(Luận án tiến sĩ) TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA LAN KHAI

(Luận án tiến sĩ) TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA LAN KHAI từ góc nhìn đổi mới (Luận án tiến sĩ) TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA LAN KHAI(Luận án tiến sĩ) TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA LAN KHAI(Luận án tiến sĩ) TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA LAN KHAI(Luận án tiến sĩ) TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA LAN KHAI(Luận án tiến sĩ) TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA LAN KHAI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS Trần Mạnh Tiến

Hà Nội - Năm 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chính xác Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình

Tác giả

Đỗ Thị Nhàn

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập và nghiên cứu, tôi đã nhận được sự giúp đỡ quý báucủa các Thày cô, gia đình, anh chị em và bè bạn

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Trần Mạnh Tiến, người Thày

đã trực tiếp giảng dạy và tận tình hướng dẫn em trong suốt quá trình học tập, hoànthành công trình nghiên cứu này

Em xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giảng viên của Tổ Bộ môn Lí luận vănhọc, Khoa Ngữ Văn, Phòng Sau đại học Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tậntình giúp đỡ em trong quá trình học tập, nghiên cứu tại trường

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Hội đồng giáo dục trường THPTChuyên Trần Phú, Hải Phòng đã tạo điều kiện tốt để tôi học tập, nghiên cứu nângcao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn gia đình, người thân, bạn bè, những người đã độngviên tôi trong quá trình tôi học tập và hoàn thành luận án

Hà Nội, tháng 10 năm 2019

Đỗ Thị Nhàn

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu 4

5 Đóng góp mới của luận án 5

6 Cấu trúc luận án 5

Chương 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VÀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA LAN KHAI 6

1.1 Lược sử nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử trên thế giới và trong nước 6

1.1.1 Khái niệm về tiểu thuyết lịch sử 6

1.1.2 Tình hình nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử trên thế giới 8

1.1.3 Tình hình nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam 14

1.2 Tình hình nghiên cứu về Lan Khai và tiểu thuyết lịch sử của ông 23

1.2.1 Về nhà văn Lan Khai 23

1.2.2 Về tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai 27

1.3 Những vấn đề đặt ra trong nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai 31

Chương 2: TỪ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT ĐẾN QUÁ TRÌNH SÁNG TÁC THUYẾT LỊCH SỬ CỦA LAN KHAI 33

2.1 Quan niệm của Lan Khai về nhà văn và văn học 33

2.1.1 Quan niệm về nhà văn 33

2.1.2 Quan niệm về văn học 36

2.2 Quá trình sáng tác của Lan Khai 42

2.2.1 Sở trường sáng tác và thể tài lịch sử của Lan Khai 42

2.2.2 Hoàn cảnh sáng tác tiểu thuyết lịch sử 44

2.2.3 Diễn trình sáng tác tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai 47

2.2.4 Tiểu thuyết lịch sử trong sự nghiệp sáng tác của Lan Khai và trong nền tiểu thuyết Việt Nam hiện đại 50

Tiểu kết chương 2 54

Chương 3: TỪ HIỆN THỰC LỊCH SỬ ĐẾN BỨC TRANH NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA LAN KHAI 55

3.1 Cảm hứng sáng tác trong tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai 55

3.1.1 Ca ngợi truyền thống yêu nước của dân tộc 56

3.1.2 Ca ngợi cái đẹp, cái thiện 59

3.1.3 Phê phán xã hội phong kiến và chiến tranh phi nghĩa 60

3.2 Sự kiện trong tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai 64

3.2.1 Sự hoán đổi ngôi vị của các triều đại phong kiến 64

3.2.2 Những cuộc nội chiến trong xã hội phong kiến 65

3.2.3 Những cuộc nổi dậy của nhân dân chống chế độ phong kiến 66

3.2.4 Những cuộc đấu tranh chống kẻ thù xâm lược và bè lũ tay sai 66

3.3 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai 67

3.3.1 Các nhân vật thống trị trong các triều đại phong kiến 68

3.3.2 Nhân vật người phụ nữ trong các hoàn cảnh khác nhau 74

3.3.3 Nhân vật người anh hùng với tổng hòa các quan hệ xã hội 88

3.3.4 Nhân vật binh sĩ và dân chúng 94

3.3.5 Nhân vật kẻ thù cướp nước và bán nước 100

Tiểu kết chương 3 104

Chương 4: CÁC PHƯƠNG THỨC VÀ BIỆN PHÁP BIỂU HIỆN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA LAN KHAI 105

4.1 Sự kết hợp hài hòa giữa lịch sử và hư cấu nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai 105

4.1.1 Về cốt truyện và nhân vật lịch sử 105

4.1.2 Những nhân vật lịch sử và tình huống hư cấu 109

4.2 Nghệ thuật kết cấu linh hoạt 113

4.2.1 Kế thừa và sáng tạo các mô hình tiểu thuyết truyền thống 113

4.2.2 Tạo dựng mô hình tiểu thuyết hiện đại 116

4.3 Các phương thức kiến tạo chân dung nhân vật 118

4.3.1 Qua giới thiệu tiểu sử, ngoại hình, hành động nhân vật 118

4.3.2 Qua ngôn ngữ đối thoại và độc thoại nội tâm 121

4.3.3 Qua bút pháp miêu tả thiên nhiên 124

4.4 Thời gian và không gian nghệ thuật 125

4.4.1 Thời gian nghệ thuật 125

4.4.2 Không gian nghệ thuật 128

4.5 Nghệ thuật trần thuật 137

4.5.1 Người trần thuật và điểm nhìn trần thuật 137

4.5.2 Ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật 139

Tiểu kết chương 4 146

KẾT LUẬN 147 KIẾN NGHỊ

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

DANH MỤC TÁC PHẨM ĐÃ XUẤT BẢN CỦA LAN KHAI

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

1.1 Lan Khai là nhà văn tiêu biểu trong trào lưu cách tân văn học giai đoạn nửađầu thế kỉ XX Sự nghiệp sáng tác của Lan Khai đa dạng về thể loại Đương thời trong

cuốn Nhà văn hiện đại (1942) nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan đã mệnh danh: Lan Khai

là “lão tướng trong làng tiểu thuyết” Trong đó truyện đường rừng và tiểu thuyết lịch sử

là hai mảng sáng tác thành công nhất của ông Vừa qua Truyện đường rừng cùng tên

tuổi của Lan Khai đã được giới thiệu trên Tạp chí Khoa học châu Âu Tính tới thời

điểm hiện tại, Lan Khai có số lượng tiểu thuyết lịch sử lớn nhất trong các nhà văn hiện

đại Việt Nam (28 tác phẩm) và là cây bút sớm có tinh thần tiên phong đổi mới, có ảnhhưởng lớn tới sáng tác ở các giai đoạn sau, nhưng đến nay tiểu thuyết lịch sử của ôngchưa được nghiên cứu đầy đủ và hệ thống

Trước 1945 đã diễn ra những trào lưu cách tân văn học nhưng “trong cái mới vẫn

còn rớt lại nhiều cái cũ” (Một thời đại trong thi ca - Hoài Thanh) thì tiểu thuyết lịch sử

của Lan Khai đã gây những tranh luận sôi nổi xung quanh vấn đề lịch sử và hư cấunghệ thuật, vấn đề sử dụng ngôn ngữ v.v… Với những đổi mới táo bạo, tác phẩm củaLan Khai đã khơi dậy cho không khí phê bình văn học đương thời động và kích ứng sựsáng tạo của các nhà văn về đề tài lịch sử Tuy nhiên do cái chết đầy bí ẩn của ông suốtthời gian dài chưa được công bố nên sau 1945 trở đi còn nhiều di cảo của Lan Khai và

có tới hàng chục tiểu thuyết lịch sử của ông chưa được nghiên cứu, tái bản và giới thiệurộng rãi đến bạn đọc Cho đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu một cách quy

mô, toàn diện và hệ thống, đặc biệt là những thành tựu đột phá trong sáng tác về thể tàitiểu thuyết lịch sử của ông ở giai đoạn 1930 - 1945 Vì vậy qua công trình nghiên cứu

tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai từ góc nhìn đổi mới, chúng tôi sẽ chỉ ra tính tiên phong trong hành trình cách tân thể loại của một cây bút tài hoa luôn “gắng tìm đường

mới”

Năm 2006, Hội Nhà văn Việt Nam đã tổ chức Lễ Kỷ niệm 100 năm sinh Lan Khai và Hội thảo Khoa học: Lan Khai với văn học Việt Nam hiện đại, Lan Khai được

hoàn nguyên, cho thấy di sản văn học của Lan Khai là rất lớn, các tiểu thuyết lịch sử có

vị trí quan trọng trong di sản của ông và nền tiểu thuyết Việt Nam hiện đại Điều đó đãđặt ra yêu cầu cấp thiết cần có một công trình nghiên cứu kịp thời, hệ thống, toàn diệncác tác phẩm của nhà văn ở thể tài này để thấy được những đóng góp của ông tronggiai đoạn 1930 - 1945 và tiến trình phát triển của lịch sử văn học dân tộc, đồng thời làmsáng tỏ thêm những vấn đề lí luận

1.2 Trong thời kì đổi mới, nhất là những năm gần đây, tiểu thuyết lịch sử của cácnhà văn đất Việt đã vươn mình lớn dậy với sự gia tăng không ngừng về số lượng tácphẩm và quy mô phản ánh, hình thành nhiều khuynh hướng đa dạng, phức tạp nên đãxuất hiện nhiều quan niệm nghệ thuật khác nhau cả trong sáng tác và tiếp nhận Tiểuthuyết lịch sử đã và đang trở thành tâm điểm của thời sự văn học Trước trào lưu hộinhập quốc tế hiện nay, ngày càng xuất hiện nhiều công trình ứng dụng lý thuyết hiện đạicủa nước ngoài vào nghiên cứu văn học trong đó có tiểu thuyết lịch sử Tuy nhiên lýthuyết về thể loại này còn khá khiêm tốn cùng với đó là việc giới thiệu trong nước cònphân tán, quan niệm về thể loại chưa thống nhất, sáng tác ngày càng diễn biến phức tạp

đã nảy sinh nhiều cuộc tranh luận xung quanh vấn đề lịch sử và hư cấu nghệ thuật Xuất phát từ thực trạng đó đòi hỏi chúng ta cần phải tìm hiểu những sáng tác đãđược trải nghiệm có hiệu quả và cách tiếp cận thích hợp mới đem lại cái nhìn sáng rõhơn về sự hình thành phát triển của một thể loại văn học mang tính đặc thù trong nềnvăn học Việt Nam hiện đại Do vậy, chúng tôi chủ trương đi sâu nghiên cứu đề tài nàynhằm làm sáng tỏ những điểm mới mẻ, độc đáo trong tiểu thuyết lịch sử của Lan Khaitrên phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật Đồng thời qua những thành quảnghiên cứu chúng tôi sẽ làm rõ thêm lí thuyết về thể loại nhằm góp thêm hướng tiếpcận toàn diện và hệ thống tiểu thuyết lịch sử hiện nay

1.3 Công trình nghiên cứu này có ý nghĩa thiết thực trong việc giảng dạy tíchhợp môn Ngữ văn và lịch sử trong Nhà trường Bởi việc tiếp cận các sáng tác về đềtài lịch sử của giáo viên và học sinh phổ thông còn nhiều hạn chế cần có thêm cáctri thức về văn học sử và lý thuyết chuyên sâu Kết quả nghiên cứu của công trình sẽcung cấp thêm ánh sáng lý luận và các giá trị thực tiễn đáp ứng nhu cầu mở rộngnhận thức của học sinh trong nhà trường Nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử của LanKhai sẽ góp phần làm cho bức tranh văn học sử Việt Nam toàn diện hơn, giúp họcsinh nhận thức lịch sử sâu sắc hơn, khơi dậy những cảm xúc thẩm mĩ ở học sinh vềtruyền thống vẻ vang của dân tộc

Xuất phát từ nhu cầu cấp thiết trong nghiên cứu và học tập hiện nay cũng nhưgóp phần tổng kết các thành tựu tiêu biểu của văn học Việt Nam thế kỷ XX, chúng

tôi chọn đề tài Tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai (từ góc nhìn đổi mới) nhằm làm

sáng tỏ những vấn đề lí luận và thực tiễn sáng tác cũng như những đóng góp củaLan Khai trong hành trình đổi mới thể loại và hiện đại hóa nền văn học nước nhàgiai đoạn nửa đầu thế kỉ XX

