Dạy học tác phẩm “lão hạc” của nam cao (ngữ văn 8 – tập 1) theo hướng rèn luyện kĩ năng đọc – hiểu cho học sinh

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAMĐộc lập – Tự do – Hạnh phúc SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM: DẠY HỌC TÁC PHẨM “LÃO HẠC” CỦA NAM CAO THEO HƯỚNG RÈN LUYỆN NĂNG LỰC ĐỌC – HIỂU CHO HỌC SINH Quảng

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:

DẠY HỌC TÁC PHẨM “LÃO HẠC” CỦA NAM CAO

THEO HƯỚNG RÈN LUYỆN NĂNG LỰC ĐỌC – HIỂU

CHO HỌC SINH

Quảng Bình, tháng 5 năm 2020.

DẠY HỌC TÁC PHẨM “LÃO HẠC” CỦA NAM CAO

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:

DẠY HỌC TÁC PHẨM “LÃO HẠC” CỦA NAM CAO

THEO HƯỚNG RÈN LUYỆN NĂNG LỰC ĐỌC – HIỂU

CHO HỌC SINH

Họ và tên: Nguyễn Thị Hà ( B)

Chức vụ: Giáo viên Đơn vị công tác: Trường THCS Liên Thủy

Quảng Bình, tháng 5 năm 2020.

1 PHẦN MỞ ĐẦU

1.1 Lý do chọn đề tài

Văn chương là nghệ thuật của cái đẹp, dùng ngôn từ làm chất liệu để xây dựnghình tượng, phản ánh và biểu hiện đời sống Dạy học văn phải hướng học sinh đếnkhả năng giải mã những tín hiệu thẩm mĩ, phát hiện thông điệp mà tác giả gửi gắmqua tác phẩm bằng chính năng lực của bản thân, chứ không phải dựa vào những kiếngiải, thẩm bình của sách tham khảo hay giáo viên Vì vậy, trong những năm gần đây,vấn đề đổi mới dạy học văn đặt ra, trở thành một vấn đề thời sự được quan tâm Làmthế nào để dạy học văn thực sự tác động đến cảm xúc của học sinh, khơi dậy trong các

em niềm đam mê, hứng thú học tập; làm thế nào để phát huy tối đa tính tích cực, chủđộng, sáng tạo của các em trong những giờ học Văn; làm thế nào để bồi dưỡng chocác em năng lực tự học, tự nghiên cứu, biết phát hiện giá trị văn chương để hướng tớiChân, Thiện, Mĩ, làm phong phú thêm đời sống tư tưởng, tình cảm của bản thân và có

kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn…đó luôn là những nỗi trăn trở lớn

Dạy văn trong nhà trường phổ thông chủ yếu là dạy tác phẩm văn thơ Dạy tác

phẩm văn chương như một phương tiện, một cách thức để đạt đến một mục đích lớnhơn là phát triển năng lực thẩm mĩ của học sinh, hình thành ở các em cách cảm, cáchnghĩ mang đậm tính sáng tạo, tính cá nhân Dạy học Văn nói chung và dạy học vănbản nói riêng hướng đến ba mục tiêu chính:

1 Hình thành và phát triển ở học sinh các năng lực: năng lực giao tiếp ngôn

ngữ ở tất cả các hình thức: đọc, viết, nói và nghe, trong đó bao gồm cả năng lực tìmkiếm và xử lí thông tin; năng lực tiếp nhận văn bản, cảm thụ thẩm mỹ; năng lực tưduy, đặc biệt là tư duy suy luận, phản biện, biết đánh giá tính hợp lí và ý nghĩa củanhững thông tin và ý tưởng được tiếp nhận; năng lực tưởng tượng và sáng tạo, sự tựtin, năng lực tự lập, năng lực hợp tác và tinh thần cộng đồng…

2 Hình thành và phát triển phương pháp học tập, nhất là phương pháp tự học

để có thể tự học suốt đời và biết ứng dụng những kiến thức và kĩ năng học được vàocuộc sống Nhờ được trang bị kiến thức, kĩ năng và có kinh nghiệm đọc nhiều kiểu

văn bản (VB) khác nhau trong nhà trường, khi trưởng thành, HS có thể tự đọc sách đểkhông ngừng nâng cao vốn tri thức và văn hóa cần thiết cho cuộc sống và công việc.

