Một số giải pháp nâng cao hiệu quả của hình thức dạy học theo nhóm cho học sinh lớp 3

Trong dạy học, việc áp dụng phương pháp tổ chức cho học sinh hoạt động theo nhóm là hình thức đặt học sinh vào môi trường học tập tích cực, giúp các em rèn luyện và phát triển kỹ năng là

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn sáng kiến:

Ngày nay, đất nước ta đang trên con đường hội nhập và phát triển Để thực hiện sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước trong bối cảnh hội nhập quốc tế, cần có nguồn nhân lực có trình độ học vấn rộng, năng động, sáng tạo, có kĩ năng giải quyết những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống, sẵn sàng gánh vác trách nhiệm để làm việc có hiệu quả trong môi trường biến đổi không ngừng Những phẩm chất đó không phải là những phẩm chất có sẵn ở mỗi con người mà phải được hình thành và phát triển trong quá trình giáo dục Ngành giáo dục phải không ngừng đổi mới một cách toàn diện cả về nội dung, chương trình, sách giáo khoa và phương pháp dạy học để đào tạo những thế hệ con người đủ trí tuệ, năng lực và phẩm chất cần thiết, đáp ứng với nhu cầu của xã hội Trong nhà trường, hoạt động dạy học có vai trò rất lớn đến chất lượng học tập của học sinh Phương pháp dạy học của giáo viên là công cụ hữu hiệu nhất

để việc dạy học đạt được mục tiêu đã định

Phương pháp dạy học có ảnh hưởng trực tiếp sâu sắc đến tâm hồn, tình cảm, lý trí, nghị lực và kĩ năng của học sinh Phương pháp dạy học tốt sẽ cho ra những sản phẩm tốt; phương pháp dạy học chưa tốt sẽ là một trong những nguyên nhân tạo ra những thế hệ con người thụ động, thiếu sáng tạo, thiếu tự tin trong cuộc sống, trong học tập và trong công việc Vì vậy, mỗi giáo viên cần tích cực đổi mới phương pháp dạy học, áp dụng những phương pháp dạy học và kỹ thuật dạy học tích cực để giúp học sinh trở nên tích cực, chủ động, sáng tạo, biết cách tự học và trau dồi năng lực, kỹ năng cần thiết cho bản thân

Trong dạy học, việc áp dụng phương pháp tổ chức cho học sinh hoạt động theo nhóm là hình thức đặt học sinh vào môi trường học tập tích cực, giúp các

em rèn luyện và phát triển kỹ năng làm việc, kỹ năng giao tiếp, phát huy tinh thần trách nhiệm của cá nhân đối với nhóm và lớp học sinh, góp phần vào việc giáo dục toàn diện học sinh Chính vì vậy mà tôi chọn cho mình sáng kiến:

"Một số giải pháp nâng cao hiệu quả của hình thức dạy học theo nhóm cho học sinh lớp 3"

2 Điểm mới của sáng kiến:

Qua việc giảng dạy, tôi nhận thấy rằng đối với học sinh lớp 3 việc áp dụng phương pháp tổ chức cho học sinh hoạt động theo nhóm là một việc làm không

dễ Do vậy đối với từng lớp, giáo viên cần lựa chọn mục tiêu trọng tâm của môn học phù hợp với lứa tuổi để học sinh tiếp thu bài một cách vững chắc Sáng kiến của tôi đã đề ra một số giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả của phương pháp dạy học theo nhóm cho học sinh lớp 3, qua đó góp phần chuyển hóa trong đội ngũ giáo viên từ tri thức thành ý thức, kỹ năng dạy học theo nhóm, góp phần nâng cao chất lượng học tập của học sinh, đáp ứng với yêu cầu ngày càng cao của xã hội Đây chính là yêu cầu có tính quyết định trong việc dạy học theo nhóm cho suốt quá trình học tập của học sinh