2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi tập trung khảo sát toàn bộ những tiểuthuyết lịch sử của Lan Khai đã xuất bản và tái bản từ trước năm 1945 đến nay Từ

đó, chỉ ra những điểm mới về cảm hứng sáng tác, quan niệm nghệ thuật, thế giớinhân vật, đặc điểm của thể loại, các phương thức và phương tiện biểu đạt, sở trường

và cá tính sáng tạo của ông

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Ngoài đối tượng nghiên cứu, chúng tôi sẽ mở rộng khảo sát các truyện ngắn và

kí về đề tài lịch sử của Lan Khai Đồng thời chúng tôi sẽ kết hợp đối sánh với một

số tiểu thuyết lịch sử tiêu biểu của văn học trung đại, cùng thời và các giai đoạn vănhọc sau này Chúng tôi sẽ tiến hành khảo sát sâu hơn trong khoảng 20 tiểu thuyết

tiêu biểu và tìm hiểu thêm các tác phẩm về đề tài lịch sử của ông (Sóng nước lô Giang, Mưu thằng Đợi, Mũi tên dẹp loạn, 8023) trong giai đoạn văn học 1930 –

1945 và mở rộng liên hệ với một số tiểu thuyết lịch sử của nước ngoài để làm rõ đốitượng nghiên cứu

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu:

Trong công trình nghiên cứu này chúng tôi sẽ làm sáng tỏ ý thức và thành quảđổi mới thể loại và những đóng góp quan trọng của ông đã mở ra hướng đi mới chotiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại trong trào lưu cách tân văn học 1930 - 1945.Dựa trên lí thuyết về thể loại, chúng tôi sẽ chỉ ra sở trường, vốn văn hóa, quan niệmnghệ thuật, các nguồn ảnh hưởng, phương thức cách tân, các mô hình tổ chức kếtcấu tác phẩm, các nhân tố tạo nên thành tựu nghệ thuật của nhà văn, từ đó làm sáng

tỏ những vấn đề về lí luận và thực tiễn sáng tác

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Qua hoạt động nghiên cứu, chúng tôi sẽ đánh giá khách quan những thành công

và những hạn chế của Lan Khai ở mảng sáng tác này trong giai đoạn văn học 1930 –

1945 cả về nội dung và hình thức nghệ thuật Từ đó làm nổi bật ý nghĩa thiết thựctrong việc đổi mới thể loại của Lan Khai đối với nền lí luận hiện đại từ phương diện líthuyết thể loại và những đóng góp của Lan Khai cho sự phát triển rực rỡ của tiểuthuyết lịch sử đương đại

4 Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý thuyết

Trong điều kiện tồn tại nhiều hệ hình lý thuyết văn học đa dạng và phong phúhiện nay, chúng tôi chủ trương lấy học thuyết duy vật lịch sử và duy vật biện chứng củachủ nghĩa Mác Lê nin làm nền tảng, đồng thời kết hợp với những tri thức của lí thuyếtvăn học phương Tây hiện đại để làm sáng tỏ những giá trị nghệ thuật trong tiểu thuyếtlịch sử của Lan Khai Trong đó, chúng tôi đặc biệt chú ý tới mối quan hệ giữa văn họcvới hiện thực cùng vai trò của thể loại tiểu thuyết lịch sử, ý thức cách tân nghệ thuậtcủa nhà văn, kết cấu cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ, tính chất giao thoa thể loại, vấn đềkhông gian, thời gian v.v Đồng thời chúng tôi cũng đề xuất thêm một số quan niệm

về thể tài này và một vài biểu hiện của các trường phái văn học phương Tây như

Trường phái văn hóa lịch sử, Phân tâm học, Chủ nghĩa Siêu thực, Lí thuyết tự sự học,

kí hiệu học đã ảnh hưởng ít nhiều tới sáng tác của nhà văn, cho thấy sự kế thừa và

sáng tạo, đổi mới cách nhìn lịch sử của tác giả trong sự vận động của thể loại; giữa lịch

sử và hư cấu nghệ thuật, tiểu thuyết lịch sử và hoàn cảnh sáng tác; những đột phá củaLan Khai trong việc lựa chọn đề tài, chủ đề, khắc họa nhân vật v.v… tạo dấu ấn riêngvừa mang tính dân tộc vừa mang tính hiện đại

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài Tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai (từ góc nhìn đổi mới)

chúng tôi chủ trương phối hợp đồng thời các phương pháp nghiên cứu sau:

4.2.1 Phương pháp duy vật lịch sử: Chúng tôi sẽ đặt các tiểu thuyết lịch sử

của Lan Khai vào hoàn cảnh sáng tác cụ thể trong giai đoạn 1930 - 1945 để khảosát, đồng thời có liên hệ tới các giai đoạn trước và sau đó nhằm lí giải nhữngnguyên nhân và kết quả sáng tạo của ông

4.2.2 Phương pháp hệ thống: Chúng tôi sẽ tập hợp các tiểu thuyết lịch sử của

Lan Khai thành hệ thống và khảo sát toàn diện để thấy được quan niệm nghệ thuật,

sở trường khám phá lịch sử và những sáng tạo riêng của ông thể hiện tính tiênphong về nghệ thuật tiểu thuyết

4.2.3 Phương pháp so sánh: Trong quá trình khảo sát, khi cần thiết chúng tôi

có liên hệ, đối chiếu tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai với một số tiểu thuyết lịch sửtiêu biểu thời kì trung đại và của các nhà văn cùng thời, với tiểu thuyết lịch sửđương đại và nước ngoài để thấy rõ những điểm mới, những sáng tạo độc đáo củanhà văn ở thể loại này

4.2.4 Phương pháp phân loại: Chúng tôi sẽ phân loại các kiểu dạng nhân vật, sự

kiện, kết cấu tác phẩm cho thấy các góc nhìn khác nhau về lịch sử trong tác phẩm của ông

4.2.5 Phương pháp liên ngành: Chúng tôi tiến hành phân tích mối tương đồng

và khác biệt giữa lịch sử với văn học trong một nền văn hóa nhằm chỉ ra tính đặcthù thẩm mĩ của văn chương và hiện thực trong quá khứ

Ngoài những phương pháp trên, luận án của chúng tôi còn sử dụng linh hoạt

một số phương pháp tiếp cận khác như Văn hóa học, Nữ quyền luận, Chủ nghĩa tân lịch sử, Lí thuyết liên văn bản để hoàn thiện mục tiêu nghiên cứu Đồng thời chúng

tôi sẽ chú trọng sử dụng các thao tác phân tích tác phẩm để đi sâu khám phá tưtưởng và bút pháp nghệ thuật của nhà văn, vừa soi sáng lí thuyết thể loại vừa khẳngđịnh tinh thần đổi mới mạnh mẽ của Lan Khai ở thể tài này

5 Đóng góp mới của luận án

Đây là công trình nghiên cứu đầu tiên có tính quy mô và hệ thống về tiểuthuyết lịch sử của Lan Khai từ góc nhìn đổi mới trên các phương diện quan niệm,cảm hứng, sự kiện, nhân vật Đồng thời làm sáng tỏ những đổi mới trong sáng tạomang tính đột phá của ông về các phương thức và biện pháp nghệ thuật mới, về tạodựng cốt truyện, miêu tả nhân vật, sử dụng ngôn ngữ và mô hình thời gian, khônggian nghệ thuật Chúng tôi sẽ chỉ ra con đường sáng tạo riêng của Lan Khai, nhữngdấu ấn độc đáo và những cống hiến của ông trong công cuộc cách tân văn học giaiđoạn 1930 - 1945 ở thể tài này

Công trình của chúng tôi sẽ làm nổi bật tư tưởng mới mẻ và các phương thức sángtạo nghệ thuật mới của tác giả đã vượt thoát lối mòn truyền thống, tạo nên những phẩmchất mới cho nền văn học dân tộc và có ảnh hưởng nhất định tới tiểu thuyết lịch sử ViệtNam đương đại Từ đó, làm rõ hơn các vấn đề lý thuyết từ vấn đề tiếp cận, lựa chọn sựkiện lịch sử; vấn đề hư cấu khi phản ánh lịch sử; quan niệm về nhân vật lịch sử trong thờiđại mới cũng như những đổi mới về thi pháp nghệ thuật trong tác phẩm của Lan Khai

6 Cấu trúc luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Luận án của

chúng tôi được triển khai thành 4 chương

Chương 1 Tổng quan nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử và tiểu thuyết lịch sử củaLan Khai

Chương 2 Từ quan niệm nghệ thuật đến quá trình sáng tác trong tiểu thuyếtlịch sử của Lan Khai

Chương 3 Từ hiện thực lịch sử đến bức tranh nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch

sử của Lan Khai

Chương 4 Các phương thức và biện pháp biểu hiện nghệ thuật trong tiểuthuyết lịch sử của Lan Khai

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ

VÀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA LAN KHAI

1.1 Lược sử nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử trên thế giới và trong nước

1.1.1 Khái niệm về tiểu thuyết lịch sử

Tiểu thuyết lịch sử viết về các sự kiện và nhân vật của thời kì quá khứ đã một đikhông trở lại nhưng không đồng nhất với cách viết của nhà sử học Nếu các sử gia mô

tả lịch sử một cách khách quan bằng ngòi bút biên niên sử thì nhà văn gửi gắm cáinhìn chủ quan và cảm xúc của mình trước hiện thực lịch sử Người nghệ sĩ nhạy cảmvới những chuyển biến lịch sử, nên quá khứ lịch sử được tái tạo sống động “thêm dathêm thịt” mà vẫn đảm bảo được tính chân thực lịch sử và sự linh hoạt bởi tính uyểnchuyển của nghệ thuật Là kết quả “hôn phối” giữa văn học và sử học, tiểu thuyết lịch

sử thể hiện sự độc đáo, hấp dẫn và sức sống mạnh mẽ trong việc nhận thức, phản ánhhiện thực và khao khát khám phá, lí giải lịch sử của con người

Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hình thành và phát triển từ thời kì trung đại và khôngngừng lớn mạnh từ thế kỉ XX cho đến nay Suốt thời kì văn học trung đại, thể loại này

có mầm mống từ loại hình văn xuôi, truyện Nôm khuyết danh và mô hình tiểu thuyết cổđiển Trung Hoa, chủ yếu sáng tác theo nguyên tắc mô phỏng lịch sử với hình thứcchương hồi Đến giai đoạn đầu thế kỉ XX mặc dù vẫn bị chi phối bởi quan niệm văn - sử

- triết bất phân nhưng tiểu thuyết Việt Nam đã có nhiều khởi sắc và có giá trị nhiều hơn

về văn hóa lịch sử Càng về sau các tác giả càng tăng thêm yếu tố hư cấu, tưởng tượngkhiến thể loại này có sự chuyển mình mạnh mẽ thích ứng với nhu cầu tiếp nhận mới củangười đọc Do vậy, lịch sử từ chỗ là những chứng tích trong quá khứ đã trở thành nhân tốcho sự thăng hoa cảm xúc sáng tạo của người nghệ sĩ Đến thời kì đổi mới, đặc biệt làtrong những năm gần đây, tiểu thuyết lịch sử phát triển rực rỡ đã tạo nên cuộc tranh luậnsôi nổi trên các diễn đàn văn học Như vậy loại hình nghệ thuật độc đáo này đã phát triểnqua một chặng đường dài và càng ngày càng chứng tỏ sức hấp dẫn đặc biệt của nó đápứng nhu cầu khám phá lịch sử của con người đương đại Đáng chú ý, trong những nămgần đây sự biến đổi của tình hình văn hóa và thực tiễn sáng tác cùng với sự xuất hiện các

hệ thống lí thuyết mới ở phương Tây như chủ nghĩa nữ quyền, chủ nghĩa tân lịch sử, chủnghĩa hậu thực dân, chủ nghĩa hậu hiện đại thì không khí tranh luận về thể tài này càngtrở nên sôi nổi với nhiều ý kiến khác nhau Song song với sự ra đời các tác phẩm mới thìcũng xuất hiện các quan niệm mới về tiểu thuyết lịch sử

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (1995) của nhóm tác giả Trần Đình Sử,