3 Bồi dưỡng tâm hồn và phát triển nhân cách HS Thông qua việc giảng dạy

tác phẩm, giáo viên có thể khơi dậy ở học sinh tình yêu đối với cái đẹp, lòng nhân ái,khát khao lí tưởng cũng như những hiểu biết về thế giới, về xã hội và nhất là về conngười, sự đồng cảm, sẻ chia, biết vươn đến những giá trị Chân, Thiện, Mĩ của đờisống

4 Trang bị những kiến thức phổ thông, cơ bản, hiện đại, có tính hệ thống về

ngôn ngữ và văn học phù hợp với trình độ phát triển của lứa tuổi và yêu cầu của đấtnước

Rèn luyện kĩ năng, năng lực là mục tiêu quan trọng và đặc thù của môn

Ngữ văn và đó là mục tiêu “mở đường” cho các mục tiêu khác Học sinh phải

có kĩ năng và hứng thú đọc thì qua hoạt động đọc đó, văn học mới thật sự có tác độngđối với người học Và ngược lại, văn học thông qua những áng văn đặc sắc về tưtưởng, tình cảm và nghệ thuật ngôn từ sẽ tác động tích cực đến hứng thú đọc sách củahọc sinh, sau đọc là viết và thảo luận, trao đổi với nhau, nhờ đó các kĩ năng giao tiếpđược rèn luyện và cũng nhờ đó mà các mục tiêu khác của môn Ngữ văn mới đạt được

Thực tế, trong những năm qua, nhiều phương pháp đổi mới dạy học đã được ápdụng và có những tín hiệu khả quan Vai trò tích cực, chủ động của học sinh đã phầnnào được phát huy Thế nhưng, giờ học văn vẫn nặng về trang bị cho các em nhữngkiến thức theo “Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng”, hướng vào các yêucầu cần đạt về nội dung, nghệ thuật, ý nghĩa văn bản Dạy học văn nặng về về trang bịkiến thức hơn là yêu cầu rèn kĩ năng, năng lực nhất là tư duy sáng tạo, tự học, tựnghiên cứu, năng lực thực hành và giải quyết vấn đề cuộc sống

Khái niệm đọc - hiểu đã trở nên quen thuộc đối với giáo viên dạy Ngữ Văn ởnhà trường những năm gần đây Hiện nay, hầu như mọi người đều thay từ “giảngvăn”, “phân tích” bằng từ “đọc - hiểu” Tuy vậy, hiểu một cách thấu đáo về khái niệm

“đọc - hiểu”, nhất là khi sử dụng khái niệm này trong lĩnh vực dạy học chưa phải aicũng hiểu đầy đủ.

Trong thực tế, sử dụng phương pháp đọc – hiểu và việc hướng tới rèn luyệnnăng lực đọc hiểu trong giờ học văn bản mới chỉ dừng lại ở nhận thức là chính -PGS.TS Đỗ Ngọc Thống nhận xét: “Tư tưởng và phương pháp đọc – hiểu nhìn chungmới dừng lại ở nhận thức là chính Trong thực tế dạy học tư tưởng đó chưa được hiệnthực hóa một cách toàn diện, đồng bộ và hiệu quả” Mong muốn những kinh nghiệmcủa bản thân trong thiết kế quy trình dạy học tác phẩm “Lão Hạc” của Nam Cao theohướng rèn luyện kĩ năng đọc hiểu cho học sinh sẽ góp phần xây dựng và nâng caochất lượng của việc đổi mới dạy học tác phẩm nói riêng và dạy học Văn nói chung, tôi

