Rèn luyện kĩ năng vẽ biểu đồ trong dạy học địa lí lớp 9 THCS

Nên các bài thực hành trong sách giáo khoakhông chỉ củng cố kiến thức cũ trong các bài học trước mà còn rèn luyện cho họcsinh kỹ năng vẽ biểu đồ Hiện nay trong chương trình đổi mới của s

Việc rèn luyện kĩ năng biểu đồ địa lí cho học sinh lớp 9 còn có khả năng bồidưỡng cho học sinh thế giới quan duy vật biện chứng, bồi dưỡng năng lực tự học,

tự nghiên cứu cho học sinh giúp cho bộ môn địa lí bớt khô cứng, đồng thời giúpngười thầy có điều kiện để phối hợp nhiều phương pháp dạy học và các hình thứcdạy học đa dạng, hiệu quả hơn, nâng cao khả năng tư duy và khả năng độc lập sángtạo của học sinh Dựa vào biểu đồ người thầy có thể nêu ra những vấn đề cho họcsinh suy nghĩ, nhận thức, phát triển tư duy địa lí và khai thác những nét đặc trưngquan trọng của địa lí

Khi rèn kĩ năng biểu đồ cho học sinh tốt thì những con số, những cột, đường,miền… không còn bị khô cứng mà trở nên sống động giúp học sinh có thể phánđoán, suy xét sự phát triển hoặc không phát triển của một ngành, một lĩnh vực địa líhoặc cả một nền kinh tế của một đất nước

Với cách biên soạn sách giáo khoa nói chung hiện nay và sách giáo khoa Địa

lí nói riêng, thì nguồn tri thức không chỉ được thể hiện ở các bài học mà còn được

“ẩn” chứa trong các bài thực hành Nên các bài thực hành trong sách giáo khoakhông chỉ củng cố kiến thức cũ trong các bài học trước mà còn rèn luyện cho họcsinh kỹ năng vẽ biểu đồ

Hiện nay trong chương trình đổi mới của sách giáo khoa Địa lí lớp 9: gồm

có 52 tiết học thì đã có 10 tiết thực hành trong đó có 6 tiết về vẽ biểu đồ và cókhoảng 13 bài tập về rèn luyện kĩ năng vẽ và nhận xét biểu đồ sau các bài học của

học sinh trong phần câu hỏi và bài tập trong sách giáo khoa Thực hành kĩ năng địa

lí trong đó có kĩ năng biểu đồ là một yêu cầu rất quan trọng của việc học tập mônĐịa lí Vì vậy, các đề kiểm tra một tiết, đề kiểm tra học kì, đều có hai phần lí thuyết

và phần thực hành Trong đó phần thực hành thường có những bài tập đặc biệt chútrọng đến phần kĩ năng địa lí mà chủ yếu là kĩ năng vẽ và nhận xét biểu đồ Thangđiểm cho phần kĩ năng thường chiếm tỉ lệ khá cao khoảng 30 – 35% tổng số điểm.Điều đó chứng tỏ rằng bộ môn Địa lí lớp 9 hiện nay không chỉ chú trọng đến việccung cấp cho học sinh những kiến thức lí thuyết mà còn giúp các em rèn luyệnnhững kĩ năng địa lí cần thiết, đặc biệt như kĩ năng vẽ biểu đồ Bởi thông qua biểu

đồ các em đã thể hiện được mối liên hệ giữa những đối tượng địa lí đã học, thấyđược tình hình, xu hướng phát triển của các đối tượng địa lí hoặc từ biểu đồ đã vẽcác em cũng có thể phân tích, nhận xét, phát hiện tìm tòi thêm nội dung kiến thứcmới trên cơ sở kiến thức của bài học

Tuy vậy, với nhiều em học sinh lớp 9 hiện nay, kĩ năng vẽ biểu đồ còn rấtyếu hoặc kĩ năng này vẫn chưa được các em coi trọng Nên để đạt được điểm tối đacủa câu hỏi phần kĩ năng này lại rất khó Nguyên nhân của tình trạng này là do hiệnnay chúng ta chưa có một tài liệu nào hướng dẫn cụ thể chi tiết về cách vẽ biểu đồcho học sinh Mặt khác, nhiều lúc học sinh cũng gặp phải trường hợp lưỡng lự khichọn loại biểu đồ thích hợp để vẽ