Lê Bá Hán có nhận định: “Tiểu thuyết lịch sử là các tác phẩm viết về đề tài lịch sử,chứa đựng các nhân vật và chi tiết hư cấu, tuy nhiên nhân vật chính và các sự kiệnchính thì được sáng tạo trên các sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn trọng lời ăn tiếngnói, trang phục, phong tục tập quán phù hợp với giai đoạn lịch sử ấy Tác phẩm lịch

sử thường mượn chuyện đời xưa để nói chuyện đời nay, hấp thu những bài họctrong quá khứ, bày tỏ sự đồng cảm đối với con người và thời đại trong quá khứ.Song không vì thế mà hiện đại hóa người xưa, phá vỡ tính chân thực lịch sử của thểloại này” [128; tr 352] Qua đó, các tác giả đã chỉ ra sự khác biệt cơ bản về đề tài

và cách thức phản ánh lịch sử của thể loại này so với các hình thức nghệ thuật khác

và thừa nhận sự kết hợp giữa lịch sử và hư cấu là đặc tính tất yếu tạo nên sức sốngvượt thời gian của tiểu thuyết lịch sử

Nhóm tác giả Lại Nguyên Ân và Nguyễn Huệ Chi trong cuốn 150 thuật ngữ văn học (1999) cũng nêu rõ: “Tiểu thuyết lịch sử là tác phẩm tự sự hư cấu, lấy đề tài

lịch sử làm nội dung chính, lịch sử trong ý nghĩa khái quát là quá trình phát triển tựnhiên của xã hội Các Khoa học xã hội đều nghiên cứu quá khứ loài người trong tính

cụ thể và đa dạng của nó Tuy vậy, những tiêu điểm chú ý của các sử gia cũng như cácnhà văn khi quan tâm đến đề tài lịch sử thường là sự hình thành, hưng thịnh, diệt vongcủa các quốc gia, dân tộc, những biến cố lớn lao trong đời sống xã hội của cộng đồng,quốc gia, trong các mối quan hệ của quốc gia như chiến tranh, cách mạng, cuộc sống

và sự nghiệp của các nhân vật có ảnh hưởng đến tiến trình lịch sử” [5; tr 262] Theo

đó, các tác giả cũng thừa nhận tính hư cấu là yếu tố tiên quyết của hoạt động sáng tạonhưng vẫn nhấn mạnh nội dung trọng tâm là phản ánh các sự kiện, biến cố trọng đạihoặc các nhân vật có ảnh hưởng lớn tới sự phát triển của lịch sử

Bên cạnh những quan niệm của nhà nghiên cứu thì bản thân người sáng tác

cũng bày tỏ những quan điểm khác nhau Trong bài viết Nhà văn Hoàng Quốc Hải: Tiểu thuyết lịch sử là sự giải mã lịch sử (2017) có nêu ý kiến của nhà văn Hoàng

Quốc Hải: “Lịch sử không bày, đặt sẵn mà lịch sử chỉ giữ lại cho ta những tín hiệu,

chẳng khác những mật mã Công việc của nhà văn chính là giải mã lịch sử Chìa khóa

để giải mã chính là sự trung thực của nhà văn và những thẩm thấu văn hóa mà nhà văntiếp nhận được Tiểu thuyết nói chung, kể cả tiểu thuyết lịch sử đều phải lấy hư cấu làmphương tiện nghệ thuật và tiểu thuyết lịch sử cũng không có ngoại lệ Cũng không cónghĩa là sự bịa tạc, mà là sự tìm tòi đi đến chân thực Sự thật lịch sử trong tiểu thuyếtlịch sử đáng tin cậy hơn vì nó được giải mã, nó có cuộc sống” [105; tr 4] Như vậy,tácgiả Hoàng Quốc Hải cũng coi hư cấu là một thuộc tính nổi bật của thể loại này nhưng

phải trong chừng mực nhất định, không được xuyên tạc lịch sử Trong cách luận giảinày, tác giả vẫn đặt ra yêu cầu đối với người sáng tác là phải tôn trọng chân lí lịch sử.

Trong bài viết Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại, một số xu hướng chủ yếu (2018), tác giả Nguyễn Văn Dân đã trích dẫn ý kiến của tác giả Thái Vũ: “Khi

tôi nói tôi viết tiểu thuyết lịch sử sự thật là tôi không viết tiểu thuyết mà tôi viết lịch

sử, trước hết phải trung thực với mọi chi tiết lịch sử” [20; tr 2] Như vậy theo Thái

Vũ thì trung thực với lịch sử là nguyên tắc sáng tác và mục tiêu cần hướng tới củangười sáng tác

Tác giả Nguyễn Xuân Khánh trong bài viết Vài suy nghĩ về tiểu thuyết lịch sử

(2012) đã luận giải: “Những tiểu thuyết lịch sử của chúng ta ngày nay đều chịu ảnhhưởng của phương Tây, tức là viết dưới quan niệm của Aristote Nghĩa là có sự phân biệt

rõ ràng giữa nhà chép sử và nhà tiểu thuyết lịch sử Ðã là tiểu thuyết thì phải hư cấu, dù

đó là tiểu thuyết lịch sử, hư cấu là đặc trưng của tiểu thuyết Hư cấu là đặc quyền của nhàvăn” Ông phát biểu: “Theo tôi lịch sử chỉ là cái cớ để tôi bám vào Tiểu thuyết lịch sửkhông phải là sự kể lại lịch sử, minh họa lại lịch sử mà là phản ánh những vấn đề của conngười hiện tại Người viết không hẳn đã dựng lại được lịch sử ngày xưa, điều cốt yếu làthuyết phục người đọc” [75; tr 6] Tác giả Nguyễn Xuân Khánh coi tính hư cấu là một

“đặc quyền” của người sáng tác và vì thế tác phẩm không bị lệ thuộc vào sự độc quyền

của tư duy lịch sử Trong bài viết Tác giả Trường An: Lịch sử ghi chép rất lạnh lùng

(2017) của Thu Hiền có nêu ý kiến của cây bút trẻ Trường An: “Lịch sử chỉ ghi chép sốliệu một cách khô khan, nhiệm vụ của người viết tiểu thuyết lịch sử là phải thêm da thêmthịt cho nhân vật” [47; tr 5] Theo đó, tiểu thuyết lịch sử đi liền với hoạt động hư cấu,sáng tạo để làm sống dậy các sự kiện và nhân vật lịch sử

Như vậy, tất cả các lập luận trên cho dù chưa thống nhất nhưng đều dựa trênthực tiễn sáng tác và tính đặc thù của thể loại Xuất phát từ thực tiễn nghiên cứu tiểu

thuyết lịch sử, chúng tôi xin đưa ra cách hiểu như sau: Tiểu thuyết lịch sử là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa những đặc trưng cơ bản của tiểu thuyết với những tài liệu của sử học trên cơ sở lấy lịch sử làm đề tài và tôn trọng sự kiện, nhân vật lịch sử Tác phẩm đưa ra những kiến giải sâu sắc về lịch sử, về cuộc sống theo cách hiểu của con người đương đại Trong tiểu thuyết lịch sử, hư cấu nhằm làm nổi gương mặt tinh thần của nhân vật và làm sống động bức tranh quá khứ tăng tính chân thực nghệ thuật trong tiểu thuyết.

1.1.2 Tình hình nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử trên thế giới

Tiểu thuyết lịch sử là cầu nối đưa văn học trở về với hiện thực đời sống và sựphát triển của nhân loại Vì vậy, các sáng tác về đề tài lịch sử nói chung và tiểu thuyết

lịch sử nói riêng đã, đang và sẽ có chỗ đứng quan trọng trong văn học và thực tiễn đờisống của con người Trải qua các thời kì lịch sử, cách văn học phản ánh lịch sử cũng

có nhiều thay đổi Khi “Chủ nghĩa tân lịch sử”, “Chủ nghĩa hậu hiện đại” ra đời thìhầu như các thể loại văn học đều có những đổi thay Trong phạm vi lý thuyết các nhànghiên cứu chú ý hơn đến các thể tài tự sự khác, còn những biến đổi của tiểu thuyếtlịch sử vẫn chưa được quan tâm toàn diện và sâu sắc

Về lý luận phê bình trên thế giới từ trước cho đến nay mới có tác phẩm Tiểu thuyết lịch sử (1937) của G Lukacs (Hungari) nghiên cứu chuyên sâu về thể loại này.

Trong đó, G Lukacs nhận định: “Sự ra đời của tiểu thuyết lịch sử ở châu Âu bắt đầu từđầu thế kỉ XIX, sự thất bại của Napoléon Bonaparte (trùng với sự xuất hiện tiểu thuyếtcủa Walter Scott) là vì điều kiện kiện lịch sử của cuộc cách mạng Pháp đã khiến chocon người ý thức được sự đổi thay lịch sử Trước đó, sự thay đổi triều đại được cảmnhận như một cái gì tự nhiên, phi lịch sử Trong các tiểu thuyết thế kỉ XVII, XVIII cáctiểu thuyết lấy lịch sử làm đề tài chỉ thấy lịch sử ở bề ngoài, ở trang phục” [134; tr 5]

Tiếp đó, trong cuốn Nghệ thuật tiểu thuyết (1999), G Lukacs phát triển thêm: “Không

chỉ tiểu thuyết nói chung, mà tiểu thuyết lịch sử phải đạt tới chiều sâu của triết lí lịch

sử Tiểu thyết lịch sử không chỉ bảo đảm việc miêu tả hoàn cảnh duy trì được khôngkhí lịch sử, mà quan trọng hơn, là miêu tả trung thực bằng nghệ thuật một thời kì lịch

sử cụ thể” [97; tr 299] Đây là quan niệm mới mẻ, giàu sức thuyết phục của G Lukacs

vì trong thể tài đặc biệt này không chỉ có lịch sử và hư cấu mà còn chứa đựng những

triết lí sâu sắc về lịch sử Ví như nhận xét của La Quán Trung trong Tam Quốc diễn nghĩa (1330-1400): “Thiên hạ đại thế, hợp cữu tất phân, phân cữu tất hợp” đã chỉ ra quy luật “hợp - tan” của thời thế hoặc ý niệm về nhân dân là lực lượng cấu thành lịch

sử trong Chiến tranh và hoà bình (1865-1869) của L Tônxtôi Đó là do nhà sử học chỉ

quan tâm sự kiện hoặc nhân vật bao trùm lịch sử, nhưng chính nhà văn mới quan tâmtới con người cá nhân trong những cơn biến động lịch sử Từ đó, G.Lukacs phát triểnthêm: “Nhà viết tiểu thuyết lịch sử cổ điển Walter Scott đã bảo đảm cho các nhân vậttiêu biểu của mình đi theo con đường của họ, để cho họ phát triển như đời sống củathời kì lịch sử đòi hỏi họ phải thế Walter Scott đã không phản ánh những khủng hoảnglịch sử một cách trừu tượng Việc mô tả hiện thực của một thời kì lịch sử có thể thànhcông qua việc mô tả đời thường của nhân dân, nỗi đau và niềm vui sướng của nhữngcon người bình thường Trong lĩnh vực xây dựng tiểu thuyết lịch sử, tài năng bộc lộqua việc phản ánh những nguyên nhân dẫn đến sự thật trong trái tim con người, những

sự thật mà biến động của chúng đã bị giới sử học bỏ qua Các nhân vật của tiểu thuyếtlịch sử phải sinh động hơn các nhân vật lịch sử, vì các nhân vật của tiểu thuyết lịch sử

được trao cho sự sống còn các cá nhân lịch sử thì đã sống” [22; tr 62] Đó là nhữngluận điểm sắc bén có tính mở đường cho việc xác lập những đặc trưng tiêu biểu củaloại hình nghệ thuật này dựa trên nguyên tắc sáng tác, mục đích nghệ thuật… khác vớitiểu thuyết tâm lý, tiểu thuyết kỳ ảo

Nhà lí luận Nga G Lenobl trong công trình Lịch sử và văn học (1960) nêu ra ba

tiêu chí của thể loại: “Một là nhân vật và sự kiện lịch sử Hai là nguyên tắc hay chủnghĩa lịch sử, tức là cho thấy sự xung đột các thời đại, sự quá độ các giá trị Ba là nộidung của tiểu thuyết phải là hiện thực đã qua, mà tác giả và người đọc không phải làngười đương thời của hiện thực đó Người đọc luôn cảm thấy có một sự khác thời”[99; tr 288] Như vậy, quan niệm nổi bật của G Lenobl là coi tính xác thực của sựkiện và nhân vật phù hợp với sách sử là tiêu chí căn bản trong nguyên tắc sáng tác Viphạm điều này coi như thủ tiêu tính chất căn cốt của thể loại Tuy nhiên ý kiến củaông còn khá “cứng nhắc” bởi trong thực tế sáng tác luôn có sự mở rộng và xê dịchtiêu chí đó, nếu không, tác phẩm khó tránh khỏi sự phỏng chép lịch sử một cáchkhiên cưỡng, vụng về và thiếu đi tính uyển chuyển của nghệ thuật văn chương