đã chọn đề tài : Dạy học tác phẩm “Lão Hạc” của Nam Cao (Ngữ văn 8 – Tập 1)

theo hướng rèn luyện kĩ năng đọc – hiểu cho học sinh

1.2.Điểm mới của đề tài

Vấn đề đổi mới dạy học văn đã được đặt ra nhiều năm nay Đặc biệt, trong thờigian gần đây, dạy học theo hướng đọc hiểu lại được quan tâm Xây dựng một chươngtrình giảng dạy hợp lí và ứng dụng phương pháp đọc hiểu trong dạy học tác phẩm vănchương đang được đặt ra Có nhiều bài viết có sự đầu tư trong nghiên cứu vấn đề sử

dụng phương pháp đọc – hiểu trong dạy học tác phẩm như: “Câu hỏi hướng dẫn học

sinh đọc hiểu văn bản” của Nguyễn Thị Hồng Nam, Đọc hiểu văn bản là thế nào? Và Đọc hiểu văn bản - một khâu đột phá trong nội dung và phương pháp dạy văn hiện

nay của Trần Đình Sử,

Đây là những bài viết có sự phân tích khá sâu về vấn đề sử dụng phương phápđọc – hiểu trong dạy học tác phẩm Tuy nhiên, những bài viết đó chưa làm nổi bậtcách thức tổ chức triển khai, xây dựng quy trình, thiết kế bài dạy cụ thể theo phươngpháp rèn luyện kĩ năng đọc – hiểu cho học sinh trong dạy học tác phẩm ở chươngtrình THCS

Trên cơ sở tiếp thu những ưu điểm của các tài liệu nói trên và kinh nghiệm củabản thân qua quá trình áp dụng thực tiễn giảng dạy, đề tài này sẽ đi sâu vào cách thiết

kế quy trình dạy học tác phẩm “Lão Hạc” của Nam Cao theo hướng rèn luyện kĩ năngđọc – hiểu cho học sinh.

1.3 Phạm vi áp dụng đề tài

Đề tài có thể áp dụng cho tất cả các giáo viên dạy môn Ngữ văn ở trường THCS

Trong phạm vi của đề tài nghiên cứu này, chúng tôi trao đổi kinh nghiệm dạy học

tác phẩm “Lão Hạc” của Nam Cao (Ngữ văn 8 – Tập 1) theo hướng rèn luyện kĩ năng đọc – hiểu cho học sinh.

2 NỘI DUNG

2.1 Thực trạng của đề tài nghiên cứu

Thực tế, trong những năm qua, nhiều phương pháp đổi mới dạy học đã được ápdụng và có những tín hiệu khả quan Vai trò tích cực, chủ động của học sinh đã phầnnào được phát huy Thế nhưng, giờ học văn vẫn nặng về trang bị cho các em nhữngkiến thức theo “Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng”, hướng vào các yêucầu cần đạt về nội dung, nghệ thuật, ý nghĩa văn bản Dạy học văn nặng về về trang bịkiến thức hơn là yêu cầu rèn kĩ năng, năng lực nhất là tư duy sáng tạo, tự học, tựnghiên cứu, năng lực thực hành và giải quyết vấn đề cuộc sống

Khái niệm đọc - hiểu đã trở nên quen thuộc đối với giáo viên dạy Ngữ Văn ởnhà trường những năm gần đây Hiện nay, hầu như mọi người đều thay từ “giảngvăn”, “phân tích” bằng từ “đọc - hiểu” Tuy vậy, hiểu một cách thấu đáo về khái niệm

“đọc - hiểu”, nhất là khi sử dụng khái niệm này trong lĩnh vực dạy học chưa phải aicũng hiểu đầy đủ

Đối với kiểu dạy học văn bản, việc dạy học còn đối mặt với một số vấn đề sau:

Về phía giáo viên: GV đã cố gắng theo hướng đổi mới nhưng việc thực hiện

chưa hoàn toàn, chưa triệt để Quá trình phân tích tác phẩm gắn liền với quá trình giáoviên và học sinh cùng đọc tác phẩm Trong thực tế, do hạn chế thời gian nên một sốgiáo viên chỉ chú trọng phân tích tác phẩm không đầu tư thời gian đúng mức cho việcđọc, làm giảm hiệu quả thẩm mĩ cũng như hiệu quả giáo dục của việc dạy học văn.Học sinh cũng chưa được chú trọng đến năng lực đọc – hiểu, giờ học còn hướng nhiềuđến mục tiêu kiến thức hơn là rèn luyện kĩ năng tự đọc, tự nghiên cứu cho học sinh.Việc đọc văn để hiểu văn còn mang tính hình thức, chưa tác động được vào cảm xúc

và tư duy chủ động của người học Dạy học văn bản chưa tạo được môi trường tương

tác tích cực giữa thầy và trò (do điều kiện dạy học, do thái độ học sinh, do hạn chếthời gian,…)

Về phía học sinh: Một bộ phận lớn học sinh chưa có đam mê, hứng thú với học

Văn Thực trạng đó không chỉ do chương trình, sách giáo khoa hay giáo viên mà còn

do chính bản thân học sinh đã thay đổi rất nhiều về tâm sinh lý và quan niệm sống.Hiện nay, trên sách báo, internet, bên cạnh những tác phẩm tinh hoa, xuất hiện đầyrẫy văn học thứ cấp Đồng thời, thời đại công nghệ thông tin làm văn hóa đọc mất dần

vị trí của nó so với văn hóa nghe nhìn Học sinh chưa chủ động, tích cực trong học tập

như mong đợi, chỉ một số là thể hiện được tính chủ động Mặt khác, bản thân học sinhkhông coi trọng môn văn, các em chủ yếu soạn bài theo câu hỏi phần đọc hiểu mộtcách qua loa Theo tìm hiểu ở lớp, một số em soạn bài mà không đọc văn bản, chỉtham khảo câu trả lời ở những quyển sách học tốt, một số em đọc lướt qua văn bản.Các em không xem trọng việc hiểu văn bản mà chỉ chú trọng học thuộc những giá trịvăn bản sau khi học xong ở lớp để phục vụ cho việc kiểm tra, thi cử

Thực trạng dạy học phân môn ngữ văn lớp 8 ở đơn vị mà tôi giảng dạy thể hiệnqua khảo sát của học sinh trước khi áp dụng đề tài như sau: Với đề bài kiểm tra 15phút: Đọc truyện ngắn “ Lão Hạc”, em thấy Lão Hạc có phẩm chất, tính cách và sốphận như thế nào?

Kết quả như sau:

Khối

lớp

Tổng sốhọc sinh

KẾT QUẢ XẾP LOẠI

SL % SL % SL % SL % SL %8A 44 4 9,1 6 13,6 19 43,2 15 34,1 0 0

mạnh dạn áp dụng đề tài “Dạy học tác phẩm “Lão Hạc” của Nam Cao theo hướng

rèn luyện kĩ năng đọc – hiểu cho học sinh

Kĩ năng đọc – hiểu chưa được chú trọng đúng mức trong việc dạy học văn ởnhà trường nhằm tích cực hóa hoạt động học sinh, khơi dậy hứng thú học văn và rènluyện cho các em năng lực tự học, tự nghiên cứu Các em chưa có kĩ năng đọc văn, tựmình hiểu văn và chủ động phát hiện, nắm bắt những thông tin, tầng nghĩa, giá trị tưtưởng mà nhà văn gửi gắm trong tác phẩm Trong khi đó, văn học vốn là một bộ mônnghệ thuật có những đặc trưng riêng, muốn hiểu văn phải bắt đầu từ việc đọc văn đểcảm văn, nắm bắt được những giá trị của tác phẩm, bồi dưỡng phong phú thêm đờisống tư tưởng, tình cảm và phát triển nhân cách cho chủ thể người học Dạy học vănchính là dạy đọc văn, dạy năng lực hiểu văn của chủ thể học sinh.