B PHẦN NỘI DUNG

1 Thực trạng của dạy học hợp tác theo nhóm hiện nay

1.1 Ưu điểm:

- Được sự quan tâm, chỉ đạo sâu sát của các cấp lãnh đạo về công tác đổi mới phương pháp dạy học

- Giáo viên đã có kiến thức và một số kỹ năng để tiến hành dạy học theo nhóm

- Đa số giáo viên tích cực tiếp cận cái mới, có tinh thần cầu tiến, vận dụng những tiến bộ trong nghiên cứu sư phạm vào công tác giảng dạy của mình

- Về cơ bản, giáo viên biết sử dụng phương pháp dạy học theo nhóm phù hợp với yêu cầu, nhiệm vụ và nội dung bài học Giáo viên bước đầu biết lựa chọn hình thức và cơ cấu nhóm tương đối phù hợp Trước khi lên lớp, giáo viên

đã chuẩn bị tốt dụng cụ học tập cho học sinh làm việc theo nhóm

- 100% học sinh đi học đúng độ tuổi, năng lực tương đối đồng đều Đa số các em ngoan, chăm học, có ý thức vươn lên trong học tập

- Học sinh bước đầu đã có những kỹ năng làm việc theo nhóm Các em biết gia nhập vào nhóm, bước đầu biết bày tỏ quan điểm, ý kiến của mình và biết trình bày kết quả làm việc chung của cả nhóm

- Học sinh có ý thức thi đua trong học tập, xây dựng nhóm học tập để hoàn thành tốt nhiệm vụ

1.2 Tồn tại:

- Vẫn còn giáo viên ngại đổi mới, còn trung thành với phương pháp dạy học cũ do áp lực về chỉ tiêu chất lượng học sinh Họ chưa tin tưởng vào hiệu quả của phương pháp dạy học theo nhóm, cho rằng tổ chức như vậy làm cho tiết học lộn xộn, mất trật tự

- Sau khi các nhóm thảo luận, giáo viên ít quan tâm đến việc chốt lại những kiến thức, kết luận chung nên học sinh không biết ý kiến nào là phù hợp

- Việc dạy học nhóm chưa được sử dụng đồng đều ở tất cả các môn học Thói quen dạy chay, không làm chủ thiết bị, không bao quát đối tượng học sinh,

bỏ rơi học sinh còn hạn chế, chỉ chú trọng truyền đạt kiến thức, không chú trọng rèn kỹ năng ứng dụng của giáo viên cũng là những rào cản trong việc đổi mới phương pháp dạy học

- Một số giáo viên chưa nghiên cứu kĩ bài dạy trước khi lên lớp, nên còn lúng túng trong việc lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp Nhiệm vụ giao cho nhóm còn đơn giản, ít phương án trả lời, không cần huy động nhiều kinh nghiệm

cá nhân Vì vậy làm cho học sinh không cảm thấy hứng thú với hoạt động nhóm

- Một số học sinh tính tự giác chưa cao, chưa có thói quen học hợp tác, chưa tích cực trong hoạt động học

- Những học sinh còn hạn chế thường hay ỷ lại vì đã có những em khá giỏi làm việc và báo cáo kết quả

1.3 Nguyên nhân:

- Với thời gian 40 phút/tiết là một trở ngại lớn cho dạy học theo nhóm.