Muốn khắc phục tình trạng trên người giáo viên dạy Địa lí cũng như họcsinh khi học bộ môn này cần phải hiểu và nắm vững những yêu cầu cơ bản về cáchnhận dạng các loại biểu đồ, cách thể hiện biểu đồ, cách nhận xét và giải thích dựatrên biểu đồ đã vẽ

Dựa vào những kiến thức đã học từ trường sư phạm, tham khảo kinh nghiệmcủa các đồng nghiệp nơi tôi công tác cùng một số tài liệu liên quan, tôi xin mạnhdạn trình bày chuyên đề: Rèn luyện kĩ năng vẽ biểu đồ trong dạy học Địa lí lớp 9THCS Trong chuyên đề của mình tôi muốn trình bày về cách nhận dạng và cách

vẽ một số loại biểu đồ thường gặp trong bộ môn Địa lý

Vậy làm thế nào để học sinh có thể vẽ biểu một cách tốt nhất, để nâng caochất lượng giảng dạy và học tập môn Địa lí mà tiết học luôn sinh động, hấp dẫn,

học sinh luôn chủ động tìm tòi khám phá tri thức? Đó cũng chính là lí do tôi trìnhbày một số kinh nghiệm của mình về: Rèn luyện kỹ năng vẽ biểu đồ cho học sinhlớp 9 trường THCS

Qua nắm bắt tình hình và là người trực tiếp giảng dạy bộ môn Địa lí ởtrường THCS bản thân tôi nhận thấy:

a Về cơ sở vật chất

Một số trường phương tiện dạy học chưa đầy đủ, giáo cụ dạy học còn thiếu,

cơ sở vật chất chưa đảm bảo, phòng học bộ môn Địa lí một số trường chưa có Vìvậy phần nào khó khăn cho giáo viên khi lựa chọn và vận dụng các phương phápgiảng dạy tích cực

b Về phía giáo viên

Đa số giáo viên có tâm huyết với nghề nghiệp,có hiểu biết sâu sắc về bộmôn Địa lí đã sử dụng các phương pháp dạy học mới khá tốt, khêu gợi được sựsuy nghĩ, tìm tòi tự lực của học sinh, có ý thức học hỏi đồng nghiệp thông qua cáchoạt động dự giờ, rút kinh nghiệm Đặc biệt chú trọng đến đặc trưng của bộ mônĐịa lí là sử dụng bản đồ, biểu đồ để khai thác kiến thức Tuy nhiên, bên cạnh đómột số ít giáo viên chưa thực sự tìm tòi, nghiên cứu để tìm ra những phương phápcũng như bài tập hay, vì vậy đã làm cho học sinh nhàm chán trong việc tham giabồi dưởng của mình

c Về phía học sinh

Với học sinh các trường ở vùng nông thôn thì việc rèn luyện kĩ năng thựchành Địa lí cho các em trong một bài học gặp không ít khó khăn: ví dụ với mọt bàitập thực hành vẽ biểu đồ có yêu cầu phải xử lí số liệu, thì đa phần các em thực hiệnvẫn còn chậm, mất nhiều thời gian do máy tính không có, hoặc còn ít trong một lớphọc, khiến cho việc so sánh, đánh giá kết quả giữa các tổ, nhóm hoặc cá nhân vớinhau còn rất hạn chế Từ đó cũng ảnh hưởng nhiều tới thời gian hoàn thành bài tậpcủa học sinh, bởi thông thường sau khi vẽ biểu đồ, học sinh còn phải nhận xét biểu

đồ đã vẽ

Nhiều em chưa có ý thức chuẩn bị tốt các đồ dùng học tập chuẩn bị cho bàithực hành như thước kẻ, bút chì, compa, hộp màu… còn coi nhẹ yêu cầu của bàithực hành nên cũng ảnh hưởng nhiều tới các bài tập về vẽ biểu đồ như: hình vẽchưa đẹp, vẽ chưa chuẩn xác

Khi giáo viên hướng dẫn các bước tiến hành, một số học sinh vẫn chưa chịu

để ý, quan tâm dẫn đến các em lúng túng khi tiến hành các thao tác: ví dụ cách xử

lý số liệu hoặc cách chọn tỷ lệ

Thời gian một bài thực hành có 45 phút: có rất nhiều các bước cần thực hiện,nhưng quan trọng nhất là việc kiểm tra, đánh giá kết quả bài tập của học sinh Tuyvậy công việc này thường được thực hiện sau khi học sinh đã hoàn thành hết cácyêu cầu của bài tập nên giáo viên bị hạn chế rất nhiều về thời gian để sủa chữa uốnnắn cho các em nhất là học sinh yếu