2.2 Giải pháp

Dạy đọc hiểu tác phẩm trong nhà trường là trang bị cho học sinh cách thức tiếpcận tác phẩm văn chương, hình thành cho học sinh phương pháp đọc, kĩ năng đọc,năng lực đọc để học sinh có thể đọc và cảm nhận bất cứ văn bản nào, có thể tự học,học suốt đời

Hoạt động đọc hiểu đòi hỏi người học phải rèn luyện kĩ năng và hình thành chomình năng lực đọc hiểu: đọc đúng, đọc hay, đọc diễn cảm và hiểu cặn kẽ những thôngđiệp gửi gắm trong tác phẩm và biến nó thành những giá trị vận dụng trong đời sống.Trong dạy học tác phẩm văn chương, đọc hiểu không dừng lại ở phương pháp dạy học

mà nó còn là hoạt động mang tính nội dung Dạy Văn không chỉ là dạy kiến thức, khảnăng cảm thụ văn chương mà còn dạy năng lực sáng tạo, tự học, tự nghiên cứu và vậndụng

Các bước chuẩn bị cho dạy đọc hiểu:

- Xác định thể loại và đặc trưng thể loại

- Xác định bố cục

- Định hướng, xác định cảm hứng chung cho việc phân tích

Trong giờ dạy học đọc hiểu, học sinh là trung tâm của hoạt động học Giáo viên

có thể phối hợp các biện pháp dạy học tích cực, hiện đại và biện pháp khơi gợi đểhướng dẫn học sinh đọc – hiểu theo các cấp độ:

BẢNG PHÂN LOẠI HOẠT ĐỘNG VÀ NĂNG LỰC ĐỌC –

1 Đọc và tái

hiện

- Ghi nhớ và tái hiện lại kiếnthức có sẵn trong sách giáokhoa hoặc kiến thức đã học, đãbiết

- Tóm tắt được nội dung vănbản

- Thường được sử dụng trongphần đọc – hiểu chú thích đểnắm những nét chính về cuộcđời tác giả, xuất xứ, hoàn cảnh

ra đời của tác phẩm

- Cho HS đọc phần chú thích *sau mỗi văn bản trong sáchgiáo khoa

- Yêu cầu học sinh:

bộ thế giới hình tượng của tácphẩm như một chính thể

- Nhận thức bằng trực cảmnhưng đóng vai trò chỉ đạo,định hướng cho những bướcđọc – hiểu tiếp theo

- Gọi HS đọc văn bản (đọcdiễn cảm, đọc theo từng phầnhoặc đọc phân vai…) và gợi

mở qua các câu hỏi:

 Cảm nhận ban đầu (chung)về ?

 Ấn tượng của em về ?

 Đọc tác phẩm này, em cócảm giác như thế nào?

3 Đọc và tìm

tòi, phát hiện

- Đọc bám sát văn bản, chỉ ra

bố cục của văn bản, ý chínhcủa mỗi đoạn

- Đọc và phát hiên được nhữngtín hiệu thẩm mĩ trong vănbản, phát hiện cái hay, cái đẹpcủa văn bản

ở ngôn ngữ, kết cấu, ngôi kể,không gian, thời gian, hìnhtượng nghệ thuật, biện pháp tutừ

- Cho học sinh đọc văn bản(đọc thầm, đọc nhanh ) vàhướng dẫn học sinh phát hiệnqua các dạng câu hỏi gợi mở:

 Tìm những chi tiết, hìnhảnh ?

 Phát hiện biện pháp nghệthuật ?

