan thái ñ trông chz, ‹ l]i, “cho sao nh9n v9y” ði2u ñó d(n ñan tình tr]ng thiau trách nhi,m b o v,, v n hành b o dư$ng công trình, ñ•c bi,t là công trình c\p nư c t p trung Ch trương xã

h i hóa, m t m•t, tăng ngu3n l"c ñóng góp c a c ng ñ3ng, gi m gánh n•ng ngân sách cho ñ1u tư phát tri€n xây d"ng h] t1ng, m•t khác, nâng cao ý th c t" ch c a ngưzi dân ñ m b o tính b2n v+ng c a công trình [19, 25x35]

Thông qua chương trình giáo dƒc truy2n thông sâu r ng trong c ng ñ3ng, trình ñ nh n th c v2 nư c s]ch và v, sinh nông thôn ñã ñư.c nâng cao Qua giai ño]n 1 và giai ño]n 2 c a Chương trình Mƒc tiêu qu-c gia v2

Nư c s]ch và V, sinh nông thôn, t‹ trnng ngân sách Nhà nư c ngày càng

gi m khi v-n do dân ñóng góp ngày càng tăng so v i t4ng m c ñ1u tư ngành

c a xã h i Theo Văn phòng Chương trình mƒc tiêu qu-c gia, trong t4ng v-n ñ1u tư xã h i cho CN&VSNT, ph1n ñóng góp t• ngưzi hưdng l.i chiam t‹ trnng cao nh\t (44% so v i 18% t• ngân sách Nhà nư c, 16% c a các nhà tài

tr và g1n 1% c a tư nhân) [18, 36x40] T‹ trnng v-n góp t• dân cũng tiap tƒc tăng trong các năm t i

Cơ c\u v-n ñ1u tư thay ñ4i thì quan h, sd h+u công trình cũng thay ñ4i Các công trình không còn thu c sd h+u 100% c a nhà nư c C ng ñ3ng ñư.c xem như là m t ch sd h+u, có t‹ l, v-n góp l n nh\t vào ñ1u tư công trình S" thay ñ4i v2 quan h, sd h+u d(n ñan thay ñ4i v2 quan h, t4 ch c qu n lý, th€ hi,n thông qua hình th c qu n lý công trình T• trư c ñan nay, công trình c\p nư c v(n ñư.c Trung tâm nư c s]ch và v, sinh nông thôn t‹nh, cơ quan ñ]i di,n nhà nư c chiu trách nhi,m v2 CN&VSNT, qu n lý; V•a th"c hi,n

ch c năng s" nghi,p phƒc vƒ qu n lý nhà nư c và ch c năng kinh doanh dich

vƒ c\p nư c và v, sinh nông thôn t]i trung tâm ñã d(n ñan tình tr]ng quá t i v2 công vi,c, coi nhž công tác cung c\p dich vƒ s" nghi,p d(n ñan thiau sót trong qu n lý nhà nư c, và ñ•c bi,t là s" thiau minh b]ch v2 qu n lý ñ1u

tư công trình Vì v y, cung c\p dich vƒ c\p nư c c1n d1n d1n xã h i hóa và tư nhân hóa Hơn n+a, khi c ng ñ3ng ñư.c giao quy2n t" ch thì ngu3n v-n ñ1u

tư huy ñ ng t• c ng ñ3ng sŸ tăng, hi,u qu sj dƒng v-n ñư.c nâng cao, và tính b2n v+ng c a công trình ñư.c nâng lên do công tác duy tu, b o dư$ng tian hành kip thzi

Th"c hi,n ch trương c a Chính ph cũng như nh n th c ñư.c tính c\p

thiat c a vi,c giao quy2n cho c ng ñ3ng, nhi2u mô hình t4 ch c qu n lý công trình c\p nư c t p trung d"a vào c ng ñ3ng d nông thôn ñã hình thành Tuy nhiên, s" hình thành này ho•c mang tính t" phát ho•c mang n•ng tư tưdng

ch quan, áp ñ•t c a các cơ quan qu n lý ñia phương, nên ph1n l n các mô hình v n hành chưa hi,u qu , công trình xu-ng c\p m t thzi gian ng–n sau khi khánh thành [8] [19, 25x26] [30, 2x3]

Xu\t phát t• ñó, tác gi ñã chnn v\n ñ2 “Nghiên c;u hình th;c qu<n lý d>a vào c?ng ñ@ng các công trình c1p nư c t9p trung t-i nông thôn Vi t Nam” ñ€ làm ñ2 tài nghiên c u lu n án tian s

2 TbNG QUAN CÁC NGHIÊN C%U LIÊN QUAN ð N ðY TÀI ðà ðƯdC TH)C HI0N

ð-i v i các nư c phát tri€n, gi i pháp qu n lý c\p nư c và v, sinh môi trưzng nông thôn ñã ñư.c gi i quyat t• lâu, ch yau là phương th c “ñ1u tư cu-n chiau” và theo ki€u “nhà giàu”, h, th-ng nư c ñư.c ñ1u tư ñ3ng b , giao cho các ñơn vi ñia phương qu n lý Cũng có nơi các công ty và các nhà ñ1u tư tư nhân xây d"ng h, th-ng công trình, thu ti2n nư c c a ngưzi sj dƒng như h, th-ng c\p nư c ñô thi

Trong nghiên c u mang tên “Qua giz ngn”, J.F Rischand ñã ñưa ra “20 v1n ñD th!i ñ-i gi<i quy t trong 20 năm”, v\n ñ2 qu n lý c\p nư c ñư.c xem

là hat s c c\p bách [72, 52x58] ; các nư c ñang phát tri€n, ñ•c bi,t là d châu

Á các nghiên c u xung quanh lĩnh v"c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng cho công trình c\p nư c t p trung ñư.c nhi2u nhà nghiên c u quan tâm Công ñ1u ph i k€ ñan các nhà nghiên c u thu c t4 ch c Chương trình c\p nư c và v, sinh (WSP) c a Ngân hàng Tha gi i Sau khi t4 ch c nghiên c u d nhi2u nư c ñang phát tri€n d châu Á và châu Phi, các nhà nghiên c u thu c WSP ñưa ra

ba hư ng chính:

x T]o môi trưzng ựẠ c i t4 công tác qu n lý cung c\p nư c s]ch, d"a

ch yau vào ngưzi hưdng l.i;

x T]o thi trưzng ngu3n v-n và công ngh, tỚ các t4 ch c tư nhân, tỚ ngưzi hưdng l.i;

x đ m b o công bỎng, bình ựấng cho mni ngưzi, giúp ự$ ngưzi nghèo tiap c n dich vẶ nư c s]ch và v, sinh

; Vi,t Nam do ựang chuyẠn tỚ cơ cha bao c\p sang n2n kinh ta thi trưzng có s" ựi2u tiat c a nhà nư c, nên các hư ng nghiên c u trong lĩnh v"c ự1u tư, qu n lý d"a vào c ng ự3ng còn r\t m i mầ Các nghiên c u ựã có ch yau t p trung vào lĩnh v"c qu n lý cơ sd h] t1ng thuỚ l.i

Qu n lý ngu3n nư c và sj dẶng h.p lý ngu3n nư c ựư.c coi như m t yau t- c\p thiat c a b o v, môi trưzng sinh thái, nâng cao ựi2u ki,n s-ng c a ngưzi dân Vi,c nghiên c u nh+ng yau t- v2 th"c thi chắnh sách, quá trình tham gia c a ngưzi dân trong vi,c ra quyat ựinh cũng như trong qu n lý v n hành công trình thuỚ l.i t]i nông thôn cũng ựã có nhi2u nghiên c u có giá tri c1n ựư.c xem xét và ka thỚa v2 lý lu n cũng như th"c ta trong nghiên c u này CẶ thẠ, trong ỘThFy L i và Quan h Làng xãỢ, Mai Văn Hai và Bùi Xuân đắnh [23, 45x63] ựã phân tắch v2 nh+ng thay ự4i gi+a qu n lý công trình kiẠu cũ và kiẠu m i Trong nghiên c u c a hn, thông qua vắ dẶ v2 công trình thuỚ l.i t]i m t huy,n thu c tỀnh H i Hưng, b c tranh qu n lý công trình t]i ự3ng bỎng sông H3ng, nói chung, ựư.c thẠ hi,n Tác gi ựã so sánh v\n ự2 thẠ cha th"c hi,n qu n lý công trình qua các giai ựo]n lich sj TỚ xa xưa, nguyên tỜc chia sầ nư c ựã ựư.c hình thành như lu t b\t thành văn gi+a dân làng v i nhau và gi+a các làng, gni là ỘHương ư cỢ Trong nh+ng năm 1950x

1980, khi công trình ựư.c nhà nư c qu n lý, thì các v\n ự2 mâu thu(n trong ựi2u ki,n bình thưzng ự2u ựư.c dân làng t" gi i quyat theo Hương ư c trên