Hayden White, một trong những nhà lí luận của chủ nghĩa Tân duy sử bàn về

“siêu lịch sử” (metahistory) đã thể hiện cảm quan hậu hiện đại khá rõ nét Từ luậnđiểm nền tảng đó ông triển khai toàn bộ tư tưởng của mình là: “Lịch sử như là tựsự” [51; tr 38] Hayden White khẳng định: “Để cho câu chuyện lịch sử hoàn chỉnh,

có logic sử học cũng phải hư cấu, và có bốn phương thức tu từ của tự sự lịch sử:lãng mạn, khi kết thúc tốt đẹp; bi kịch khi thất bại bi đát, hài kịch, khi nhân vật lịch

sử đóng vai hề, và châm biếm, khi một kẻ ngu dốt đóng vai vĩ nhân” [132; tr 117].Với mô hình đó, cách thể hiện lịch sử có nhiều mặt tương đồng với diễn ngôn lịch

sử Lí thuyết lịch sử này được gọi là “thi pháp học văn hóa” Quan niệm trên khácvới ý kiến của Aristote, rằng ông chỉ nói đến “sự thật xảy ra” mà chưa thấy việcdiễn ngôn về lịch sử Muốn biểu hiện các tiềm năng của lịch sử trong tính chân thực

đã làm cho lịch sử và tiểu thuyết gần nhau Tuy nhiên không có nghĩa là sử học vàtiểu thuyết sẽ đồng nhất Câu hỏi thứ ba của H.White: “Lịch sử nằm ở vị trí nàotrong hệ thống tri thức của nhân loại? Câu trả lời là “lịch sử nằm giữa khoa học vànghệ thuật, và vì vậy nó mang bản chất hư cấu và tràn đầy định kiến” [133; tr 48].Quan niệm mới của Hayden White về lịch sử tạo ra trào lưu đối thoại lịch sử, tìm lạilịch sử và thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của thể loại tiểu thuyết lịch sử

Tác giả Karl Popper (1902 - 1994), một trong những triết gia có ảnh hưởng nhất

thế kỉ XX, trong cuốn Sự nghèo nàn của thuyết sử luận (2012, Chu Lan Đình dịch,

Nxb Tri thức, Hà Nội) đã nhận ra: “Sự nghèo nàn của thuyết sử luận” bởi “họ” (các

nhà sử luận) không nhìn ra sự cần thiết của tính đa dạng trong những cách diễn giải(lịch sử) về cơ bản tương đương nhau (cho dù một số trong những cách diễn giải ấy cóthể nổi bật lên nhờ vào tính phong phú của chúng - một điều ít nhiều có ý nghĩa)” [124;

tr 257] Ông lập luận: “Ta có thể diễn giải “lịch sử” như lịch sử đấu tranh giai cấp,hoặc như lịch sử đấu tranh chủng tộc để giành quyền là chủng tộc thượng đẳng, hoặcnhư lịch sử tư tưởng tôn giáo hoặc lịch sử đấu tranh xã hội “mở” và xã hội “khép kín”,hoặc như lịch sử của tiến bộ khoa học và công nghệ” [124; tr 258] Như vậy, nhữnglập luận của Karl Popper nhấn mạnh tới tính đa dạng của cách diễn giải lịch sử trongcác thời đại có vai trò quan trọng làm phong phú bức tranh lịch sử

Khi bàn về diễn ngôn qua các thời đại cụ thể trong lịch sử, Michel Foucault cũngtrình bày một số kiến giải mới về lịch sử có ý nghĩa làm phong phú thêm lí thuyết thể

loại Trong tác phẩm Triết học và mỹ học phương Tây hiện nay (1992, Nxb Văn hóa,

Hà Nội) có trích dẫn quan điểm của Michel Foucault: “Lịch sử là một sự đứt đoạn”[114; tr 216] Nghĩa là khi đề cập đến sự diễn giải lịch sử, ông tán thành quan điểmcoi “lịch sử như là một diễn ngôn” của H.White và bổ sung thêm luận điểm rất độcđáo Do vậy sẽ không có một sự trần thuật liền mạch mà chúng ta giải mã trong dòngchảy lịch sử Đây là đóng góp quan trọng của Michel Foucault thúc đẩy tinh thần khámphá lịch sử, khai thác và kết nối những chỗ “đứt gãy” của lịch sử, thúc đẩy sự sáng tạocủa nhà văn khi tiếp cận các đề tài lịch sử

Ngay từ những năm đầu thế kỉ XX các nhà tư tưởng như P Valery, M.Heidegger cho đến J-P Sartre, C Levis Strauss và Michael Foucault đã bày tỏ sựhoài nghi lịch sử như một khoa học khách quan Khi tiểu thuyết lịch sử chưa pháttriển thì không phải chỉ có lịch sử tồn tại trong các ghi chép của sử gia mà đã đượcphản ánh dưới nhiều hình thức khác như hình thức dã sử bổ sung hoặc đính ngọachính sử Mặt khác, khi đã khởi sắc rực rỡ cả về số lượng và chất lượng thì tiềmnăng khai thác lịch sử của nó còn rộng và sâu hơn chính sử thậm chí còn xác lậpnhững chân lí lịch sử mới Do vậy, nếu coi thể loại này chỉ là minh họa hoặc vănchương hoá lịch sử thì đồng nghĩa với việc chưa đánh giá đầy đủ chức năng của tiểuthuyết lịch sử, còn phiến diện trong cách nhìn nhận quy luật vận động và phát triển

bên trong của thể loại văn học Đó cũng là lí do khiến J.Lotman trong bài Về bản chất của nghệ thuật phát biểu: “Sự thật lịch sử là sự thực hiện một trong vô vàn khả

năng của hiện thực quá khứ, sự thật đó đã làm cho vô vàn các khả năng lịch sử khácmất cơ hội được thực hiện, mà thiếu chúng, ta khó mà hiểu hết hiện thực” [90; tr

108] Đồng thuận với ý kiến này, trong bài báo Tiềm năng giáo dục nhân văn của tiểu thuyết lịch sử (Zolina E N, Tạp chí của IEGU, tập 1, năm 2006, tr 1) cho thấy

nhà văn Nga M Gorki đã từng khẳng định: “Lịch sử đích thực của con người phải

do nhà văn viết chứ không phải do nhà sử học viết” [134; tr 4] Các ý kiến trên đềunhấn mạnh tiềm năng của thể tài này trong việc tái tạo tính cách, tâm lí con người

vốn mờ nhạt trong sử học Bởi vậy, trong tác phẩm Nghệ thuật thi ca, nhà triết học

cổ đại Hy Lạp Aritstote đã khẳng định: “Nhà sử học nói về những điều xảy ra thực

sự, còn nhà thơ thì nói về những điều có thể xảy ra” [134; tr 3] Trong bài viết Triết học nghệ thuật của Schelling của Nguyễn Huy Hoàng (Tạp chí Triết học, số 9, ngày

15 tháng 2 năm 2009) có trích dẫn quan điểm của nhà mĩ học Đức F W Schelling:

“Xem quá khứ là một nghệ thuật lịch sử” [134; tr.3] Nhà triết học Ý Benedetto

Croce trong Lý thuyết và lịch sử của khoa ký sử (1912) có nhận định: “Khái niệm

lịch sử phù hợp với khái niệm chung về nghệ thuật” [134; tr.3] Còn F Engels trong

cuốn Triết học lịch sử (1939) lập luận: “Lịch sử thế giới là một nàng thơ vĩ đại, mở

đầu là bi kịch, kết thúc là hài kịch” [135; tr.5] Nhà văn, viện sĩ André Maurois

(1885-1967), Viện Hàn lâm Pháp có viết trong cuốn Lịch sử nước Pháp (1940):

“May nhờ có Alexandre Dumas, cả thế giới bao gồm cả người Pháp mới hiểu vềlịch sử nước Pháp, cho dù lịch sử ấy chưa hẳn là chính xác tường tận nhưng ít racũng không phải là vô căn cứ” [109; tr 3] Như vậy lịch sử là yếu tố tồn tại kháchquan, là cơ sở để nhà văn sáng tạo

Tác giả M Kundera trong công trình Nghệ thuật tiểu thuyết (1998) đã chỉ ra

sự khác biệt hết sức tinh tế giữa nhà văn và nhà sử học: “Nhà sử học kể lại các sựkiện đã xảy ra, còn nhà tiểu thuyết nắm bắt một khả năng của cuộc sống, khả năngcủa con người và thế giới Nhà tiểu thuyết lịch sử ghi nhận những kinh nghiệm nhânloại mà sử gia không quan tâm hoặc không thấy giá trị Chính điều đó làm ngã bổnhững định kiến chắc chắn, chính thống, làm sụp đổ những khái niệm vĩnh hằng củathế giới vững tin đã định hình yên chí, nhất thành bất biến và thám hiểm những mặtkhác của vạn vật” [76; tr 135] Kiến giải của M Kundera nhấn mạnh tới thiên chứcsáng tạo của nhà văn từ các đề tài lịch sử

Trong công trình Mỹ học (1999, tập 2, Nxb Văn học, Hà Nội), có nêu ý kiến

của nhà phê bình Biêlinxki: “Chúng ta hỏi và chúng ta chất vấn về cái đã qua đểchúng ta giải thích hiện tại và chỉ ra tương lai cho chúng ta” [78; tr 28] Như vậy,lịch sử là căn nguyên nhận thức khám phá hiện thực Hay như chính trị gia kiêm nhà

văn của nước Anh là George Otto Trevelyan (1838-1928) trong cuốn Lịch sử xã hội Anh (1922) cũng có chút hoài nghi về quá khứ: “Lịch sử không có giá trị khoa học

thực sự, mục đích duy nhất của lịch sử là giáo dục con người” [164; tr 3] Các quanniệm đó cho thấy lịch sử và tiểu thuyết có nhiều điểm giao thoa Cả hai đều tồn tại

như là truyện kể, đều là ý thức xã hội Cả hai đều dùng tư liệu và tưởng tượng để táihiện quá khứ và bù đắp vào chỗ đứt gẫy, chỗ trống vắng của các sự thật được ghichép Song thực tế cho thấy, không có căn nguyên hiện thực từ quá khứ, cũng khôngthể có hư cấu và tưởng tượng Đây là những nhận định thiểu số mà thôi.

Góp phần làm đầy đặn thêm lý thuyết thể loại của các học giả, những nhàvăn lớn trên thế giới cũng trình bày những kiến giải độc đáo Tiêu biểu là ý kiếncủa nhà tiểu thuyết lịch sử vĩ đại người Pháp Alexandre Dumas (cha) thì lịch sửgiống như một cái đinh để mọi người có thể tự do treo bức tranh của mình vào

đó Theo ông, lịch sử là điểm tựa để người nghệ sĩ thỏa sức sáng tạo Trái lại,

trong bài báo Bàn về tiểu thuyết lịch sử (2012) trên Tạp chí Văn hóa Nghệ An đã

trích dẫn ý kiến của nhà văn lớn nước Nga A.Tônxtôi: “Tiểu thuyết lịch sử phải

chính xác như một nghiên cứu lịch sử” [154; tr 8] Hay trong bài Lịch sử và tiểu thuyết lịch sử (2012) trên Báo điện tử Quân đội nhân dân cũng nêu quan điểm

của nhà văn Nhật Bản Kikuchi Kan (1988 – 1948): “Lịch sử trong tiểu thuyết

phải là các sự kiện và nhân vật nổi tiếng đã được ghi trong sách sử” [134; tr 4] Trong công trình Tiểu thuyết lịch sử - một khuynh hướng nổi bật trong văn xuôi quốc ngữ Nam Bộ đầu thế kỷ XX (2012) cũng trích đưa những kiến giải của nhà văn

Goncourt (Pháp): “Lịch sử là tiểu thuyết đã thành hiện thực, còn tiểu thuyết là

lịch sử có khả năng thành hiện thực Lịch sử là cái chân, tiểu thuyết là cái hư ảo.