Bên cạnh các bài tập thực hành vẽ biểu đồ trên lớp còn có rất nhiều các bàitập thực hành vẽ biểu đồ ở nhà, nếu không có biện pháp kiểm tra, đánh giá kịp thờithì nhiều em sẽ coi nhẹ việc thực hiện các bài tập này, hoặc có những lỗi sai sótmắc phải của học sinh mà mà giáo viên không kịp thời phát hiện ra để giúp các emsửa chữa

Kết quả khảo sát trước khi thực hiện giải pháp năm học: 2017-2018 Lớp

4 1 2,27 37 84,099C 45 15 33,33 17 37,78 9 20 2 4,44 2 4,44 41 91,11

d Nguyên nhân của thực trạng

+ Loại bài rèn kĩ năng vẽ và phân tích biểu đồ Địa lý là một dạng bài tậpkhó vì học sinh cùng một lúc phải xử lý số liệu, vẽ và rút ra nhận xét, kết luận từbảng số liệu đã vẽ để rút ra kiến thức cơ bản Trong khi đó kĩ năng của các em cònnhiều hạn chế nên các em không mấy hứng thú học tập

+ Do quan niệm sai lầm của một vài học sinh về vị trí vai trò của môn Địa lítrong nhà trường, xem đó là môn học phụ nên tham gia bồi dưởng một cách qualoa, chiếu lệ, tham gia bồi dưởng cho có nên không chú trọng quan tâm đến việc tự

+ Cơ sở vật chất, phương tiện dạy học, phòng học bộ môn của nhà trườngcòn thiếu đặc biệt là lược đồ, biểu đồ Địa lý nên giáo viên và học sinh còn gặpnhiều khó khăn trong việc bồi dưởng của giáo viên.

+ Mặc dầu trường đóng trên địa bàn thuận lợi, trình độ dân trí cao, hoạt độngkinh tế chủ yếu là sản xuất nông nghiệp nên phần lớn phụ huynh ít quan tâm đếnviệc học tập của con cái mà chủ yếu giao khoán phó mặc cho giáo viên bồi dưởng,nhà trường

2.2 PHƯƠNG PHÁP ĐỂ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG BIỂU ĐỒ ĐỊA LÍ CHO HỌC SINH LỚP 9 TRƯỜNG THCS

2.2.1 PHƯƠNG PHÁP CHUNG

-Muốn rèn luyện kĩ năng biểu đồ Địa lí cho học sinh lớp 9 trường THCS thìviệc đầu tiên phải rèn cho hoc sinh kĩ năng đọc, hiểu biểu đồ, kĩ năng vẽ biểu đồ,

kĩ năng nhận xét, giải thích biểu đồ

-Kĩ năng biểu đồ xuất phát từ tri thức vì vậy việc dạy tri thức tối thiểu vềbiểu đồ là rất cần thiết

-Tri thức biểu đồ giúp các em giải mã được các hình vẽ như đường, cột, tròn,đường biểu diễn ….hoặc những con số khô cứng trong biểu đồ trở nên sống động

và có ý nghĩa Đồng thời giúp các em xác lập được mối quan hệ giữa các con số,các đường, các cột… trong biểu đồ Từ đó phát hiện ra các kiến thức địa lý mới ẩnchứa trong biểu đồ Tất nhiên ở đây chỉ có những tri thức biểu đồ là chưa đủ màcần phải có cả những tri thức địa lý khác

2.2.2 PHƯƠNG PHÁP CỤ THỂ

Mỗi loại biểu đồ lại có thể được dùng để biểu hiện nhiều chủ đề khác nhau, vìvậy, khi vẽ biểu đồ, việc đầu tiên là phải đọc kĩ đề bài để tìm hiểu chủ đề định thểhiện trên biểu đồ (thể hiện động thái phát triển, so sánh tương quan độ lớn hay thểhiện cơ cấu), sau đó căn cứ vào chủ đề đã được xác định để lựa chọn loại biểu đồthích hợp nhất :

2.2.2.1 BIẺU ĐỒ ĐƯỜNG BIỂU DIỄN

Loại biểu đồ này thường được sử dụng để thể hiện tiến trình, động thái pháttriển của một hiện tượng qua thời gian

Bước 1: Kẻ hệ trục tọa độ, chia tỉ lệ ở hai trục cho cân đối và chính xác.