[26, 5x7] [40, 4x5] Nhưng trong mùa đĩi kém ho•c h]n hán, thì nguyên t–c trên đơi khi khơng đư.c th"c hi,n, m t s- ngưzi t" phá bz kênh đ€ d(n nư c vào ru ng mình, và xung đ t b–t đ1u n•y sinh [82, 12x15] [97, 27x36] Nghiên

c u này cũng đ2 c p t i các v\n đ2 c a cơng trình đ1u m-i khi cơng ty thu• nơng ho]t đ ng khơng hi,u qu , khơng c\p đ nư c cho t\t c các h.p tác xã, khơng thu đư.c thu• l.i phí Và đ€ gi i quyat v\n đ2 trên, các hình th c

qu n lý tư i cĩ s" tham gia c a c ng đ3ng (PIM) đư.c xây d"ng nh™m nâng cao tính c ng đ3ng trong qu n lý v n hành, gi m mâu thu(n cũng như gánh n•ng n đnng thu• l.i phí c a các cơng ty thu• nơng [49, 17x29]

Trong lu n án nghiên c u sinh tian s c a Andrew Smith, “Water First:

A Political History of Hydraulics in Vietnam’s Red River Delta”, cũng đã đưa nguyên t–c mang tính lich sj trong qu n lý ngu3n nư c và sj dƒng ngu3n

nư c là d"a trên s" tho thu n gi+a nhà nư c và ngưzi sj dƒng Andrew Smith cũng ch‹ ra s" liên h, ch•t chŸ gi+a chính sách, quá trình t p th€ hố và hình th c qu n lý cơng trình ki€u m i [48, 19x26] Các h.p tác xã đư.c hình thành đ€ qu n lý cơng trình tư i tiêu và đ]i di,n l.i ích t p th€ d"a trên cơ sd l.i ích chung c a t•ng xã viên Tuy nhiên, trong th"c ta HTX ho]t đ ng kém hi,u

qu do tính cƒc b , thiau đồn kat gi+a các nhĩm l.i ích trong cùng HTX

Theo Hector Malano và Paul van Hofwege trong “Management of Irrigation and Drainage Systems: a Service Approach”, thì qu n lý cơng trình thu• l.i cĩ th€ đ]t đư.c khi áp dƒng nguyên t–c chia s¥ trách nhi,m gi+a nhà

nư c, t p th€ và các t4 ch c tư nhân [66, 121x127]

Theo Hugh Turral trong “Devolution of Management in Public Irrigation Systems: Cost Shedding, Empowerment and Performance”, cho r™ng ngưzi sj dƒng ngu3n nư c c1n đư.c giao thêm quy2n ki€m sốt trong vi,c tăng cưzng cơng tác qu n lý Nhi2u hình th c qu n lý nh™m chuy€n giao quy2n t• nhà

nư c cho c ng ñ3ng c1n ñư.c nghiên c u Turral cũng cho r™ng, trong th p k• qua, s c ép tài chính ñư.c coi là m t tiêu chí ch yau ñ€ chuy€n giao trách nhi,m qu n lý ði2u này là m t t\t yau khi ngu3n v-n tài tr chính th c (ODA) bi gi m ñi, và b n thân chính ph không th€ bù ñ–p ñư.c chi phí sja ch+a thưzng xuyên, th m chí là thu không ñ bù chi phí v n hành

Ngân hàng Tha gi i cũng có r\t nhi2u nghiên c u t]i nhi2u nư c trên tha gi i v2 lĩnh v"c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng và có khá nhi2u quan ñi€m ñ3ng ý v i Turral Trong “The Legal Framework for Water Users’ Associations” [99, 26x87], khung pháp lý cho h i sj dƒng nư c c a sáu nư c

ñã ñư.c so sánh g3m: Columbia, Sn ñ , Mexico, Nepal, Philippines và Th4 Nhĩ Kỳ, và “Meeting the financing chanllenge for Water suply and Sanitation”, tuy ch‹ d•ng d vi,c nghiên c u khung pháp lý, tài li,u này cũng xây d"ng ñư.c lý lu n ch‹ ra r™ng “n u ngư!i dân ñư c tham gia qu<n lý công trình, bao g@m c< thu phí nư c qua các t] ch;c thì hi u qu< s+ d,ng

nư c s^ ñư c tăng lên” [119, 323x334] Tuy nhiên, so v i các nghiên c u ñã

có v2 thu• l.i c ng ñ3ng, các công trình nghiên c u v2 c\p nư c t p trung nông thôn còn r\t ít ©i, rzi r]c, r i rác

Nghiên c u ñáng k€ nh\t là “Báo cáo hi n tr-ng ngành c1p nư c và v sinh nông thôn Vi t Nam” c a giáo sư Tian s John Sousan Sousan ñã phân tích phương th c “ti p c9n theo nhu c`u”, gi i quyat nhu c1u ngưzi sj dƒng thông qua s" tham gia tích c"c c a c ng ñ3ng nông thôn và cho r™ng d Vi,t Nam hi,n nay ñây là v\n ñ2 m\u ch-t [21, 21x78]

Nhìn chung, qua phân tích nh+ng nghiên c u liên quan trên tha gi i,

c a khu v"c và nh\t là c a Vi,t Nam, tác gi th\y còn có t3n t]i sau:

x V\n ñ2 liên quan ñan khung pháp lý h† tr quá trình xã h i hoá trong ngành nư c ñã ñư.c ñ2 c p nhưng ch yau m i ch‹ t p trung vào qu n lý và

v n hành công trình thu• l.i;

x Theo quy ñinh c a Lu t Tài nguyên Nư c, th t" ưu tiên khai thác ngu3n nư c theo mƒc ñích “nư c sinh ho]t cho ngưzi dân ñư.c ưu tiên s-

m t, r3i m i ñan nư c cho s n xu\t nông nghi,p – thu• l.i ” nhưng trong th"c ta, ngưzi dân v(n ưu tiên nư c cho s n xu\t hơn vì g–n li2n tr"c tiap v i v\n ñ2 “cơm, áo, g]o, ti2n” trư c m–t c a m†i h dân, trong khi tác ñ ng c a

nư c sinh ho]t g–n v i b,nh t t và s c kho¥ gi-ng nòi mang tính dài h]n, ít ñư.c quan tâm;

x Nghiên c u v2 c\p nư c t p trung nông thôn còn r\t ít, rzi r]c, chưa mang tính t4ng th€ và toàn di,n Ngay các công trình nghiên c u v2 qu n lý

tư i có s" tham gia c a c ng ñ3ng (PIM) cũng ch‹ nghiên c u v2 môi trưzng pháp lý và cơ c\u t4 ch c, nói chung, chưa có nh+ng nghiên c u sâu v2 các nhân t- t4ng tha bao g3m c kinh ta, xã h i, văn hóa tác ñ ng ñan s" phù h.p

c a các hình th c qu n lý;

x Vai trò c a c ng ñ3ng tham gia cung c\p dich vƒ công d nh+ng nư c

có n2n kinh ta ñang phát tri€n, trong giai ño]n chuy€n ñ4i sang n2n kinh ta thi trưzng ñinh hư ng xã h i ch nghĩa chưa ñư.c ñ2 c p ñ1y ñ ;

x Chưa ñ2 xu\t ñư.c các gi i pháp mang tính c i cách và ñ•c bi,t chưa toát lên ñư.c vai trò làm ch c a ngưzi hưdng l.i,

x Chưa có ñư.c m t lý thuyat mang tính t4ng h.p v2 hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng có th€ áp dƒng cho nhi2u lĩnh v"c c a n2n kinh ta

Trên cơ sd phân tích t4ng quan nh+ng nghiên c u ñã có, tác gi lu n án l"a chnn ñ2 tài “Nghiên c u hình th c qu n lý d a vào c ng ñ!ng các công trình c%p nư'c t(p trung t)i nông thôn Vi+t Nam” v i câu h©i trnng tâm

“Hi,u qu ho]t ñ ng b2n v+ng c a hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng công trình c\p nư c t p trung nông thôn bi các nhân t- nào tác ñ ng? Nhà nư c c1n

ph i làm gì ñ€ xây d"ng môi trưzng phù h.p khuyan khích hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng phát tri€n? ”

3 M C TIÊU NGHIÊN C%U CaA LU/N ÁN

Trên cơ sd t p h.p, lu n gi i, minh ch ng và phân tích các d+ li,u khoa hnc và th"c ti«n, lu n án sŸ nh™m ñ]t các mƒc tiêu sau:

x H, th-ng hoá cơ sd lý lu n và th"c ti«n v2 hình th c qu n lý d"a vào

c ng ñ3ng công trình c\p nư c t p trung trong ñi2u ki,n xã h i hoá ñ1u tư và

Kat qu nghiên c u sŸ cung c\p cơ sd lý lu n cho các nhà qu n lý, ho]ch ñinh chính sách ngành, vùng và ngưzi dân hưdng l.i khi xác ñinh hình

th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng phù h.p cho các công trình c\p nư c t p trung nông thôn t]i ñia phương Bên c]nh ñó, nghiên c u cũng sŸ ñóng góp nh+ng lý lu n chung có th€ áp dƒng cho các lĩnh v"c cơ sd h] t1ng nông thôn khác như qu n lý công trình th y l.i, ñưzng giao thông, ñi,n nông thôn, giáo dƒc và y ta trong xu hư ng xã h i hóa cung c\p dich vƒ công, nói chung