Tiểu thuyết lịch sử kết hợp hai yếu tố đối lập, nhà văn tùy theo cảm hứng mà kéomạnh về cực này hay cực kia Nhà viết tiểu thuyết lịch sử là một thầy lang bốchai vị thuốc kỵ nhau, nhưng liều lượng phải tính thế nào để chúng bổ sung chonhau, để thuốc có hiệu quả - tác phẩm phải hay: vừa có vị tiểu thuyết vừa có vịlịch sử” [51; tr 32] Qua đó, tác giả nhấn mạnh tới tài năng của của người viết

trong việc xử lí chất liệu lịch sử và kĩ thuật tiểu thuyết Trong bài Tiểu thuyết lịch

sử của Hella S.Haasse (Tạp chí Văn học số 3/2002) có nêu ý kiến của nhà tiểu thuyết

lịch sử nổi tiếng Hella Haasse (Hà Lan): “Mặc dầu những cuốn tiểu thuyết của tôi làtiểu thuyết lịch sử nhưng chủ định của tôi không bao giờ lấy việc tái hiện quá khứ làmnhiệm vụ hàng đầu Trong văn học, đề tài lịch sử là một phương tiện chứ không phải

là một cứu cánh” [107; tr 6] Qua đó cho thấy tác giả kiên quyết phản đối sự sao chéplại những gì xảy ra trong quá khứ và nhấn mạnh vai trò của hư cấu sáng tạo đối vớingười sáng tác khi đứng trước sự phức tạp của sử liệu

Trong tiểu luận Sự chấm dứt của lịch sử (1989), Fredric Fukuyama tuyên bố:

“Lịch sử đã cáo chung” Nhưng với sự ra đời của các trường phái lí thuyết như hậuthực dân, nữ quyền luận và nhiều hệ hình lý thuyết hiện đại khác thì lịch sử đang

được nhìn nhận một cách cởi mở hơn Thực chất lịch sử không phải đã cáo chung

mà được đặt ở nhiều góc nhìn, nhiều hướng đối thoại và bổ sung nhau Tiểu tự sự

bổ sung cho đại tự sự và tiểu lịch sử sẽ bồi đắp đại lịch sử Khi Lí thuyết Hậu thực dân ra đời thì một số quốc gia trên thế giới đã nhìn nhận lịch sử cởi mở hơn Như

vậy, khi tồn tại những quan điểm chưa thống nhất về lịch sử sẽ mở ra triển vọngphát triển các tiềm năng sáng tạo của nhà tiểu thuyết Điều đó tạo tiền đề cho các

lí thuyết nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử trên thế giới phong phú thêm, giúp cho

sự phát triển lớn mạnh của thể loại Tuy vậy, càng ở các giai đoạn sau, thực tiễnsáng tác đã cho thấy những hình thức kết cấu mới của thể tài này Do đó chỉ cónhững cách diễn giải về lịch sử khác nhau còn bản thân lịch sử là những biến cố

xã hội có thời gian và không gian xác định chứ không phải là kết quả diễn ngônchủ quan của người cầm bút

1.1.3 Tình hình nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam

Văn học Việt Nam hiện đại đã chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ cả về số lượng

và chất lượng của tiểu thuyết lịch sử trong từng giai đoạn lịch sử nhất định, đặc biệt lànhững thập niên cuối của thế kỉ XX cho đến nay Tuy nhiên, có một nghịch lí đó làhoạt động nghiên cứu lí luận về thể loại này ở nước ta còn hạn chế, chưa tiếp thu đầy

đủ và hệ thống các thành tựu lí thuyết hiện đại về thể loại tiểu thuyết trên thế giới, nênchưa thực sự phát huy tác dụng thúc đẩy tính đa dạng trong sáng tạo nghệ thuật, nângcao chất lượng của thể loại trong sự phát triển mạnh mẽ của văn học dân tộc theo tràolưu hiện đại của thế giới Trong trào lưu sáng tác tiểu thuyết lịch sử đương thời, thểloại này đã phân hóa thành các khuynh hướng khác nhau thể hiện qua các tác phẩmcủa Nguyễn Tử Siêu, Nguyễn Triệu Luật, Phan Trần Chúc và Lan Khai v.v Đương thời các học giả nổi tiếng như Trương Tửu, Trương Chính, Vũ Ngọc Phan

đã theo sát sự vận động của thể tài này Giữa nhà văn và nhà lí luận phê bình đã cónhững “đụng độ” nhưng chưa có lời giải đáp toàn diện và triệt để

Trước hết xin điểm qua những ý kiến tiêu biểu của những người trực tiếp sáng

tác đương thời Trong Ai lên phố Cát (1937), nhà văn Lan Khai nêu rõ: “Cho nên sưu

tầm nguyên sự thực, nhà làm sử gác bỏ những điều huyền hoặc đã đành Nhà tiểuthuyết trái lại, có thể tự do biên chép hết cả để thêm hứng thú cho câu chuyện mìnhkể” [147; tr 164] Theo đó, ý thức phản ánh chân thực chính xác hiện thực thuộc vềnhà sử học, còn ý thức về tính sinh động là nhu cầu phản ánh nghệ thuật của nhà văn.Không đồng tình với quan điểm trên, tác giả Nguyễn Triệu Luật bày tỏ: “Tôi chỉ làngười thợ vụng, có thế nào làm nên thế, gốc tre già cứ để là gốc tre già, chứ khôngthể hun khói lấy màu, vẽ vân cho thành gốc trúc hóa long” [139; Phụ lục] Theo đó

nhà văn là người có nhiệm vụ phản ánh trung thành lịch sử Mặc dù những ý kiến đócòn thể hiện tính chủ quan nhưng là những quan niệm bắt nguồn từ nhu cầu của đờisống văn học Đó là những ý kiến đầu tiên cho thấy sự khác nhau về quan điểm sángtác và tiếp nhận lịch sử trong trào lưu cách tân văn học

Trong công trình Nhà văn hiện đại (1942), tác giả Vũ Ngọc Phan đã trình bày

một số nhận định về thể tài lịch sử qua thực tiễn nghiên cứu những gương mặt tiêubiểu đương thời như Nguyễn Tử Siêu, Phan Trần Chúc, Nguyễn Triệu Luật, LanKhai Từ những thành tựu cụ thể, ông đã bày tỏ những nhận xét có ý nghĩa thiếtthực trong việc bổ khuyết, đối sánh về sáng tác của các nhà văn để độc giả có cáinhìn toàn diện hơn về thể loại này Khi nhận xét về sáng tác của Phan Trần Chúc,ông viết: “Một lối văn mạnh và cứng, nhưng không bao giờ tránh được những cáingây ngô, gần như dịch không thoát một câu tiếng Pháp làm cho người ta phải lấylàm lạ rằng ở miệng cổ nhân mà sao lắm khi lại có những lời quá mới, ngây ngô

như thế” [125; tr 510] Về tác phẩm Chúa Trịnh Khải của Nguyễn Triệu Luật, Vũ

Ngọc Phan cũng phê bình thẳng thắn: “Nếu ông biết loại bớt những cái rườm rà đi,như những lời bàn, những lời so sánh vô lý, những sự giảng giải không đâu thìnhững thiên lịch sử kí sự của ông sẽ được nhẹ nhàng biết bao!” [125; tr 547] Cóthể thấy, đương thời ông Vũ Ngọc Phan đồng tình với sự sáng tạo của nhà văn trongviệc phản ánh bức tranh quá khứ nhưng ông vẫn phê phán việc sử dụng ngôn ngữnhân vật chưa hợp thời đại của một số cây bút đương thời

Trong cuốn Nguyễn Huy Tưởng (1966) của Hà Minh Đức (nghiên cứu, viết chung

với Phan Cự Đệ) có viết: “Việc nghiên cứu lịch sử là vô cùng cần thiết đối với nghệ sĩ.Nhưng sự nghiên cứu ấy không thể thay thế sự sáng tạo Có khi người nghệ sĩ chỉ cần vàikhoảnh khắc trong đời sống của nhân vật lịch sử, có khi nghệ sĩ đưa vào tác phẩm nhữngđiều phi lịch sử không quan trọng, thậm chí trong một chừng mực nào đó có quyền viphạm sự đúng đắn về mặt sự kiện lịch sử Bởi vì tác giả chỉ cần sự đúng đắn lý tưởng màthôi” [30; tr 132] Như vậy, Phan Cự Đệ tán thành quan điểm coi lịch sử là chất liệusáng tác và đánh giá cao sự sáng tạo của nhà văn Quan điểm này phù hợp với cách tiếpcận và phản ánh lịch sử linh hoạt của nhiều cây bút đương đại

Trong bài Vài ý kiến về sự thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử phục vụ các em (Tạp chí Văn học số 3/1979), tác giả Hà Ân đã đặt ra câu hỏi:

“Gia giảm, chế biến thêm nếu cần, cách đó có nên có trong hư cấu nghệ thuật chăng?Mặt hư cấu về một nhân vật là cuộc sống đời thường của nhân vật đó Xưa nay sửhọc chép về một nhân vật qua các sự kiện lịch sử chính yếu Nhưng trong một sángtác văn học, một nhà văn cần phải gần gũi người đời hơn Có ăn uống, chơi bời, khôi

hài, buồn bã, có vợ con, có sở thích, có tật, có tài Càng xây dựng nhân vật văn họccách xa “siêu nhân” bao nhiêu càng có sức thuyết phục người đọc bấy nhiêu” Điều

đó cho thấy nhu cầu của hư cấu nghệ thuật là tất yếu làm cho hình tượng nhân vậtlịch sử “gần đời thiết thực” (Vũ Bằng)

Tiếp theo phải kể đến công trình: “Tiểu thuyết lịch sử trong quan niệm mỹ học của Lucacs” (1998) của Trương Đăng Dung đã giới thiệu và diễn giải tương đối

khái quát và đầy đủ quan niệm của G Lucacs, một chuyên gia nổi tiếng nghiên cứu

về thể loại này ở phương Tây Qua công trình của G Lucacs, ông nhấn mạnh cácđặc trưng của thể loại như sự khu biệt giữa nhiệm vụ của sử gia và tiểu thuyết gia vềviệc tiếp cận cứ liệu lịch sử, về vai trò hư cấu, sáng tạo khi miêu tả nhân vật v.v Với những lập luận xác đáng, công trình cung cấp những lí thuyết nền tảng đểngười đọc cảm nhận được vẻ đẹp của những tác phẩm nghệ thuật đích thực viết về

“truyền kỳ”, quý ở “truyền” Ngòi bút của nhà sử học là “thực lục” còn ngòi bút củanhà tiểu thuyết là “hư bút” Ở tiểu thuyết, nhà văn thường hư hóa cái thực, thực hóacái hư Nó khêu gợi trí tưởng tượng và tăng cường tính mỹ cảm văn học” [88; tr.30] Điều đó cho thấy vai trò độc lập của từng loại hình ý thức xã hội khác nhautrong đời sống Đồng thời trên cơ sở so sánh, tác giả nhấn mạnh chính yếu tố hư cấutạo nên diện mạo, sức sống và tình cảm thẩm mĩ của tiểu thuyết lịch sử

Tiếp đó, trong “Lời ngỏ” của tiểu thuyết Gió lửa (1999), nhà văn Nam Dao đã

khẳng định: “Tiểu thuyết là cách tác giả đối thoại với lịch sử Tất nhiên đối thoại đóchỉ một chiều và chủ quan Thậm chí tác giả không câu nệ bất cứ điều gì, kể cả đôikhi phải cưỡng bức lịch sử để thai nghén ra tiểu thuyết” [18; tr 3] Nhà văn Nguyễn

Mộng Giác trong bài Thảo luận về tiểu thuyết lịch sử đăng trên Tạp chí Văn học, số

197, ngày 26.10.201 lí giải: “Nhiệm vụ của người viết tiểu thuyết nếu có là phức tạphóa những điều tưởng là đơn giản để người ta nhớ rằng con người, đời sống là cái gìmong manh, dễ vỡ, phải cố gắng thông cảm với những tế vi phức tạp của nó, nhẹtay với đồng loại những lúc bất đồng, kiên nhẫn với những yếu đuối khó hiểu” Nhưvậy vấn đề lí luận mà các nhà nghiên cứu và các nhà văn bàn thảo, lí giải đều tập

trung vào mối quan hệ giữa lịch sử và hư cấu, vai trò, trách nhiệm của nhà văn trongviệc tái hiện lịch sử Không khí tranh luận sôi nổi về tiểu thuyết lịch sử trong nhữngnăm gần đây đã góp phần khuấy động ý thức truy tìm chân lí nghệ thuật của nhàvăn và bạn đọc trên diễn đàn văn học đương đại.

