HỘI NHẬP KHU vực của các nước MERCOSUR từ 1991 đến 2016

Trong khi đó, với vị thế là một quốc gia đang phát triển tích cực tham gia vào các tiến trình hội nhập toàn cầu và khu vực, việc nghiên cứu sâu về trường hợp của khối Thị trường Chung Na

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của GS.TS Nguyễn Thiết Sơn Các số liệu trong luận án là trung thực Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác

Tác giả luận án

Nguyễn Văn Đáp

Thứ nữa, tôi xin trân trọng cám ơn các thầy cô và đồng nghiệp ở Trường Đại học Khoa Xã hội và Nhân văn nói chung, Khoa Quốc tế học nói riêng vì đã tạo điều kiện cũng như ủng hộ tôi trong việc theo học chương trình nghiên cứu sinh Đây thực sự là những trải nghiệm quý giá đối với tôi

Cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng, tôi xin được gửi lời cảm

ơn sâu sắc nhất đến các thành viên trong gia đình tôi Nếu không có những sự ủng hộ to lớn về mọi mặt của người thân thì tôi đã không thể hoàn thành được luận án này

Tuy có nhiều cố gắng, nhưng trong luận án sẽ vẫn không tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong các thầy cô, các chuyên gia, những người quan tâm đến đề tài, đồng nghiệp, gia đình và bạn bè tiếp tục có những ý kiến đóng góp, giúp đỡ để đề tài được hoàn thiện hơn

Một lần nữa tôi xin chân thành cảm ơn!

….…, ngày tháng … năm …

Tác giả luận án

Nguyễn Văn Đáp

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT 3

DANH MỤC CÁC HÌNH, BẢNG, BIỂU 5

MỞ ĐẦU 6

1.1 Lý do chọn đề tài 6

1.2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 8

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

1.4 Phương pháp nghiên cứu 9

1.5 Các đóng góp mới và ý nghĩa của luận án 11

1.6 Kết cấu luận án 11

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ HỘI NHẬP KHU VỰC CỦA CÁC NƯỚC MERCOSUR 13

1.1 Nghiên cứu về cơ sở và nội dung hội nhập của các nước MERCOSUR 13

1.1.1 Phân tích tiền đề, bối cảnh hội nhập 13

1.1.2 Phân tích và so sánh mô hình hội nhập 16

1.1.3 Tiến trình và lĩnh vực hội nhập 17

1.2 Nghiên cứu về tác động của hội nhập MERCOSUR 20

1.2.1 Đối với khối và các nước thành viên 20

1.2.2 Đối với các bên liên quan khác 22

1.3 Nghiên cứu về xu hướng của MERCOSUR 25

1.3.1 Các thuận lợi và khó khăn 25

1.3.2 Các triển vọng lâu dài 27

1.4 Một số đánh giá chung 28

CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HỘI NHẬP KHU VỰC CỦA CÁC NƯỚC MERCOSUR ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED 2.1 Cơ sở lý luận về hội nhập khu vực 30

2.1.1 Hội nhập khu vực và lý thuyết hội nhập khu vực 30

2.1.2 Các yếu tố của hội nhập khu vực 37

2.2 Cơ sở thực tiễn về hội nhập khu vực của các nước MERCOSUR 49

2.2.1 Thực tiễn hội nhập khu vực và thế giới trước năm 1991 49

2.2.2 Sự chuyển biến và nhu cầu hội nhập mới của các nước MERCOSUR 57

Tiểu kết 69

CHƯƠNG 3 THỰC TIỄN HỘI NHẬP KHU VỰC CỦA CÁC NƯỚC

MERCOSUR TỪ 1991 ĐẾN 2016 70

3.1 Các giai đoạn và các vấn đề chung của tiến trình hội nhập 70

3.1.1 Các giai đoạn hội nhập 70

3.1.2 Các vấn đề chung 72

3.2 Thể chế hóa hội nhập nội khối MERCOSUR 74

3.2.1 Thực tiễn triển khai 74

3.2.2 Kết quả đạt được và hạn chế 79

3.3 Hội nhập kinh tế nội khối 81

3.3.1 Thực tiễn triển khai 81

3.3.2 Kết quả đạt được và hạn chế 84

3.4 Quan hệ thương mại ngoại khối 92

3.4.1 Thực tiễn triển khai 92

3.4.2 Kết quả đạt được và hạn chế 98

3.5 Các vấn đề hội nhập khác 101

3.5.1 Thực tiễn triển khai 101

3.5.2 Kết quả đạt được và hạn chế 109

Tiểu kết 112

CHƯƠNG 4 TÁC ĐỘNG VÀ XU HƯỚNG HỘI NHẬP KHU VỰC CỦA CÁC NƯỚC MERCOSUR 113

4.1 Tác động của hội nhập khu vực của các nước MERCOSUR 113

4.1.1 Tác động tới các nước thành viên 113

4.1.2 Tác động tới khu vực và thế giới 118

4.2 Xu hướng của hội nhập khu vực của các nước MERCOSUR 120

4.2.1 Các thuận lợi và khó khăn sắp tới 120

4.2.2 Một số đánh giá về xu hướng phát triển 129

4.3 Một số so sánh, nhận xét, bài học kinh nghiệm từ trường hợp MERCOSUR 133

4.3.1 Một số so sánh với trường hợp ASEAN 133

4.3.2 Một số bài học rút ra cho Việt Nam và các nước đang phát triển 137

Tiểu kết 140

KẾT LUẬN 141

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 145

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 146

PHỤ LỤC 156

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

ALBA-TCP

Alianza Bolivariana para los Pueblos

de Nuestra América - Tratado de Comercio de los Pueblos

Liên minh Bolivar vì các Dân tộc châu Mỹ - Hiệp định Thương mại Nhân dân

Nations

Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam

Á

giới

Latinoamericanos y Caribeños

Cộng đồng các Quốc gia Mỹ Latinh

và Caribe

America and the Caribbean

Ủy ban Kinh tế Mỹ Latinh và Caribe của Liên Hợp Quốc

khẩu

FCCR

Foro Consultivo de Municipios, Estados Federados, Provincias y Departamentos del MERCOSUR

Diễn đàn Tham vấn Địa phương MERCOSUR

FTA Free Trade Area Hiệp định Thương mại Tự do

Infrastructure of South America

Sáng kiến Hội nhập Cơ sở Hạ tầng Nam Mỹ

Secretariat

Ban Thư ký Hành chính MERCOSUR

Program

Chương trình Hội nhập Sản xuất MERCOSUR

DANH MỤC CÁC HÌNH, BẢNG, BIỂU

Hình 3.1 Sơ đồ tổ chức của MERCOSUR 76 Biểu đồ 3.2 Khối lượng xuất – nhập khẩu nội khối MERCOSUR, 1991- 2019 85 Biểu đồ 3.3 Quy mô, tỉ lệ dòng FDI của các nước MERCOSUR, 1980- 2019 86 Biểu đồ 3.4 Khối lượng, tỉ lệ trên GDP của dòng FDI vào MERCOSUR, ASEAN

và SADC 87 Bảng 3.5 Độ dài các đường biên giới trong MERCOSUR 106

MỞ ĐẦU

1.1 Lý do chọn đề tài

Hội nhập khu vực, theo cách hiểu hiện nay, bắt đầu kể từ sau Thế chiến thứ hai (1939- 1945) với sự tiên phong của các nước thành viên ban đầu của Liên minh châu Âu (EU) thông qua việc thành lập Cộng đồng Than - Thép châu Âu (ECSC) vào năm 1951, nối tiếp bởi các Hiệp ước Rome năm 1957 Chứng kiến điều này, từ nửa sau những năm 1950 và 1960 ở Mỹ Latinh, hàng loạt các dự án, mô hình hội nhập khu vực tập trung vào lĩnh vực kinh tế theo mô hình của Cộng đồng Kinh tế châu Âu (EEC) đã ra đời, có thể kể đến như Thị trường Chung Trung Mỹ (1960), Hiệp hội Thương mại Tự do Mỹ Latinh (1960), Khối Andes (1969), Hệ thống Kinh

tế Mỹ Latinh (1975),…Tuy nhiên, các sáng kiến hội nhập này nhanh chóng mất đi tính hấp dẫn đối với các quốc gia trong khu vực vì nhiều lý do từ bên trong và bên ngoài Sau đó, từ nửa sau những năm 1970, các nước trong khu vực đã có những sự điều chỉnh theo hướng hạ bớt các mục tiêu hội nhập cũng như các lộ trình hội nhập được vạch ra sát với thực tiễn hơn

Một làn sóng hội nhập khu vực mới lại nổi lên ở khu vực từ nửa sau thập niên

1980 cho đến cuối thập niên 1990, dưới ảnh hưởng của việc thực thi các chính sách

“tự do mới” của các chính phủ Mỹ Latinh Lấy cảm hứng từ những thành công của Cộng đồng châu Âu, Hiệp hội Thương mại Tự do Mỹ Latinh được lập ra vào năm

1960 đã tự chuyển đổi thành Hiệp hội Hội nhập Mỹ Latinh vào năm 1980 với Hiệp ước Montevideo Sáu năm sau đó, sau khi nền dân chủ được khôi phục ở cả Brazil

và Argentina, hai nước đã kí kết Chương trình Hợp tác và Hội nhập Kinh tế Argentina – Brazil (PICE) vào năm 1986 Trên cơ sở này, khối Thị trường Chung Nam Mỹ (MERCOSUR) được bốn nước Brazil, Paraguay, Uruguay và Argentina thành lập vào năm 1991 để thúc đẩy tự do thương mại, sự lưu thông dễ dàng về

hàng hóa, lao động và vốn

Vào thời điểm ra đời, MERCOSUR được coi là một tổ chức hội nhập đầy tham vọng cũng như có nhiều triển vọng trong số rất nhiều các tổ chức hội nhập khu vực

của các nước Mỹ Latinh nói riêng và các nước đang phát triển nói chung Đến cuối thế kỉ 20, MERCOSUR đã đạt được không ít những thành tựu trong vấn đề hội nhập bốn nền kinh tế Mỹ Latinh thành viên, cũng như kết nối khối với các quốc gia và các khối khác trên thế giới Tuy nhiên, so với các mục tiêu đặt ra ban đầu về việc thành lập một thị trường chung thì các kết quả này vẫn còn xa mới đạt yêu cầu Bên cạnh đó, các tác động tiêu cực nảy sinh trong quá trình phát triển của tổ chức cũng