4 ð I TƯdNG VÀ PH M VI NGHIÊN C%U

4.1 ðGi tưfng nghiên cgu

x Các công trình c\p nư c t p trung t]i nông thôn Vi,t Nam;

x Hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng các công trình c\p nư c t p trung t]i nông thôn Vi,t Nam

4.2 PhLm vi nghiên cgu

x Lu n án t p trung nghiên c u, phân tích hi,u qu ho]t ñ ng t• thu hút ñ1u tư ñan v n hành, b o dư$ng c a các mô hình qu n lý d"a vào c ng ñ3ng công trình c\p nư c t p trung t p trung nông thôn t]i các t‹nh áp dƒng theo

nguyên t–c Chian lư.c C\p nư c và V, sinh Môi trưzng Nông thôn Theo s- li,u th-ng kê các t‹nh thu c ph]m vi nghiên c u sŸ g3m 39 t‹nh thu c mi2n núi phía B–c, ñ3ng b™ng sông H3ng, ven bi€n Trung b , Cao nguyên và ñ3ng b™ng sông Cju Long (phƒ lƒc 1) ñã phân tách s- li,u qu n lý công trình CNTT nông thôn theo các hình th c qu n lý khác nhau

x Lu n án cũng nghiên c u và phân tích các nhân t- t" nhiên, chính tri, kinh ta, xã h i, văn hoá và khoa hnc k thu t tác ñ ng tích c"c ñan s" hình thành và phát tri€n c a hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng Kinh nghi,m qu-c ta và ñi2u ki,n Vi,t Nam cũng sŸ ñư.c rà soát và ñánh giá, t• ñó ñưa ra các tiêu chí ñánh giá s" phù h.p c a hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng trên góc ñ khung chính sách, pháp lý th€ cha chung, ñinh hư ng, chian lư.c ngành, ñ•c ñi€m kinh ta, văn hoá, xã h i, trình ñ phát tri€n thi trưzng công ngh, k thu t và năng l"c c a c ng ñ3ng

x Gi i h]n c a ñ2 tài: trong khuôn kh4 có h]n c a lu n án, nghiên c u

lu n án ch‹ t p trung phân tích ñ•c ñi€m chung, yêu c1u v2 môi trưzng thu n l.i ñ€ phát tri€n hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng; không ñi sâu ñánh chuyên môn sâu v2 ka toán, h]ch toán, huy ñ ng và qu n lý v-n, gi i pháp ch-ng rò r‹, th\t thoát, th\t thu c a t•ng t4 ch c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng công trình c\p nư c t p trung nông thôn

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN C%U

Phương pháp lu n xuyên su-t quá trình nghiên c u là phép duy v t bi,n

ch ng và phương pháp duy v t lich sj Hai phương pháp trên ñư.c coi là phương pháp lu n ñ€ tri€n khai các phương pháp nghiên c u cƒ th€ Ngoài ra,

lu n án sj dƒng các phương pháp nghiên c u cƒ th€ sau:

x Phương pháp chuyên gia: Lu n án sj dƒng phương pháp chuyên gia ñ€ tiap c n tri th c và công trình nghiên c u c a các nhà khoa hnc, nhà qu n

lý v2 các v\n ñ2 liên quan ñan hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng công trình c\p nư c t p trung nông thôn d trong nư c và qu-c ta Tác gi cũng sŸ

nghiên c u các văn b n chính sách ñ€ rà soát môi trưzng phát tri€n ngành t•: ngu3n nư c, kinh ta, văn hóa, xã h i, pháp lý và trình ñ thi trưzng công ngh, c\p nư c Phương pháp chuyên gia cung c\p ngu3n thông tin th c\p, giúp tác gi có ñư.c t4ng quan ban ñ1u v2 v\n ñ2 nghiên c u Tác gi ñang tham gia các d" án có liên quan v i nhi2u chuyên gia nư c ngoài và sŸ t n dƒng thu n l.i này ñ€ thu th p thông tin và kinh nghi,m qu n lý c a nư c ngoài v2 lĩnh v"c lu n án nghiên c u

x Phương pháp ñi2u tra kh o sát t]i hi,n trưzng nh™m cung c\p ngu3n thông tin sơ c\p ñ€ ki€m ch ng các nh n ñinh ban ñ1u thu th p ñư.c t• ngu3n thông tin th c\p khi áp dƒng phương pháp chuyên gia B™ng vi,c sj dƒng các b ng h©i, tác gi lu n án tiap c n v i m t s- ñia bàn nghiên c u ñ€ th"c hi,n ñi2u tra xã h i hnc v i các ñ-i tư.ng là nh+ng ngưzi dùng nư c, các t4

ch c qu n lý cung c\p nư c s]ch theo các mô hình qu n lý khác nhau Qua ñi2u tra, nh+ng thông tin sâu v2 v\n ñ2 c\p nư c và tiêu dùng nư c d"a vào

c ng ñ3ng sŸ ñư.c thu th p Thông tin này sŸ b4 sung cho các thông tin trong báo cáo và nghiên c u hi,n có

+ V2 ñia bàn kh o sát: Lu n án tian hành ñi2u tra kh o sát t]i 39 t‹nh ñã th-ng kê có áp dƒng t4 ch c c ng ñ3ng qu n lý c\p nư c s]ch trong giai ño]n

1 c a Chương trình Mƒc tiêu qu-c gia v2 CN&VSNT

+ V2 ñ-i tư.ng kh o sát: Các cơ sd c\p nư c t p trung ñó có thzi gian

v n hành ít nh\t 2 năm, ch‹ l"a chnn các công trình do c ng ñ3ng qu n lý Danh mƒc công trình ñư.c li,t kê trong b ng MS Excel, và sj dƒng l,nh

“Random” ñ€ l"a chnn ng(u nhiên kho ng 100 m(u Ph©ng v\n cán b qu n

lý công trình, cán b ñia phương và kh o sát các h dùng nư c trong ph]m vi công trình ð l n c a m(u không quá 20 h m†i công trình Ph©ng v\n c h nghèo và h không nghèo, ngưzi già, phƒ n+, tr¥ em và nam gi i

+ Sj dƒng phương pháp th-ng kê, phân tích ñinh tính và ñinh lư.ng:

H, th-ng s- li,u và thông tin thu th p ñư.c sŸ ñư.c l p thành cơ sd d+ li,u

b™ng ph1n m2m MS Excel Trên cơ sd s- li,u t p h.p, tác gi sj dƒng các phương pháp phân tích th-ng kê, kinh ta lư.ng như phương pháp toán tài chính, mô hình corelation, phương pháp so sánh ñ€ rút ra nh+ng kat lu n v2 hi,n tr]ng

x Phương pháp tiap c n theo khung lôxgic (Logical Framework Approach, LFA) và Qu n lý d"a trên kat qu (Results Based Management, RBM), ñ•c bi,t là công cƒ “cây v\n ñ2 x cây mƒc tiêu” sŸ ñư.c khai thác tri,t ñ€ trong quá trình phân tích nh™m xác ñinh nhân t-, và m-i quan h, nhân –

qu tương tác gi+a các nhân t- tác ñ ng ñan tính b2n v+ng và hi,u qu ho]t

ñ ng c a hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng các công trình CNTT nông thôn t]i Vi,t Nam

Sơ ñ3 dư i ñây th€ hi,n tóm lư.c qui trình tian hành nghiên c u c a

Quy mô, công su\t, ch\t lư.ng

V n hành, b o dư$ng Ho]t ñ ng tài chính

Phương pháp lva chwn mô hình phù hfp

GiTi pháp xây dvng môi trư{ng phù hfp khuyAn khích phát tri}n hình thgc quTn

lý dva vào cmng ñqng

ð XUÁT GI I PHÁP NÂNG CAO HI U QU B N V NG

Sơ ñ!: Quy trình nghiên c u c0a lu(n án

6 K T C,U LU/N ÁN

Ngoài ph1n md ñ1u, kat lu n, kian nghi, phƒ lƒc và danh mƒc tài li,u tham kh o, lu n án kat c\u thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sd lý lu n và th"c ti«n v2 hình th c qu n lý d"a vào

c ng ñ3ng các công trình c\p nư c t p trung t]i nông thôn

Chương 2: Th"c tr]ng v2 hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng các công trình c\p nư c t p trung t]i nông thôn Vi,t Nam

Chương 3: Phương hư ng và gi i pháp phát tri€n hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng các công trình c\p nư c t p trung t]i nông thôn Vi,t Nam ñan năm 2020