Bước sang những năm đầu thế kỷ XXI xuất hiện nhiều tác phẩm cỡ lớn với việc

đa dạng hóa quy mô phản ánh hơn các giai đoạn trước, làm nảy sinh các quan niệmtiếp nhận khác nhau Nhiều cây bút tỏa sáng trên văn đàn như Nguyễn Mộng Giác,Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Xuân Khánh, Võ Thị Hảo, với những tác phẩm vừa rađời đã được công chúng quan tâm sâu sắc Đó là chưa kể đến các yêu cầu khắt khecủa độc giả như kì vọng về sự trùng khít giữa lịch sử và văn học Do vậy xung quanhcác buổi tọa đàm, hội thảo và các công trình, các bài nghiên cứu đã diễn ra nhữngcuộc tranh luận sôi nổi, chưa có hồi kết giữa độ chân thực lịch sử và tính hư cấu củatác phẩm Điều đó cho thấy sức hấp dẫn đặc biệt của loại hình tự sự này trong tràolưu cách tân văn học hiện nay

Tác giả Phan Cự Đệ với bài viết chuyên sâu Tiểu thuyết lịch sử (đăng trên Tạp chí Nhà văn tháng 1/2003) đã nhấn mạnh: “Sự phát triển của tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam

và ở châu Âu đã đặt ra nhiều vấn đề lí luận: sự khác nhau trong nhiệm vụ của nhà sử học

và nhà viết tiểu thuyết lịch sử, mối quan hệ giữa sự kiện lịch sử và vai trò của hư cấunghệ thuật, tiểu thuyết lịch sử và nhiệm vụ soi sáng những vấn đề của cuộc sống hiện tại,

sự đồng cảm của nhà văn với các nhân vật lịch sử và thời đại lịch sử, các kiểu tiểu thuyếtlịch sử trong kinh nghiệm sáng tác của nhà văn, đặc trưng của tiểu thuyết lịch sử hiện

đại ” [30; tr 96] Tiếp đến công trình Văn học Việt Nam thế kỷ XX - những vấn đề lịch

sử và lí luận (2004), mục Tiểu thuyết lịch sử, Phan Cự Đệ đã giới thiệu những quan niệm

của một số học giả lớn như P.Louis-Rey, G.Lukacs, M.Kundera ; đồng thời ông việndẫn những đặc trưng cơ bản của thể loại này vừa bám vào lịch sử nhưng vừa hư cấu nghệ

thuật, không chỉ trong văn học Việt Nam mà cả trong văn học thế giới Ông coi kĩ thuật tiểu thuyết là yếu tố quan trọng tạo nên sự độc đáo và sức sống của tiểu thuyết lịch sử Ông đánh giá sự thành công của Sông Côn mùa lũ là do người viết “thiên về tiểu thuyết

hơn là về lịch sử” Như vậy, yếu tố nghệ thuật sẽ định hình sáng tạo của nhà văn tạo ra

sự khác biệt giữa tác phẩm văn học với công trình lịch sử

Tác giả Trần Vũ trong bài viết Lịch sử trong tiểu thuyết, một tùy tiện ý thức

(2003) đặt ra những câu hỏi khá bức xúc: “Tại sao tiểu thuyết phải y chang như thậtvậy? Nhà văn, anh tìm thấy gì? Và có gì để trình bày với nhân loại?” [154; tr.2] Ýkiến của Trần Vũ cũng nêu bật được những vấn đề gợi mở, đáng suy ngẫm với cảngười sáng tác và người thưởng thức văn học

Trong công trình Bão táp triều Trần, tác phẩm và dư luận (2006) do Nhà xuất

bản Phụ nữ ấn hành đã tập hợp nhiều bài viết của các nhà văn, nhà nghiên cứu vàcác sử gia như nhà thơ Hữu Thỉnh, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, nhà thơ BằngViệt - Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Hà Nội, nhà thơ Nguyễn QuangThiều, Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, nhà văn Phùng Văn Khai, nhà vănHoàng Công Khanh, Tiến sĩ Sử học Đinh Công Vỹ về tác phẩm của Hoàng QuốcHải Tiêu biểu như ý kiến của nhà thơ Hữu Thỉnh: “Đây là một sự kiện quan trọngtrong đời sống văn học Tôi biết nhà văn Hoàng Quốc Hải có khi vắng nhà đến mộtnăm liền để đi điền dã, tập hợp tư liệu và cho ra đời hai bộ tiểu thuyết vô cùng đồ sộ

và có chất lượng” [121; tr 34] Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều nhấn mạnh: “ Tác giả

đã chọn những sự kiện quan trọng nhất, chứa đựng tất cả các vấn đề văn hóa, lịch sửcủa đất nước với cách viết khúc chiết, không dàn trải” [121; tr 42] Tiến sĩ Sử họcĐinh Công Vỹ khẳng định: “Hoàng Quốc Hải không viết theo lối thông sử mà cắtngang, chọn những thời điểm gay cấn nhất để làm nền cho cốt truyện” [121; tr 47]v.v Những kết quả đánh giá đã khẳng định phong cách độc đáo của Hoàng QuốcHải cũng như sự thành công của tác phẩm này trong việc tôn trọng tính khách quan,tái hiện chân thực bức tranh quá khứ để từ chân lí lịch sử thăng hoa thành sự thựcnghệ thuật

Bên cạnh các nhận xét của những người làm hoạt động nghiên cứu, phê bìnhvăn học thì qua thực tiễn sáng tác nhiều nhà văn đã góp thêm những ý kiến quý báu

có ý nghĩa quan trọng trong việc xác lập tính liên tục của quá trình nghiên cứu tiểu

thuyết lịch sử Trên báo Văn Nghệ cũng đăng tải ý kiến của nhiều tác giả xoay quanh vấn đề nguyên mẫu lịch sử và việc hư cấu nghệ thuật của nhà văn Từ sự suy ngẫm về hai cuốn tiểu thuyết Chốn xưa và Ngân thành cố của nhà văn Trung Quốc

Lý Nhuệ, tác giả Vương Trí Nhàn có bài viết Đề tài lịch sử cảm hứng sáng tạo trên Báo Văn Nghệ (số 16, ngày 21 tháng 4 năm 2007) nêu rõ: “Có muôn vàn cách thức

của người viết văn làm cho trang sách của mình khác đi so với quá khứ, và ở đâykhông ai có quyền tuyên bố mình có trong tay cái chìa khóa duy nhất” [108; tr 38].Theo tác giả bài viết thì nhà văn phải là chủ thể sáng tạo chân dung lịch sử Việcnhận thức lại lịch sử của nhà tiểu thuyết là điều tất yếu khi quá khứ đã khép lại, kể

cả độ tin cậy từ các tài liệu sử học còn hạn chế, hoặc sự chi phối của các thể chế

chính trị Tiếp đó, trong bài viết Xin đừng nhầm lẫn giữa tiểu thuyết và lịch sử trên

báo Văn nghệ (số 45, 8/1/2008) gửi nhà văn Cao Duy Thảo, tác giả Đình Kính nhấnmạnh: “Đừng biến các nhà văn thành các nhà báo, lẽo đẽo chạy theo các sự kiệnnhư kiểu: đã viết về chiến tranh nhất thiết phải có “bóng dáng lính Mĩ và chư hầu”

để “đúng với lịch sử, chưa thay đổi tư duy chúng ta chưa thể “nâng cao tính chuyênnghiệp của văn chương” Như vậy, cả hai tác giả trên đều coi lịch sử là yếu tố cốtlõi nhưng không vì thế mà đòi hỏi sự trùng khớp giữa tính chân thực nghệ thuật vớilịch sử của sử học Mặc dù còn tồn tại một số ý kiến chưa thống nhất nhưng các nhànghiên cứu đều coi tác phẩm văn học là kết quả của hoạt động sáng tạo chủ quancủa nhà văn nên cần tránh các lối mòn, khuôn mẫu khi sáng tác.

Đến bài viết Đề tài lịch sử không bao giờ xưa (Văn Nghệ trẻ số 44,

26/10/2008), tác giả Hà Ân quan niệm: “Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử cho phép

sai biệt với nhân vật trong chính sử: Có thể có những sai biệt cho phép Như nhân

vật trong chính sử có khi chỉ là một cái tên Ví dụ: Thái hậu Dương Vân Nga haycông chúa An Tư hay các anh hùng, dũng sĩ…” Điều đó càng nhấn mạnh sự linhhoạt, tinh tế của người cầm bút khi sáng tạo

Những năm gần đây, tiểu thuyết lịch sử thu hút sự quan tâm sâu sắc của các nhànghiên cứu và trở thành tâm điểm của thời sự văn học đã cho thấy sự phát triển mạnh

mẽ của thể loại này Tác giả Nguyễn Văn Dân, trong bài viết Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại một số xu hướng chủ yếu (2006) vừa khẳng định tính trung thực của

tiểu thuyết lịch sử, mặt khác ông cho rằng phải thừa nhận “sự pha trộn giữa sự thật vàtính hư cấu khi tái hiện nhân vật lịch sử” [20; tr 3] Nghĩa là khi tiếp cận đề tài lịch

sử, nhà văn không thể bất lực trước các nguyên mẫu lịch sử từ ngoại hình cho đếntính cách mà phải có “sự pha trộn” giữa yếu tố lịch sử và hư cấu để tạo cho nhân vậtmột đời sống thật Để làm sáng tỏ quan điểm đó, Nguyễn Văn Dân trích dẫn khái

niệm được nêu trong cuốn Từ điển bách khoa Encyclopedia Britannica (1995): “Tiểu

thuyết lịch sử là tiểu thuyết lấy một giai đoạn lịch sử làm khung cảnh và mong muốntruyền bá cái tinh thần, kiểu cách, và các điều kiện xã hội của một thời kỳ quá khứvới những chi tiết hiện thực và trung thành với sự thật lịch sử (tuy nhiên trong một sốtrường hợp sự trung thành này chỉ là giả tạo) Công trình sáng tạo đó có thể đề cậpđến những nhân vật lịch sử có thật hoặc có thể bao hàm một sự pha trộn nhân vậtlịch sử với nhân vật hư cấu” [20; tr 4]

Có thể thấy sau khi những tác phẩm có dung lượng phản ánh lớn ra mắt độc giả

đã xuất hiện hàng loạt các cuộc hội thảo, các bài viết trên các tờ báo uy tín tranh luận

về thể loại này Không khí phê bình văn học đã được kích ứng nên diễn ra hết sức sôinổi, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Bên cạnh các buổi tọa đàm, hộithảo được tổ chức quy mô, còn có các bài viết, bài nghiên cứu công phu của nhiều tácgiả như Trần Đình Sử, Nguyễn Văn Dân, Lại Nguyên Ân, Phan Cự Đệ, Trần MạnhTiến, Nguyễn Thị Tuyết Minh với nhiều kiến giải sâu sắc Tiêu biểu như bài viết

Khuynh hướng tiểu thuyết hóa lịch sử Việt Nam sau 1975 (Tạp chí Nghiên cứu Văn

học số 4/2009), Nguyễn Thị Tuyết Minh đã phân loại tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau

1975 thành hai khuynh hướng: khuynh hướng lịch sử hóa tiểu thuyết và khuynh hướngtiểu thuyết hóa lịch sử và nhận định khuynh hướng thứ hai là khuynh hướng chủ đạocủa thể loại này từ sau 1975 và những năm đầu thế kỉ XXI

Khác với quan niệm nghiêng về hư cấu, tác giả Phạm Quý Bính trong bài Về nhân vật lịch sử trong văn chương hiện đại (2008) cho rằng: “Nhân vật lịch sử

trong văn chương trước hết là một hình ảnh… đây không phải là một hình ảnh bịađặt tự do, vì nhân vật lịch sử bao giờ cũng có nguyên mẫu trong trí tưởng tượng củabạn đọc, dù các nguyên mẫu ấy đậm hay nhạt Nếu nhà văn bất chấp cái nguyên

mẫu đó, nhân vật có nguy cơ không được độc giả chấp nhận” (Tạp chí Văn học số

36, tháng 9/2008) Đến bài Bàn về tiểu thuyết (2012), tác giả Hải Thanh cũng bày

tỏ: “Tiểu thuyết lịch sử là sự sáng tạo, hư cấu trên cái nền đã ổn định của sự kiệnlịch sử và nhân vật lịch sử Nhà tiểu thuyết lịch sử có thể tha hồ bay lượn trongkhông gian tưởng tượng sáng tạo nhưng phải nhằm mục đích làm sáng tỏ hơn lịch

sử, đem đến những cảm hứng, làm giàu thêm vốn thẩm mỹ mới cho bạn đọc về lịch

sử Nghĩa là qua sáng tạo mới, nhà tiểu thuyết phải làm cho bạn đọc thêm hiểu,thêm yêu, thêm quý trọng nhân vật lịch sử, nếu đó là nhân vật tích cực, chính diện

và ngược lại” [154; tr 6] Như vậy, cả hai tác giả Phạm Quý Bính và Hải Thanh đều

đề cao tính chân thực của lịch sử trong tác phẩm Cho dù nhà văn được quyền hưcấu, sáng tạo nhưng không được phép làm sai lệch chân dung nhân vật hoặc làmmất đi tính xác thực của sự kiện lịch sử

Tác giả Nguyễn Đăng Điệp trong Tiểu luận Đề dẫn Hội thảo về chủ đề Lịch

sử và văn hóa - cái nhìn nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh (2009) có viết: “Khác với truyền thống coi lịch sử là đại lịch sử (đã xong xuôi), lý thuyết hiện đại, hậu

hiện đại khẳng định lịch sử là quá trình chưa hoàn tất mà đang được cấu tạo lại với

sự xuất hiện của các tiểu lịch sử Do đó, lịch sử được hình dung như những mảnh

vỡ… Có người khẳng định, nhà văn có quyền tưởng tượng đến vô hạn và tác phẩmcủa họ thực chất là cách cấu tạo lịch sử theo quan điểm cá nhân Tại đó, có một thứlịch sử khác (ngoại vi) so với lịch sử được thừa nhận (trung tâm), và lịch sử, khi đivào lãnh địa tiểu thuyết, phải được tổ chức trên cơ sở hư cấu vốn là một đặc trưngcủa nghệ thuật” [107; tr 82] Có thể thấy tất cả các quan điểm trên đều thừa nhậntính phức tạp, phong phú, đa dạng của thể tài này Tuy nhiên phần lớn các ý kiếnmới mang tính gợi mở để khám phá sự độc đáo và phức tạp của tiểu thuyết lịch sửtheo quan điểm chủ quan, chưa thành một hệ thống lí thuyết khoa học toàn diện và

vững chắc Quá trình khảo sát từ thực tiễn sáng tác đến lí luận, chúng tôi nhận thấy

hư cấu là một đặc tính trong sáng tác nói chung và tiểu thuyết lịch sử nói riêng.Song, hư cấu ở thể tài này phải tuân thủ những nét đặc thù như nhà nghiên cứu

Trương Đăng Dung đã nêu trong bài viết “Tiểu thuyết lịch sử trong quan niệm của G.Lucacs” in trên Tạp chí Văn học, số 5 năm 1994: “Phải dựa trên cơ sở sự thật lịch

sử, hư cấu có mức độ, không cho phép quá đà và sự hư cấu này có khả năng đạt tớimột sự chân thật, chân thật hơn cả sự thật ngoài đời hay sự thật đã diễn ra trongchính sử” [22; tr 64]

Trên báo Văn hóa Nghệ An ngày 17/3/2012, tác giả Ngô Thời Tân có bài viết:

“Tứ đại kì thư” của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc: tên gọi - văn bản - tác giả đã lược thuật về thành tựu to lớn của bốn tiểu thuyết cổ điển Trung Hoa (Tam quốc diễn nghĩa, Thủy Hử, Tây Du Ký, Kim Bình Mai) Tác giả đã điểm qua tình hình nghiên cứu ở

Trung Hoa và ảnh hưởng của những kiệt tác này với nền văn học hiện đại Trung Hoa,

trong đó có đề cập tới tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa thể hiện mối liên hệ khăng khít

giữa lịch sử và văn học Công trình này gợi cho chúng tôi nhiều ý kiến quý báu trongviệc tiếp cận, khám phá tiểu thuyết lịch sử

Cuối năm 2012, Hội đồng Lí luận phê bình văn học, nghệ thuật Trung ương đã

tổ chức buổi Hội thảo khoa học “Sáng tạo văn học, nghệ thuật về đề tài lịch sử”.Các tham luận vừa đưa ra nhiều vấn đề lí luận cơ bản vừa đặt mục tiêu giải quyếtnhững vấn đề có tính thời sự từ thực tiễn sáng tác về đề tài lịch sử Hội thảo tậptrung vào một số nội dung quan trọng như điều kiện, môi trường sáng tác, vai tròtrách nhiệm của người nghệ sĩ, động cơ sáng tác, mối quan hệ giữa hư cấu và sựthật lịch sử Tại cuộc Hội thảo, các nhà văn, các nhà nghiên cứu đã tranh luận, đốithoại sôi nổi để đi tới sự đồng thuận, tuy nhiên vẫn còn không ít những vấn đề chưathống nhất Tuy nhiên đa số các ý kiến đều cho rằng tiểu thuyết lịch sử phải sángtạo trên nền lịch sử

Cũng trong năm 2012 đã diễn ra buổi Tọa đàm về tác phẩm của Nguyễn XuânKhánh được Viện văn học và Nhà xuất bản Phụ nữ tổ chức Các tham luận được tập hợp

trong công trình “Lịch sử và văn hóa, cái nhìn nghệ thuật Nguyễn Xuân Khánh” đã thể

hiện cái nhìn khách quan hơn về thành công cũng như hạn chế của tiểu thuyết lịch sử củaNguyễn Xuân Khánh và của văn học Việt Nam những năm gần đây Thành công củabuổi Tọa đàm đã mở ra nhiều cách hiểu mới về diễn ngôn lịch sử góp phần làm sốngđộng bức tranh thể loại Những vấn đề trong Hội thảo gợi mở nhiều giá trị nhân sinhkhác của đời sống văn hóa dân tộc mà nhà văn cần sáng tạo

Trong báo cáo Đề dẫn Hội thảo khoa học toàn quốc “Sáng tạo văn học nghệ thuật về đề tài lịch sử” tại Hà Nội ngày 15 tháng 12 năm 2012, tác giả Phan Trọng

Thưởng đề cập đến những nguyên tắc sáng tạo nghệ thuật về đề tài lịch sử Mặc dù bàn

về kịch lịch sử nhưng những kiến giải của tác giả có ý nghĩa thiết thực trong việcnghiên cứu tiểu thuyết lịch sử

Tiếp đến trong bài viết Suy nghĩ về lịch sử và tiểu thuyết lịch sử (2013), tác giả

Trần Đình Sử lý giải: “Nhu cầu sáng tác chính là nhu cầu đối thoại, phản biện lại với lịch

sử, nhu cầu khôi phục những sự thật đã khuất lấp, những góc nhìn mới nhưng không thểđòi hỏi hoàn nguyên lịch sử, một việc mà bản thân sử học quan niệm về lịch sử Từ chủnghĩa cấu trúc đến hậu cấu trúc, từ hậu cấu trúc đến chủ nghĩa tân lịch sử, người ta nhận

rõ lịch sử chỉ là sự trần thuật về lịch sử, tạo nên sự hoài nghi đối với tính chân thực củavăn bản lịch sử” [135; tr 8] Theo đó việc yêu cầu tiểu thuyết lịch sử phải phản ánh

trung thực lịch sử là không hợp lí, bản thân sử học cũng chỉ là một loại diễn ngôn, một sự

trần thuật chủ quan về lịch sử Thực chất tác giả đề cao vai trò của hư cấu trong sáng tác.Đây là ý kiến cần tiếp tục nghiên cứu cho thấu đáo hơn bởi thực tế lịch sử là những sựkiện gắn với nhân vật xác định, việc nhận thức về lịch sử còn tùy thuộc ở các nhà văn.Nhà văn có thể dùng cái cái nhìn chủ quan để miêu tả, nhận thức lịch sử, nhưng khôngthể thay thế sự kiện và nhân vật lịch sử bằng thiên kiến cá nhân

Trong bản tham luận nhan đề “Với tiểu thuyết lịch sử” tại Hội thảo đổi mới

tư duy tiểu thuyết lần 2 của Hội Nhà văn tại Hà Nội ngày 28 tháng 2 năm 2018,

nhà văn Vũ Xuân Tửu viết: “Với tiểu thuyết lịch sử, không phải mọi sự thật đềuđược viết ra, và cũng không phải mọi điều viết ra đều là sự thật Tuy nhiên, dùngòi bút có thăng hoa đến mức nào đi nữa, thì cũng không được viết sai lệch bảnchất lịch sử Sự thật lịch sử không chỉ nằm trong sách giáo khoa mà tồn tại kháchquan trong xã hội, có khi ẩn hiện đâu đó, khiến người cầm bút phải tìm tòi, suyngẫm” Như vậy, nhà văn hoàn toàn có thể hư cấu tuy nhiên phải dựa trên nềnmóng lịch sử để sáng tạo cho phù hợp với đặc trưng thể loại Đồng thời, trongnhững năm gần đây nhiều luận văn, luận án, tiểu luận nghiên cứu tại các trườngĐại học, các cơ sở nghiên cứu cũng góp phần đa dạng hóa bức tranh tiếp nhận,

đánh giá tiểu thuyết lịch sử Tiêu biểu là luận án Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ

1945 đến nay của Nguyễn Thị Tuyết Minh đã nhận diện bao quát tình hình vận

động, phát triển và đặc điểm của tiểu thuyết lịch sử từ 1945 đến nay

Gần đây trên Tạp chí Lý luận phê bình văn học, nghệ thuật, số 4/2018, trang 12

có bài viết nhan đề “Về một cách nhìn lịch sử trong tiểu thuyết đương đại” của TrầnMai Hạnh Tác giả từng là nhân chứng trực tiếp trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy

đại thắng mùa xuân 1975 và viết các kí sự lịch sử, đã nêu nhiều ý kiến sắc sảo vềcách nhìn lịch sử bằng tiểu thuyết, trong đó tác giả nhấn mạnh: “Không ai được phépđộc quyền về cách nhìn, cách phán xét cũng như cách thức xây dựng tác phẩm vănhọc từ các sự kiện lịch sử của dân tộc Nhưng chỉ có điều bất kì góc độ nào, cách nhìn

nào, người viết cũng phải tôn trọng sự thật lịch sử, góp phần làm bật lên sự thật và giá trị của các sự kiện và tình tiết quan trọng của lịch sử Trong Biên bản chiến tranh 1-2-3-4.1975, tôi đã sử dụng không gian 4 chiều để soi rọi làm rõ sự thật ” Điều đó

càng cho thấy cho dù là tác phẩm nghệ thuật nhưng không thể thoát li sự thực lịch sửmới có giá trị thuyết phục người đọc

Có thể nói, chưa bao giờ tiểu thuyết lịch sử nghiên cứu theo nhiều hướng khácnhau như thi pháp học, tự sự học, phân tâm học, nữ quyền luận, các trường phái tânlịch sử, hậu thực dân, hậu hiện đại như hiện nay Mỗi đề tài, mỗi công trìnhnghiên cứu là một cách nhìn, cho thấy sự đa dạng, khác biệt cũng như sự đổi mới tưduy, những thành công và hạn chế của thể tài này trong đời sống văn học

1.2 Tình hình nghiên cứu về Lan Khai và tiểu thuyết lịch sử của ông

1.2.1 Về nhà văn Lan Khai

Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Lan Khai đã để lại dấu ấn rõ nét trong nềnvăn học Việt Nam hiện đại giai đoạn nửa đầu thế kỉ XX Nhưng do cái chết bí ẩn củaông (11/1945) nên gần 20 năm sau các cây bút ở hai miền Nam Bắc mới đề cập tới,nhưng trong số đó còn có những thông tin thiếu khách quan và không chính xác Từnăm 1990 trở đi sự thật về cái chết của Lan Khai dần dần được hé lộ Năm 2006 Hội

Nhà văn Việt Nam đã tổ chức Kỷ niệm 100 năm sinh Lan Khai và Hội thảo khoa học: Lan Khai với văn học Việt Nam hiện đại, thân thế và sự nghiệp sáng tác của ông đã hoàn toàn sáng tỏ Tất cả đều được trình bày rõ trong cuốn “Lan Khai nhà văn hiện thực xuất sắc” (2006) của tác giả Trần Mạnh Tiến Do vậy chúng tôi chỉ điểm qua

một số những nét chính như sau: Lan Khai từng là một chiến sĩ cách mạng yêu nước;ông tham gia tổ chức Quốc dân Đảng do lãnh tụ Nguyễn Thái Học lãnh đạo từ năm

1928 đến năm 1930 và bị thực dân Pháp tù đày Khi ra tù, Lan Khai để lại cuốn bút kí

nhan đề 8023 in trên báo Loa năm 1935 kể về quá trình tham gia tổ chức yêu nước

của lãnh tụ Nguyễn Thái Học Tập bút ký đã ghi lại tinh thần yêu nước quả cảm củacác chiến sĩ cách mạng quyết tâm chống thực dân Pháp để giành quyền độc lập tự docho dân tộc Mặc dù cuộc cách mạng của Quốc dân Đảng thất bại, nhưng đã để lạinhững bài học quý báu cho những người yêu nước sau này Sau khi ra tù ông dồn tâmsức vào sáng tác văn chương, lí luận, phê bình, sưu tầm, dịch thuật và hội họa

