THỰC TRẠNG NHIỄM DIOXIN TRONG MÁU VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN Ở QUÂN NHÂN LÀM VIỆC TẠI 3 SÂN BAY QUÂN SỰ VIỆT NAM

chúng tôi thực hiện đề tài “Thực trạng nhiễm dioxin trong máu xác định bằng phương pháp DR CALUX và một số yếu tố liên quan của quân nhân làm việc tại một số sân bay quân sự tại Việt Nam” nhằm 2 mục tiêu: 1. Thực trạng nhiễm dioxin trong máu ở quân nhân làm việc tại 3 sân bay quân sự Việt Nam năm 2017. 2. Xác định một số yếu tố liên quan đến nhiễm dioxin ở quân nhân làm việc tại 3 sân bay trên. DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ DANH MỤC CÁC HÌNH ĐẶT VẤN ĐỀ 1 CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN 3 1.1. Giới thiệu chung về dioxin 3 1.1.1. Khái niệm và cấu trúc dioxin 3 1.1.2. Tính chất vật lý và hoá học 4 1.1.3. Độc tính và cơ chế gây độc của dioxin 6 1.1.4. Nguồn phát thải dioxin tại Việt Nam 9 1.1.5. Các con đường phơi nhiễm dioxin và ô nhiễm dioxin trong thực phẩm 12 1.2. Các nghiên cứu nồng độ dioxin trong cơ thể con người 14 1.2.1. Các nghiên cứu trên thế giới 14 1.2.2. Các nghiên cứu tại Việt Nam 14 CHƯƠNG 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 16 2.1. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu 16 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu 16 2.1.2. Địa điểm nghiên cứu 16 2.1.3. Thời gian nghiên cứu 16 2.2. Phương pháp nghiên cứu 17 2.2.1. Thiết kế nghiên cứu 17 2.2.2. Cỡ mẫu nghiên cứu 17 2.2.3. Phương pháp chọn mẫu 17 2.2.4 Biến số, chỉ số nghiên cứu 17 2.3. Các bước tiến hành nghiên cứu 18 2.3.1. Tổ chức thu thập và vận chuyển mẫu 19 2.3.2. Kỹ thuật định lượng dioxin trong máu trong nghiên cứu 20 2.4. Phân tích số liệu 22 2.5. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu 22 2.6. Hạn chế của nghiên cứu 23 CHƯƠNG 3. DỰ KIẾN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 24 3.1. Thực trạng nhiễm dioxin trong máu xác định bằng phương pháp DR CALUX của quân nhân làm việc tại một số sân bay quân sự tại Việt Nam năm 2017. 24 3.1.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu 24 3.1.2. Thực trạng nhiễm trong máu xác định bằng phương pháp DR CALUX của đối tượng nghiên cứu. 26 3.2. Một số yếu tố liên quan đến nhiễm dioxin của quân nhân làm việc tại một số sân bay quân sự tại Việt Nam 28 3.2.1. Thói quen ăn uống của quân nhân làm việc tại một số sân bay quân sự tại Việt Nam 28 3.2.2. Mối liên quan giữa nồng độ dioxin trong máu với thói quen ăn uống và một số yếu tố liên quan khác của quân nhân làm việc tại một số sân bay quân sự tại Việt Nam. 30 TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC ……

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG

ĐỀ CƯƠNG LUẬN VĂN BÁC SĨ NỘI TRÚ

Người hướng dẫn khoa học

TS Phạm Thế Tài

Hà Nội - 2020

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

DANH MỤC CÁC HÌNH

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 3

1.1 Giới thiệu chung về dioxin 3

1.1.1 Khái niệm và cấu trúc dioxin 3

1.1.2 Tính chất vật lý và hoá học 4

1.1.3 Độc tính và cơ chế gây độc của dioxin 6

1.1.4 Nguồn phát thải dioxin tại Việt Nam 9

1.1.5 Các con đường phơi nhiễm dioxin và ô nhiễm dioxin trong thực phẩm12 1.2 Các nghiên cứu nồng độ dioxin trong cơ thể con người 14