 Nhận xét về ?

- Giúp học sinh khám phá vẻ - Tổ chức cho HS tự đọc

- Đặt ra tình huống mới cóvấn đề, kích thích sự sáng tạo,

tư duy của học sinh để giảiquyêt vấn đề bằng một phươngthức, có lời giải mới

nhanh, đọc thầm và hoạt độngnhóm để phân tích

- Giáo viên sử dụng các dạngcâu hỏi:

- Tạo trường liên tưởng phongphú để trí tưởng tượng các emphát huy, nhập hồn vào tácphẩm

- Tổ chức cho HS tự đọc lướttheo nhân vật, chủ đề hay kếtcấu… và hoạt động nhóm:

So sánh (đối chiếu) A với B?

 A, B: các yếu tố nội dung,nghệ thuật trong cùng mộttác phẩm hoặc trong các tácphẩm khác nhau

 gợi em liên tưởng đếnhình ảnh, chi tiết, nhân vật,câu thơ nào đã học?

6 Đọc và

khái quát,

tổng hợp

- Học sinh tự bộc lộ nhữngcảm nhận, những kiến giải củabản thân, tự khái quát, tổnghợp những kết quả phát hiện,phân tích

- Thể hiện sự chuyển hóa củavăn bản vào sự tiếp nhận tinhthần của người đọc

- Thường được sử dụng ở phầntổng kết

- Tổ chức cho HS tự quan sátvăn bản và tổng kết được:

 Đặc sắc nghệ thuật, ý nghĩa

tư tưởng của tác phẩm?

 Nhận định, đánh giá kháiquát ?

- Phát triển trường hiểu biết vàvận dụng sáng tạo trong thựctiễn

2.2.1 Xác định mục tiêu bài dạy theo định hướng đề tài

Về kiến thức, giáo viên hướng dẫn học sinh đọc để tìm tòi, hiểu được:

- Tình cảnh khốn cùng, nhân cách cao quý, tâm hồn đáng trân trọng của ngườinông dân qua hình tượng nhân vật lão Hạc

- Lòng nhân đạo sâu sắc của nhà văn Nam Cao trước số phận đáng thương củangười nông dân cùng khổ

- Thấy được nghệ thuật viết truyện bậc thầy, tài năng nghệ thuật xuất sắc củanhà văn Nam Cao trong việc xây dựng tình huống truyện, miêu tả, kể truyện, khắc

hoạ hình tượng nhân vật trong truyện ngắn Lão Hạc.

Về kỹ năng, học sinh có các kĩ năng:

- Đọc diễn cảm, hiểu, tóm tắt được tác phẩm truyện viết theo khuynh hướnghiện thực

- Vận dụng kiến thức về sự kết hợp các phương thức biểu đạt trong văn bản tự

sự để phân tích tác phẩm tự sự viết theo khuynh hướng hiện thực

- Hình thành phương pháp đọc để có thể đọc hiểu các tác phẩm cùng thể loại

Về thái độ:

- Biết cảm thông, chia sẻ với nỗi khổ đau, số phận của con người

- Biết trân trọng những giá trị cuộc sống, giá trị con người

2.2.2 Tổ chức dạy học trên lớp

* Dự kiến thời gian lên lớp:

- Tiết 1:

+ Hướng dẫn học sinh tìm hiểu phần tiểu dẫn sách giáo khoa, giáo viên lưu ý về

cuộc đời, sự nghiệp và phong cách nghệ thuật (đặc điểm truyện ngắn) của Nam Cao.+ Hướng dẫn học sinh đọc diễn cảm văn bản, yêu cầu HS chia bố cục, tìm hiểunguồn cảm hứng sáng tác trong tác phẩm và trình bày cảm nhận chung

+ Hướng dẫn học sinh đọc hiểu văn bản tìm hiểu tình cảnh của lão Hạc trong đoạntrích

- Tiết 2: