Đất nước ta đang bước vào thời kỳ phát triển mới, thời kỳ đẩy tới một bước công nghiệp hóa, hiện đại hóa vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng văn minh từng bước đi lên chủ nghĩa xã hội. Cơ chế quản lý kinh tế mới ở nước ta hiện nay là cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước bằng pháp luật, chính sách, kế hoạch và các công cụ khác. Từ thực tiễn đổi mới những năm qua, tại đại hội Đảng IX đã khẳng sự tất phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một tất yếu, trong đó Nhà nước đóng vai trò điều hành nền kinh tế vĩ mô (định hướng và điều tiết) nhằm phát huy vai trò tích cực, hạn chế và ngăn ngừa các mặt tiêu cực của nền kinh tế thị trường. Trong quá trình đổi mới và thực hiện việc cải cách hành chính hiện nay, cải cách là công cụ quản lý kinh tế vĩ mô được đổi mới và ngày càng hoàn thiện. Chiến lược phát triển kinh tế xã hội là định hướng cơ bản cho sự vận động của cơ chế thị trường ở nước ta. Thực tế đã chứng minh từ khi nước ta chuyển sang nền kinh tế trị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và nâng cao vai trò kinh tế của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường ở nước ta hết sức quan trọng, đặc biệt là trong những năm gần đây, sự quản lý vĩ mô của Nhà nước đã và đang tạo điều kiện cho nền kinh tế thị trường phát huy mặt tích cực và khắc phục những mặt hạn chế, đời sống của toàn thể nhân dân thực sự được cải thiện. Như vậy, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là bước ngoặt mang tính đột phá của nền kinh tế Việt Nam, cần nghiên cứu và làm rõ nội dung tính tất yếu của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay để hiểu rõ cơ sở lý luận, thực tiễn của việc phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Trang 1MỤC LỤC
MỤC LỤC 1
I MỞ ĐẦU 1
II.NỘI DUNG 2
2.1 Một số vấn đề lý luận 2
2.2 Đặc trưng của kinh tế thị trường 2
2.3 Tính tất yếu của việc chuyển đổi sang kinh tế thị trường định hưỡng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay 3
III KẾT LUẬN 12
TÀI LIỆU THAM KHẢO 14
I MỞ ĐẦU
Trang 2Đất nước ta đang bước vào thời kỳ phát triển mới, thời kỳ đẩy tới một bước công nghiệp hóa, hiện đại hóa vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng văn minh từng bước đi lên chủ nghĩa xã hội Cơ chế quản lý kinh tế mới ở nước ta hiện nay là cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước bằng pháp luật, chính sách, kế hoạch và các công cụ khác
Từ thực tiễn đổi mới những năm qua, tại đại hội Đảng IX đã khẳng sự tất phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một tất yếu, trong đó Nhà nước đóng vai trò điều hành nền kinh tế vĩ mô (định hướng và điều tiết) nhằm phát huy vai trò tích cực, hạn chế và ngăn ngừa các mặt tiêu cực của nền kinh tế thị trường Trong quá trình đổi mới và thực hiện việc cải cách hành chính hiện nay, cải cách là công cụ quản lý kinh tế vĩ mô được đổi mới và ngày càng hoàn thiện Chiến lược phát triển kinh tế xã hội là định hướng cơ bản cho
sự vận động của cơ chế thị trường ở nước ta
Thực tế đã chứng minh từ khi nước ta chuyển sang nền kinh tế trị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và nâng cao vai trò kinh tế của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường ở nước ta hết sức quan trọng, đặc biệt là trong những năm gần đây, sự quản lý vĩ mô của Nhà nước đã và đang tạo điều kiện cho nền kinh tế thị trường phát huy mặt tích cực và khắc phục những mặt hạn chế, đời sống của toàn thể nhân dân thực sự được cải thiện
Như vậy, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là bước ngoặt mang tính đột phá của nền kinh tế Việt Nam, cần nghiên cứu và làm rõ nội dung tính tất yếu của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay để hiểu rõ cơ sở lý luận, thực tiễn của việc phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
II.NỘI DUNG
Trang 32.1 Một số vấn đề lý luận
Theo giáo trình Kinh tế chính trị học Mác Lênin của Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh:
Kinh tế thị trường (KTTT) là giai đoạn phát triển cao của kinh tế hàng hóa, trong đó các yếu tố đầu vào, đầu ra đều thông qua thị trường; các chủ thể trong nền kinh tế chịu sự tác động của các quy luật của thị trường và tìm kiếm lợi ích thông qua sự điều tiết của giá cả thị trường
Cơ chế thị trường là cơ chế điều tiết nền kinh tế bằng các quy luật, các quan
hệ kinh tế của thị trường như: quy luật giá trị, quy luật lưu thông tiền tệ; quan hệ cung cầu, cạnh tranh nhằm mục tiêu lợi nhuận
2.2 Đặc trưng của kinh tế thị trường
Kinh tế thị trường được phát triển ở các loại hình khác nhau trong lịch sử phát triển, nhưng phổ biến nhất là nền kinh tế hỗn hợp và hiện nay có nhiều quốc gia trên thế giới phát triển theo mô hình này Kinh tế thị trường hỗn hợp là nền kinh tế vừa vận hành theo cơ chế thị trường, vừa chịu sự điều tiết của nhà nước
Kinh tế thị trường có bốn đặc trưng cơ bản:
- Nền kinh tế thị trường có sự điều tiết của nhà nước là nền kinh tế đa chủ thể Các chủ thể kinh tế dựa trên các chế độ sở hữu khác nha và khi tham gia hoạt động trong nền kinh tế được tự chủ sản xuất kinh doanh, hoạt động theo luật pháp
- Trong nền kinh tế thị trường có sự điều tiết của nhà nước, thị trường vừa
là căn cứ, vừa là đối tượng của mọi hoạt động sản xuất kinh doanh; tức là các hoạt động sản xuất kinh doanh phải xuất phát từ nhu cầu của thị trường và luôn hướng tới phục vụ thị trường
Trang 4- Cơ chế thị trường và giá cả là công cụ quan trọng để phân bổ các nguồn lực của nền kinh tế quốc dân
- Vai trò điều tiết của nhà nước trong nền kinh tế thị trường:
+ Định hướng, tạo môi trường, kiểm soát và điều tiết sự phát triển của nền kinh tế
+ Phân bổ các nguồn lực và phân phối lại thu nhập
+ Giải quyết các vấn đề xã hội, bảo vệ môi trường để đảm bảo sự phát triển bền vững cho nền kinh tế
2.3 Tính tất yếu của việc chuyển đổi sang kinh tế thị trường định hưỡng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
Kinh tế thị trường là mô hình kinh tế tất yếu khách quan của nền sản xuất lưu thông hàng hóa đã phát triển Nó ra đời trong tiến trình phát triển của lịch
sử, là sản phẩm của nhân loại Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là tất yếu, khách quan thể hiện ở những nội dung sau:
Một là, Nền sản xuất hàng hóa Việt Nam sau thời kỳ đổi mới đã phát triển mạnh, những yếu tố cơ bản của quan hệ thị trường được hình thành và phát triển, vì vậy tất yếu nền kinh tế thị trường xuất hiện.
Trong suốt quá trình 30 năm đổi mới, Đảng ta nhận thức ngày càng rõ, sát thực tế hơn về tính tất yếu, mục tiêu, bản chất, đặc trưng, cấu trúc, thể chế và cơ chế vận hành của nền KTTT định hướng XHCN Khi bắt đầu đổi mới, Đảng quan niệm kinh tế hàng hóa có những mặt tích cực cần vận dụng Trong quá trình đổi mới, từ thực tiễn, Đảng nhận thức rõ hơn, kinh tế hàng hóa, KTTT là phương thức, điều kiện tất yếu để xây dựng CNXH; từ chỗ áp dụng cơ chế thị trường tiến đến phát triển KTTT, đưa ra quan niệm và từng bước cụ thể hóa mô hình và thể chế KTTT định hướng XHCN
Trang 5Nhìn lại các kỳ đại hội của Đảng, kể từ Đại hội VI - Đại hội đề ra đường lối đổi mới đất nước - đã nêu rõ những sai lầm, khuyết điểm chủ quan trong đánh giá tình hình, xác định mục tiêu và bước đi; về bố trí cơ cấu kinh tế, cải tạo xã hội chủ nghĩa, xây dựng quan hệ sản xuất mới, sử dụng các thành phần kinh tế;
về cơ chế quản lý kinh tế, phân phối lưu thông Trên cơ sở đó, Đại hội VI đã đề
ra đường lối bố trí lại cơ cấu sản xuất, điều chỉnh lớn cơ cấu đầu tư; nêu quan điểm mới về xây dựng quan hệ sản xuất XHCN, sử dụng và cải tạo đúng đắn các thành phần kinh tế, đổi mới cơ chế quản lý Đại hội VI tuyên bố tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, trong đó đặc biệt nhấn mạnh phải đổi mới tư duy, trước hết là tư duy kinh tế, phải nắm vững quy luật khách quan
Kế thừa và phát triển đường lối đổi mới của Đại hội VI, Đại hội VII khẳng định phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước Cũng tại Đại hội VII, lần đầu tiên Đảng đã đưa ra khái niệm "định hướng XHCN" trong việc phát triển kinh tế
Đại hội VIII có bước phát triển mới, thể hiện ở chủ trương: "Xây dựng nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường đi đôi với tăng cường vai trò quản lý của Nhà nước theo định hướng XHCN Tăng trưởng kinh tế gắn liền với tiến bộ và công bằng xã hội, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, bảo vệ môi trường sinh thái" Đảng cũng nêu rõ: "Vận dụng các hình thức kinh tế và phương pháp quản lý nền KTTT là để sử dụng mặt tích cực của nó phục vụ mục đích xây dựng CNXH chứ không đi theo con đường tư bản chủ nghĩa"
Đến Đại hội IX, lần đầu tiên Đảng đã chính thức khẳng định nền KTTT định hướng XHCN là mô hình kinh tế tổng quát của Việt Nam trong thời kỳ quá
độ đi lên CNXH Mục đích của nền kinh tế này là phát triển lực lượng sản xuất, phát triển kinh tế để xây dựng cơ sở vật chất của CNXH, nâng cao đời sống
Trang 6nhân dân Phát triển lực lượng sản xuất hiện đại gắn với quan hệ sản xuất mới phù hợp trên cả ba mặt sở hữu, quản lý và phân phối
Đại hội X đã tiếp tục khẳng định đường lối phát triển KTTT định hướng XHCN; để đi lên CNXH, Việt Nam phải phát triển nền KTTT định hướng XHCN; đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa; xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc làm nền tảng tinh thần của xã hội; xây dựng nền dân chủ XHCN, thực hiện đại đoàn kết toàn dân tộc; xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh; bảo đảm vững chắc quốc phòng và an ninh quốc gia; chủ động
và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế
Đại hội XI tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu giữ vững định hướng XHCN của nền KTTT, và đã có những tư tưởng, quan điểm mới Đại hội nêu rõ: Nền KTTT định hướng XHCN ở Việt Nam là nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trong nền KTTT định hướng XHCN, cơ chế thị trường phải được vận dụng đầy đủ, linh hoạt để phát huy mạnh mẽ và có hiệu quả mọi nguồn lực nhằm phát triển nhanh và bền vững nền kinh tế, nâng cao đời sống của nhân dân, khuyến khích làm giàu hợp pháp đi đôi với xóa đói, giảm nghèo, tăng cường đồng thuận xã hội để thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh
Sự đổi mới đó đã từng bước hình thành và phát triển các yếu tốt cơ bản của thị trường như: giá cả hình thành theo cơ chế tự do, trên thị trường có các chủ thể tự chủ sản xuất kinh doanh theo luật pháp để tìm kiếm lợi nhuận, nền kinh tế từng bước vận hành theo các quy luật và quan hệ của kinh tế thị trường…Đó là những điều kiện, tiền đề cho sự hình thành phát triển của nền kinh tế thị trường
Trang 7Hai là, Trong lịch sử phát triển các mô hình kinh tế của nhân loại đã trải qua thì kinh tế thị trường là mô hình kinh tế có hiệu quả nhất Kinh tế thị trường
đã tạo ra năng suất lao động cao, tạo ra nguồn hàng lớn để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của tiêu dùng và sử dụng có hiệu quả nguồn lực quốc gia hơn nền kinh tế tự cung tự cấp, tập trung bao cấp.
KTTT định hướng XHCN là nền kinh tế mở phù hợp với xu thế hội nhập kinh tế quốc tế để phát triển trong thời đại ngày nay Nền KTTT định hướng XHCN thực chất là kiểu tổ chức nền kinh tế dựa trên nguyên tắc và tuân thủ những quy luật của kinh tế thị trường, tức là thể hiện đầy đủ các đặc trưng chung, cơ bản của nền KTTT như: (1) Các chủ thể KTTT tồn tại độc lập, tự do kinh doanh, tự chủ về kinh tế; (2) Các loại thị trường cơ bản và các yếu tố cơ bản của tưng loại thị trường được hình thành đồng bộ; (3) Cạnh tranh thực sự là môi trường, là động lực phát triển; (4) Giá cả được hình thành trên cơ sở quan
hệ cung – cầu; (5) Sự can thiệp của Nhà nước vào nền KTTT nhất thiết phải theo nguyên tắc thị trường, tôn trọng quy luật thị trường
Kinh tế thị trường ở Việt Nam là KTTT định hướng XHCN, do đó quá trình phát triển KTTT đồng thời cũng là quá trình tăng cường các yếu tố bảo đảm định hướng XHCN Các yếu tố định hướng XHCN mang "tính nội sinh" trong quá trình phát triển KTTT ở Việt Nam là những "dấu hiệu" hay là tiêu chí để nhận biết bản chất và phân biệt KTTT nước ta với KTTT các nước khác Tại Đại hội lần thứ VII của Đảng, vấn đề định hướng XHCN trong xây dựng nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
đã được đề cập Đại hội lần thứ VIII của Đảng đã nêu ra 6 điểm về định hướng XHCN Đại hội lần thứ X của Đảng đã phát triển quan điểm của Đại hội VIII và nêu ra 7 nội dung định hướng XHCN trong nền KTTT Đó là: (1)Thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh; (2)Giải
Trang 8phóng mạnh mẽ và không ngừng phát triển sức sản xuất, nâng cao đời sống nhân dân; (3)Đẩy mạnh xóa đói, giảm nghèo,đồng thời khuyến khích mọi người dân làm giàu chính đáng và giúp đỡ, tạo điều kiện để người khác thoát nghèo,từng bước khá giả hơn; (4)Phát triển kinh tế nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân; (5)Thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước và từng chính sách phát triển; tăng trưởng kinh tế đi đôi với phát triển văn hóa, y tế, giáo dục…giải quyết tốt các vấn đề xã hội vì mục tiêu phát triển con người; (6)Thực hiện chế độ phân phối chủ yếu theo kết quả lao động, hiệu quả kinh tế, đồng thời theo mức đóng góp vốn cùng các nguồn khác và thông qua phúc lợi xã hội; (7)Phát huy quyền làm chủ xã hội của nhân dân bảo đảm vai trò quản lý,điều tiết nền kinh tế Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng
Ba là, Phát triển kinh tế thị trường là yêu cầu của quá trình hội nhập kinh
tế quốc tế Hội nhập kinh tế quốc tế đang là xu hướng tất yếu của thời đại, thực
chất đó là sự tham gia của các quốc gia vào “sân chơi” chung của nền kinh tế thế giới đó là các nền kinh tế thị trường Với chủ trương của Đảng ta là tích cực chủ động hội nhập kinh tế thế giới thì việc phải chuyển sang nền kinh tế thị trường là tât yếu
Kinh tế thị trường được thừa nhận là thành tựu chung của nền văn minh nhân loại, không phải là cái riêng của chủ nghĩa tư bản và KTTT không đồng nhất với chủ nghĩa tư bản Đại hội VIII của Đảng (1996) đã chỉ rõ: Sản xuất hàng hóa là thành tựu của nền văn minh nhân loại, nó không đối lập với chủ nghĩa xã hội, nó cần thiết cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và cả khi chủ nghĩa xã hội đã được xây dựng Văn kiện Hội nghị lần thứ sáu, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X về tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường
Trang 9định hướng xã hội chủ nghĩa cũng đã chỉ rõ: Nền KTTT là sản phẩm của văn minh nhân loại được phát triển tới trình độ cao dưới chủ nghĩa tư bản, nhưng bản thân KTTT không đồng nghĩa với chủ nghĩa tư bản
Bốn là, Thực tiễn phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
ở nước ta từ 2001 đến nay đã đạt được nhiều thành tựu to lớn: tốc độ tăng trưởng kinh tế cao bình quân 7,26%/năm, tổng sản phẩm quốc nội, thu nhập
bình quân tăng cao… điều đó chứng tỏ nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị
trường là phù hợp với điều kiện Việt Nam trong bối cảnh thế giới mới.
Năm là, Việt Nam có tiền đề chính trị xã hội để nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phát triển Đó là sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản và sự
quản lý của Nhà nươc xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế Mặt khác, sự đồng thuận của đại đa số nhân dân trong quá trình thực hiện phát triển kinh tế đất nước để xây dựng chủ nghĩa xã hội đã tạo tiền đề vững chắc cho nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phát triển
Như vậy, lựa chọn KTTT định hướng XHCN ở Việt Nam không phải là sự gán ghép chủ quan giữa KTTT với chủ nghĩa xã hội, mà là nắm bắt và vận dụng sáng tạo xu thế khách quan của KTTT trong thời đại ngày nay, là sự kết tinh trí tuệ của toàn Đảng, toàn dân trong quá trình xây dựng đất nước
Trên cơ sở nhận thức tính quy luật phát triển của thời đại và sự đúc rút kinh nghiệm phát triển kinh tế thị trường trên thế giới, đặc biệt là từ thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam và Trung Quốc, Đảng Cộng sản Việt Nam đã đưa ra chủ trương phát triển nền KTTT định hướng XHCN Chủ trương xây dựng và phát triển KTTT định hướng XHCN thể hiện tư duy, quan niệm của Đảng ta về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
Trang 10Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là một hình thức đặc thù của kinh tế thị trường, thể hiện sâu sắc mối quan hệ giữa phát triển kinh tế thị trường với bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế Đặc trưng cơ bản nhất của kinh tế thị trường là sự tồn tại của nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, đa dạng các loại hình doanh nghiệp trong điều kiện phân công lao động xã hội ngày càng phát triển Những đặc trưng này tự nó không mang tính chất tư bản chủ nghĩa Tính chất tư bản chủ nghĩa không phải
là thuộc tính vốn có của kinh tế thị trường Tính chất của một nền kinh tế thị trường phụ thuộc vào tính chất của những bộ phận cấu thành của nó, đặc biệt là tính chất của Nhà nước và tính chất của thành phần kinh tế giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường đó Một nền kinh tế thị trường mang tính chất tư bản chủ nghĩa là do trong nền kinh tế đó các doanh nghiệp tư bản chủ nghĩa (doanh nghiệp sử dụng và bóc lột lao động làm thuê để chiếm đoạt giá trị thặng dư) tạo nên thành phần kinh tế tư bản chủ nghĩa giữ vai trò chủ đạo, chi phối nền kinh
tế, điều tiết nền kinh tế, mang tính chất tư bản chủ nghĩa, là người đại diện cho quyền và lợi ích của tư bản Khi các doanh nghiệp, thành phần kinh tế chi phối nền kinh tế là các doanh nghiệp tư bản và thành phần kinh tế tư bản chủ nghĩa, nhà nước là nhà nước tư bản chủ nghĩa thì tất yếu, nền kinh tế thị trường đó là nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa
Do tính chất và quy luật phát triển của thời đại, một nước chưa qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa có thể quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chủ nghĩa tư bản như một chế độ xã hội Nền KTTT định hướng XHCN là mô hình kinh tế để thực hiện sự quá độ này Đây là một nền KTTT với nhiều hình thức
sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, nhiều loại hình doanh nghiệp, vận động theo
cơ chế thị trường có sự quản lý, điều tiết của Nhà nước