đã ngăn cản việc đạt được mục tiêu đề ra khi thành lập khối

Bước sang những năm đầu thế kỉ 21, các mô hình hội nhập khu vực đã có những thay đổi rõ rệt cùng với những thay đổi to lớn điều kiện chính trị - xã hội bên trong của các nước Mỹ Latinh, đặc biệt là sự trở lại và lên nắm quyền của lực lượng cánh tả ở nhiều nước trong khu vực MERCOSUR cũng không phải là ngoại lệ khi

có thời điểm cả bốn nước thành viên đều do các chính quyền cánh tả lãnh đạo, dù ở các mức độ khác nhau Bên cạnh đó, các tác động bất lợi từ bên ngoài, đặc biệt là cuộc khủng hoảng tài chính - kinh tế thế giới năm 2008- 2009 đã có những tác động sâu sắc đến khối MERCOSUR cũng như tiến trình hội nhập và các tổ chức hội nhập khu vực của các nước Mỹ Latinh đầu thế kỉ 21 Đứng trước những thách thức nghiêm trọng đối với sự tồn tại và phát triển của khối, các nước thành viên đã có những nhận thức và hành động như thế nào để vượt qua khủng hoảng và tiếp tục thúc đẩy hội nhập nội khối của tổ chức này là điều cần được quan tâm nghiên cứu đầy đủ để có thể hiểu rõ hơn về sự phát triển của khối hội nhập có quy mô lớn nhất

Mỹ Latinh này Đặc biệt là trong bối cảnh có sự cạnh tranh từ nhiều sáng kiến hội nhập khu vực mới được các nước Mỹ Latinh đề xuất như Liên minh Bolivar cho các Dân tộc châu Mỹ (2004), Liên minh các Quốc gia Nam Mỹ (2008), Cộng đồng các Quốc gia Mỹ Latinh và Caribe (2011) và gần đây nhất là Liên minh Thái Bình

Dương (2012)

Đến năm 2016, các nước thành viên MERCOSUR kỉ niệm 25 năm ngày kí kết Hiệp ước Asunción thành lập khối và cũng là thời điểm quan trọng trong tiến trình phát triển của khối này khi các nước thành viên của khối lại bước vào một giai đoạn chuyển tiếp chính trị mới với nhiều biến động Đứng trước ngưỡng cửa này, triển vọng phát triển của khối sẽ ra sao là vấn đề thu hút được sự chú ý cũng như còn

nhiều những đánh giá trái chiều Đặc biệt trong bối cảnh khối MERCOSUR nói riêng và khu vực Mỹ Latinh đang có nhiều diễn biến bất ngờ và phức tạp

Dù vậy, tuy thế giới đã dành nhiều sự quan tâm thì ở Việt Nam các nghiên cứu

về tổ chức này nói riêng cũng như về tiến trình hội nhập khu vực ở Mỹ Latinh nói chung còn nhiều khoảng trống do chưa được chú ý đúng mức Trong khi đó, với vị thế là một quốc gia đang phát triển tích cực tham gia vào các tiến trình hội nhập toàn cầu và khu vực, việc nghiên cứu sâu về trường hợp của khối Thị trường Chung Nam Mỹ (MERCOSUR) sẽ giúp đem lại nhiều bài học, hàm ý ý nghĩa cho Việt

Nam nói riêng và tiến trình hội nhập khu vực của ASEAN nói chung

Từ những lý do trên đây, tôi quyết định lựa chọn đề tài: “Hội nhập khu vực của

các nước MERCOSUR từ 1991 đến 2016” cho luận án tiến sĩ của mình

1.2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

 Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu, đánh giá một cách logic, khách quan và có hệ thống về việc hội nhập khu vực của các nước khối MERCOSUR từ khi thành lập năm 1991 cho đến năm 2016 Trên cơ sở đó, luận án đưa ra các nhận định triển vọng hội nhập của khối trong tương lai và rút ra các bài học, hàm ý liên quan đến hội nhập khu vực từ trường hợp khối MERCOSUR

 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhận diện những điều kiện, cơ sở đưa đến sự ra đời của tổ chức MERCOSUR;

Phân tích nội dung, tác động của hội nhập khu vực trong khuôn khổ

MERCOSUR;

Đưa ra các lý giải, dựa trên sự phân tích kĩ lưỡng, về tác động cũng như từ đó

đánh giá xu hướng của khối trong thời gian tới;

Rút ra các hàm ý, kinh nghiệm về hội nhập khu vực từ phân tích thực tiễn

trường hợp khối MERCOSUR

1.3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

 Đối tượng nghiên cứu

Hội nhập khu vực nội khối của các nước MERCOSUR, bao gồm các vấn đề về

cơ sở, bối cảnh, nội dung, tác động và triển vọng hội nhập khu vực

Các quốc gia, khu vực khác có liên quan đến tiến trình hội nhập khu vực của các nước MERCOSUR được đề cập đến khi cần thiết để làm rõ các phân tích

trong các phân tích của luận án

1.4 Phương pháp nghiên cứu

 Cách tiếp cận

Luận án tiếp cận đối tượng nghiên cứu trên cơ sở các lý thuyết quan hệ quốc

tế, đặc biệt là từ góc độ kinh tế chính trị quốc tế Do đó, các khái niệm và lý thuyết đều sẽ được xác định trên cơ sở tính chất, nội hàm quốc tế/liên quốc gia thay vì trên

cơ sở quốc nội, đặc biệt là các khái niệm/định nghĩa về “hội nhập” và “khu vực”

Các lý thuyết chủ yếu được sử dụng để phân tích bao gồm: lý thuyết về hội

nhập kinh tế (theory on economic integration), lý thuyết về thể chế liên chính phủ

(theory on intergovernmental institutions), chủ nghĩa chức năng mới functionalism) và chủ nghĩa cấu trúc mới (neo-structuralism) Trong đó, lý thuyết

(neo-hội nhập kinh tế quốc tế và lý thuyết về thể chế liên chính phủ là hai công cụ phân tích chính Tuy nhiên, tính chất phức tạp, phụ thuộc lẫn nhau và đa chiều của vấn đề hội nhập khu vực đòi hỏi việc kết hợp, vận dụng của nhiều lý thuyết khác trong nghiên cứu quan hệ quốc tế như chủ nghĩa hiện thực mới, chủ nghĩa tự do mới, một phần nào đó là chủ nghĩa kiến tạo và chủ nghĩa Mác để có thể giải quyết trọn vẹn được vấn đề

 Các phương pháp cụ thể

Các phương pháp nghiên cứu quốc tế: được sử dụng để nghiên cứu về chính

tiến trình hội nhập khu vực cũng như tác động của các yếu tố kinh tế, chính trị, và đặc biệt là xã hội trong nước đến việc hội nhập khu vực và ngược lại Các phương pháp thống kê, tổng hợp và phân tích số liệu được áp dụng để hoàn thiện các đánh giá, phân tích về mặt định lượng các kết quả triển khai chương trình hội nhập liên quan đến thương mại, sản xuất và kinh tế nói chung Trong khi đó, các phương pháp

so sánh, phân loại giúp nâng cao chất lượng các phân tích định tính về bối cảnh, tác

động và triển vọng của tiến trình hội nhập;

Phương pháp lịch sử: được sử dụng để tái hiện các giai đoạn phát triển trong

việc hội nhập của các nước khối MERCOSUR trong khoảng thời gian nghiên cứu trong bối cảnh các làn sóng hội nhập rộng lớn hơn của Mỹ Latinh Việc sử dụng các tiêu chí về phân kì, chọn mốc thời gian giúp nhìn nhận rõ và phân chia hợp lý các giai đoạn hội nhập và phát triển của khối cũng như các mối liên hệ giữa bối cảnh

với các nội dung hội nhập trong mỗi giai đoạn khác nhau;

Phương pháp phân tích chính sách: được áp dụng để phân tích, đánh giá bối

cảnh ra đời và các tác động của việc triển khai các chính sách hội nhập khu vực về mặt xã hội cũng như tác động của các chính sách hội nhập khác, đặc biệt là về kinh

tế;

Phương pháp phân tích tài liệu, diễn ngôn: được sử dụng để đánh giá cũng

như lựa chọn nguồn thông tin, đặc biệt là các số liệu thống kê cũng như các phân tích báo cáo tổng hợp của các hội nghị, các tổ chức liên quan đến việc thực thi chính

sách hoặc theo dõi tình hình thực tế

1.5 Các đóng góp mới và ý nghĩa của luận án

Luận án là công trình đầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu một cách toàn diện và

có hệ thống về hội nhập khu vực của các nước MERCOSUR – một khối hội nhập khu vực ở Mỹ Latinh có hơn 25 năm hình thành và phát triển

 Ý nghĩa khoa học

Luận án cũng cung cấp một cái nhìn đầy đủ, có hệ thống và rõ ràng hơn về cơ

sở, nội dung, tiến trình và tác động cũng như triển vọng hội nhập khu vực của các nước Mỹ Latinh nói riêng, các nước đang phát triển nói chung kể từ sau Chiến tranh Lạnh, qua trường hợp nghiên cứu cụ thể khối MERCOSUR

Bên cạnh đó, luận án mở ra các hướng nghiên cứu về thực tiễn và bổ sung vào

lý luận về vấn đề hội nhập khu vực của các nước đang phát triển, đặc biệt là các nước Mỹ Latinh nói riêng và vấn đề hội nhập quốc tế nói chung qua các trường hợp

Bên cạnh đó, luận án cũng có thể trở thành tài liệu tham khảo cho các nhà hoạch định chính sách của Việt Nam nói riêng và ASEAN nói chung về các vấn đề hội nhập khu vực;

Cuối cùng, nhưng không kém phần quan trọng, luận án sau khi hoàn thành sẽ giúp nâng cao nhận thức đầy đủ và cập nhật hơn về các vấn đề liên quan đến hội

nhập khu vực, đặc biệt là của các nước đang phát triển hiện nay

1.6 Kết cấu luận án

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận án được chia thành 04 chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu về hội nhập khu vực của các nước MERCOSUR Chương này tập trung khảo sát các nghiên cứu đã có về tổ chức

MERCOSUR cũng như tiến trình hội nhập của khối nhằm đánh giá đầy đủ và chính xác về tình hình nghiên cứu về đối tượng nghiên cứu của luận án Bên cạnh việc đánh giá, tác giả cũng đưa ra những điểm mà luận án sẽ kế thừa và hoàn thiện, bổ sung từ các nghiên các nghiên cứu đã có

Chương 2 Cơ sở lý luận và thực tiễn về hội nhập khu vực của các nước MERCOSUR Chương này nhằm chỉ ra các lý thuyết được sử dụng để làm cơ sở

phân tích về hội nhập khu vực đối với trường hợp khối MERCOSUR Từ đó, tính phù hợp của các lý thuyết liên quan sẽ được xác định Đồng thời, chương này chỉ ra những căn cứ thực tiễn của việc hội nhập nội khối từ cả góc độ nhu cầu bên trong và bối cảnh bên ngoài của các nước khối MERCOSUR

Chương 3 Thực tiễn hội nhập khu vực của các nước MERCOSUR từ 1991 đến 2016 Chương này đi vào tìm hiểu thực tiễn hội nhập của khối qua việc tiếp cận

tiến trình hội nhập qua bốn khía cạnh chính để phân tích sâu sự hội nhập nội khối giữa các nước thành viên cũng như từ góc độ MERCOSUR với tư cách là một khối thống nhất với các chủ thể ngoài khối

Chương 4 Các tác động và xu hướng của hội nhập khu vực của các nước MERCOSUR Chương này tập trung vào phân tích tác động các mặt của hội nhập