- Chương trình dạy học còn nặng nề, dẫn đến quá tải đối với học sinh và giáo viên Vì vậy việc đổi mới phương pháp dạy học, áp dụng các kỹ thuật dạy học tích cực vào các tiết dạy vẫn là một thách thức đối với giáo viên

- Do chưa hiểu đúng bản chất, tính đa mục đích của dạy học theo nhóm

Vì vậy vẫn còn giáo viên chưa chú trọng giáo dục cho học sinh những kĩ năng

xã hội quan trọng khi làm việc nhóm như: kĩ năng lắng nghe tích cực, kĩ năng chia sẻ, đặt câu hỏi, ra quyết định, … Trong khi triển khai, giáo viên đã “hành chính hóa” nhóm trưởng và thư ký là những em học khá, nhanh nhẹn hơn, cho nên không có cơ hội cho những em khác trong nhóm được hưởng những ích lợi của làm việc nhóm

2 Một số giải pháp nâng cao hiệu quả của hình thức dạy học theo nhóm cho học sinh lớp 3

Sau khi đã dành nhiều thời gian tìm hiểu tình hình dạy- học của giáo viên

và học sinh trong trường, trong khối, những nguyên nhân khách quan và chủ quan dẫn đến tình trạng giáo viên và học sinh chưa đạt hiệu quả cao khi tổ chức dạy học theo nhóm, trong những năm học vừa qua, tôi đã áp dụng các giải pháp

cơ bản như sau:

Giải pháp thứ nhất: Giáo viên phải nắm vững quan điểm dạy học lấy học sinh làm nhân vật trung tâm

Giáo viên phải tìm hiểu, học tập để quán triệt một cách sâu sắc, đầy đủ về quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm Trong quá trình lên lớp, giáo viên luôn đặt học sinh vào trung tâm của quá trình dạy học, tạo cơ hội đến mức tối đa để học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập thông qua các hoạt động trên lớp

Giáo viên phải đổi mới hoạt động dạy của mình trên lớp Vai trò của giáo viên chuyển đổi từ giảng giải, truyền thụ kiến thức sang tổ chức, hướng dẫn học

sinh hoạt động học tập Giáo viên cần tập trung nghiên cứu nội dung bài học trong sách giáo khoa để chuẩn bị đồ dùng dạy học, dự kiến các tình huống sư phạm có thể xảy ra, những lỗi sai mà học sinh thường mắc phải,… để tiết học đạt hiệu quả cao nhất

Giáo viên cần tạo ra một môi trường học tập cởi mở, tích cực để khuyến khích học sinh tự tìm tòi, suy nghĩ và chủ động nắm bắt kiến thức mới; hướng dẫn, hỗ trợ đến từng học sinh, nhóm học sinh khi cần thiết; tạo cơ hội cho học sinh trải nghiệm, vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học vào thực tế cuộc sống

Giải pháp thứ hai: Bố trí nhóm học tập phù hợp

Để tiết dạy có sử dụng phương pháp dạy học nhóm đạt hiệu quả cao, giáo viên cần sắp xếp bàn ghế học sinh phù hợp, khắc phục những khó khăn về không gian lớp học, tạo không gian tốt nhất cho hoạt động nhóm

Ở lớp tôi, ngay từ đầu năm học, tôi đã bố trí bàn ghế học sinh như sau:

Với sĩ số 21 em và loại bàn 2 chỗ ngồi, tôi bố trí cho các em ngồi theo nhóm 4 đến 5 em (4 nhóm 4 và 1 nhóm 5) Trong quá trình dạy, tôi thường áp dụng phương pháp dạy học theo nhóm nên thường xuyên thay đổi vị trí ngồi học của học sinh do sử dụng các cách chia nhóm khác nhau.Vì vậy, qua quá trình theo dõi, tôi nhận thấy học sinh hứng thú với học tập hơn, hoạt bát hơn

Giải pháp thứ ba: Đổi mới hoạt động học của học sinh

Trước đây, học sinh nghe giáo viên giảng bài và lĩnh hội kiến thức theo lối một chiều Để đáp ứng với yêu cầu giáo dục trong tình hình mới, giáo viên cần phải đổi mới cách tổ chức hoạt động học cho học sinh nhằm phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của các em Dựa trên kiến thức và kinh nghiệm cá nhân, học sinh chủ động thực hiện nhiệm vụ học tập bằng các việc làm cụ thể theo sự hướng dẫn của giáo viên để tự lĩnh hội những kiến thức mới Chẳng hạn, dựa trên hiểu biết về cách thực hiện chia số có hai chữ số cho số có một chữ số

mà các em đã học, học sinh có thể trao đổi với bạn cùng bàn về cách thực hiện phép chia số có ba chữ số cho số có một chữ số

Trước khi tham gia hoạt động nhóm, học sinh phải làm việc cá nhân để tự lĩnh hội kiến thức mới, chuẩn bị cho hoạt động nhóm Trong quá trình làm việc

cá nhân, nếu gặp khó khăn, học sinh có thể hỏi bạn ngồi cùng bàn hoặc hỏi các bạn trong nhóm Nếu nhóm không giải quyết được thì có thể nhờ nhóm khác hoặc giáo viên hỗ trợ Kết quả của hoạt động cá nhân là sản phẩm của từng cá nhân để giáo viên có thể kiểm soát, đánh giá Hoạt động theo nhóm nhằm giúp học sinh thu thập ý kiến và phát huy sự sáng tạo, có sự chuẩn bị và phân chia công việc rõ ràng Giáo viên cần giúp học sinh hiểu được trách nhiệm của mình trong nhóm, tránh hiện tượng ỷ lại hoặc làm thay

Giải pháp thứ tư: Lựa chọn phương pháp dạy học

Giáo viên căn cứ vào đặc điểm của dạy học hợp tác để lựa chọn phương pháp dạy học cho phù hợp, không lạm dụng phương pháp dạy học theo nhóm,

áp dụng một cách quá máy móc, mang tính hình thức Mỗi phương pháp dạy học

có một thế mạnh riêng Giáo viên cần kết hợp hài hòa các phương pháp dạy học, không quá chú trọng phương pháp nào mà phải tùy từng trường hợp để sử dụng cho phù hợp

Những bài học hoặc nhiệm vụ có thể thực hiện theo nhóm khi nhiệm vụ

đó có tính chất tương đối khó hoặc rất khó, cần huy động kinh nghiệm của nhiều học sinh, cần chia sẻ nhiệm vụ cho một số học sinh hoặc cần có ý kiến tranh

luận, thảo luận để thống nhất Với nội dung đơn giản, dễ dàng thì tổ chức học theo nhóm sẽ lãng phí thời gian và không có hiệu quả

Ví dụ: Bài “So sánh Dấu chấm” (Luyện từ và câu lớp 3)

Bài tập 2 với yêu cầu tìm những âm thanh được so sánh với nhau trong những câu thơ, câu văn cho trước, giáo viên cho học sinh hoạt động nhóm để giải quyết vì đây là bài tập khó

Với yêu cầu của bài tập 3: Chép lại đoạn văn và điền dấu chấm vào

những chỗ thích hợp, giáo viên chỉ cần cho học sinh hoạt động cá nhân, sau đó

hoạt động cả lớp để chữa bài vì những câu văn trong đoạn đơn giản, học sinh dễ

dàng xác định được chỗ đặt dấu chấm nếu đã nắm vững mẫu câu Ai làm gì?

Giải pháp thứ năm: Đảm bảo các bước tổ chức hoạt động nhóm

Giáo viên cần đảm bảo trình tự các bước của phương pháp dạy học theo nhóm Sử dụng bất kỳ một phương pháp dạy học nào, giáo viên cũng cần lưu ý đến quy trình thực hiện Việc đảm bảo quy trình thể hiện tính khoa học trong tổ chức dạy học và tạo thói quen cho học sinh làm việc khoa học

Bước 1: Giáo viên nêu vấn đề giúp học sinh nắm được nhiệm vụ cần giải quyết.