Chương 1

CƠ SW LÝ LU/N VÀ TH)C TI N VY HÌNH TH%C QU'N

LÝ D)A VÀO C NG ð*NG CÁC CÔNG TRÌNH C,P

NƯ.C T/P TRUNG T I NÔNG THÔN

1.1 CƠ SW LÝ LU/N VY HÌNH TH%C QU'N LÝ D)A VÀO C NG ð*NG CÁC CÔNG TRÌNH C,P NƯ.C T/P TRUNG T I NÔNG THÔN

1.1.1 Khái niCm hình thgc quTn lý dva vào cmng ñqng các công trình clp nư€c t•p trung tLi nông thôn

1.1.1.1 Khái ni+m c ng ñ!ng

C ng ñ3ng là khái ni,m có th€ hi€u theo nghĩa r ng và theo nghĩa hžp T• khái ni,m nghĩa r ng có th€ hi€u c ng ñ3ng t3n t]i dư i nhi2u d]ng khác nhau theo nghĩa hžp như:

x Nh+ng c ng ñ3ng v2 ñia lý có th€ bao g3m m t vùng, m t thi tr\n, ho•c m t nhóm nông tr]i tr i dài theo không gian r ng

x M t c ng ñ3ng ñ3ng nh\t là m t nhóm ngưzi có nh+ng m-i quan tâm chung trên cơ sd có cùng ngh2 nghi,p, vǎn hoá, hi€u biat, tôn giáo ho•c các ho]t ñ ng gi i trí

x Các c ng ñ3ng có th€ là c ng ñ3ng doanh nghi,p; c ng ñ3ng sinh viên hnc sinh; c ng ñ3ng nông nghi,p; hay r ng l n hơn là nhóm các qu-c gia như C ng ñ3ng Chung châu Âu

M t cá nhân có th€ ñ3ng thzi thu c v2 vài c ng ñ3ng t]i cùng m t thzi ñi€m do b n thân hn có nhi2u m-i quan tâm, nhi2u sd thích và chia s¥ l.i ích

v i nhi2u nhóm ngưzi khác nhau; trong m t c ng ñ3ng s- thành viên thưzng

có xu hư ng bian ñ4i C ng ñ3ng nông thôn g–n kat v i nhau trên cơ sd tình xóm gi2ng truy2n th-ng và quan h, trong n i b dòng t c

Có nhi2u khái ni,m v2 c ng ñ3ng, theo nghĩa hžp, trong ñó n4i b t 2 khái ni,m sau: Marcia L Conner cho r™ng “c?ng ñ@ng là các nhóm dân cư có cùng sb thích, có chung l i ích và m'i quan tâm”[ 82, 17x20]

T Schouten và P Moriarty l]i cho r™ng “C?ng ñ@ng sinh ra và t@n t-i do m?t nhóm nhcng ngư!i ñ@ng sb thích, nhưng c?ng ñ@ng không chd có nghĩa chd

là m?t nhóm g@m nhcng cá nhân ñó mà nó còn bao hàm c< m'i quan h , hành

vi, ;ng x+ và s> tương tác gica các thành viên” [104, 16] [105, 112]

Trong nghiên c u, lu n án sj dƒng khái ni,m c a Marcia L Conner, vì khái ni,m này ñã ph n ánh ñư.c nh+ng ñ•c trưng mang tính b n ch\t c a

c ng ñ3ng Bdi vì, có cùng quan tâm là n2n t ng ñ€ xây d"ng nên di«n ñàn

c a các nhóm ñ3ng sd thích, cơ sd c a di«n ñàn mà t• ñó các thành viên tác

ñ ng l(n nhau ñưa ñan kat qu là cùng văn hoá, cùng quan ñi€m và cùng nhóm xã h i C ng ñ3ng có ngu3n g-c t• tiang Latin là “v i quà t•ng” còn g.i cho chúng ta liên tưdng ñan s" th-ng nh\t, thông c m, chia s¥ trách nhi,m

và quy2n l.i khi cùng làm vi,c chung [69, 11x17] [74, 47x50]

Trên th"c ta, không có m t c ng ñ3ng thu1n ch\t Trong m t c ng ñ3ng có th€ bao g3m c nh+ng ngưzi giàu, ngưzi nghèo t• các giai t1ng xã

h i khác nhau, có trình ñ kian th c và nhu c1u cƒ th€ khác nhau, nhưng có cùng m-i quan tâm và l.i ích chung Vì v y, qu n lý d"a vào c ng ñ3ng c1n tính ñan s" tham gia c a ñ]i di,n c a t\t c các nhóm khác nhau trong c ng ñ3ng và l.i ích là s" liên kat hn

1.1.1.2 Khái ni+m hình th c qu n lý d a vào c ng ñ!ng

Theo Madeleen WegelinxSchuringa: “Hình th;c qu<n lý d>a vào c?ng ñ@ng là m?t t9p h p mô hình qu<n lý có s> tham gia cFa c?ng ñ@ng, trong ñó c?ng ñ@ng là ngư!i ñưa ra quy t ñhnh cu'i cùng vD t1t c< các v1n ñD quan

tring nh1t liên quan ñ n quá trình l9p k ho-ch, trijn khai th>c hi n ñ`u tư,

và chhu trách nhi m chính trong v9n hành và b<o dưkng h th'ng sau khi

ñư c ñ`u tư” [80, 27x28] [82, 115] Khái ni,m này phù h.p v i ñ•c trưng riêng c a ngành c\p nư c t p trung Vì v y ñư.c sj dƒng làm cơ sd nghiên

c u c a lu n án Các tiêu chí ch yau ñ€ xác ñinh hình th c qu n lý d"a vào

và phát tri€n c a công trình c\p nư c

7 QuyDn kijm soát: c ng ñ3ng có quy2n và kh năng cân nh–c nh+ng tác ñ ng t i ngưzi hưdng l.i khi các ch trương, chính sách và quyat ñinh c a mình ñư.c ban hành và có hi,u l"c

7 VD mlt pháp lý: C ng ñ3ng ñư.c công nh n là ch sd h+u th"c ta c a công trình ho•c là ñơn vi có quy2n h.p pháp v n hành, khai thác công trình qua h.p ñ3ng ký kat v i cơ quan ch qu n

Có khá nhi2u tranh lu n xung quanh v\n ñ2 nghĩa c a khái ni,m “d>a vào c?ng ñ@ng” M t s- hnc gi cho r™ng “m?t t] ch;c thu?c hình th;c qu<n

lý d>a vào c?ng ñ@ng thì t1t c< các thành viên tham gia qu<n lý ñDu do dân b`u”, s- khác l]i cho r™ng “t] ch;c có ñ-i di n cFa dân b`u là t] ch;c d>a vào c?ng ñ@ng” [78] [82] [88] [94] Như v y, sŸ có hai lo]i hình t4 ch c d"a vào c ng ñ3ng: 1) các thành viên ñ2u do dân b1u và ñ]i di,n các nhóm có quy2n l.i khác nhau trong c ng ñ3ng dân cư; 2) t4 ch c có s" tham gia c a ñ]i di,n dân b1u V y, t‹ l, bao nhiêu thành viên dân b1u trong ban lãnh ñ]o thì ñư.c gni là hình th c qu n lý t4 ch c d"a vào c ng ñ3ng l]i cũng c1n ñư.c xác ñinh trong t•ng ñi2u ki,n cƒ th€

Tuy nhiên, các hnc gi ñ2u có m t th-ng nh\t chung là t4 ch c d"a vào

c ng ñ3ng là t4 ch c t" nguy,n, phi l.i nhu n, hình thành d m t ñia phương

cƒ th€, gi+ vai trò, ch c năng và nhi,m vƒ cung c\p dich vƒ xu\t phát t• l.i ích chung c a c ng ñ3ng Hay nói cách khác, “theo ñu4i mƒc tiêu L5i ích chung” là n2n t ng s" ra ñzi và t3n t]i c a hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng L.i ích d ñây bao g3m l.i ích kinh ta, văn hoá, xã h i nh™m mƒc tiêu chính là c i thi,n, nâng cao ñi2u ki,n s-ng cho chính b n thân các thành viên trong c ng ñ3ng ñia phương

Michael Dower ñưa ra hình tư.ng “Chi9c thang v: s tham gia c0a

c ng ñ!ng” [24, 40x65] và nh\n m]nh r™ng s" tham gia c a ngưzi dân ñư.c phát tri€n theo t•ng c\p ñ M c ñ tham gia c a ngưzi dân phƒ thu c vào quan h, ñ-i tác gi+a Chính ph và ngưzi dân Quan h, ñ-i tác phƒ thu c vào s" tín nhi,m và tin tưdng d c hai phía Phát tri€n m-i quan h, d"a trên s" tín nhi,m và tin tưdng này c1n ph i có thzi gian

Trong th"c ta, quá trình phát tri€n này chính là tian trình “phi ñiDu ti t hóa” c a Chính ph , xác ñinh l]i n i hàm c a qu n lý Nhà nư c phù h.p v i trình ñ n2n kinh ta thi trưzng trong t•ng giai ño]n Khái ni,m c a M Dower ñưa ra khá gi-ng v i n i dung “Dân bi t, dân bàn, dân làm, dân kijm tra” c a Bác H3 ñưa ra t• nh+ng năm 1960 và tóm t–t trong sơ ñ3 1 sau:

CHa TRÌ

ð I TÁC CÙNG TH)C HI0N ðƯdC THAM V,N THÔNG BÁO

Sơ ñ! 1.1: Chi9c thang v: s tham gia c0a c ng ñ!ng c0a Michael Dower

V\n ñ2 thách th c là di chuy€n t• t• lên “chiac thang c a s" tham gia

c a ngưzi dân”, b–t ñ1u t• vi,c “DÂN BIrT” x dân ñư.c thông báo x thông qua “DÂN BÀN” – dân ñư.c h©i ý kianx và “DÂN LÀM” – dân ñư.c tham gia l p ka ho]ch, cùng tri€n khai th"c hi,n x t i “DÂN KI~M TRA” – dân tham gia h.p tác có hi,u qu , trd thành m t ñ-i tác không th€ thiau c a Chính

ph và d thzi ñi€m thích h.p, Chính ph ñã trao toàn quy2n ch trì, chiu trách nhi,m phát tri€n nông thôn cho chính ngưzi dân ñia phương Quá trình tham gia c a c ng ñ3ng ñư.c hình tư.ng hoá qua chiac thang c a s" tham gia có th€ hi€u như sau:

x ð1u tiên, Chính ph thông qua các cơ quan ch c năng thông báo cho dân biat v2 các d" án ñ1u tư c\p nư c cho dân cư trong vùng hưdng l.i mà Chính ph ñã quyat ñinh

x B c thang th hai, Chính ph t4 ch c l\y ý kian dân ñ€ ñưa ra quyat ñinh chnn l"a ñia ñi€m ñ1u tư cho các công trình c\p nư c vùng cƒ th€

x B c thang th ba, ngưzi dân có cơ h i và ñư.c phép tham gia ñóng góp ý kian vào quá trình ra quyat ñinh v2 d" án ñ1u tư công trình tương lai t]i khu v"c như: l"a chnn ñia ñi€m, l"a chnn mô hình công ngh,, tham gia giám sát c ng ñ3ng

x B c thang th tư, s" h.p tác th"c s" gi+a Chính ph và ngưzi dân có th€ phát tri€n ñan m c “nhà nư c và nhân dân cùng làm”

x B c cu-i cùng x n\c thang cao nh\t, khi Nhà nư c và nhân dân ñã có s" tin tưdng, tín nhi,m l(n nhau, Chính ph sŸ trao quy2n ch ñ ng cho ngưzi dân Công trình sŸ ñư.c ñ1u tư và qu n lý theo phương châm “dân làm, nhà

nư c h† tr.”

Như v y, thu t ng+ “hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng ” nh\n m]nh ñan c m nh n v2 quy2n sd h+u, tính t" quyat, vai trò và trách nhi,m tham gia

c a ngưzi dân, cũng như trình ñ th"c hi,n ch trương qu n lý phi t p trung

c a Chính ph

1.1.1.3 Khái ni+m công trình c%p nư'c t(p trung nông thôn và hình th c

qu n lý d a vào c ng ñ!ng các công trình c%p nư'c t(p trung t)i nông thôn

Trong lu n án, các khái ni,m c1n ñư.c hi€u th-ng nh\t như sau:

Nông thôn: Là khu v"c có trên 50% dân cư s-ng d"a vào nông nghi,p,

có h] t1ng cơ sd d m c ñ nh\t ñinh và có s- dân t• 4.000 x 30.000 ngưzi, d mi2n núi là 2.000 dân [35, 10x11] Bao g3m các khu v"c làng xã và ñô thi nh© lo]i 5

Nư c h p v sinh: là nư c ñư.c sj dƒng tr"c tiap ho•c sau lnc, tho mãn các yêu c1u v2 ch\t lư.ng: không màu, không mùi, không vi l], không

ch a thành ph1n có th€ gây nh hưdng ñan s c kho¥ con ngưzi, có th€ dùng

ăn u-ng sau khi ñun sôi [35, 10x11]

Nư c s-ch theo Tiêu chu•n 09/2005/QðxBYT: là nư c dùng cho mƒc ñích sinh ho]t cá nhân và gia ñình, không sj dƒng làm nư c ăn u-ng tr"c tiap Nau dùng tr"c tiap cho ăn u-ng ph i xj lý ñ€ ñ]t tiêu chu•n v, sinh nư c ăn u-ng ban hành kèm theo Quyat ñinh s- 1329/QðxBYT ngày 18/4/2002 c a

B trưdng B Y ta [35, 54x55]

Công trình c1p nư c t9p trung nông thôn ñơn gi<n: Các công trình c\p

nư c t p trung t]i nông thôn, áp dƒng công ngh, th\p, sj dƒng ngu3n nư c m•t t" ch y hay bơm t• m t giang khoan nh©, vi,c v n hành và qu n lý ñơn

trd lên, ñòi h©i cán b và công nhân ph i ñư.c ñào t]o v2 nghi,p vƒ qu n lý

c a công trình c\p nư c s]ch t]i nông thôn (ví dƒ: l p kh thi, xác ñinh qui

mô, l"a chnn công ngh,, huy ñ ng v-n, l"a chnn nhà th1u, xây d"ng giá

nư c, thành l p b máy v n hành b o dư$ng, xây d"ng qui cha, cha tài trong quá trình v n hành )

Mô hình qu<n lý d>a vào c?ng ñ@ng công trình c1p nư c t9p trung nông thôn là t p h.p các t4 ch c hình thành theo nguyên t–c t" nguy,n, do ngưzi dân t" l p ra ñ€ gi i quyat các nhu c1u v2 nư c s]ch, là ñ1u m-i liên kat v i chính quy2n cơ sd, ñ-i tác c a các chương trình d" án c ng ñ3ng, là khách hàng c a các doanh nghi,p, nhà cung c\p hàng hoá, nơi th"c hi,n công tác v n ñ ng nâng cao nh n th c v2 nư c s]ch – v, sinh nông thôn ði€m m\u ch-t c a s" hình thành và t3n t]i c a các t4 ch c c ng ñ3ng là chia s¥ l.i ích chung, ngưzi

sj dƒng sŸ ñưa ra nh+ng quyat sách chian lư.c c a t4 ch c

1.1.2 Vai trò c„a các công trình clp nư€c t•p trung và các hình thgc quTn

lý dva vào cmng ñqng các công trình clp nư€c t•p trung tLi nông thôn 1.1.2.1 Vai trò c0a các công trình c%p nư'c t(p trung nông thôn

C\p nư c s]ch nông thôn g–n li2n v i s" nghi,p xoá ñói gi m nghèo và xây d"ng cơ sd h] t1ng, nâng cao ñi2u ki,n s-ng cho ngưzi dân nông thôn

Nư c s]ch cho sinh ho]t là m t nhu c1u t\t yau c a cu c s-ng Cung c\p

nư c s]ch là m t ph1n c-t yau trong cu c chian ch-ng ñói nghèo t]i khu v"c nông thôn Thiau nư c s]ch và s" t3n t]i dai d¤ng c a nh+ng thói quen s-ng

thiau v, sinh ñã làm gi m t-c ñ tăng trưdng kinh ta t]i khu v"c nông thôn và t]o thành “gánh n•ng quá t i” ñè lên h, th-ng y ta [35, 3x4] T• l, c\p nư c h.p v, sinh d nhóm 20% ngưzi nghèo nh\t ch‹ ñ]t 22% so v i 78% d nhóm 20% ngưzi giàu nh\t Các c ng ñ3ng dân t c thi€u s- sinh s-ng d vùng có t•

l, c\p nư c và v, sinh th\p nh\t [7, 13x15] [118, 231x232] ð-i v i nh+ng ngưzi dân và c ng ñ3ng dân cư không có ñ nư c s]ch và v(n gi+ thói quen sinh ho]t m\t v, sinh, cho dù ñi2u ki,n kinh ta, thu nh p có tăng lên, thì ch\t lư.ng cu c s-ng v(n r\t th\p [120, 12x13] Vì v y, công trình c\p nư c t p trung nông thôn có vai trò sau:

M t là, công trình c\p nư c t p trung nông thôn là mô hình c\p nư c s]ch tiên tian so v i các công trình c\p nư c nh© l¥ ph4 bian như: giang ñào, giang khoan, nư c mưa, nư c m•t t• ao h3 sông su-i Ch\t lư.ng nư c c\p qua h, th-ng c\p nư c d« qu n lý và ki€m soát hơn v2 m•t v, sinh C\p nư c

t p trung tránh cho c ng ñ3ng bi nhi«m b,nh do mu†i gây ra (s-t rét, s-t xu\t huyat, giun ch‹ ) khi sj dƒng b€ ch a nư c mưa Khi chi phí c\p nư c s]ch theo công ngh, nh© l¥ còn r\t cao so v i thu nh p trung bình c a ngưzi dân, thì c\p nư c t p trung là m t gi i pháp h.p lý v2 m•t kinh ta Trong tương lai, khi c ng ñ ng có nhu c1u ñ1u tư md r ng, nâng cao ch\t lư.ng nư c c\p hay ch\t lư.ng dich vƒ nói chung, thì c\p nư c t p trung d« ñáp ng v2 m•t k thu t hơn

Hai là, h, th-ng c\p nư c t p trung là m t “kênh” phù h.p nh\t ñ€ Chính ph h† tr c ng ñ3ng dân cư, sao cho ñ m b o các nguyên t–c “t1t c< mii ngư!i ñDu ñư c bình ñmng ti p c9n ñ n dhch v, công ch1t lư ng cao” T]i Vi,t Nam, ngưzi dân thành ph- ñã sj dƒng nư c máy cách ñây hàng trăm năm, trong khi vùng nông thôn, nư c máy m i ñan ñư.c v i nguzi dân chưa ñan mưzi năm C m nh n v2 cách bi,t gi+a m c s-ng thành thi và nông thôn

c a ngưzi dân còn r\t l n; m t trong nh+ng nguyên nhân d(n ñan ñi2u ñó là

s" khác bi,t v2 ch\t lư.ng dich vƒ c\p nư c s]ch “L\y nư c t]i vòi” h gia ñình mang l]i c m giác bình ñ¤ng gi+a ngưzi dân s-ng d các khu v"c khác nhau trên c nư c, xoá ñi m•c c m và kho ng cách giàu nghèo gi+a các h dân s-ng trong cùng m t c ng ñ3ng Khi sj dƒng công trình c\p nư c h nh© l¥, tuỳ theo ñi2u ki,n kinh ta cƒ th€ mà m†i h sŸ t" ñ1u tư thiat bi xj lý khác nhau Vì lý do kinh ta, các h giàu d« ñư.c sj dƒng nư c s]ch, còn các h nghèo thưzng g•p khó khăn Nư c s]ch g–n v i v\n ñ2 v, sinh và s c kho¥; không có nư c s]ch sŸ nh hưdng ñan các tha h, tương lai trong gia ñình Gia ñình nghèo, thiau nư c s]ch sŸ r\t khó thoát nghèo và d« tái nghèo do thiau

s c kho¥

Ba là, h, th-ng c\p nư c t p trung còn gi m gánh n•ng c a phƒ n+, gi i phóng s c lao ñ ng nông thôn ; nông thôn, ñ•c bi,t nh+ng vùng kinh ta h

ch yau phƒ thu c vào s n xu\t nông nghi,p, phƒ n+ là lao ñ ng chính trong gia ñình Nhưng theo thiên ch c, phƒ n+ cũng là ngưzi chiu trách nhi,m chăm sóc gia ñình và con cái, là ngưzi ñi l\y nư c, sj dƒng nư c nhi2u nh\t cho sinh ho]t Vì v y, nau thzi gian dành cho l\y nư c nhi2u thì thzi gian tham gia lao ñ ng s n xu\t sŸ th\p ñi và thu nh p c a h sŸ gi m tương ng V2 m•t xã h i, c\p nư c t]i vòi t•ng h gia ñình sŸ gi m ñáng k€ kh-i lư.ng vi,c nhà c a phƒ n+, t]o ñi2u ki,n cho phƒ n+ tham gia các ho]t ñ ng văn hoá xã

h i, góp ph1n ñem l]i bình ñ¤ng gi i d nông thôn

1.1.2.2 Vai trò c0a hình th c qu n lý d a vào c ng ñ!ng các công trình c%p nư'c t(p trung t)i nông thôn

; nông thôn, nói chung, do m c s-ng c a ngưzi dân còn th\p, tr ti2n mua nư c s]ch ñư.c coi như m t kho n chi tiêu xa x‹, ngưzi dân chưa s¯n sàng chi tr giá nư c d m c có l.i nhu n S n ph•m nư c s]ch s n xu\t và tiêu thƒ ñ3ng thzi ngay t]i ñia phương Ngu3n nư c thay ñ4i theo mùa, ngưzi dân có

th€ sj dƒng các ngu3n nư c t" nhiên vào mùa mưa làm cho thi trưzng nư c s]ch nông thôn hžp, không 4n ñinh Trong ñi2u ki,n ñó, ñ ng trên góc ñ “vì l.i ích c a c ng ñ3ng”, hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng có l.i tha, nhi2u

ưu ñi€m và tương ñ-i b2n v+ng hơn các hình th c qu n lý khác, là l"a chnn phù h.p, c1n ñư.c khuyan khích h† tr phát tri€n, ph4 bian r ng rãi Cƒ th€:

7 Th; nh1t, ñó là hi,u qu trong chi phí qu n lý v n hành, v n ñ ng ñóng góp c a ngưzi dân và thu h3i v-n ñ1u tư và v n hành, qu n lý Các t4

ch c c ng ñ3ng thưzng có quy mô nh©, quan h, tr"c tuyan nên d« công khai, minh b]ch, linh ho]t và thích ng v i ñi2u ki,n ñ•c thù c a t•ng ñia phương, hài hòa v i cơ cha h† tr c a Chính ph , ñ3ng thzi phát huy ñư.c t-i ña n i l"c c a ngưzi dân

7 Th; hai, hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng cho phép t" giám sát

và t" qu n lý, ñi2u này làm tăng tinh th1n trách nhi,m, quy2n làm ch và năng l"c c a ngưzi dân B n thân cơ cha v n hành c a các mô hình c ng ñ3ng khi cùng nhau chia s¥ trách nhi,m chung khi thương th o ñi ñan quyat ñinh các v\n ñ2 chian lư.c như ch\t lư.ng dich vƒ, giá …ñã t]o môi trưzng ñ-i tho]i r\t t-t, giúp gi i quyat các v\n ñ2 mâu thu n n i b , ñ m b o công b™ng, an ninh xã h i trong vùng

7 Th; ba, trong quá trình khuyan khích phát tri€n t4 ch c c ng ñ3ng, vai trò và ch c năng qu n lý nhà nư c c a các cơ quan h+u quan, m t b

ph n c a h, th-ng hành pháp, ñang th"c s" ñư.c ñ4i m i theo hư ng tích c"c, phù h.p v i tian trình c i cách hành chính t• n2n kinh ta ka ho]ch t p trung sang n2n kinh ta thi trưzng

7 Th; tư, hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng là ñi€m khdi ñ1u ñ€ ñ]t ñư.c m t h, th-ng c\p nư c và v, sinh tiên tian T• ñó md ra kh năng có các h, th-ng qu n lý khác khi kh năng tiap c n tài chính ñư.c c i thi,n

Qu n lý c ng ñ3ng là m t hình th c qu n lý chuy€n tiap, có th€ áp dƒng t]i b\t kỳ qu-c gia nào và d b\t kỳ m c ñ dich vƒ nào Hơn n+a, hình th c qu n

lý d"a vào c ng ñ3ng là công cƒ phương ti,n, nó không ch‹ nh™m t i vi,c c\p nư c s]ch cho ngưzi dân mà còn thúc ñ•y quá trình c?ng ñ@ng ñư c trao quyDn, t]o ñà cho c ng ñ3ng ch ñ ng c i thi,n ñzi s-ng c a chính mình T• quan ñi€m này, c\p nư c và v, sinh ñư.c xem như là xu1t phát ñijm c a qu n

lý d"a vào c ng ñ3ng ñ-i v i hàng lo]t các dich vƒ công ích khác Trên cơ sd

ñó, các chính sách khuyan khích dân ch cơ sd ñư.c hình thành và chuy€n t i vào th"c ti«n Như v y, quá trình phát tri€n hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng nông thôn chính là quá trình nâng cao quy2n t" ch c a ngưzi dân tham gia vào vi,c phát tri€n kinh ta và xây d"ng ñzi s-ng nông thôn ph3n thinh

7 Th; năm, phát tri€n hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng ñ m b o tính th-ng nh\t trên ba m•t: quan h, sd h+u, quan h, qu n lý và quan h, phân ph-i trong quan h, s n xu\t ðây chính là m-i quan h, gi+a t4 ch c và qu n

lý Khi v-n ñóng góp c a c ng ñ3ng vào công trình c\p nư c t p trung ngày càng cao, thì quy2n sd h+u c a c ng ñ3ng càng cao Vì v y, phát tri€n t4 ch c

qu n lý d"a vào c ng ñ3ng là v\n ñ2 mang tính nguyên t–c t\t yau

x Bên c]nh ñó, ñ ng trên góc ñ nâng cao hi,u qu qu n lý nhà nư c, phát tri€n hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng sŸ làm gi m gánh n•ng ñè lên vai các cơ quan qu n lý nhà nư c:

+ V2 tài chính: t4 ch c d"a vào c ng ñ3ng là mô hình hi,u qu nh\t trong huy ñ ng các ngu3n v-n ñ1u tư xã h i, giúp gi m t i gánh n•ng v-n ñ1u

tư lên Chính ph , góp ph1n ñ•y nhanh quá trình phát tri€n c\p nư c s]ch trong ñi2u ki,n ngân sách h]n hžp

+ V2 qu n lý, ñi2u hành: chuy€n giao trách nhi,m qu n lý công trình c\p nư c cho c ng ñ3ng làm gi m t i công tác qu n lý hàng ngày c a chính

quy2n đia phương và Trung tâm nư c s]ch và v, sinh nơng thơn (pCERWASS) Các đơn vi này sŸ t p trung làm t-t hơn ch c năng qu n lý nhà nư c và cung c\p dich vƒ s" nghi,p cơng h† tr qu n lý Nhà nư c