đối với các nước thành viên, với khu vực và thế giới Bên cạnh đó, từ việc phân tích các thuận lợi và khó khăn, luận án cũng đưa ra một số đánh giá triển vọng hội nhập khu vực của khối Cuối cùng, luận án cũng đưa ra một số so sánh và đề xuất một số bài học kinh nghiệm cho Việt Nam, ASEAN và các nước đang phát triển nói chung

về hội nhập khu vực

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ HỘI NHẬP

KHU VỰC CỦA CÁC NƯỚC MERCOSUR

Chương này sẽ tập trung khảo sát các nghiên cứu hiện có về hội nhập khu vực của các nước MERCOSUR theo ba nội dung chính: cơ sở và nội dung hội nhập, tác động của hội nhập và các triển vọng của hội nhập Vì sự ít ỏi của các nghiên cứu trong nước về chủ đề này nên luận án chủ yếu khảo sát và đánh giá các nghiên cứu của nước ngoài, theo ba định hướng vấn đề nêu trên

1.1 Nghiên cứu về cơ sở và nội dung hội nhập của các nước MERCOSUR

1.1.1 Phân tích tiền đề, bối cảnh hội nhập

Sự thành lập năm 1991 của khối Thị trường Chung Nam Mỹ (MERCOSUR)

là một sự kiện nổi bật trong tiến trình hội nhập khu vực ở Mỹ Latinh, thu hút nhiều

sự chú ý Trước hết, trong các nghiên cứu về tiền đề, bối cảnh hội nhập của MERCOSUR, có ba nguyên nhân cơ bản được đưa ra nhằm lý giải sự ra đời của MERCOSUR vào thời điểm đầu thập niên 1990

Thứ nhất, sự ra đời của MERCOSUR nói riêng, các sáng kiến hội nhập khu vực ở Mỹ Latinh nói chung trong thập niên 1990 không phải là một hiện tượng hoàn toàn mới ở khu vực mà chính là “một làn sóng” mới về hội nhập khu vực của các nước Mỹ Latinh kể từ cuối thập niên 1950 Cách lý giải về các làn sóng hội

nhập khu vực của Olivier Dabène (2012), trong Chính trị của Hội nhập Khu vực ở

Mỹ Latinh: Các lý giải mang tính lý thuyết và so sánh (The Politics of Regional Integration in Latin America: Theoretical and Comparatives Explorations), đã cho

thấy sự tiếp nối dựa trên nền tảng các nỗ lực hội nhập trước đó của khu vực Theo cách phân loại của Dabène, sự ra đời của MERCOSUR và các sáng kiến hội nhập khu vực cùng thời được xếp vào làn sóng hội nhập thứ ba trong khu vực, trước khi

có sự ra đời của làn sóng thứ tư trong thập niên đầu thế kỉ 21

Thứ hai, tiến trình dân chủ hóa ở khu vực vừa là điều kiện vừa là đòi hỏi đối với sự hội nhập khu vực Sự sụp đổ hàng loạt của các chế độ độc tài quân sự ở khu vực trong những năm 1980 đã đưa lực lượng dân sự lên cầm quyền ở các nước Để

có củng cố nền dân chủ mới được tái lập, đòi hỏi cải cách thể chế và phát triển kinh

tế nhằm duy trì ổn định xã hội cũng như cải thiện quan hệ giữa các nước trong tiểu vùng Chóp Nam Mỹ1 được đặt ra bức thiết Các nước đều nhận thấy hội nhập khu vực như một chiến lược để thực hiện nhiệm vụ này Đây là các lập luận nhận được

sự ủng hộ của Carlos Caichiolo (2017) trong Thực tiễn MERCOSUR và các Lý

thuyết về Hội nhập Khu vực (The MERCOSUR Experience and Theories of Regional Integration), Matshaba Mothiane (2013) trong Duy trì Hội nhập Khu vực

ở Nam Mỹ: trường hợp MERCOSUR (Sustaining Regional Integration in South America: the case of MERCOSUR), và đặc biệt là Gian L Gardini (2010) với Nguồn gốc của MERCOSUR: Dân chủ và Khu vực hóa ở Nam Mỹ (The Origins of MERCOSUR: Democracy and Regionalization in South America) Sự tập trung vào

vấn đề khôi phục nền dân chủ và tiến trình khu vực hóa cho phép Gardini tiến xa hơn các học giả khác trong việc lý giải về sự ra đời của MERCOSUR

Thứ ba, đó là những biến chuyển trong quan hệ giữa Argentina và Brazil, vốn được coi là trục quan hệ trụ cột hình thành nên khối hội nhập ở vùng Chóp Nam

Mỹ Trong nghiên cứu về nguồn gốc của MERCOSUR, Gardini (2010) tập trung nghiên cứu sự vận động cặp quan hệ quan trọng này từ khi có sự ra đời của hai nhà nước Argentina và Brazil độc lập vào nửa đầu thế kỉ 19, với sự tập trung vào giai đoạn hậu độc tài quân sự, như một nền tảng căn bản để hiểu được về sự ra đời của MERCOSUR Cũng có sự chú ý tương tự vào quan hệ Argentina – Brazil giai đoạn trước khi MERCOSUR chính thức được thành lập còn có các nghiên cứu của Caichiolo (2017), Mothiane (2013)

Đối với các phân tích về các bối cảnh ngoài khu vực, Alessandro C Ortuso (1999) đã có một nghiên cứu rất đáng chú ý về tác động của toàn cầu hóa đến sự ra

đời của MERCOSUR nói chung, trường hợp hội nhập của Brazil nói riêng, Sự tham

gia của Brazil vào tiến trình Toàn cầu hóa và sự thành lập MERCOSUR (Brazilian Insertion in the Globalization Process and the Mercosul in Context) Theo phân tích

của Ortuso, việc thành lập MERCOSUR là sự phản ứng của các nước Mỹ Latinh

1 Một tiểu vùng ở phía Nam lục địa Nam Mỹ, bao gồm lãnh thổ các nước Argentina, (một phần) Brazil, Chile, Urguay và (đôi khi gộp cả) Paraguay

với tư cách là những nước bị „cuốn‟ vào quá trình toàn cầu hóa, mà bản chất là một quá trình quốc tế hóa của dòng vốn từ các nước “trung tâm”, với một vai trò “phụ thuộc” Tuy các nước MERCOSUR đã từ chối việc “nhận” một vai trò phụ thuộc được dành sẵn cho mình nhưng khối này cũng đang gặp phải những mâu thuẫn giữa mục tiêu và cách thức hành động mà có thể khiến việc trở thành các nước “thua cuộc” trong toàn cầu hóa được thể chế hóa Cùng liên quan đến việc đánh giá các ảnh hưởng từ bên ngoài, Mario E Carranza (2010) đã có một nghiên cứu,

MERCOSUR, Khủng hoảng Kinh tế toàn cầu và Cấu trúc mới của Chủ nghĩa khu vực ở châu Mỹ (MERCOSUR, The Global Economic Crisis and the New Architecture of Regionalism in Americas), về tác động của cuộc khủng hoảng tài

chính - kinh tế thế giới 2008- 2009 lên cả các chương trình nghị sự bên trong và bên ngoài MERCOSUR và cách mà khối này đối mặt và giải quyết những tác động đó Trên cơ sở đó, Carranza đánh giá về triển vọng của MERCOSUR thông qua việc

chỉ ra những sự sắp xếp lại trong các kiến trúc khu vực

Xét về động lực và nội dung của tiến trình hội nhập MERCOSUR, hầu hết các nghiên cứu đều tìm thấy các động lực, sáng kiến hội nhập về kinh tế Tuy nhiên, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng hội nhập của khối bắt đầu từ lý do chính trị - an ninh, các lý do kinh tế, kĩ thuật xếp ưu tiên thấp hơn như Fernando J

Cardim de Carvalho (2010) trong Hội nhập và Phát triển Kinh tế ở Mỹ Latinh:

các đánh giá về MERCOSUR (Economic integration and development in Latin America: perspectives for MERCOSUR), và Laura Gomez (2013) trong Quyền lực và Chủ nghĩa Khu vực: Chính trị của MERCOSUR (Power and Regionalism

in MERCOSUR: The Politics of MERCOSUR) Mối quan hệ kinh tế - chính trị

trong tiến trình hội nhập của khối như một nghiên cứu trường hợp được Jeffrey

W Cason (2010) nghiên cứu và phân tích kĩ lưỡng với Kinh tế Chính trị của

Hội nhập: thực tiễn MERCOSUR (The Political Economy of Integration: The Experience of MERCOSUR) Các nghiên cứu này cho thấy các mục tiêu hội

nhập kinh tế của khối MERCOSUR không tách rời các mục tiêu chính trị của các nước thành viên, kể từ khi khối được thành lập

1.1.2 Phân tích và so sánh mô hình hội nhập

Về mặt mô hình hội nhập, liên quan đến tiến trình thể thế hóa - một khía

cạnh quan trọng của tiến trình hội nhập, Caichiolo (2017) đã vận dụng xuất sắc khung lý thuyết về chủ nghĩa tự do thể chế, đặc biệt là lý thuyết thể chế liên chính phủ của Andrew Moravcsik (1957- ) để phân tích bản chất liên chính phủ của MERCOSUR Mô hình được đánh giá là phù hợp với đặc điểm của khối, dù cho trên thực tiễn các nước sáng lập không hoàn toàn chỉ thúc đẩy mô hình này, mà còn

cả mô hình siêu quốc gia như hình mẫu Liên minh châu Âu (EU) Ngoài ra, nghiên cứu của Caichiolo cũng chỉ rõ mô hình hội nhập do nhà nước dẫn dắt, hơn là do thị trường dẫn dắt của MERCOSUR Mothiane (2013) cũng ủng hộ các lập luận về mô hình này, dù áp dụng một cách tiếp cận khác để phân tích mô hình thể chế hóa của khối này Điều này dẫn đến một sự phụ thuộc của những tiến trình hội nhập của MERCOSUR vào hình thức ngoại giao nguyên thủ, một phương thức phù hợp với đặc điểm của chính trị MERCOSUR nói riêng, Mỹ Latinh nói chung do ảnh hưởng

từ thời kì giành độc lập

MERCOSUR được thành lập vào thời điểm cũng có nhiều sáng kiến hội nhập khác trong khu vực và trên thế giới được đưa ra Vậy, MERCOSUR có điểm gì giống và khác với các sáng kiến này? Để trả lời câu hỏi này, Armando di Filippo

(2005) với một nghiên cứu so sánh tỉ mỉ Hai Loại hình Tiến trình Hội nhập Khu

vực: FTAA và so sánh với EU và MERCOSUR (Two Types of Regional Integration Processes: The FTAA and its comparison with the EU and MERCOSUR), đã chỉ ra

sự khác biệt của hai loại hình hội nhập khu vực là: hội nhập đơn nhất và hội nhập đa chiều với các trường hợp nghiên cứu điển hình lần lượt là Khu vực Thương mại Tự

do châu Mỹ (FTAA) và Liên minh châu Âu (EU) Từ thực tiễn của hai mô hình này, Filippo đã đánh giá về tiến trình hội nhập đa chiều ở MERCOSUR với các tình hình thực tiễn của khối

Ngoài ra, cũng đã có nghiên cứu của Leticia C Simoes, Wellington D.Amorim, Guilherme M Dias và Patricia N Carvalho (2014) nhằm so sánh MERCOSUR với hai sáng kiến hội nhập của các nước đang phát triển khác là Cộng đồng Phát triển Nam châu Phi (SADC) và Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á

(ASEAN), Sự (không) thoải mái của Nam Bán cầu: SADC, MERCOSUR và ASEAN

hay Ba cách tiếp cận về Hội nhập Khu vực (Southern (Dis)Comfort: SADC, MERCOSUR and ASEAN as Three Approaches on Regional Integration), xuất phát

từ ý kiến cho rằng việc chỉ lấy việc phân tích mô hình của EU là không đủ để lý giải hết các thực tiễn hội nhập khu vực khác, đặc biệt là đối với các nước đang phát triển Đối với so sánh với các dự án hội nhập khu vực khác trong khu vực có thể kể

đến so sánh MERCOSUR với CAN như Vấn đề Môi trường ở Cộng đồng Andes và

MERCOSUR (The Environment in the Andean Community and MERCOSUR) của

Christopher Konig (2013) và MERCOSUR với PA như Hội nhập khu vực ở Mỹ

Latinh: một phân tích so sánh MERCOSUR và Liên minh Thái Bình Dương (Regional Integration in Latin America: a Comparative Analysis of MERCOSUR and the Pacific Alliance) của Alexia Bautista Aguirre (2014) Nghiên cứu của

Konig đề cập đến một khía cạnh chính sách mới so với các nội dung chính sách hội nhập truyền thống: môi trường Trong khi đó, nghiên cứu của Aguirre tập trung vào những khía cạnh so sánh của hai khối hội nhập có quy mô lớn nhất của khu vực Mỹ Latinh và Caribe

1.1.3 Tiến trình và lĩnh vực hội nhập

Về tiến trình hội nhập của MERCOSUR, hầu hết các nghiên cứu dù tiếp cận

từ nhiều góc độ, quan điểm khác nhau nhưng về cơ bản đều thống nhất trong việc phân kì các giai đoạn phát triển của khối Cụ thể, các nghiên cứu lấy những năm khủng hoảng của khối từ 1999- 2002 làm “mốc” cuối cho giai đoạn phát triển đầu tiên của MERCOSUR; giai đoạn thứ hai từ 2003- 2009, đôi khi được gọi là giai đoạn “tái định hướng” của MERCOSUR; và giai đoạn thứ ba, từ sau khủng hoảng tài chính – kinh tế thế giới 2008- 2009 đến hiện tại

Công trình của Joseph S Tulchin, Ralph H Espach & Heather A Golding

(2002, cb), Những con đường tiến đến hội nhập khu vực: trường hợp MERCOSUR

(Paths to regional integration: the case of MERCOSUR) bao gồm một loạt các

nghiên cứu đánh giá toàn diện về MERCOSUR sau hơn 10 năm phát triển từ khi được thành lập năm 1991 Các nghiên cứu tập trung vào xem xét bối cảnh lịch sử, những chương trình hội nhập đã được triển khai của MERCOSUR và triển vọng hội nhập của khối trong thời gian tiếp theo

Sergio Caballero (2013) trong nghiên cứu MERCOSUR: Vai trò của các Ý

tưởng và một chủ nghĩa khu vực toàn diện hơn (MERCOSUR: the Role of Ideas and

a more comprehensive regionalism) đã áp dụng các lập luận của chủ nghĩa kiến tạo

để phân tích những bước tiến hội nhập, hay “tái định hướng” của MERCOSUR sau những năm khủng hoảng trong khối từ 1999- 2002 Nhu cầu mới xuất hiện trên cơ

sở bối cảnh hội nhập mới đã dẫn đến việc đề cao khía cạnh hội nhập chính trị - xã hội trong khối Đi liền với những biến đổi này là sự nổi lên vai trò của các ý tưởng

và bản sắc hội nhập riêng của khối, được định hình bởi tầng lớp tinh hoa trong xã hội các nước thành viên MERCOSUR

Enrique J Aramburu (2001), qua nghiên cứu Quan điểm lịch sử: Sự tiến triển

của MERCOSUR trong Hội nhập Nam Mỹ (Historical Perspective: The Evolution of MERCOSUR in a South American Integration) đã đặt tiến trình hội nhập

MERCOSUR như điểm khởi đầu cho một sự hội nhập của toàn bộ khu vực Nam Mỹ thông qua tổ chức khu vực kế thừa là Liên minh các Quốc gia Nam Mỹ (UNASUR)

Về các lĩnh vực hội nhập của MERCOSUR, bên cạnh các nghiên cứu về các lĩnh vực chủ yếu là thương mại trong và ngoài khối, hội nhập sản xuất, giải quyết các vấn đề cản trở hội nhập như tình trạng bất cân xứng nghiêm trọng giữa các nước thành viên, thiếu vắng sự tham gia của các chủ thể xã hội dân sự, cơ sở hạ tầng không đồng bộ,… thì cũng có các nghiên cứu về các vấn đề hội nhập liên quan đến biên giới, hay hội nhập dưới hình thức một “liên minh quốc tế” về các vấn đề chính trị Một nghiên cứu của Antoni Estevadeordal, Junichi Goto và Raul Saez

(2000), Chủ nghĩa Khu vực mới ở châu Mỹ: trường hợp MERCOSUR (The new

Regionalism in the Americas: the case of MERCOSUR), đã tập trung vào quá

trình, nội dung và tác động của việc tự do hóa thương mại của các nước MERCOSUR trước và sau khi khối được thành lập Nghiên cứu đã chỉ ra sự khác biệt của MERCOSUR so với các trường hợp hội nhập khác, đặc biệt là với EU

và NAFTA, đó là việc đồng thời giảm mức thuế quan ưu đãi nội khối với việc đơn phương tự do hóa với phần còn lại của thế giới thông qua việc xóa bỏ các hàng rào thương mại Điều này cũng là một sự khác biệt đối với hình thức “chủ nghĩa khu vực kiểu cũ” ở khu vực

Claudia S Baja (1999), với nghiên cứu Chủ nghĩa Khu vực Mở và Điều tiết

của MERCOSUR: Vai trò của các chủ thể kinh doanh Tập trung vào các lĩnh vực Hóa dầu và Thép (MERCOSUR's Open Regionalism and Regulation: the Role of Business Actors Focusing on the Petrochemicals and Steel Sectors) đã đi sâu vào

phân tích hai lĩnh vực sản xuất quan trọng của các nước MERCOSUR là hóa dầu và thép để xem xét việc tự do hóa thương mại nội khối cũng như phối hợp chính sách

để tiến tới hội nhập sản xuất giữa các nước thành viên như cam kết khi thành lập khối Cũng nghiên cứu về việc hội nhập sản xuất trong khối, nhưng phân tích từ góc

độ những thách thức đặt ra cho nội dung hội nhập sâu này, Leonardo Granato

(2017) trong nghiên cứu MERCOSUR, Sự bất cân xứng và Hội nhập Sản xuất:

Thảo luận và Cân nhắc nhân dịp 25 năm thành lập khối (MERCOSUR, Asimetrías e Integración Productiva: Discusión y balance a 25 años de la creación del bloque)

đã phân tích những tác động của những sự bất cân xứng cũng như những tác động

từ cơ cấu kinh tế và mô hình phát triển lên việc hội nhập sản xuất của các nước thành viên MERCOSUR, từ khi khối được thành lập và đặc biệt nhấn mạnh giai đoạn từ 2003 trở đi

Về khía cạnh thể chế hóa, đáng kể nhất là nghiên cứu mang tính tổng kết

MERCOSUR 25 năm: các vấn đề cấu trúc và những tác động từ sự thay đổi bối cảnh (MERCOSUR, 25 ans plus tard : les problèmes structurels et les impacts du changement de conjoncture) của Charles Pennaforte & Marcos Antônio Fávaro

Martin (2017) Trong nghiên cứu này, các tác giả đã phân tích các chuyển động về mặt thể chế của khối, đặc biệt trong giai đoạn hiện tại cũng như đánh giá về việc khối này đình chỉ tư cách thành viên của Venezuela gần đây

Nghiên cứu Tiến trình thể chế hóa hội nhập biên giới trong MERCOSUR

(2003- 2015): những nỗ lực không được phối hợp cấp khu vực hướng đến sự phát triển xã hội (The institutionalization process of border integration in MERCOSUR (2003-2015): regional uncoordinated attempts toward social development) của

Gustavo Matiuzzi de Souza (2016) là một công trình đặc biệt đáng chú ý bởi đối tượng nghiên cứu được phân tích: tiến trình thể chế hóa hội nhập biên giới giữa các nước thành viên trong khối MERCOSUR Đặc biệt là bởi vì hầu các nghiên cứu về các lĩnh vực hội nhập của MERCOSUR đều tiếp cận từ góc độ vĩ mô, bàn về các

vấn đề tự do hóa thương mại nội khối, biểu thuế quan chung đối với bên thứ ba và tiến tới một thị trường chung thì nghiên cứu của Souza, như tác giả đã giải thích, đã xem xét vấn đề hội nhập các khu vực biên giới trong khối Trong nghiên cứu này, Souza đã chỉ ra những kết quả và hạn chế của tiến trình hội nhập MERCOSUR từ góc độ thực tiễn ở các khu vực biên giới, đặc biệt là khu vực biên giới giữa Brazil với Paraguay và Uruguay

Walter A D Neto (2016), đã đưa ra một nhìn nhận đáng chú ý về vai trò chính

trị của MERCOSUR trên trường quốc tế trong nghiên cứu Sự tiến triển của

MERCOSUR với tư cách một Liên minh Quốc tế, 1991- 2012 (The Evolution of MERCOSUR Behaving as an International Coalition, 1991- 2012) Cụ thể, Neto

xem xét MERCOSUR như một liên minh quốc tế thông qua hai phương diện: thứ nhất, việc bỏ phiếu của các nước thành viên trong các cuộc họp của Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc; thứ hai là việc thống nhất lập trường của các nước về các vấn đề chính trị quốc tế và khu vực chung

Dù còn có những đánh giá khác nhau về kết quả đạt được cũng như lý giải nguyên nhân dẫn đến những thành tựu và hạn chế của khối nhưng các nghiên cứu đều chỉ ra rằng: các kết quả hội nhập về mặt kinh tế chưa được như kì vọng do

những hạn chế ở cả bên trong và bên ngoài khối như Những trở ngại bên trong đối

với Hợp tác Khu vực: Giải thích Xung đột Thương mại trong MERCOSUR (Domestic Constraints on Regional Cooperation: Explaining Trade Conflict in MERCOSUR) của Laura Gomez (2014); các kết quả lớn nhất mà tiến trình hội nhập

đem lại là trong lĩnh vực chính trị - xã hội, văn hóa, giáo dục như nghiên cứu của Caichiolo (2017), Bruno M Jubran, Ricardo F Leaes và Robson Valdez (2015)

trong MERCOSUR: không chỉ là hội nhập kinh tế (MERCOSUR: far beyond the

economic integration) chỉ ra

1.2 Nghiên cứu về tác động của hội nhập MERCOSUR

1.2.1 Đối với khối và các nước thành viên

Sau hơn 25 năm phát triển, những tác động thực sự từ hội nhập của các nước MERCOSUR là gì? Có thực sự được như kì vọng ban đầu đặt ra của những nhà sáng lập hay không? Để trả lời cho các vấn đề này có thể kể đến một số nghiên cứu

của Tullio Vigevani & Julio A S Aragusuku (2013), Hem C Basnet & Gyan Pradhan (2017), và Christian Knebel (2017)

Knebel (2017) là tác giả chính cho một nghiên cứu của Hội nghị Liên Hợp

Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), Các biện pháp phi thuế quan: Làm

sâu sắc thêm Hội nhập Khu vực và Hướng tới Xa hơn (Non-Tariff Measures in MERCOSUR: Deepening Regional Integration and Looking Beyond), về hiện trạng,

tác động của các hàng rào phi thuế quan đến thương mại nội khối của MERCOSUR Theo nghiên cứu này, về cơ bản các hàng rào thuế quan đã giảm hầu hết đối với các mặt hàng trong thương mại giữa các nước thành viên theo lộ trình được đặt ra từ khi thành lập khối, và cũng phù hợp với xu thế chung của khu vực và thế giới Các hàng rào phi thuế quan hiện tại chính là những rào cản chính về mặt kinh tế đối với phát triển thương mại nội khối, xuất phát từ những khác biệt và mẫu thuẫn giữa các nước thành viên

Trong nghiên cứu Hội nhập Kinh tế Khu vực trong MERCOSUR: Vai trò

của các khu vực sản xuất và tài chính (Regional economic integration in MERCOSUR: The role of real and financial sectors) của Basnet và Pradhan

(2017) đã đưa ra minh chứng dựa trên các tính toán số liệu khẳng định những xu hướng chung, những động thái cùng chu kỳ của các nền kinh tế MERCOSUR Điều này thể hiện mức độ phụ thuộc lẫn nhau tăng lên của các nước MERCOSUR qua quá trình hội nhập khu vực

Những đánh giá về tác động của hội nhập MERCOSUR đến việc giải quyết những xung đột trong quan hệ giữa các nước thành viên, đặc biệt giữa hai thành viên lớn Argentina và Brazil cũng như giữa hai thành viên lớn hơn này và hai thành viên nhỏ hơn Paraguay và Uruguay cũng như giữa MERCOSUR với các chủ thể ngoài khu vực như Mỹ, EU và Trung Quốc là những nội dung chính trong các nghiên cứu về đánh giá tác động trong lĩnh vực chính trị - an ninh của khối

Về mặt xã hội, dù cho vẫn còn những hạn chế, trong đó có việc thiếu sự tham gia của người dân trong các quyết định hội nhập, nhưng tiến trình hội nhập cũng đã

có những tác động nhất định đến việc giải quyết các vấn đề xã hội nổi cộm trong khu vực Đó là các vấn đề về đói nghèo, bất bình đẳng và tình trạng mất an ninh

nghiêm trọng Nghiên cứu Hội nhập Khu vực và các vấn đề xã hội: Chống lại đói

nghèo ở MERCOSUR (Regional Integration and Social Issues: Fighting Poverty at MERCOSUR, considering the European Union) của Tullo Vigevani và Julio A S

Aragusuku (2013) đã chỉ ra thực trạng và những tác động của hội nhập khu vực đối với việc chống lại tình trạng đói nghèo còn phổ biến ở các nước thành viên trong khối Đồng thời, để giải quyết tình trạng đói nghèo, nghiên cứu đã đề xuất các giải pháp liên quan đến chính sách về vấn đề di cư và kiều hối, nhằm góp phần giải quyết tình trạng bất cân xứng đang tồn tại trong khối

Cũng đề cập đến vấn đề nghèo đói và bất bình đẳng ở Mỹ Latinh nói chung

và các nước MERCOSUR nói riêng, đề tài Những vấn đề kinh tế - chính trị của các

nước Argentina, Brazil, Chile và Venezuela giai đoạn 2001 – 2020” do Nguyễn

Xuân Trung (2011) làm chủ trì đã nhấn mạnh vào các nhân tố quốc tế và khu vực ảnh hưởng đến tình hình kinh tế và chính trị của các quốc gia này Trong đó, sự nổi lên của phong trào cánh tả và xu hướng tăng cường liên kết khu vực được đánh giá

là những yếu tố quan trọng, bên cạnh cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu và những nhân tố trong nội bộ các quốc gia

Đối với hai nước nhỏ hơn trong khối, Paraguay và Uruguay, vốn bị phụ thuộc nhiều hơn vào hai đối tác lớn hơn là Argentina và Brazil, các tác động của tiến trình hội nhập cũng rất đa dạng Tập trung vào trường hợp của Paraguay, Victor Gauto (2012) đã có các nghiên cứu định lượng về tác động của hội nhập khu vực

đến tình hình thương mại của Paraguay, Một phân tích kinh tế lượng về tạo lập và

chệch hướng thương mại trong MERCOSUR - trường hợp Paraguay (An Econometric Analysis of trade creation and trade diversion in MERCOSUR - the case of Paraguay) Kết luận được Gauto đưa ra là mức độ tạo lập thương mại lớn

hơn mức độ chệch hướng thương mại đối với trường hợp Paraguay

1.2.2 Đối với các bên liên quan khác

Một phân tích sâu về hội nhập MERCOSUR, triển vọng và những tác động đến việc tiếp cận thị trường của hàng hóa, dịch vụ và đầu tư của châu Âu (In-depth analysis of MERCOSUR integration, its prospectives and the effects thereof on the market access of EU goods, services and investment) của Roberto Bouzas, Pedro da

Motta Veiga và Ramon Torrent (2002) là một nghiên cứu đáng chú ý từ góc độ các tác động đến việc tiếp cận thị trường MERCOSUR của các sản phẩm từ EU

Trong một báo cáo có tính tổng hợp, MERCOSUR: Sự phát triển và Hàm ý cho

Chính sách Thương mại Mỹ (MERCOSUR: Evolution and Implications for U.S Trade Policy), J F Hornbeck (2008) đã phân tích những vấn đề bên trong và bên ngoài của

MERCOSUR vào thời điểm đó, sau nhiều diễn biến mới có tác động đến cả hai phía và đưa ra những hàm ý chính sách trong quan hệ thương mại song phương

Ở chiều ngược lại, vốn có nhiều nghiên cứu đề cập đến, Mỹ, EU và Trung Quốc cũng là những chủ thể quan trọng có tác động đáng kể đến tiến trình hội nhập khu vực của các nước MERCOSUR Trong hai đối tác lớn truyền thống, nếu như

EU từng được coi như một hình mẫu hướng đến của các nước MERCOSUR trong tiến trình hội nhập, và trên thực tế cũng đã có những sự hỗ trợ về chuyên môn cho khối, thì những thay đổi chính sách đối ngoại của Mỹ đối với khu vực cũng có ảnh hưởng lớn đến tiến trình hội nhập của MERCOSUR nói riêng và các khối hội nhập khu vực của Mỹ Latinh nói chung Còn đối với Trung Quốc, tuy là một đối tác mới nổi nhưng đã nhanh chóng bắt kịp và thậm chí có nhiều mặt vượt qua hai đối tác truyền thống các nước MERCOSUR

Đối với các nghiên cứu về tác động từ phía Mỹ, trong chuyên đề Điều chỉnh

chiến lược của Hoa Kỳ đối với khu vực Mỹ Latinh (nằm trong đề tài Sự điều chỉnh chiến lược toàn cầu và khu vực của Hoa Kỳ sau khủng hoảng tài chính và tác động đến Việt Nam do Cù Chí Lợi chủ trì), Nguyễn Ngọc Mạnh (2012) đã chỉ ra xu

hướng tăng cường liên kết khu vực của các nước Mỹ Latinh là một trong những nhân tố chi phối đến chính sách của Mỹ đối với khu vực Trên cơ sở đó, tác giả đã nhận diện những thay đổi về mặt chính sách của chính quyền Mỹ dưới thời Tổng thống Bush (2001- 2009) sang thời Tổng thống Obama (2009- 2017) đối với khu vực Mỹ Latinh nói chung và các nước MERCOSUR nói riêng Cũng liên quan đến

sự thay đổi chính sách đối ngoại của Mỹ đến khu vực, Nguyễn Thị Thanh Thủy

(2018) trong bài viết Một số vấn đề nổi bật của Chính quyền Tổng thống D Trump

với khu vực Mỹ Latinh trong năm đầu tiên đã tập trung vào việc chỉ ra những điều

chỉnh mới nhất trong quan điểm và chính sách của Mỹ đối với khu vực

Đối với các nghiên cứu về tác động từ phía EU, ngoài vai trò là một trong ba đối tác thương mại và đầu tư lớn nhất của các nước MERCOSUR cũng như các nước Mỹ Latinh, khối hội nhập châu Âu này còn được đánh giá như một “hình mẫu” cho MERCOSUR cũng như các khối hội nhập khu vực khác trên thế giới Điển hình cho quan điểm này có thể kể đến một nghiên cứu của Fraser Cameron

(2010), Mô hình Liên minh châu Âu cho Hội nhập Khu vực (The European Union

as a Model for Regional Integration) Trong nghiên cứu này, tác giả đưa

MERCOSUR vào nhóm chịu ảnh hưởng từ mô hình của EU cùng với ASEAN, Liên minh châu Phi (AU) và Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) Kết luận của nghiên cứu cho rằng, bất chấp những diễn biến có tác động tiêu cực đến tiến trình hội nhập của khối, EU vẫn xứng đáng là một “hình mẫu” cho các khối hội nhập khu vực khác Tuy nhiên, cũng bàn về hình mẫu EU nhưng đối tượng hướng đến là các khối hội

nhập Nam Mỹ, trong đó có MERCOSUR, Stephanie Polezzeli (2017) trong Con

đường Hội nhập Nam Mỹ: Hội nhập Nam Mỹ và Mô hình châu Âu (The South American Integration Trail: The Southern Integration and the European Union Model)

lại cho rằng: việc áp dụng mô hình châu Âu cho các khối hội nhập Nam Mỹ là không khả thi do những khác biệt giữa hai bên về nhiều mặt Do đó, các khối hội nhập này nên tìm kiếm những con đường riêng thay vì làm theo một mô hình bên ngoài

Đối với các nghiên cứu về tác động từ Trung Quốc, có thể kể đến Một phân

tích về quan hệ thương mại của các nước MERCOSUR với Mỹ và Trung Quốc(A Critical Analysis of MERCOSUR Countries’ Trade Relationships with the United States and China) Trong nghiên cứu này, M Anaam Hashmi (2016) đã so sánh sự

hiện diện về thương mại của một đối tác truyền thống và một đối tác mới nổi của các nước MERCOSUR là Mỹ và Trung Quốc Dựa trên những so sánh, tác giả cho rằng Trung Quốc sẽ còn gia tăng mối quan hệ với MERCOSUR trong tương lai, trong khi đó, các tập đoàn của Mỹ sẽ phải cạnh tranh với cả các tập đoàn của Trung Quốc và EU ở các nước này Từ phía các nước MERCOSUR, nếu không có một chiến lược phù hợp trong thương mại với Trung Quốc thì các nước này sẽ gặp phải bất lợi về khả năng cạnh tranh và không có được một mối quan hệ thương mại

“cùng thắng” Một nghiên cứu cập nhật là của Harold Trinkunas (2016), Ngoại giao

Nhân dân tệ? Những giới hạn của ảnh hưởng từ Trung Quốc đến chính trị trong nước của Mỹ Latinh (Renminbi Diplomacy? The Limits of China’s Influence on Latin America’s Domestic Politics) Trong nghiên cứu này, từ việc đánh giá mối

quan hệ kinh tế đang ngày càng phát triển mạnh giữa Trung Quốc với khu vực Mỹ Latinh từ ba khía cạnh là thương mại, đầu tư và các khoản vay, tác giả đi đến kết luận

là bất chấp sự hiện diện ngày càng tăng về kinh tế thì những ảnh hưởng đến chính trị quốc nội các nước Mỹ Latinh, bao gồm các nước MERCOSUR, là hạn chế

Đối với quan hệ với Việt Nam, có thể kể đến đề tài Liên kết khu vực Mỹ

Latinh và tác động của nó đối với quan hệ Việt Nam – các nước Mỹ Latinh của

Nguyễn Thị Hạnh (2013) Trong đề tài này, tác giả đã phân tích về những tiến triển trong xu hướng và các mô hình hội nhập cụ thể của các nước Mỹ Latinh nói chung Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra những khuyến nghị cho việc thúc đẩy quan hệ giữa Việt Nam và các nước Mỹ Latinh trong bối cảnh mới

1.3 Nghiên cứu về xu hướng của MERCOSUR

1.3.1 Các thuận lợi và khó khăn

Một trong những vấn đề quan trọng không kém những nội dung đã đề cập ở trên về hội nhập của khối MERCOSUR là việc đánh giá những thuận lợi và những thách thức đặt ra cho tiến trình hội nhập của khối trong thời gian tới, nhằm có đầy

đủ căn cứ để đánh giá triển vọng của tiến trình hội nhập

Hai trong số những thách thức đặt ra cho khối trong tiến trình hội nhập đã được chỉ ra là sự bất cân xứng rất lớn giữa các nước thành viên trong khối và sự thiếu hụt về mặt thể chế như kết luận của Mahruhk Doctor (2013) trong bài viết

Triển vọng cho việc thúc đẩy hội nhập MERCOSUR: bất cân xứng về kinh tế và sự thiếu hụt về mặt thể chế (Prospects for Deepening MERCOSUR integration: Economic asymmetry and institutional deficits) Những phân tích chuyên sâu về hai

thách thức rất rõ ràng này có thể thấy trong các nghiên cứu của Marcel Vaillant

(2005) hay Roberto Bouzas (2005), lần lượt là MERCOSUR: Hội nhập Nam Mỹ

đang diễn ra (MERCOSUR: Southern Integration under Construction) và Giải quyết các bất cân xứng trong các hiệp định hội nhập khu vực: trường hợp MERCOSUR (Compensating Asymetries in Regional Integration Agreements: the case of MERCOSUR)

Ngoài ra, theo một số nghiên cứu, vì được xây dựng dựa trên mô hình liên chính phủ được đánh giá là phù hợp với thực tiễn của các nước MERCOSUR nên vai trò của các chính phủ, đặc biệt là những người đứng đầu, là rất quan trọng trong việc thiết lập hướng đi và thúc đẩy thực hiện các sáng kiến hội nhập khu vực, như

Andres Malamud (2001), với nghiên cứu Chủ nghĩa nguyên thủ và MERCOSUR:

một nguyên nhân đằng sau của những thành công (Presidentialism and MERCOSUR-a hidden cause for a successful experience) đã chỉ ra Tuy nhiên, một

số nghiên cứu khác thì lại cho rằng sự phụ thuộc vào chủ nghĩa nguyên thủ là một trong những thách thức cho việc làm sâu sắc hơn tiến trình hội nhập của khối vì những bản chất cố hữu của mô hình ra quyết định này, như Rafael A Porrata-Doria

(2012) trong MERCOSUR năm thứ hai mươi: từ non trẻ đến trưởng thành?

(MERCOSUR at twenty: from adolescence to adulthood?)

Trong một nghiên cứu đáng chú ý, Ảnh hưởng của Chủ nghĩa Dân tộc ở

MERCOSUR và ở Nam Mỹ: Liệu dự án hội nhập khu vực có thể tồn tại? (The Influence of Nationalism in MERCOSUR and in South America- Can the regional integration project survive), Steen F Christensen (2007) đã đánh giá các tác động

của sự nổi lên của chủ nghĩa dân tộc ở các nước MERCOSUR Nghiên cứu đặc biệt tập trung vào trường hợp của Brazil – một thành viên chủ chốt của khối và Bolivia – một thành viên đang trong tiến trình gia nhập khối Theo Christensen, chủ nghĩa dân tộc này có thể đe dọa đến tính cố kết trong hội nhập của khối cũng như ảnh hưởng đến quan hệ của Brazil với các đối tác ngoài khu vực, đặc biệt là với Mỹ

Đối với các tác động từ bên ngoài, Rojas Francisco Aravena (2017) đã chỉ ra những “những bất định” lớn về bất ổn an ninh, bạo lực cực đoan, sự gia tăng của chủ nghĩa bảo hộ và các vấn đề môi trường có ảnh hưởng đến tiến trình hội nhập ở

khu vực Mỹ Latinh nói chung, MERCOSUR nói riêng trong nghiên cứu Những bất

định toàn cầu: Các tác động đến tiến trình hội nhập ở Mỹ Latinh (Incertidumbres globales: Impactos en los procesos de integración Latinoamericanos)

Nhìn chung, so với EU, Jeffrey W Cason (2010) cho rằng đối với MERCOSUR, có ba lý do chính còn tồn tại từ cả bên trong và bên ngoài khiến cho tiến trình hội nhập khu vực gặp khó: thể chế chính trị trong nước yếu, tính dễ tổn

thương của kinh tế chính trị toàn cầu và sự bất cân xứng nghiêm trọng về kinh tế - chính trị giữa các nước thành viên trong khối

1.3.2 Các triển vọng lâu dài

Darli Magioni (2016) trong Triển vọng cho MERCOSUR ở thời điểm 25 năm

thành lập (Continued prospects for MERCOSUR at 25 years) cho rằng, có ba vấn

đề sẽ ảnh hưởng lớn đến triển vọng của hội nhập khu vực MERCOSUR: thứ nhất, giải quyết vấn đề liên quan đến Venezuela; thứ hai, kết thúc cuộc đàm phán kéo dài nhiều năm về một thỏa thuận thương mại tự do với EU; và thứ ba, việc ngả sang cánh hữu của chính trị các nước thành viên MERCOSUR

Một trong những đánh giá triển vọng được các nghiên cứu đề cập đến là việc hội tụ, tiến tới hợp nhất các sáng kiến hội nhập hiện có Đáng chú ý nhất là các ý kiến đánh giá khả năng và kêu gọi tăng tính hội tụ của MERCOSUR với Liên minh

Thái Bình Dương như Liên minh Thái Bình Dương và MERCOSUR: những bằng

chứng cho sự hội tụ (La Alianza del Pacífico y MERCOSUR: evidencias de convergencia económica) của José U Mora Mora (2016) Theo đó, hai khối hội

nhập nổi bật nhất khu vực Mỹ Latinh hiện nay có nhiều triển vọng trong tăng cường liên kết khối để thúc đẩy hội nhập sâu hơn

Bên cạnh đó, việc đánh giá triển vọng hội nhập của khối cũng cần tính đến quan điểm và vai trò của các nước lớn hơn trong khối, những nước có tiếng nói mang tính quyết định hơn đối với tiến trình hội nhập Chiếm đến 2/3 dân số và quy

mô kinh tế của khối MERCOSUR, việc đánh giá vai trò của Brazil là hết sức cần

thiết Nguyễn Khánh Vân (2012) trong đề tài Vai trò của Brazil trong chính trị khu

vực và thế giới sau khủng hoảng tài chính toàn cầu đã phân tích những động thái

nhằm nâng cao vai trò và vị thế của Brazil trong khu vực và trên thế giới MERCOSUR được coi là một trong những kênh để đạt đến vai trò lãnh đạo khu vực khi gắn liền với các ưu tiên trong khu vực của Brazil

Trên thực tế, việc đánh giá về triển vọng của khối có nhiều ý kiến khác nhau, thậm chí trái chiều Điều này là do xuất phát từ những hướng tiếp cận khác nhau, trong khi, những đánh giá khách quan, chính xác luôn luôn cần thiết, nhất là trong giai đoạn có nhiều biến động trong khối như hiện nay

1.4 Một số đánh giá chung

Qua khảo sát các công trình hiện có về hội nhập khu vực MERCOSUR có thể thấy được sự phong phú và đa dạng của các nghiên cứu cũng như những quan điểm, ý kiến thể hiện qua các nghiên cứu này Ở góc độ này, luận án sẽ bổ sung thêm cho các nghiên cứu còn hạn chế ở trong nước về vấn đề hội nhập khu vực ở khu vực Mỹ Latinh qua trường hợp cụ thể là khối MERCOSUR

 Về cơ sở và nội dung hội nhập

Nhìn chung, các nghiên cứu đã chỉ ra những vấn đề chính của bối cảnh khu vực cũng như các nước thành viên khối MERCOSUR vào thời điểm khối được thành lập cũng như những vận động tích cực của mối quan hệ giữa các nước thành viên của khối, đặc biệt là giữa Argentina và Brazil, như là những tiền đề căn bản cho sự ra đời của khối MERCOSUR Ngoài ra, các nghiên cứu cũng đã phân tích các lĩnh vực triển khai chính của tiến trình hội nhập khu vực trong so sánh với các khung khổ lý thuyết cũng như các mô hình đi trước, điển hình là EU, và các mô hình của các nước đang phát triển khác ở châu Á (như ASEAN) và châu Phi (như SADC) Đây là những kết quả luận án sẽ kế thừa

Tuy nhiên, các khoảng trống trong các nghiên cứu hiện có là tình hình kinh tế cũng như những mức độ hợp tác về lĩnh vực này đã có giữa các nước thành viên vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ Điều này cần đặc biệt lưu tâm bởi xuất phát điểm trước hội nhập cũng là một cơ sở quan trọng quyết định mức độ của tiến trình hội nhập Một vấn đề tiếp theo trong các nghiên cứu đi trước là việc thiếu các nghiên cứu có tính hệ thống về khía cạnh hội nhập văn hóa - xã hội giữa các nước MERCOSUR vì mới chỉ có các nghiên cứu trường hợp cũng như phân tích một số khía cạnh nổi bật trong khi đây cũng là một lĩnh vực quan trọng đưa đến một sự hội nhập toàn diện, bao trùm

 Về tác động của hội nhập

Những nghiên cứu về cơ bản đã phân tích các tác động về mặt thương mại đối với các nước thành viên, đặc biệt là trong những giai đoạn chứng kiến sự tăng trưởng của thương mại nội khối cũng như những đánh giá về những tác động ở

thời điểm hiện tại Đây là những điểm kế thừa chính của luận án từ các nghiên cứu

đi trước Những phân tích về những tác động chính trị của việc hội nhập trong giai đoạn đầu của khối cũng là một luận điểm quan trọng mà luận án sẽ sử dụng trong các lập luận về khía cạnh này

Các nghiên cứu đã có về các tác động của việc hội nhập MERCOSUR đối với bên ngoài chủ yếu được triển khai theo hướng coi MERCOSUR là khách thể, là những thay đổi của “thị trường” có ảnh hưởng đến việc tiếp cận của các chủ thể bên ngoài khối, trong khi thiếu vắng các nghiên cứu đặt MERCOSUR ở vai trò chủ động có những ảnh hưởng đến tình hình khu vực và thế giới

 Về triển vọng của hội nhập

Từ những đánh giá ở trên, có thể thấy các nghiên cứu đều đã nhận diện được

rõ nét những thách thức căn bản đặt ra cho khối trong suốt quá trình tồn tại và phát triển cho đến hiện nay Trong đó nổi bật là hai vấn đề bất cân xứng về kinh tế và sự thiếu hoàn thiện về mặt thể chế Đây sẽ là những điểm luận án sẽ kế thừa và phát triển sâu thêm Về mặt thuận lợi, vẫn còn có nhiều đánh giá khác nhau Do đó, luận

án sẽ đóng góp thêm kết quả cho những nghiên cứu đã có để góp phần làm sáng tỏ khía cạnh này của vấn đề

Tương tự, các đánh giá về triển vọng cũng còn nhiều điểm khác biệt do xuất phát từ các đánh giá khác nhau về những kết quả đạt được, những vấn đề tồn tại chính, những thuận lợi và khó khăn trong thời gian sắp tới Việc kế thừa và phát huy cũng như đưa ra những nhận định và đánh giá riêng của luận án đối với nội dung này cũng sẽ được đưa ra

CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HỘI NHẬP KHU VỰC

cơ sở sự phân chia có tính đến yếu tố theo trình tự thời gian

2.1 Cơ sở lý luận về hội nhập khu vực

2.1.1 Hội nhập khu vực và lý thuyết hội nhập khu vực

2.1.1.1 Các khái niệm về hội nhập khu vực

Hội nhập khu vực với tư cách là một thực tiễn đang diễn ra sôi động trên quy

mô toàn cầu, đặc biệt là từ sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, là một vấn đề nổi bật trong quan hệ kinh tế quốc tế, cũng như chính trị quốc tế

Sự nổi lên của hiện tượng này có thể truy ngược lại đến giữa thế kỉ 20 cùng với tiến trình hội nhập của châu Âu, bắt đầu với một số nước Tây Âu, trong bối cảnh sự chia

rẽ Đông - Tây ở châu lục này do ảnh hưởng của sự đối đầu Liên Xô - Mỹ Tuy nhiên, hội nhập khu vực không phải đến những năm 1950 mới xuất hiện mà nó đã diễn ra từ trước đó dưới một vài hình thái sơ khai hơn, trong lĩnh vực thương mại và thuế quan, ở châu Âu và Bắc Mỹ Một số hình thức có thể kể đến như các liên minh thuế quan của các tỉnh miền Bắc nước Pháp (thế kỉ 17), các hiệp ước thương mại tự

do với năm nước láng giềng của Áo (thế kỉ 18, 19) Bên cạnh đó, trong quá trình thống nhất quốc gia ở Đức, Ý và sự thành lập nước Mỹ (thế kỉ 19) cũng tồn tại các hình thức liên minh thuế quan Cuối cùng, quan hệ kinh tế giữa các nước đế quốc với các thuộc địa, cho đến nửa đầu thế kỉ 20, cũng vận hành dựa trên các quan hệ thương mại ưu đãi có tính chất độc quyền Dù vậy, chỉ đến sau Thế chiến thứ hai (1939- 1945) thì hội nhập khu vực, về cơ bản, mới diễn ra mạnh mẽ và đem lại cách hiểu hiện nay về hiện tượng này

Việc lý thuyết hóa vấn đề hội nhập khu vực diễn ra gần như cùng thời, có thể sớm hoặc muộn hơn một chút so với các diễn biến thực tiễn tùy vào khía cạnh vấn

đề Một điểm đáng lưu ý là việc xây dựng lý thuyết về hội nhập khu vực khởi đầu từ thực tiễn của châu Âu, nên trong giai đoạn đầu, các lý thuyết này đều xoay quanh việc nhằm giải thích hiện tượng hội nhập khu vực ở châu Âu Qua thời gian, khi hiện tượng hội nhập lan rộng ra các khu vực khác trên thế giới cũng như chứng kiến

sự phát triển của thực tiễn hội nhập ở châu Âu các lý thuyết được điều chỉnh, bổ sung nhằm mục tiêu giải thích được đầy đủ hiện tượng có tính toàn cầu này Cũng chính vì việc lý thuyết hóa đối với một hiện tượng đang diễn ra nên những nỗ lực định nghĩa như thế nào là hội nhập khu vực đều chưa đạt được sự đồng thuận rộng rãi trong giới học giả và giới hoạch định chính sách Mặc dù vậy, vẫn có một số khái niệm về hội nhập khu vực được nhiều người chấp nhận, được coi như điểm khởi đầu cho việc nghiên cứu về hiện tượng này Các khái niệm đáng chú ý có thể

kể đến là:

Thứ nhất, theo Béla Balassa (1961), “hội nhập kinh tế” hàm nghĩa vừa là một tiến trình vừa là một trạng thái Với tư cách là một trạng thái, đó là “việc không còn các hình thức phân biệt đối xử khác nhau giữa các nền kinh tế quốc gia” Với tư cách là một tiến trình, nó bao gồm “các biện pháp được thiết kế để xóa bỏ sự phân biệt đối xử giữa các đơn vị kinh tế thuộc về các quốc gia dân tộc khác nhau”2 Trước đó, Jacob Viner (1950) đã có một nghiên cứu lý luận có tính mở đường về hội nhập kinh tế, đặc biệt đi sâu vào vấn đề các tác động nhiều mặt của liên minh hải quan – một trong các cấp độ hội nhập kinh tế, sâu sắc hơn so với hình thức khu vực thương mại tự do

Thứ hai, theo Ernest Haas (1958), hội nhập [chính trị] là “tiến trình mà các chủ thể chính trị ở một vài quốc gia khác nhau được thuyết phục để chuyển sự trung thành, kì vọng và các hoạt động chính trị đến một trung tâm mới có các thể chế sở hữu hoặc yêu cầu quyền tài phán vượt lên trên các quốc gia dân tộc đang tồn tại”3 Định nghĩa này của Haas sau được Leon Lindberg (1963) tiếp nhận và bổ sung là

“tiến trình mà các quốc gia từ bỏ mong muốn và khả năng để tiến hành các chính sách đối ngoại và đối nội quan trọng một cách độc lập với nước khác, thay vào đó là

cố gắng ra các quyết định chung hoặc ủy thác tiến trình ra quyết định cho những cơ quan trung ương mới”4

Như vậy, có thể nói điểm cốt lõi nhất của hội nhập khu vực là sự xóa bỏ sự

phân biệt đối xử về kinh tế và sự chia sẻ chủ quyền về mặt chính trị (nhưng không chỉ giới hạn trong hai lĩnh vực này) giữa một số quốc gia trong một tiến trình nhất định Từ góc độ khái niệm, đây sẽ là cách tiếp cận của luận án

Để làm rõ thêm khái niệm “hội nhập khu vực” ở trên cần làm rõ thêm về nội hàm “khu vực” của hội nhập Trong quan hệ quốc tế, “khu vực” được hiểu trong sự

liên hệ nhưng có sự phân biệt với “toàn cầu”/”thế giới” như một tổng thể ở quy mô

và cấp độ rộng lớn hơn và với “quốc gia” – đơn vị cơ bản trong tổng thể hệ thống

thế giới ở quy mô và cấp độ nhỏ hơn Xét về mặt bản chất, theo H K Nam (2017),

“khu vực” là một tổng hòa của các yếu tố về địa lý, tự nhiên và các yếu tố xã hội

Cụ thể, thuật ngữ “khu vực” xuất phát đầu tiên từ góc độ địa lý Dần dần, nó được

bổ sung thêm một số nội dung thuộc lĩnh vực khác như văn hoá, xã hội, chính trị và kinh tế Về đại thể, đứng từ góc độ nghiên cứu quốc tế, khu vực là một khái niệm để chỉ một phần không gian của thế giới bao gồm một số quốc gia trên đó Khu vực chứa đựng những đặc điểm riêng giúp phân biệt được với các phần khác của thế giới Không chỉ vậy, khu vực còn được xác định bởi mức độ liên hệ đáng kể giữa các thành viên, giúp tạo nên sự thống nhất tương đối cũng như khả năng cố kết khu vực5

Tiếp theo là sự phân biệt giữa hội nhập và hợp tác, đối với một quốc gia, hội

nhập quốc tế nói chung là sự tham gia vào, công nhận thẩm quyền một thể chế có

tính chất quốc tế/liên quốc gia hoặc tiến hành các hoạt động tương tác một cách hòa bình với mức độ cao với một hay nhiều quốc gia khác, trong và ngoài khu vực Tuy cũng là một hình thức tương tác nhưng hội nhập quốc tế đòi hỏi một số điều kiện nhất định để có thể diễn ra, so với hợp tác nói chung giữa các chủ thể trong quan hệ quốc tế Cụ thể hơn, “hội nhập chính là hình thức hợp tác sâu sắc hơn, chặt chẽ hơn

cả về mức độ gắn kết và thể chế hóa” [H K Nam, 2017] Do đó, hội nhập khu vực chỉ một sự hợp tác ở cấp độ sâu sắc hơn về cả nội dung và hình thức trong khi lại ở phạm vi hẹp hơn nhiều so với hợp tác quốc tế nói chung Mặc dù từ sau Chiến tranh Lạnh có sự nổi lên của các cơ chế hợp tác liên khu vực tương đối sâu sắc nhưng về

cơ bản mối quan hệ giữa các quốc gia thành viên vẫn chỉ là hợp tác bởi mức độ cam kết, liên kết vẫn còn hạn chế Do đó, có thể nói, hội nhập khu vực là một phần đặc biệt trong hợp tác, hội nhập quốc tế của các quốc gia

Về mối quan hệ giữa hội nhập khu vực với khu vực hóa và chủ nghĩa khu vực

thì tương đối phức tạp hơn do có nhiều cách diễn giải khác nhau, có thể khái quát như sau

Khu vực hóa chỉ sự gia tăng của các hình thức kết nối, hội tụ ở cấp độ khu vực

Có thể coi khu vực hóa là một cách gọi, một sự phản ánh tiến trình hội nhập khu vực, hay nói cách khác khu vực hóa là tiến trình mà kết quả là chủ thể chính trong quan hệ quốc tế chuyển từ các quốc gia sang thành các khu vực như là những chủ thể mới trong quan hệ quốc tế Đồng thời, khu vực hóa cũng mang nghĩa là một trạng thái đạt đến của các quốc gia khi tham gia vào một tiến trình hội nhập khu vực Khu vực hóa theo nghĩa này được coi là kết quả của sự vật chất hóa/thực tiễn hóa chủ nghĩa khu vực vào thực tế Từ góc độ thực tiễn quan hệ quốc tế, cần đặt xu thế khu vực hóa trong tương quan so sánh với xu thế toàn cầu hóa để hiểu rõ hơn về

xu thế này Khu vực hóa vừa có thể coi là bước đệm cho toàn cầu hóa khi tạo điều kiện tiến tới sự hình thành một hệ thống toàn cầu duy nhất giữa các quốc gia lại vừa

có thể là rào cản cho tiến trình toàn cầu hóa, khi mà khiến cho hệ thống quốc tế phân mảnh thành các khu vực riêng rẽ Kết quả là hình thức nào phụ thuộc vào những diễn tiến của tiến trình hội nhập khu vực như một tầng nấc trung gian trong tương quan giữa các quốc gia với hệ thống quốc tế

Trong khi đó, chủ nghĩa khu vực tức là những quan điểm lấy khu vực làm trung tâm, làm điểm quy chiếu, thay vì lấy quốc gia – dân tộc hay các chủ thể có tính toàn cầu Chủ nghĩa khu vực có thể coi là phần ý thức của tiến trình khu vực hóa Trong khi đó, khu vực hóa được coi là phần vật chất của tiến trình này Điều này hàm nghĩa là có mối quan hệ qua lại giữa chủ nghĩa khu vực và khu vực hóa để

hình thành nên tổng thể của hội nhập khu vực Chủ nghĩa khu vực, theo nghĩa là nhận thức chung về khu vực như không gian chủ yếu và môi trường trực tiếp của các quốc gia dân tộc, là một thành tố quan trọng trong việc thúc đẩy hội nhập khu vực Ở chiều ngược lại, khu vực hóa cũng giúp củng cố ý thức về chủ nghĩa khu vực thông qua các tiến triển thực tiễn Và cả hai thành tố này cùng thúc đẩy hội nhập khu vực Bất chấp việc còn có nhiều tranh luận về mối quan hệ giữa chủ nghĩa khu vực và khu vực hóa, như yếu tố nào là yếu tố chi phối hoặc bao trùm yếu tố còn lại, thì các mối quan hệ giữa hội nhập khu vực với chủ nghĩa khu vực và khu vực hóa lại dễ dàng minh định hơn, như phân tích ở trên

2.2.1.2 Sự phát triển của lý thuyết về hội nhập khu vực

Các nghiên cứu mở đường về hội nhập khu vực xuất phát từ trường hợp châu

Âu, vốn là nơi bắt đầu thực tiễn về hội nhập khu vực từ đầu những năm 1950 Sau Thế chiến thứ hai, xuất hiện nhiều cách tiếp cận đối với hội nhập, có thể kể đến như chủ nghĩa liên bang, chủ nghĩa chức năng hay chủ nghĩa tương tác Tuy nhiên, lý thuyết thực sự có ảnh hưởng lớn đến nghiên cứu về hội nhập ở châu Âu giai đoạn

đầu là chủ nghĩa chức năng mới6

Ernest Haas (1958) và Leon Lindberg (1963) đã

kế thừa quan điểm hợp tác, hội nhập từng bước theo chức năng của David Mitrany (1943) và bổ sung thêm các điều kiện cho “hiệu ứng lan tỏa” để lý giải về sự tiến triển của tiến trình hội nhập Đây chính là những đóng góp quan trọng nhất của chủ nghĩa chức năng mới cho việc nghiên cứu về hội nhập khu vực

Đến nửa sau những năm 1960, đứng trước sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc ở một số nước châu Âu, các nhà chức năng chủ nghĩa mới khác như Leon Lindberg

và Stuart Scheingold (1970) đã có những điều chỉnh lý thuyết cho phù hợp với thực tiễn mới Đó là việc đề cao tầm quan trọng của khía cạnh chính trị trong tiến trình hội nhập và con đường hội nhập chính trị phải được hỗ trợ bằng sự hợp tác về mặt thể chế [Laursen, 2008] Bên cạnh đó là việc bổ sung thêm các cơ chế giúp hoàn thiện “hiệu ứng lan tỏa” Một số nhà chức năng chủ nghĩa mới cũng đã tìm cách sử dụng khung phân tích này để nghiên cứu về hội nhập khu vực ở Mỹ Latinh

Cũng với logic về một tiến trình hội nhập tiệm tiến, các nghiên cứu mang

6 Với các đại diện như Ernest Haas (1924- 2003), Leon Lindberg (1932- ), Stuart Scheingold (1932- 2010) và Philippe Schmitter (1936- )

tính mở đường về hội nhập kinh tế khu vực giai đoạn đầu từ thập kỷ 1950 đến thập

kỷ 1970 của Jacob Viner (1950), James Meade (1955) hay Murray Kemp và Henry Wan (1976) đã hình thành nên một khung khổ phân tích phúc lợi “tĩnh” của các hiệp định thương mại khu vực7 Trong đó, các công trình đã tập trung phân tích tác động của việc hình thành những liên minh thuế quan tới sản xuất, tiêu dùng và dòng thương mại Kế thừa những nghiên cứu đi trước, năm 1961, khung khái niệm về các cấp độ hội nhập, liên kết kinh tế được Béla Balassa đưa ra trong

công trình “Lý thuyết về hội nhập kinh tế” [B T Giang, 2010] Khung khổ lý

thuyết quan trọng này của Balassa về sau trở thành nền tảng cho rất nhiều nghiên cứu về hội nhập kinh tế cũng như cơ sở cho giới hoạch định chính sách đặt ra mục tiêu và lộ trình hội nhập

Xuất phát từ thực tiễn khu vực, các học giả Mỹ Latinh điển hình là Raúl Prebisch (1948) và một số cộng sự8, đã phát triển các ý tưởng về sau được gọi là

chủ nghĩa cấu trúc Chủ nghĩa cấu trúc đã cung cấp nền tảng lý thuyết cho hội nhập

khu vực phù hợp với điều kiện riêng của các nước Mỹ Latinh trong những năm

1950, 1960 Điểm cốt lõi của lý thuyết này là tìm cách giải thích nguyên nhân của

sự kém phát triển ở Mỹ Latinh dựa trên phân tích về cấu trúc “trung tâm – ngoại vi” của hệ thống kinh tế thế giới và tính chất không đồng nhất về cấu trúc của các quan

hệ kinh tế, xã hội và chính trị của chính các nước Mỹ Latinh Điều này hàm ý thị trường đã không hoạt động được tốt chức năng phân bổ nguồn lực một cách hợp lý,

do đó, cần đề cao vai trò tích cực của các nhà nước nhằm đưa quốc gia thoát khỏi vai trò phụ thuộc trong hệ thống Trong những thập niên 1950- 1960, chủ nghĩa cấu trúc đã có ảnh hưởng lớn đến chiến lược phát triển cũng như hội nhập khu vực của hầu hết các nước Mỹ Latinh

Lý thuyết Phụ thuộc, nổi lên trong thập niên 1970 ở Mỹ Latinh, chia sẻ với chủ

nghĩa cấu trúc cách lý giải về một hệ thống quốc tế bao gồm một phần ngoại vi phụ thuộc vào phần trung tâm Tuy nhiên, điểm khác biệt của lý thuyết phụ thuộc là tìm

7 Sau này được đổi sang gọi là các Hiệp định Thương mại Ưu đãi (PTA)

8 Có thể kể đến như Celso Furtado (1920-2004), William Arthur Lewis (1915-1991), Raúl Prebisch 1986), Juan Noyola Vásquez (1922-1962), Aníbal Pinto Santa Cruz (1919-1996), Osvaldo Sunkel (1929) và

(1901-Ignacio Rangel (1914-1994)

cách để các nước ngoại vi thoát ra khỏi hệ thống thay vì tìm cách cải thiện vị trí trong hệ thống, thậm chí là cần phải có một sự thay thế trật tự quốc tế này bằng một trật tự bình đẳng hơn cho các quốc gia

Thập niên 1970 là giai đoạn đánh dấu những thay đổi lớn trong thực tiễn hội nhập khu vực do những tác động của các cuộc khủng hoảng kinh tế có tính chu kỳ trên thế giới Chính thực tiễn này đã dẫn đến những điều chỉnh, bổ sung của các lý thuyết về hội nhập khu vực từ những năm 1980 cho phù hợp

Từ nửa sau những năm 1980, chứng kiến những bước tiến mới trong tiến trình hội nhập của châu Âu, Andrew Moravcsik (1993, 1998) đã có những đóng góp lớn

trong việc đổi mới chủ nghĩa tự do liên chính phủ, lý thuyết mà chính Moravcsik gọi là chủ nghĩa thể chế liên chính phủ nhằm lý giải khía cạnh thể chế của vấn đề

hội nhập với sự đề cao vai trò của các chính phủ và các thể chế trong hội nhập khu vực Đây là một trong những đóng góp nổi bật của lý thuyết này và cho đến nay vẫn còn giá trị Lý thuyết của Moravcsik là sự phát triển quan điểm liên chính phủ của Stanley Hoffmann (1966) và chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của cách tiếp cận trò chơi hai cấp độ của Robert Putnam (1988)

Đến những năm 1990, các nghiên cứu về hội nhập khu vực lại nở rộ vì những biến đổi nhanh chóng của tình hình thực tiễn trên cấp độ toàn cầu do sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh Cũng trong những năm 1990, dựa trên sự phát triển của lý thuyết thương mại quốc tế, lý thuyết tổ chức ngành kinh tế, lý thuyết trò chơi, lý thuyết lựa chọn công… thế hệ nghiên cứu lý thuyết thứ hai tập trung mở rộng khung khổ lý thuyết của thế hệ trước để có thể phân tích những hiệu ứng “động” của thương mại

và hội nhập kinh tế khu vực, song phương

Đối với các nước Mỹ Latinh, từ nửa sau thập niên 1980, xuất hiện các sáng

kiến hội nhập khu vực chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa tự do mới, với nền tảng là chủ

nghĩa tự do tân cổ điển về kinh tế Xu hướng này tăng nhanh trong thập niên 1990

và những năm đầu thế kỉ 21 ở Mỹ Latinh Chủ nghĩa tự do tân cổ điển, như tên gọi

đã thể hiện, là một dạng đổi mới của chủ nghĩa tự do kinh tế Theo đó, vai trò của thị trường được nâng cao thông qua việc dỡ bỏ các hạn chế đối với sự lưu chuyển của dòng vốn, hàng hóa và lao động, và tư nhân hóa Đồng thời với đó là hạn chế