+ Trục tung thể hiện đơn vị của các đại lượng, có mốc ghi cao hơn giá trịcao nhất trong bảng số liệu Phải ghi rõ danh số (nghìn tấn, sản lượng, tỉ lệ )

+ Trục hoành thể hiện năm và chia mốc thời gian tương ứng với mốc thờigian ghi trong bảng số liệu

Bước 2: Xác định tỉ lệ thích hợp ở cả hai trục, chú ý tương quan giữa độ cao

của trục đứng và độ dài của trục ngang sao cho biểu đồ đảm bảo được tính trựcquan và mĩ thuật

Bước 3: Căn cứ vào các số liệu của đề bài và tỉ lệ đã xác định để tính toán và

đánh dấu tọa độ của các điểm mốc trên 2 trục Khi đánh dấu các năm trên trụcngang cần chú ý đến tỉ lệ Thời điểm năm đầu tiên nằm dưới chân trục đứng

Bước 4: Hoàn thiện biểu đồ (ghi số liệu vào biểu đồ, chú giải, ghi tên biểu

Bước 5: Nhận xét, phân tích hoặc giải thích

+ Giải thích: Kết hợp với kiến thức đã học, giải thích những ý nghĩa và

nhận xét (Quan sát biểu đồ, lấy ví dụ)

* VÍ DỤ MINH HỌA :

Ví dụ: Bài 10: THỰC HÀNH

Vẽ và phân tích biểu đồ về sự thay đổi cơ cấu diện tích gieo trồng phân theo các loại cây, sự tăng trưởng đàn gia súc, gia cầm.

Bài tập 2: Vẽ biểu đồ thể hiện sự tăng trưởng (%) đàn gia súc, gia cầm qua các năm

Bước 1: Kẻ 2 trục tọa độ Ox và Oy vuông góc với nhau Trục Ox (trục

ngang) thể hiện các mốc thời gian (các năm ) Trục Oy (trục đứng) thể hiện các sốliệu về chỉ số tăng trưởng ( % )

Lưu ý: Trong bài này giáo viên lưu ý học sinh lấy gốc của hệ trục tọa độ là

100%

Khoảng cách các năm phải đều, đúng

Mỗi năm có thể kẻ một đường chì mờ thẳng lên để dễ dàng đánh dấu số liệu nhưtrong bảng đã cho

Bước 2: Chia thang giá trị: Trong biểu đồ, khoảng cách năm là bằng nhau

Chú ý chia khoảng cách cho tương ứng với khoảng cách giữa các năm

Bước 3: Tiến hành vẽ (Mỗi năm có thể vẽ bằng 1 màu mực khác nhau hoặc

khác nhau bằng nét đứt quảng)

Bước 4: Tên biểu đồ.

Chú giải: riêng thành bảng chú giải, cũng có thể ghi trực tiếp vào biểu đồ

Bước 5: Quan sát biểu đồ kết hợp bảng số liệu để nhận xét:

Nhận xét tổng quát chỉ số của vật nuôi nào tăng, giảm bao nhiêu trong từnggiai đoạn Giai đoạn nào nhanh nhất hoạc chậm nhất Trong cả thời kì tăng haygiảm Giải thích tại sao

Ở đây học sinh cần giải thích đàn gia cầm và đàn lợn tăng nhanh nhất vì đây

là nguồn cung cấp thịt chủ yếu Do nhu cầu thịt trứng tăng nhanh Giải quyết tốtnguồn thức ăn cho chăn nuôi Hình thức chăn nuôi đa dạng, chăn nuôi theo hìnhthức công nghiệp ở hộ gia đình

Đàn bò tăng nhẹ, đàn trâu không tăng (học sinh cần đưa ra số liệu dẫnchứng) Chủ yếu nhờ cơ giới hóa trong nông nghiệp nên nhu cầu sức kéo của trâu,

bò trong nông nghiệp đã giảm xuống Song đàn bò đã được chú ý chăn nuôi đểcung cấp thịt và sữa

* Dấu hiệu nhận biết :

- Đề bài muốn thể hiện sự hơn kém, nhiều ít, hoặc muốn so sánh các yếu tố

Thường dựa vào các gợi ý trong đề bài như: số lượng, sản lượng, so sánh, …

- Đề bài chỉ yêu cầu so sánh các yếu tố trong 1 năm nên trục ngang thay vì

đơn vị là “năm” thì được thay thế là “các vùng”, “các nước”, “các loại sản phẩm”,

…

- Đơn vị có dấu: “/” như: kg/người, tấn/ha, USD/người, người/km2,…

Bước 1: Kẻ hệ trục tọa độ vuông góc cho cân đối giữa hai trục.

+ Trục tung thể hiện đơn vị của các đại lượng, có mốc ghi cao hơn giá trịcao nhất trong bảng số liệu Ghi rõ đơn vị (nghìn tấn, tỉ đồng ) và phải cách đềunhau.

+ Trục hoành thể hiện các năm hoặc đối tượng khác: khoảng thời gian giữacác năm phải lưu ý để xem coi là chia đều hay không đều

Bước 2: Xác định tỉ lệ thích hợp ở cả hai trục, chú ý tương quan giữa độ cao

của trục đứng và độ dài của trục ngang sao cho biểu đồ đảm bảo được tính trựcquan và thẫm mỹ

Bước 3: Vẽ theo đúng trình tự bài cho, không được tự ý sắp xếp từ thấp tới

cao hoặc ngược lại, trừ khi bài có yêu cầu sắp xếp lại

Bước 4: Hoàn thiện biểu đồ: ghi các số liệu tương ứng vào các cột, vẽ ký

hiệu và lập bản chú giải, ghi tên biểu đồ

Lưu ý: Trong biểu đồ các cột chỉ khác nhau về độ cao còn bề ngang của cáccột phải bằng nhau

Bước 5: Nhận xét và phân tích hoặc giải thích theo yêu cầu của đề bài.

* VÍ DỤ MINH HỌA :

* Biểu đồ cột đơn

Ví dụ: Dựa vào bảng số liệu sau, hãy vẽ biểu đồ cột thể hiện diện tích nuôi trồng

thủy sản ở các tỉnh, thành phố của vùng Duyên hải Nam Trung Bộ năm 2002 vànêu nhận xét

QuảngNgãi

BìnhĐịnh

PhúYên

KhánhHòa

NinhThuận

BìnhThuậnDiện tích

(nghìn

Bước 1: Khi học sinh làm bài tập này giáo viên lưu ý học sinh:

+ Cần dựa vào bảng số liệu đã cho, xem số liệu thấp nhất là bao nhiêu? ( 0,8 nghìnha); cao nhất là bao nhiêu? ( 6,0 nghìn ha)  Như vậy học sinh có thể chia cột đơn

vị từ 0  6 nghìn ha

Bước 2: Tiến hành vẽ.

+ Trục dọc sẽ thể hiện đơn vị nghìn ha trục ngang là tên các tỉnh, thàn phố

+ Mỗi tỉnh, thành phố sẽ dựng được một cột theo số liệu đã cho

Biểu đồ: Diện tích nuôi trồng thủy sản ở các tỉnh, thành phố của vùng Duyên

hải Nam Trung Bộ năm 2002

Bước 3: Nhận xét Sau khi vẽ xong học sinh phải biết nhận xét tỉnh, thành phố nào

có diện tích nuôi trồng thủy sản nhiều nhất, ít nhất hơn hoặc kém nhau bao nhiêu

Lưu ý : Trong quá trình vẽ biểu đồ cột đơn không cần bảng chú giải

* Biểu đồ thanh ngang

Ví dụ: Độ che phủ rừng của các tỉnh ở Tây Nguyên năm 2003

Ở bài này Gv hướng dẫn học sinh vẽ biểu đồ thanh ngang

Bước 1:

+ Cần dựa vào bảng số liệu đã cho, xem số liệu thấp nhất là bao nhiêu? ( 49,2 %);cao nhất là bao nhiêu? ( 64%)  Như vậy học sinh có thể chia cột đơn vị từ 0 - 70

%

+ Trục dọc sẽ thể hiện các tỉnh trục ngang là %

Bước 2: Chia giá trị của 2 cột sao cho phù hợp với bảng số liệu

Bước 3: Tiến hành vẽ biểu đồ dưới sự hướng dẫn của Gv

Bước 4: Sau khi vẽ xong nhận xét.

Lưu ý: Biểu đồ thanh ngang này thì không cần bảng chú giải.

Bước 1: Đọc kỹ yêu cầu của đề bài để chọn biểu đồ thích hợp Từ bảng số liệu tuyệt

đối chuyển sang bảng số liệu tương đối

Sản lượng cá biển khai thác của vùng

Tổng sản lượng cá biển khai thác của cả nướcTương tự đối với cá nuôi và tôm nuôi

Sau khi tính toán ta được bảng số liệu mới

Sản lượng (%) Đồng bằng sông Cửu Long Đồng bằng sông Hồng Cả nước