Bước 2: Chia nhóm

Giáo viên dựa vào đặc điểm tình hình học sinh và nội dung tính chất của nhiệm vụ để chọn cách chia nhóm cho phù hợp Có nhiều cách chia nhóm: nhóm theo đếm số, nhóm theo biểu tượng, nhóm theo trình độ, nhóm theo sở thích, nhóm tương trợ…Giáo viên cần linh hoạt trong việc chia nhóm

- Khi nhiệm vụ không khác nhau, ít có chênh lệch về độ khó thì chia nhóm ngẫu nhiên Ví dụ: chia nhóm khi thảo luận cách tính phép chia 72 : 3 = ?; chia nhóm để tự kiểm tra bài cho nhau hoặc giúp nhau học thuộc bảng nhân,vv

- Khi nội dung có sự phân hóa về độ khó, dễ thì nên chia nhóm cùng trình độ

Ví dụ: Khi dạy bài Tính giá trị của biểu thức (Toán 3- Trang 81), với bài tập 3:

Có 240 quyển sách xếp đều vào 2 tủ, mỗi tủ có 4 ngăn Hỏi mỗi ngăn có bao nhiêu quyển sách, biết rằng mỗi ngăn có số sách như nhau?

Giáo viên cho học sinh chia nhóm cùng trình độ để thảo luận cách giải Với nhóm yếu, giáo viên gợi ý tương đối cụ thể: Đọc đề 2 lần, xác định cái đã cho, cái phải tìm; vẽ hình mô tả nội dung bài toán, hướng dẫn suy nghĩ: Muốn biết mỗi ngăn có bao nhiêu quyển sách, ta cần biết gì? Muốn biết số sách trong mỗi tủ, ta làm thế nào?

Với nhóm trung bình, giáo viên có thể giúp học sinh vẽ sơ đồ tóm tắt nội dung bài toán rồi để học sinh tự làm mà không gợi ý gì nữa

Với nhóm học sinh khá, học sinh phải tự giải, không cần sự giúp đỡ của giáo viên

Với nhóm học sinh giỏi, học sinh phải tự giải bài toán và phải suy nghĩ giải cách khác (Tính số ngăn cả hai tủ rồi tính số sách trong mỗi ngăn hoặc viết thành biểu thức 240 : ( 2 x 4) rồi tính giá trị của biểu thức đó)

Bước 3: Giao nhiệm vụ cho các nhóm

Giáo viên có thể giao cho mỗi nhóm một nhiệm vụ riêng biệt hoặc tất cả các nhóm cùng thực hiện một nhiệm vụ Điều quan trọng là giáo viên phải cho tất cả các thành viên nắm rõ nhiệm vụ của nhóm và của bản thân Có như thế từng thành viên trong nhóm mới phát huy hết năng lực của mình Giáo viên có thể giao nhiệm vụ cho từng nhóm công khai trước lớp hoặc dùng phiếu giao việc

Bước 4: Hướng dẫn các nhóm thực hiện nhiệm vụ

Khi bắt đầu làm việc, nhóm trưởng phải phân công công việc cho các thành viên trong nhóm Sau đó cá nhân làm việc độc lập rồi từng em đưa ra ý kiến để thảo luận trong nhóm Nhóm trưởng, thư ký, người trình bày kết quả làm việc nhóm cần được luân phiên để tạo điều kiện cho tất cả học sinh được rèn kỹ năng Để đảm bảo được hoạt động chung của nhóm, học sinh làm nhóm trưởng phải có kĩ năng điều hành nhóm, giải quyết được những vấn đề nảy sinh trong

quá trình hoạt động nhóm Thời gian đầu, tôi thường giao cho những em khá, giỏi làm nhóm trưởng Khi các em đã quen với cách thức làm việc theo nhóm và hiểu được nhiệm vụ của nhóm trưởng, tôi bắt đầu yêu cầu các nhóm bầu nhóm trưởng luân phiên

Bước 5: Tổ chức thảo luận chung

Đầu tiên, giáo viên cần nêu lại vấn đề để cả lớp tập trung lắng nghe Để bước này có hiệu quả, trong quá trình dạy học, giáo viên cần rèn cho học sinh kỹ thuật lắng nghe tích cực, đưa ra nhận xét cụ thể hoặc ý kiến bổ sung cho nội dung nhóm bạn vừa trình bày Giáo viên từng bước tập cho học sinh đặt vấn đề, nêu câu hỏi tạo tình huống phản biện, giúp các em phát triển những kỹ năng giao tiếp, hợp tác, giải quyết vấn đề

Bước 6: Chốt lại các kiến thức cơ bản

Giáo viên cần dự kiến trước các hướng trả lời của học sinh để có thể chuẩn bị sẵn các phương án xử lí, điều chỉnh kịp thời Chẳng hạn: chuẩn bị câu hỏi gợi mở để làm rõ vấn đề; liên hệ thực tế giúp học sinh hiểu rõ vấn đề và cũng giúp học sinh có khả năng vận dụng kiến thức vào cuộc sống

Sau đó, giáo viên cần chốt lại các kiến thức cơ bản cho học sinh nắm, nhưng không giảng lại toàn bộ những vấn đề học sinh đã trình bày để tránh mất thời gian

Tôi luôn khuyến khích học sinh sáng tạo, linh động trong trình bày sản phẩm của nhóm mình Sau mỗi nhiệm vụ, các em có thể trưng bày sản phẩm của nhóm để các nhóm khác tham quan, học tập Có thể sử dụng kết quả làm việc nhóm của học sinh để hệ thống thành bài học nếu sản phẩm đạt yêu cầu Điều này giúp học sinh thêm tự tin với hoạt động nhóm và cũng giảm được sự can thiệp không cần thiết của giáo viên trong quá trình học của học sinh

Giáo viên cần nhận xét quá trình làm việc của các nhóm một cách cụ thể, dựa vào các tiêu chí:

- Sự phân công công việc trong nhóm

- Tinh thần, thái độ làm việc của các thành viên trong quá trình thảo luận.

- Kết quả thực hiện nhiệm vụ được giao

- Kĩ năng trình bày kết quả làm việc và giải thích chất vấn trước lớp Việc nhận xét quá trình làm việc của nhóm giúp các em tích lũy kinh nghiệm cho hoạt động nhóm lần sau Giáo viên cần khen ngợi, động viên những nhóm làm việc hiệu quả, những học sinh biết lắng nghe và đưa ra những câu hỏi thắc mắc phù hợp

Giải pháp thứ sáu: Sử dụng các kĩ thuật dạy học

Giáo viên phải nghiên cứu kĩ mục tiêu, nội dung bài học để xác định các

kĩ thuật dạy học sử dụng phối hợp trong hoạt động nhóm Thực tế, trong các giờ lên lớp, khi sử dung phương pháp dạy học theo nhóm, chúng tôi thường sử dụng kết hợp với các kĩ thuật dạy học khác như: Kĩ thuật khăn trải bàn, Bàn tay nặn bột, Sơ đồ tư duy,…vào hoạt động nhóm nhằm tạo điều kiện cho học sinh phát huy hết khả năng tư duy, sáng tạo của mình trong học tập

Ví dụ: Khi dạy bài “Cá” (Tự nhiên và xã hội lớp 3), tôi đã sử dụng kĩ thuật

Sơ đồ tư duy trong tổ chức hoạt động nhóm Để tìm hiểu về các loài cá, tôi đã hướng dẫn các nhóm học sinh lập sơ đồ tư duy với từ khóa trung tâm là “Cá”

Từ đó, gợi ý để học sinh có thể triển khai các ý tưởng cần tìm hiểu về chủ đề

“Cá” như: Đặc điểm, Cách chế biến, Nơi sống, Phân loại, Tác dụng,…

…

Cá

Ích lợi

Cách chế biến

Nơi sống

Các loại cá

Đặc điểm

…

…

…

…

…

…