+ V2 m•t kinh ta: hình th c qu n lý d"a vào c ng đ3ng là xu\t phát đi€m đ€ ngưzi dân cĩ nư c s]ch và cũng là xu\t phát đi€m xây d"ng thi trưzng nư c nơng thơn; là hình th c trung chuy€n, md đưzng cho các hình

th c qu n lý tiên tian khác phát tri€n dich vƒ c\p nư c s]ch là ngành s n xu\t

cĩ l.i nhu n, đư.c kh-i tư nhân quan tâm

+ V2 m•t xã h i: cơng trình “dùng chung” sŸ huy đ ng đư.c s c m]nh

t p th€ c a ngưzi dân, g–n kat tình đồn kat n i b r\t phù h.p v i “văn hố làng xã” c a ngưzi dân Vi,t Nam, đ3ng thzi md đưzng cho các qui đinh c a phát lu t đi vào đzi s-ng qua vi,c đi2u ch‹nh “hương ư c” L.i tha hơn h¤n các hình th c qu n lý khác là qu n lý d"a vào c ng đ3ng hài hồ đư.c m-i quan h, cơng x tư trong cơng trình c\p nư c t p trung khi cĩ r\t nhi2u m]ng

lư i đưzng -ng truy2n t i đi qua khu v"c đ\t tư các h dân

Như v y, hình th c qu n lý d"a vào c ng đ3ng cơng trình c\p nư c t p trung nơng thơn là con đưzng phát tri€n t\t yau theo nguyên t–c “phát huy n?i l>c cFa ngư!i dân”, thúc đ•y tian trình xã h i hố dich vƒ cơng Qu n lý d"a vào c ng đ3ng phù h.p v i c ng đ3ng cĩ đzi s-ng kinh ta chưa cao, là cơng

cƒ gi m t i gánh n•ng đè lên ngân sách và các cơ quan ch c năng Trong đi2u ki,n kinh ta phát tri€n cao thì qu n lý d"a vào c ng đ3ng v(n sŸ là m t gi i pháp đư.c nhi2u nư c trên tha gi i l"a chnn vì vai trị là cơng cƒ nâng cao cơng b™ng, dân ch xã h i, và gi i quyat mâu thu(n, xung đ t n i b trong dân cư, đ m b o an ninh xã h i nơng thơn

1.1.3 Các mô hình quTn lý dva vào cmng ñqng ph… biAn trong clp nư€c t•p trung nông thôn

Hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng sŸ ph n ánh cƒ th€ trong th"c ta thành các mô hình t] ch;c qu<n lý d>a vào c?ng ñ@ng, hay còn gni là “t] ch;c c?ng ñ@ng”

Trên cơ sd lý thuyat v2 hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng, các mô hình t4 ch c qu n lý ñã ñư.c xây d"ng và áp dƒng thí ñi€m trên nhi2u qu-c gia Mô hình t4 ch c và qu n lý theo hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng th€ hi,n khá ña d]ng; phƒ thu c vào qui mô c ng ñ3ng, công ngh, sj dƒng, ñi2u ki,n kinh ta x xã h i c a t•ng nơi và khung pháp lý qu-c gia Tuy v y, ñi€m chung cơ b n nh\t là các mô hình t4 ch c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng ñ2u v n hành qua m t H i/ Ban c\p nư c bao g3m các thành viên, là ñ]i di,n

c a ngưzi sj dƒng nư c, ñư.c b1u thông qua các kỳ ñ]i h i

x T… tv quTn xóm: T4 t" qu n chiu trách nhi,m v n hành và qu n lý ch‹ m t ñi€m l\y nư c duy nh\t như: vòi công c ng chung cho 2x5 h , ho•c ñưzng -ng nhánh cho các h trong cùng m t xóm T4 t" qu n có ph]m vi

qu n lý nh©, mô hình t4 ch c ñơn gi n, t4 trưdng do dân b1u tr"c tiap, v•a tr"c tiap v n hành v•a thu phí nư c Ưu ñi€m là d« huy ñ ng ñóng góp, d« tho thu n ñ€ ñ]t ñan s" th-ng nh\t chung v2 chia s¥ lư.ng nư c ñư.c c\p, t4 trưdng là ngưzi có uy tín, ñư.c dân b1u nên có vai trò lãnh ñ]o tuy,t ñ-i Như.c ñi€m cơ b n là tính b2n v+ng c a công trình l, thu c hoàn toàn vào tinh th1n t" nguy,n c a m t cá nhân, ho]t ñ ng không lương, không phƒ c\p Hơn n+a, vì ch‹ qu n lý m t vòi nư c nên ch\t lư.ng dich vƒ c\p nư c không

do c ng ñ3ng ki€m soát

Nhóm s‡ d^ng nư€c: Chiu trách nhi,m cho t\t c các ho]t ñ ng t•

qu n lý, v n hành k thu t và tài chính c a m t công trình có ph]m vi c\p

nư c l n hơn m t xóm Nhóm sj dƒng nư c thưzng qu n lý và v n hành các công trình qui mô nh© và r\t nh©

Mô hình t4 ch c qu n lý theo ki€u tr"c tuyan, có hai c\p và thưzng gnn nhž g3m: trưdng nhóm, thu ngân, ka toán, cán b k thu t v n hành, b o dư$ng Thành viên nhóm ho]t ñ ng theo nguyên t–c bán t" nguy,n, m t ph1n phí nư c ñư.c trích ra ñ€ chi tr phƒ c\p cho ngưzi qu n lý, v n hành Do qui

mô nh© nên nhi,m vƒ gi+a các thành viên không nh\t thiat ph i th t r]ch ròi,

m t thành viên có th€ kiêm nhi,m nhi2u vi,c

ðây là mô hình ñ m b o nguyên t–c dân ch cơ sd r\t cao, dân ch tr"c tiap ñư.c áp dƒng, khuyan khích tính t" giác c a t•ng thành viên trong c ng ñ3ng quan tâm ñan giám sát ñ1u tư, b o v, m]ng lư i và công trình Trưdng nhóm và các thành viên ñ2u do dân b1u và mi«n nhi,m ð]i di,n c ng ñ3ng chiu trách nhi,m t• ñ1u ñan cu-i quá trình s n xu\t và phân ph-i nư c s]ch nên m c ñ ch\t lư.ng dich vƒ do c ng ñ3ng t" quyat Tính b2n v+ng công trình phƒ thu c vào năng l"c lãnh ñ]o c a cán b qu n lý và trình ñ k thu t

c a cán b v n hành; ñi2u này ñòi h©i c1n có h† tr c a các cơ quan ch c năng nâng cao năng l"c cho t4 ch c c ng ñ3ng

Hmi ñqng thôn bTn: H i ñ3ng thôn b n chiu trách nhi,m v2 t\t c các ho]t ñ ng phát tri€n thôn b n, bao g3m c c\p nư c s]ch và v, sinh nông thôn H i ñ3ng thôn b n thưzng bao g3m ñ]i di,n c a các nhóm khác nhau trong c ng ñ3ng, qu n lý và ñi2u hành Qu phát tri€n thôn b n

Thành viên H i ñ3ng thôn b n do dân b1u tr"c tiap H i ñ3ng thôn b n ho]t ñ ng gi-ng như m t Ban ch‹ ñ]o ñ1u tư Căn c vào nhu c1u phát tri€n thôn b n, H i ñ3ng sŸ l p ka ho]ch và l"a chnn các h]ng mƒc công trình ñ1u

tư ưu tiên theo t•ng giai ño]n S" l"a chnn hoàn toàn theo phương pháp “tiap

c n theo nhu c1u”, ph n ánh r\t cao nhu c1u c a c ng ñ3ng dân cư trong t•ng

thzi ñi€m H i ñ3ng ch‹ ñinh các t4 qu n lý, v n hành t•ng công trình cƒ th€ Bên c]nh vai trò qu n lý ho]t ñ ng phát tri€n kinh ta, ñzi s-ng c a c ng ñ3ng,

H i ñ3ng thôn b n còn ñóng vai trò tích c"c trong ñi2u ch‹nh “hương ư c” ñưa các qui ñinh pháp lu t vào ñzi s-ng c a ngưzi dân nông thôn

Nhóm ñiju phGi nư€c: Nhóm ñi2u ph-i m t s- các m]ng nhánh c\p

nư c nh© do t4 t" qu n xóm qu n lý Nhóm ñi2u ph-i chiu trách nhi,m qu n

lý tài chính, cân ñ-i thu chi, quyat ñinh giá nư c, v n hành công trình ñ1u m-i

và qu n lý ñưzng -ng truy2n t i chính c a toàn b h, th-ng c\p nư c trong khu v"c, trong khi t4 t" qu n xóm chiu trách nhi,m v n hành, b o dư$ng thưzng xuyên, bao g3m c sja ch+a nh©, và thu phí nư c Mô hình t4 ch c

qu n lý tr"c tuyan, ñơn gi n, rành m]ch v2 ch c năng nhi,m vƒ gi+a các c\p Tuy nhiên, h, th-ng ch‹ ñ m b o ñư.c v n hành t-t khi ho]t ñ ng ñi2u ph-i trôi ch y, nhóm ñi2u ph-i hài hoà ñư.c yêu c1u và kh năng chi tr c a các nhóm trong c ng ñ3ng, năng l"c c a các t4 t" qu n

Hmi s‡ d^ng nư€c hfp ñqng v€i doanh nghiCp tư nhân: H i sj dƒng nư c là t4 ch c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng, do ngưzi dân sj dƒng nư c thành l p H i sj dƒng nư c ký h.p ñ3ng v n hành qu n lý v i doanh nghi,p

tư doanh, công ty TNHH, công ty c4 ph1n ho•c các công ty ñ1u tư tài chính… ñ1u tư và sd h+u công trình Công ty l–p ñ•t ñ3ng h3 t4ng t]i các cƒm dân cư

và bán nư c s]ch cho H i sj dƒng nư c theo giá bán buôn và t• l, th\t thoát theo qui ñinh (thưzng không quá 20%) H i sj dƒng nư c chiu trách nhi,m ñ\u n-i ñan t•ng h dân, có th€ l–p ñ•t ñ3ng h3 h gia ñình ho•c khoán theo nhân kh•u tuỳ t•ng ñi2u ki,n cƒ th€ H i sj dƒng nư c tính toán giá nư c sao cho ñ bù chi phí v n hành, qu n lý và sja ch+a nh© trong khu v"c, sja ch+a

l n và ñ1u tư md r ng là trách nhi,m c a công ty Mô hình này có ưu ñi€m là

gi m cho c ng ñ3ng gánh n•ng ñóng góp ñ1u tư công trình và giúp cho doanh nghi,p ñ1u tư gi m chi phí v n hành

T… chgc chính trˆ xã hmi ñưfc các cơ quan chgc năng u‰ quyjn: Khi các cơ quan nhà nư c ñ]i di,n cho chính ph sd h+u các công trình dich

vƒ công ích và là ngưzi ñưa ra các quyat ñinh v2 s n xu\t kinh doanh, thì m t s- hnăc toàn b công tác qu n lý v n hành hàng ngày có th€ ñư.c u• quy2n cho m t t4 ch c kinh ta chính tri xã h i t]i ñia phương T4 ch c này sŸ chiu trách nhi,m v n hành và qu n lý công trình theo quyat ñinh c a cơ quan ch c năng nhà nư c

Hmi s‡ d^ng nư€c liên thôn: ð-i v i công trình qui mô tương ñ-i

l n, m t s- thôn b n sŸ chung nhau m t h, th-ng c\p nư c t p trung ho•c

m t ngu3n nư c; m†i thôn b n ñ2u có Nhóm sj dƒng nư c riêng, chiu trách nhi,m v n hành, b o dư$ng, thu phí nư c, ki€m soát th\t thoát, th\t thu trong ph]m vi thôn H i sj dƒng nư c liên thôn ñư.c t4 ch c như m t hi,p h i chiu trách nhi,m chung v2 các công trình ñ1u m-i c\p nư c, ngu3n nư c và giá tr1n và giá sàn nư c s]ch Mô hình t4 ch c và qu n lý H i sj dƒng nư c liên thôn tương ñ-i gi-ng mô hình Nhóm ñi2u ph-i nư c, ch‹ có m t ñi€m khác duy nh\t là các Nhóm sj dƒng nư c thôn có quy2n ñi2u ch‹nh giá nư c trong khu v"c qu n lý theo tình hình th\t thoát, th\t thu c a t•ng khu v"c M†i thôn ñ2u có ñ3ng h3 t4ng riêng Quy2n t" quyat c a Nhóm sj dƒng nư c thôn cao hơn các t4 t" qu n xóm

Hfp tác xã: ; m t s- nư c các HTX nông nghi,p, HTX ñi,n nư c, HTX ngh2 cá, HTX cha bian, HTX tiêu dùng, HTX mua bán, HTX thu• l.i… khá phát tri€n d vùng nông thôn HTX là m t mô hình qu n lý d"a vào c ng ñ3ng do s" ra ñzi và t3n t]i c a HTX cũng d"a trên nguyên t–c chung c a hình th c qu n lý d"a vào c ng ñ3ng là “ngưzi dân có cùng nhu c1u và nguy,n vnng, t" nguy,n liên kat l]i” ñ€ “ ñáp ng t-t hơn nhu c1u v2 ñzi s-ng

c a m†i thành viên”, nhi,m vƒ c\p nư c s]ch thưzng ñư.c c ng ñ3ng giao luôn cho các HTX HTX s n xu\t, HTX dich vƒ chuyên khâu hay ña ngành

thưzng t4 ch c các t4 s n xu\t và cung c\p dich vƒ theo các nhóm s n ph•m riêng T4 dich vƒ c\p nư c là m t b ph n c a HTX chiu trách nhi,m s n xu\t, v n hành và b o dư$ng h, th-ng, nhưng công tác ka toán và thu phí

nư c ñư.c kat h.p v i các dich vƒ, s n xu\t khác; ví dƒ: cán b thu thu• l.i phí, ti2n ñi,n… thì cũng thu phí nư c Bên c]nh các HTX ña ngành, cũng có nh+ng HTX c\p nư c ñư.c thành l p ch‹ riêng cho mƒc ñích c\p nư c s]ch nông thôn HTX chiu trách nhi,m t• ñ1u tư, qu n lý, v n hành và b o dư$ng, thu phí và h]ch toán kinh ta toàn b công trình Các HTX ho]t ñ ng theo nguyên t–c chung HTX t4 ch c mô hình qu n lý theo mô hình tr"c tuyan hay

mô hình ch c năng tùy theo ch c năng, nhi,m vƒ cƒ th€

1.1.4 Nhtng nhân tG Tnh hưŠng ñAn hình thgc quTn lý dva vào cmng ñqng các công trình clp nư€c t•p trung tLi nông thôn

VH XH

T nhiên Công ngh Kinh t

Chính sách, pháp lu t

ð nh m c, tiêu chu n Ngu"n l c

Nhà ñ2u tư

Khách hàng Qui trình qu'n lý

Qui trình kinh doanh

V n hành, b'o dư0ng

Chi n lư

1c T2 ch cN3i qu

i

C'i ti n T4i ư

u hoá

Qui trình

Ch c năng, nhi m v7, b3 máy t2 ch c

Mô hình c:a s phát tri;n

Các bên liên quan Môi trư<ng tác ñ3ng Môi trư<ng chính sách

VH XH

T nhiên Công ngh Kinh t

Chính sách, pháp lu t

ð nh m c, tiêu chu n Ngu"n l c

Nhà ñ2u tư

Khách hàng Qui trình qu'n lý

Qui trình kinh doanh

V n hành, b'o dư0ng

Chi n lư

1c T2 ch cN3i qu

i

C'i ti n T4i ư

u hoá

VH XH

T nhiên Công ngh Kinh t

Chính sách, pháp lu t

ð nh m c, tiêu chu n Ngu"n l c

Nhà ñ2u tư

Khách hàng Qui trình qu'n lý

Qui trình kinh doanh

V n hành, b'o dư0ng

Chi n lư

1c T2 ch cN3i qu

i

C'i ti n T4i ư

u hoá

Qui trình

Ch c năng, nhi m v7, b3 máy t2 ch c

Mô hình c:a s phát tri;n

Các bên liên quan Môi trư<ng tác ñ3ng Môi trư<ng chính sách

Qui trình

Ch c năng, nhi m v7, b3 máy t2 ch c

Mô hình c:a s phát tri;n

Mô hình c:a s phát tri;n

Các bên liên quan Môi trư<ng tác ñ3ng Môi trư<ng chính sách

Hình 1.2 Các nhân tC tác ñ ng ñ9n hình th c qu n lý [62, 28H29]

S" hình thành và t3n t]i c a m†i hình th;c qu<n lý ñư.c ñ•t trong m t môi trưzng bi tác ñ ng bdi các nhóm nhân t-: văn hoá – xã h i, kinh ta, môi trưzng t" nhiên, ñ•c ñi€m k thu t công ngh,, và chính sách c a Nhà nư c Các nhân t- tác ñ ng tr"c tiap ho•c gián tiap lên hình th c qu n lý thông qua m-i quan h, tương tác v i nhau và s" tác ñ ng c a các bên h+u quan khác như: cơ quan chính ph , nhà tài tr., t4 ch c phi chính ph (NGOs), cơ quan truy2n thông, và doanh nghi,p tư nhân Hình 1.2 tóm t–t các nhân t- tác ñ ng

và các bên liên quan c a St Gallen, 2008 [62, 28x29].

T4 ch c c ng ñ3ng bi cũng bi tác ñ ng bdi các nhân t- chung như các hình th c qu n lý khác như trên Tuy nhiên, Madeleen WegelinxSchuringa [80, 81x82] , ñã xác ñinh ñư.c cƒ th€ các nhân t- trong t•ng nhóm tác ñ ng ñan hình th;c qu<n lý d>a vào c?ng ñ@ng công trình c\p nư c t p trung nông thôn, có qui mô dư i 5.000 h dân bao g3m:

Kh năng chi tr th"c ta

H Môi trưNng t nhiên

Tr+ lư.ng ngu3n nư c

Ch\t lư.ng ngu3n nư c

ð chênh ngu3n theo mùa

Công tác b o v, môi trưzng

Công tác qu n lý ngu3n nư c ngnt

Công tác qu n lý nư c th i

Gi m thi€u yau t- r i ro do thiên tai, môi trưzng nư c

H ðPc ñiQm kS thu(t công ngh+

Công ngh, chi phí th\p ñư.c

l"a chnn

ðinh m c ñ1u tư c a chính

M c ñ dich vƒ cung c\p

Có s¯n phƒ ki,n Yêu c1u tính ñ3ng b , ph c t]p