1.2.1 Các nghiên cứu trên thế giới 14

1.2.2 Các nghiên cứu tại Việt Nam 14

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 16

2.1 Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu 16

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 16

2.1.2 Địa điểm nghiên cứu 16

2.1.3 Thời gian nghiên cứu 16

2.2 Phương pháp nghiên cứu 17

2.2.1 Thiết kế nghiên cứu 17

2.2.2 Cỡ mẫu nghiên cứu 17

2.2.3 Phương pháp chọn mẫu 17

2.2.4 Biến số, chỉ số nghiên cứu 17

2.3 Các bước tiến hành nghiên cứu 18

2.3.1 Tổ chức thu thập và vận chuyển mẫu 19

2.3.2 Kỹ thuật định lượng dioxin trong máu trong nghiên cứu 20

2.4 Phân tích số liệu 22

2.5 Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu 22

2.6 Hạn chế của nghiên cứu 23

CHƯƠNG 3 DỰ KIẾN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 24

3.1 Thực trạng nhiễm dioxin trong máu xác định bằng phương pháp DR CALUX của quân nhân làm việc tại một số sân bay quân sự tại Việt Nam năm 2017 24

3.1.1 Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu 24

3.1.2 Thực trạng nhiễm trong máu xác định bằng phương pháp DR CALUX của đối tượng nghiên cứu 26

3.2 Một số yếu tố liên quan đến nhiễm dioxin của quân nhân làm việc tại một số sân bay quân sự tại Việt Nam 28

3.2.1 Thói quen ăn uống của quân nhân làm việc tại một số sân bay quân sự tại Việt Nam 28

3.2.2 Mối liên quan giữa nồng độ dioxin trong máu với thói quen ăn uống và một số yếu tố liên quan khác của quân nhân làm việc tại một số sân bay quân sự tại Việt Nam 30

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC ………

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Phần viết tắt Phần viết đầy đủ

WHO World Health Organization

Tổ chức y tế Thế Giới PCDDs Polychlorinated dibenzo-p-dioxin

ADN Axit deoxyribonucleic

TEF Toxicity Equivalency Factor

TCVN Tiêu chuẩn Việt Nam

DANH MỤC CÁC BẢNG

1.1 Số nhóm đồng loại của các hợp chất dioxin 4 1.2 Hệ số độc tương đương của 17 đồng loại độc dioxin 7 1.3 Các nguồn phát thải dioxin trong các hoạt động thiêu đốt 9 1.4 Các nguồn phát thải dioxin trong sản xuất công nghiệp 10 3.1 Một số đặc điểm cơ bản của đối tượng nghiên cứu 21 3.2 Đặc điểm tuổi, giới của các đối tượng nghiên cứu 22 3.3 Đặc điểm sinh hoạt của đối tượng nghiên cứu theo khu

vực công tác

22

3.4 Đặc điểm hôn nhân gia đình của đối tượng nghiên cứu 22 3.5 Thời gian công tác tại sân bay của đối tượng nghiên cứu 23 3.6 Hàm lượng dioxin BEQ trong máu của các đối tượng

nghiên cứu

26

3.8 Hàm lượng BEQ trong máu theo khu vực công tác 27 3.9 Hàm lượng BEQ trong máu theo tuổi ở các khu vực công

3.12 Tần suất sử dụng thực phẩm theo nơi công tác của đối

tượng nghiên cứu

28

3.13 Trung bình số bữa ăn các loại thực phẩm trong một tuần

của đối tượng nghiên cứu theo nơi công tác

29

Bảng Tên bảng Trang

3.14 Trung bình số bữa ăn các loại thực phẩm trong một tuần

của đối tượng nghiên cứu theo nhóm tuổi

3.17 Hàm lượng BEQ trong máu theo thời gian công tác của

các đối tượng nghiên cứu

3.20 Hàm lượng BEQ trong máu theo tần suất sử dụng thực

phẩm của các nhóm tuổi nghiên cứu

31

3.21 Hàm lượng BEQ trong máu của đối tượng nghiên cứu theo

nguồn gốc thực phẩm được sử dụng

32

3.22 Tương quan giữa nồng độ dioxin trong máu với độ tuổi,

thời gian công tác của quân nhân tại 3 sân bay

32

3.23 Tương quan giữa nồng độ dioxin trong máu với khối

lượng các loại thực phẩm ăn hằng ngày

33

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

1.1 Các con đường phơi nhiễm dioxin từ môi trường và cơ

ĐẶT VẤN ĐỀ

Công ước Stockholm (2001) (một công ước quốc tế về bảo vệ sức khỏe con người và môi trường trước nguy cơ do các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy gây ra) đã liệt dioxin là một nhóm chất ô nhiễm khó phân hủy trong môi trường Nhóm hợp chất này là sản phẩm phụ từ các hoạt động sản xuất công nghiệp, đặc biệt là các hoạt động sản xuất có quá trình đốt nhiên liệu Theo Tổ chức Y tế Thế Giới (WHO) con người chủ yếu bị phơi nhiễm với dioxin qua con đường tiêu thụ thực phẩm bị nhiễm độc dioxin Nhiều nghiên cứu về tác hại của dioxin đã cho thấy các hợp chất này gây ra một số ảnh hưởng nghiêm trọng đối với môi trường và sức khỏe con người [1]

Trong chiến tranh ở Việt Nam, một lượng lớn dioxin được quân đội Mỹ phun rải xuống nhiều khu vực tại miền Nam trong suốt những năm 1962-1971 [2] Trong khoảng thời gian đó, sân bay quân sự Biên Hòa, Đà Nẵng, Phù Cát

là nơi được sử dụng làm địa điểm tập trung, lưu trữ chất diệt cỏ chứa dioxin

để chuẩn bị đi phun rải Những sân bay này đã được xác định là “điểm nóng”

về ô nhiễm dioxin tại Việt Nam do mức độ tồn lưu dioxin cao được phát hiện thấy trong các mẫu đất, trầm tích thu thập tại đây

Đã có nhiều nghiên cứu đánh giá mức phơi nhiễm dioxin của người dân sinh sống tại khu vực phun rải chất da cam và quanh các điểm nóng ô nhiễm dioxin Tuy nhiên, vẫn chưa có nghiên cứu nào xác định một cách toàn diện nồng độ dioxin và đánh giá nguy cơ phơi nhiễm với dioxin của cán bộ, chiến

sỹ, và công nhân viên quốc phòng đang sống và làm việc ở khu vực sân bay Biên Hòa, Đà Nẵng và Phù Cát

Dioxin tác động lên sức khỏe con người và liên quan đến nhiều bệnh tật Để có những giải pháp khắc phục và hạn chế tác động của dioxin lên sức khỏe con người một cách toàn diện và hiệu quả, việc định lượng nồng độ dioxin trong máu để xác định tỷ lệ đối tượng đang sinh sống và làm việc ở các

khu vực điểm nóng như sân bay Biên Hòa, Đà Nẵng, Phù Cát có nồng độ dioxin trong máu cao là rất cấp thiết Hơn nữa, đánh giá và xác định các yếu

tố nguy cơ liên quan đến phơi nhiễm dioxin là rất quan trọng giúp cho công tác dự phòng và giảm thiểu phơi nhiễm dioxin tiến hành một cách khoa học

và triệt để, góp phần bảo vệ và nâng cao sức khỏe cho cán bộ, chiến sỹ và công nhân viên quốc phòng đang công tác tại những khu vực sân bay trên

Vì vậy chúng tôi thực hiện đề tài “Thực trạng nhiễm dioxin trong máu

xác định bằng phương pháp DR CALUX và một số yếu tố liên quan của quân

nhân làm việc tại một số sân bay quân sự tại Việt Nam” nhằm 2 mục tiêu:

1 Thực trạng nhiễm dioxin trong máu ở quân nhân làm việc tại 3 sân bay quân sự Việt Nam năm 2017

2 Xác định một số yếu tố liên quan đến nhiễm dioxin ở quân nhân làm việc tại 3 sân bay trên

Chương 1 TỔNG QUAN

1.1 Giới thiệu chung về dioxin

1.1.1 Khái niệm và cấu trúc dioxin

Dioxin và các hợp chất tương tự dioxin (dioxins and related compounds – DRCs) là một nhóm bao gồm hàng trăm hợp chất hữu cơ độc hại và tồn tại bền vững trong môi trường, trong đó có 3 nhóm hợp chất là: polychlorinated dibenzo-p-dioxin (PCDDs), polychlorinated dibenzofuran (PCDFs) và các polychlorinated biphenyl đồng phẳng (PCBs) [3]

Dioxin là tên gọi chung của một nhóm các hợp chất gồm 75 đồng loại PCDDs và 135 đồng loại PCDFs, liệt kê trong bảng 1.1 [4] Các hợp chất PCDD/Fs có cấu trúc cơ bản là hai vòng thơm nối với nhau qua nguyên tử Oxy Đối với PCDDs, các vòng được nối qua hai cầu oxy trong khi các vòng thơm trong PCDFs được nối với nhau bằng một liên kết Cacbon và một cầu Oxy [4] Cấu trúc chung của hai nhóm chất được mô tả trong hình 1.1 và 1.2, trong đó có đánh số vị trí nhóm thế của nguyên tử Clo trong phân tử chất dioxin [3] Trong số hàng trăm các đồng loại đó, 17 đồng loại (7 đồng loại thuộc nhóm PCDDs và 10 đồng loại thuộc nhóm PCDFs) có các nguyên tử Clo được thế ở các vị trí 2,3,7,8 có độc tính và thường được định lượng đồng thời trong các nghiên cứu

Hình 1.1: Cấu trúc chung PCDDs Hình 1.2: Cấu trúc chung PCDFs

Bảng 1.1: Số nhóm đồng loại của các hợp chất dioxin

* Nguồn: Health Fact sheet N°225 (2010) [4]

Trong chiến dịch phun rải chất diệt cỏ giai đoạn 1962-1971 tại miền Nam Việt Nam, quân đội Hoa Kỳ đã sử dụng khoảng trên 80 triệu lít hóa chất, trong đó chất Da Cam chiếm tới 2/3 tổng số Chất Da Cam là một hỗn hợp của 2,4-dichlorophenoxyacetic acid (2,4-D) và 2,4,5-trichlorophenoxyacetic acid (2,4,5-T) Trong quá trình sản xuất chất da cam có một tạp chất được sinh ra là 2,3,7,8-tetraclorodibenzo-p-dioxin (TCDD) TCDD là đồng loại độc nhất trong

2,3,7,8-TCDD: nhiệt độ nóng chảy 305-3060C; nhiệt độ sôi 412,2℃; nhiệt độ tạo thành 750-900℃, thậm chí quá trình tạo thành dioxin còn tồn tại ngay cả ở 1200℃; dioxin bị phân hủy hoàn toàn trong khoảng nhiệt độ 1200-1400℃ hoặc cao hơn Các dioxin có áp suất bay hơi thấp [3]

Dioxin là các chất có độ phân cực rất thấp nên chúng gần như không tan trong nước Độ tan trong nước của các dioxin giảm khi khối lượng phân tử tăng Dioxin tan tốt hơn trong các dung môi hữu cơ như 1,2-dichlorobenzene, chlorobenzen, chloroform, benzen, và đặc biệt tan tốt trong dầu mỡ Đặc tính

ưa dầu (lipophilic) và kị nước (hydrophobic) của dioxin liên quan chặt chẽ với

độ bền vững của chúng trong cơ thể sống cũng như trong tự nhiên [3]

Tính chất hoá học

Dioxin rất bền vững, không bị phân huỷ bởi các axít mạnh, kiềm mạnh, các chất oxy hoá mạnh khi không có chất xúc tác ngay ở cả nhiệt độ cao Dioxin không bị thuỷ phân trong nước ở điều kiện bình thường Dioxin có nhiệt độ nóng chảy cao, các quá trình cháy tạo dioxin cũng xảy ra ở khoảng nhiệt độ khá cao Dioxin chỉ bị phân huỷ hoàn toàn ở khoảng nhiệt độ 1200 – 1400℃ hoặc cao hơn Dioxin là các hợp chất có tính ưa mỡ và kị nước, vì vậy các chất này có xu hướng liên kết với các thành phần hữu cơ trong trầm tích, đất và di chuyển vào chuỗi thức ăn do tích lũy trong các mô mỡ của các sinh vật sống [4]

Các phản ứng hóa học của dioxin được quan tâm nghiên cứu nhằm mục đích phân hủy hoàn toàn hoặc chuyển hóa dioxin thành các dẫn xuất kém độc hơn Các phản ứng này được thực hiện trong các điều kiện đặc biệt về nhiệt độ cao, chất xúc tác, các axit có tính oxi hóa mạnh, kiềm đặc, bức xạ hay vi sinh vật

Thời gian bán hủy là một thông số rất quan trọng để đánh giá độ bền vững của các hợp chất dioxin Dioxin trong các đối tượng khác nhau có thời gian bán hủy rất khác nhau như trong người khoảng 7 – 11 năm, trong các lớp

đất bề mặt và sâu hơn dưới bề mặt khoảng 9-12 năm và trong trầm tích thời gian bán hủy lên tới hàng trăm năm [6]

1.1.3 Độc tính và cơ chế gây độc của dioxin

Độc tính của dioxin

Dioxin rất độc, với liều lượng rất thấp đã gây ảnh hưởng đến sức khoẻ con người Trong đó 2,3,7,8-TCDD là chất độc nhất, nó là chất gây ung thư cho người (ung thư tổ chức phần mềm, ung thư tiền liệt tuyến, ung thư đường hô hấp như ung thư phổi, phế quản, khí quản, thanh quản), ngoài ra nó còn là tác nhân gây ra một loạt các bệnh nguy hiểm khác như bệnh sạm da, bệnh tiểu đường, bệnh đa u tủy, u lympho ác tính, bệnh thần kinh ngoại vi,…có thể dẫn đến tử vong Nguy hiểm hơn, 2,3,7,8-TCDD còn gây thiểu năng sinh dục cho

cả nam và nữ, sinh con quái thai, dị dạng [3]

Để đánh giá mức độ phơi nhiễm với các chất PCDD/Fs, khái niệm hệ số độc tương đương (Toxicity Equivalency Factor - TEF) đã được đưa ra và gán cho từng đồng loại dioxin, trong đó giá trị TEF của đồng loại độc nhất 2,3,7,8- TCDD là 1 Giá trị TEF của 17 đồng loại dioxin do WHO đề xuất được đưa ra trong bảng 1.2 Độc tính của hỗn hợp các chất Dioxin hay còn được gọi là tổng

độ độc tương đương (Toxic Equivalent - TEQ) được tính toán bằng cách lấy tổng tích số của nồng độ từng đồng loại và giá trị hệ số độc của chúng [8]

TEQ được tính theo công thức:

Bảng 1.2: Hệ số độc tương đương của 17 đồng loại độc dioxin

Cơ chế gây độc

Điều khác biệt giữa dioxin và các chất độc môi trường khác là ở chỗ dioxin có khả năng gây ảnh hưởng ngay cả ở những liều tiếp xúc rất nhỏ và ảnh hưởng có thể kéo dài từ thế hệ này sang thế hệ khác Nghiên cứu về cơ chế gây độc đã chỉ ra rằng dioxin có khả năng ảnh hưởng tới quá trình sao mã các thông tin di truyền và tổng hợp protein tại nhân tế bào Việc tổng hợp protein một cách không kiểm soát của cơ thể là nguyên nhân gây ra những tai biến về sức khỏe ví dụ như bệnh ung thư Thêm vào đó, việc gây nhiễu loạn trong quá trình sao mã cũng dẫn tới hậu quả làm thay đổi các thông tin di truyền và gây ra những đột biến về gen di truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác

Dioxin là hợp chất ưa mỡ nên khi các hợp chất này đi vào cơ thể người

sẽ tích tụ chủ yếu trong các mô mỡ Dioxin liên kết không thuận nghịch với một loại protein trong tế bào, có tên gọi Ah receptor (Ah-R: thụ thể hydrocacbon thơm) Mối liên kết này càng bền vững chứng tỏ độ độc càng cao Sau đó chúng tiếp tục liên kết với một loại protein khác, Arnt (Ah-receptor nuclear translocator: protein vận chuyển hạt nhân thụ cảm) để đi sâu vào tế bào rồi nhân tế bào và liên kết với axit deoxyribonucleic (ADN) Đây là nguyên nhân gây ra các tác động sinh học không có lợi đối với con người [7]

Hình 1.3: Cơ chế gây độc của các chất dioxin

1.1.4 Nguồn phát thải dioxin tại Việt Nam

1.1.4.1 Các hoạt động dùng nhiệt độ cao và thiêu đốt

Các quá trình nhiệt và đặc biệt là các quá trình thiêu đốt được coi là nguồn quan trọng phát thải dioxin ra môi trường Dioxin được tạo thành một cách không chủ định trong các quá trình đốt cháy không hoàn toàn nhiều đối tượng khác nhau như đốt nhiên liệu, chất thải rắn đô thị, chất thải y tế, chất thải nguy hại, bùn cống, đốt sinh khối [10]

Ngoài ra dioxin cũng được hình thành từ các quá trình đốt cháy được kiểm soát không triệt để và nhất là các quá trình không được kiểm soát như cháy rừng, cháy nhà tại các khu vực dân sinh, hiện tượng cháy tự phát và âm ỉ tại các bãi chôn lấp rác thải, Các hoạt động nhiệt và thiêu đốt có khả năng phát thải dioxin được đưa ra trong bảng 1.3 dưới đây

Bảng 1.3: Các nguồn phát thải dioxin trong các hoạt động thiêu đốt

2 Cháy từ các tai nạn Cháy rừng, cháy các khu công nghiệp, cháy

nhà dân không kiểm soát được

3 Lò hoả táng, đốt xác

sinh vật

Lò đốt cũ, không trang bị kiểm soát ô nhiễm khí thải

* Nguồn: Báo cáo ô nhiễm dioxin (2016) [3]

1.1.4.2 Hoạt động sản xuất công nghiệp

Dioxin có thể được tạo thành như là các sản phẩm phụ trong rất nhiều hoạt động sản xuất công nghiệp khác nhau, đặc biệt là các hoạt động sản xuất

sử dụng nhiệt độ cao và các hóa chất có chứa clo hữu cơ Không có một ranh giới rõ rệt để phân chia các nguồn gốc hình thành dioxin vào nhóm các hoạt động sử dụng nhiệt hay các hoạt động sản xuất Hai hoạt động này đều sinh ra

dioxin một cách không chủ định theo những cơ chế phức tạp, tuy nhiên các hoạt động sản xuất công nghiệp thường liên quan đến việc tạo thành hoặc sử dụng các hợp chất clo hữu cơ còn các hoạt động nhiệt chủ yếu liên quan đến

sự thiêu đốt không hoàn toàn các nguyên, nhiên liệu khác nhau Một số hoạt động sản xuất công nghiệp có khả năng phát thải dioxin được đưa ra trong bảng 1.4 dưới đây:

Bảng 1.4: Các nguồn phát thải dioxin trong sản xuất công nghiệp

1 Sản xuất hoá chất Sản xuất thuốc diệt cỏ (2,4-D; 2,4,5-T; ), thuốc

trừ sâu (DDT, DDE, ); các chất béo chứa clo (vinyl clorua,poly vinyl clorua, )

2 Sản xuất giấy Hóa chất tẩy trắng bột giấy chứa Clo trong cácgiai

đoạn gia nhiệt sẽ có khả năng tạo thành dioxin

3 Công nghiệp may Sử dụng dung môi hữu cơ như benzen, các chất

nhuộm cógốc clo hữu cơ

4 Công nghiệp da Sử dụng các hóa chất chứa clo trong quá trình xử lí

nguyên liệu, thuộc da, chất màu trong giai đoạn hoàn thiện sản phẩm

5 Công nghiệp gỗ Hóa chất sử dụng trong quá trình ngâm, tẩm, xử lí

nguyên liệu gỗ, dung môicó trong sơn,

6 Công nghiệp luyện

kim

Nhiệt độ cao, các ion kim loại xúc tác cho sự hìnhthành dioxin trong các hoạt động luyện kim và tái chế các kim loại và hợpkim như thép, đồng, chì, nhôm, kẽm,…

1.1.4.3 Trong chiến tranh

Tại Việt Nam, nguồn ô nhiễm dioxin chủ yếu trong các loại chất diệt cỏ được quân đội Mỹ tiến hành phun rải trong chiến tranh Việt Nam trong khoảng thời gian những năm 1962-1971 Lượng thuốc diệt cỏ sử dụng trong chiến tranh được ước tính lên đến trên 80 triệu lít thuốc diệt cỏ có chứa khoảng 360kg dioxin với thành phần chính là 2,3,7,8-TCDD - sản phẩm phụ trong quá trình sản xuất thuốc diệt cỏ chứa axit 2,4-D và 2,4,5-T Lượng dioxin hình thành từ các hoạt động công nghiệp và dân sinh tại Việt Nam nhỏ hơn nhiều so với lượng dioxin nguồn gốc chiến tranh [11]

Nơi lưu trữ chất diệt cỏ chính ở một số cảng quân sự, kho vùng chiến thuật và một số sân bay quân sự Trong số các sân bay quân sự trước đây lưu trữ, nạp tải chất diệt cỏ, tẩy rửa máy bay sau khi phun rải thì hiện nay vẫn còn tồn lưu nồng độ dioxin cao như Biên Hoà, Đà Nẵng, và Phù Cát Các khu vực

bị phun rải nặng gồm có: Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Kon Tum, Bình Phước, Bình Dương, Tây Ninh, Đồng Nai và một số khu vực xung quanh thành phố

Hồ Chí Minh [10] Hiện nay, tại các khu vực bị phun rải hàm lượng dioxin đều ở mức thấp, dưới ngưỡng nồng độ cho phép

Theo các nghiên cứu trong và ngoài nước xác định, hiện có 3 điểm nóng dioxin thuộc 3 sân bay: Đà Nẵng (thuộc thành phố Đà Nẵng), Biên Hoà (thuộc tỉnh Đồng Nai) và Phù Cát (thuộc tỉnh Bình Định) [12], [13] Do các quy trình thao tác với hoá chất tại sân bay không được thực hiện thận trọng, xảy ra tình trạng vương vãi, đổ tràn hoá chất ra nền đất Sau mỗi đợt phụ tải, các phương tiện được thau rửa dẫn đến lắng đọng dioxin trong đất với nồng

độ cao, nước mưa bào mòn và rửa trôi đất nhiễm dioxin ra các khu vực phụ cận trong và xung quanh sân bay

Theo tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 8183:2009 về ngưỡng dioxin trong đất và trầm tích, những nơi có độ ô nhiễm dioxin trong đất vượt quá 1000 ppt

và trong trầm tích vượt quá 150 ppt được coi là các điểm bị ô nhiễm dioxin

Tại các điểm nóng dioxin, hàm lượng dioxin trong đất và trầm tích có nơi cao hơn hàng trăm, hàng ngàn lần ngưỡng cho phép [10]

1.1.5 Các con đường phơi nhiễm dioxin và ô nhiễm dioxin trong thực

phẩm

Tính trung bình, trên 95% lượng dioxin xâm nhập vào cơ thể con người

từ nguồn thực phẩm, chủ yếu là các thực phẩm có nguồn gốc động vật (cá, thịt, trứng, sữa); thực phẩm có nguồn gốc thực vật (rau, quả, ngũ cốc) chỉ chiếm khoảng 2-3%; từ không khí (hít thở) chiếm 1,5-2,5%; từ đất khoảng 1%, còn từ nước thì không đáng kể (0,01%) [10]

Sơ đồ 1.1 Các con đường phơi nhiễm dioxin từ môi trường và cơ thể con người

Dioxin từ các nguồn phát thải có xu hướng lắng đọng ở lớp trầm tích sông, hồ, ao, sau đó đi vào chuỗi thức ăn Ban đầu, dioxin xâm nhập vào các loài thuỷ sinh giản đơn, sau đó đi vào cá, gia cầm, gia súc và các sản phẩm trứng sữa, và cuối cùng đi vào bữa ăn hàng ngày của con người Các động vật được nuôi ở khu vực ô nhiễm dioxin đều có nguy cơ nhiễm dioxin cao Gan, não, mô mỡ động vật là nơi tích tụ phần lớn dioxin

Nồng độ dioxin trong cá cao gấp 100.000 lần nồng độ trong nước [14] Nghiên cứu của Hatfield Consultants cho thấy nồng độ dioxin trong một số mẫu cá lấy ở các hồ trong và xung quanh Sân bay Đà Nẵng và Sân bay Biên

Hòa là rất cao [15], [16] Các động vật ăn cỏ như trâu bò, dê và các gia súc, gia cầm chăn thả tự do tại các khu vực ô nhiễm như gà vịt thường tích tụ dioxin với nồng độ cao [14], [17] Nghiên cứu năm 2003 cho thấy nồng độ dioxin trong một số mẫu thực phẩm địa phương như thịt ngan, vịt (276 ppt và

331 ppt trọng lượng ướt), thịt gà (0,031–15 ppt trọng lượng ướt) và thịt cóc là

56 ppt trọng lượng ướt trong khi tiêu chuẩn cho phép thường dưới 0,1 ppt [17] Đặc biệt nghiên cứu còn cho thấy nồng độ dioxin trong các mẫu mỡ cao hơn nhiều so với mẫu thịt; TEQ cho ngan vịt là 286–343 ppt trọng lượng ướt, trong khi trong mỡ là 536–550 ppt; đối với thịt gà thì nồng độ dioxin trong thịt là 0,35–48 ppt trọng lượng tươi còn trong mỡ gà là 0,95–74 ppt; đối với

cá thì nồng độ trong thịt cá là 0,19–66 ppt trọng lượng tươi còn trong mỡ cá là 3,2–15.349 ppt; và đối với cóc thì nồng độ trong thịt cóc là 80 ppt trọng lượng tươi và trong mỡ cóc là 111.765 ppt [17] Trong cơ thể động vật, dioxin không được chuyển hóa và thải ra ngoài trong phân hay nước tiểu mà tích tụ lại trong các mô mỡ Khi con người tiêu thụ thịt, mỡ, sữa và các sản phẩm từ thịt, sữa động vật thì sẽ bị phơi nhiễm với dioxin

Đối với những thực phẩm có nguồn gốc thực vật, phần lớn rễ các loại cây không hấp thụ dioxin trừ một số loài cây như bí ngô và cà rốt nên rau củ, quả các loại được xem là thực phẩm có nguy cơ thấp [18] Như vậy tại các điểm nóng dioxin thì cá, cua, ốc, tôm, thịt gà, vịt, ngan, trứng, sữa là những loại thực phẩm nguy cơ cao về phơi nhiễm dioxin

Dioxin tồn tại trong thành phần của thực phẩm không thể rửa sạch và loại bỏ bằng nước, việc đun sôi và nấu chín thức ăn ở 100℃ không thể làm phân huỷ dioxin do nó chỉ bị phân huỷ ở nhiệt độ rất cao (1200℃)

Khi vào cơ thể, dioxin có tính ái mỡ cao, thường tích luỹ ở tổ chức giàu

mỡ Thời gian bán thải trong cơ thể dao động tuỳ từng đồng loại Đồng loại độc nhất là TCDD có thời gian bán thải khoảng 7-10 năm [10]

1.2 Các nghiên cứu nồng độ dioxin trong cơ thể con người

1.2.1 Các nghiên cứu trên thế giới

Nhiều hoạt động sản xuất công nghiệp gây ra tình trạng ô nhiễm dioxin Chính vì vậy, ô nhiễm dioxin là vấn đề toàn cầu, và được nhiều nước quan tâm nghiên cứu, đặc biệt là các nước công nghiệp Nồng độ TCDD trong máu

ở người dân của các nước công nghiệp phát triển khoảng từ 3 đến 7 pg/g (tính theo trọng lượng mỡ, ở các nước công nghiệp kém phát triển thấp hơn giá trị này [15]

Trên thế giới đã có những nghiên cứu ảnh hưởng của dioxin lên sức khỏe con người ở những nhóm dân cư bị tai nạn phơi nhiễm với dioxin nồng

độ cao Trong những năm 1960-1970, tai nạn phơi nhiễm do sử dụng dầu ăn

bị tạp nhiễm với PCB và PCDF tại Đài Loan và Nhật Bản đã gây ra bệnh

“Yusho” và “Yuchen” tại nhóm cộng đồng dân cư các nước này Nồng độ PCB và PCDF trong máu ở những đối tượng trên ở mức rất cao [19], [20]

Năm 1976, do vụ nổ nhà máy hóa chất nên cư dân khu vực Seveso, Italy đã nhiễm TCDD ở mức rất cao Sau 20 năm xảy ra tai nạn, nồng độ TCDD và tổng độ độc TEQ trong máu ở cư dân này đã giảm đi đáng kể, tuy nhiên vẫn ở mức cao so với các nước trên thế giới với nồng độ tương ứng là

là 7.3 pg/g mỡ và 26.2 pg/g mỡ

1.2.2 Các nghiên cứu tại Việt Nam

Năm 1999, trong nghiên cứu của Schecter và cộng sự thấy nồng độ TCDD trong mẫu máu trộn (82 đối tượng) của cư dân Hà Nội khoảng 2.2 pg/g

mỡ, trong khi đó nồng độ TCDD trong mẫu máu trộn (616 đối tượng) của cư dân sinh sống ở phía nam vĩ tuyến 17 là nơi bị phun rải chất Da Cam là 13.3 pg/g mỡ [21]

Trong một nghiên cứu tại khu vực sân bay Đà Nẵng năm 2006 cho thấy nồng độ dioxin (ng/g mỡ) trong máu của công nhân làm việc ở hồ sen và phía