Tiếp theo phải kể đến hồi kí nhan đề Truyện lầm than của chúng tôi (1989) của

bà quả phụ Hà Minh Kim đã ghi lại khái quát cuộc đời hoạt động cách mạng và sángtác của ông gắn với những chuyển động của lịch sử đất nước (từ năm 1926 - 1945).Đây là một tài liệu quý về chân dung một nhà văn yêu nước và tận hiến tài năng trí tuệ

cho đất nước Năm 1936 ông được trao Giải nhất văn học của Hội Trí tri cho cuốn Tiếng gọi của rừng thẳm Năm 1938 ông cho xuất bản cuốn Lầm than liền bị Thực dân

Pháp bắt giam Bên cạnh thiên chức một nhà văn, Lan Khai còn là một nhà giáo vàtham gia vào Hội Trí tri của nhà trí thức cách mạng Nguyễn Văn Tố Ông thườngxuyên tham gia diễn thuyết văn học cho các tổ chức văn hóa giáo dục đương thời Năm

1943, Lan Khai gia nhập Hội văn hóa cứu quốc do Đảng cộng sản Đông Dương lãnhđạo làm nhiệm vụ tuyên truyền cho mặt trận Việt Minh và phát hành báo chí cáchmạng Năm 1944 ông cùng gia đình hồi hương từ Hà Nội về Tuyên Quang Tháng 8năm 1945, Lan Khai tham gia cướp chính quyền tại quê nhà và là vị Chủ tịch lâm thờiđầu tiên của Khu Xuân Hòa thị xã Tuyên Quang; sau đó được điều vào Khu ATK làmnhiệm vụ dạy học và bị mất vào ngày 29/1/1945 tại bản Lũng Cò huyện Sơn Dươngtỉnh Tuyên Quang “do một tên côn đồ ám sát” (Lời Thiếu tướng Hoàng Mai) Bên cạnh

sự nghiệp cách mạng, Lan Khai là một cây bút tiêu biểu thời kì 1930 - 1945.Năm 1938, ông cùng với nhà văn Lê Văn Trương đã trở thành hai cây bút trụ cột củaNhà xuất bản Tân Dân Năm 1939, ông làm Tổng thư kí Tạp chí Tao Đàn của nhà xuấtbản Tân Dân, một nhà xuất bản lớn ở Việt Nam thời đó Ông sớm được đông đảo bạn

đọc đương thời biết đến bằng những cuốn tiểu thuyết tâm lí xã hội như Nước Hồ Gươm (1928), Cô Dung (1936), Lầm than (1938),… những truyện đường rừng như Mũi tên độc (1932), Rừng khuya (1935), Tiếng gọi của rừng thẳm (1936), Suối Đàn (1941)… và tuyển truyện ngắn Truyện đường rừng (1940) Đặc biệt ông để lại 28 cuốn

tiểu thuyết lịch sử và trên 30 tác phẩm kí, các công trình dịch thuật và sưu tầm văn họcdân gian miền núi cùng nhiều tranh kí họa Cho đến nay Lan Khai là cây bút sáng táctiểu thuyết lịch sử nhiều nhất ở Việt Nam Tuy nhiên do “cái chết đầy bất ngờ của ôngtrong hoàn cảnh có nhiều tao loạn lịch sử đã không được công bố và giải thích rõ ràng,phủ lên dư luận một màn đêm kéo dài gần sáu mươi năm” [148; tr 22] nên trong danhsách các nhà văn tiêu biểu của giai đoạn 1930 - 1945 hầu như ít người nhắc đếnLan Khai, vì vậy việc nghiên cứu sự nghiệp văn học của ông vẫn còn nhiều khoảngtrống

Trước 1945 đã có nhiều học giả nghiên cứu sự nghiệp sáng tác của Lan Khai, tiêubiểu như Trương Tửu, Hải Triều, Trần Huy Liệu, Vũ Ngọc Phan, Phạm Mạnh Phan…Các tác giả đương thời đều đánh giá cao tài năng và sức sáng tạo dồi dào của Lan Khai,

tiêu biểu là nhận định của tác giả Trương Tửu, Vũ Ngọc Phan về sở trường của Lan

Khai ở đề tài lịch sử Trên tờ báo LOA năm 1935 trong mục Văn học Việt Nam hiện đại, Trương Tửu gọi Lan Khai là: “Nhà nghệ sĩ của rừng rú”, “là đàn anh trong thế giới sơn lâm”, “là cây đa cổ thụ giữa cánh đồng bát ngát” Trong cuốn Nhà văn hiện đại,

Vũ Ngọc Phan mệnh danh Lan Khai là “lão tướng trong làng tiểu thuyết đang gắng tìmđường mới” [148; tr 176] Từ sau 1945 đến 1965 tên tuổi Lan Khai trên văn đàn hầu

như vắng bóng Từ 1965 - 1985 trên một số cuốn sách ở miền Bắc như “Mấy vấn đề văn học hiện thực phê phán” của Nguyễn Đức Đàn, “Lược truyện về các nhà văn hiện đại” (Tập 2, 1972, Trần văn Giáp chủ biên) đã đưa một số thông tin sai lệch về ông.

Từ thời điểm đổi mới trở đi, trong hoạt động nghiên cứu nhiều cây bút đã cungcấp thêm những tư liệu về các nhà văn và tác phẩm trước 1945 Trên văn đàn, còn có

nhiều bài viết, bài nghiên cứu về Lan Khai như: “Đôi điều về nhà văn Lan Khai” (Báo Văn nghệ cuối tuần tháng 8/1990) của tác giả Gia Dũng đã cho thấy nhiều chi

tiết quan trọng, mới mẻ về Lan Khai qua tìm hiểu những người thân của nhà văn thời

tiền chiến Cùng thời gian trên trong bài viết “Hành hương về thủ đô kháng chiến”

(1990) của Hoàng Minh Tường đã bổ sung thêm những tư liệu tin cậy về tài năng vànhân cách của Lan Khai

Tiếp theo là sự xuất hiện các hồi kí về Lan Khai của những người cùng thời

với nhà văn Công trình Đốt lò hương cũ (1992) (Nxb Khánh Hòa) của Ngọc Giao,

có bài: “Lan Khai với chuyện lạ đường rừng” và “Chơi sách” (1996) đã đã đề cao

tài năng sáng tạo và phẩm chất nghệ sĩ của Lan Khai cũng như cái chết oan khuấtcủa ông Nhà văn Ngọc Giao đã nhấn mạnh cá tính, sở trường và tinh thần dân tộccủa của Lan Khai thể hiện qua nhiều tác phẩm

Công trình Văn thi sĩ tiền chiến, Nxb Hà Nội, tái bản 1994 của Nguyễn Vĩ với hai bài viết: “Lan Khai” và “Cái hột mận của Lan Khai” đã cung cấp những thông

tin mới, hữu ích về đời tư và cá tính sáng tác của Lan Khai Tác giả bài viết thể hiện

sự hiểu biết sâu sắc về Lan Khai và khẳng định tiểu thuyết lịch sử là sở trường sángtác của ông

Trong từ điển Tác gia văn hóa Việt Nam và Từ điển nhân vật lịch sử (1996, Nhiều

tác giả) cũng công bố những tư liệu về thân thế và văn nghiệp của Lan Khai, đồng thời

có đề cập tới một số tiểu thuyết lịch sử của ông nhưng còn sơ lược

Đặc biệt, từ năm 2000 trở đi các công trình nghiên cứu về Lan Khai của tác

giả Trần Mạnh Tiến như: Lan Khai - Tác phẩm nghiên cứu, lý luận và phê bình văn học (2002), Lan Khai - Truyện đường rừng (2004) viết chung với Nguyễn Thanh Trường; Lan Khai nhà văn hiện thực xuất sắc (2006); Lan Khai tuyển tập (2 tập,

2010); Lan Khai - Tuyển truyện ngắn (2011) và Lan Khai - Ký (2015) đã sưu tầm,

tổng kết những thành tựu sáng tác, lí luận phê bình, sưu tầm dịch thuật trong cuộcđời lao động nghệ thuật của Lan Khai Đồng thời tác giả Trần Mạnh Tiến đã làmsáng tỏ cuộc đời hoạt động cách mạng và hoạt động văn học của Lan Khai bằng các

tư liệu lịch sử từ gia đình, quê hương nhà văn, các nhân chứng cùng thời với LanKhai và các bậc lão thành cách mạng tiền bối hiểu biết về Lan Khai Đây là nguồn

tư liệu đã được kiểm chứng và tin cậy giúp chúng tôi nghiên cứu toàn diện và hệthống sự nghiệp cách mạng và những đóng góp của Lan Khai cho nền văn học dântộc những năm đầu thế kỉ XX Trong đó đáng chú ý nhất là phóng sự của tác giả

Trần Mạnh Tiến nhan đề “Cuộc gặp với Thiếu tướng Hoàng Mai” ngày 10/5/2003

đăng trên báo Văn Nghệ ngày 15/4/2006 Điều đặc biệt là ý kiến của Thiếu tướngHoàng Mai: “Lịch sử không bao giờ lầm lẫn, nhà văn Lan Khai là người có côngvới nước” [147; tr 7] Điều đó đã làm sáng tỏ các nhận định sai lầm phiến diện củamột số cây bút phê bình văn học ở miền Bắc như Hồng Chương, Nguyễn Đức Đàn,Trần Văn Giáp, Phan Cự Đệ từ 1965 đến trước 1990 khi nhận xét về tác giả LanKhai Đặc biệt trong lời khai mạc “Lễ Kỷ niệm 100 năm sinh Lan Khai” nhà thơHữu Thỉnh đã xúc động phát biểu: “Lan Khai là một trong những nhà văn trưởngthành rất sớm về ý thức xã hội và lí tưởng nghệ thuật Cuộc đời và sự nghiệp củaLan Khai thật trong sáng và cao đẹp Đáng lẽ ông phải được nghiên cứu, đánh giácông bằng trong văn học sử như là một trong những nhà văn xuất sắc của nền vănhọc Việt Nam đương đại, một người có công với cách mạng” [147; tr 30-31] Đó lànhận định khách quan về tài năng và vị trí của nhà văn Lan Khai trong lịch sử vănhọc dân tộc

Tiếp theo còn phải kể đến cuốn sách nhan đề Thao thức (2009; Nxb Lao động) của cụ Minh Mị, người bạn thân thiết của Lan Khai qua bài viết Với Lan Khai đã

hồi ức lại những kỉ niệm thời tiền chiến ở Hà Thành với nhà văn Lan Khai cho biết:Khi Lan Khai còn là sinh viên Trường Bưởi đã tham gia vào phong trào yêu nướccủa học sinh, sinh viên thời đó Vì tham gia đấu tranh đòi để tang Phan Châu Trinhnên Lan Khai đã bị nhà cầm quyền thực dân Pháp đuổi học; tình bạn thắm thiết giữaLan Khai và nhà thơ Trần Huyền Trân, nhà văn Trần Huy Liệu và cái chết oankhuất của Lan Khai ngay sau cách mạng tháng Tám 1945 Qua đó cho thấy LanKhai là một trí thức yêu nước, một nhà văn tài năng đã tham gia vào công cuộc đấu

tranh giải phóng dân tộc Bài viết Cha tôi - nhà văn Lan Khai của Lan Phương, con trai của cố nhà văn đăng trên Tapchisonghuong.com.vn, ngày 21.8.2014 cũng là

những tư liệu quý để chúng tôi tìm hiểu con người, cá tính của nhà văn Trên trang

báo điện tử www.tinmoi.vn cũng đăng bài Cuộc đời khốn khó của nhà văn Lan Khai của tác giả Đơn Thương, ghi chép chân thực về cuộc sống của Lan Khai Bài

viết cung cấp thêm một tư liệu để độc giả hiểu sâu sắc những niềm trăn trở của ông

về số phận con người Gần đây nhất trên Tạp chí Quốc tế (ISSN 24103918) (trang 2

tập 5 tháng 7/2019) của Học viện Kinh doanh, Hành chính, Luật và Khoa học xã hội châu Âu đã đăng bài viết: Lan Khai - Người mở đường vào thế giới sơn lâm của nền văn học Việt nam hiện đại của Trần Mạnh Tiến, cho thấy tên tuổi Lan Khai đã

đến với bạn bè quốc tế

Những năm gần đây, bản thân nhà văn và các sáng tác của ông đã trở thànhđối tượng nghiên cứu của các nhà văn, nhà nghiên cứu, lý luận trên cả nước Đặcbiệt, sau khi sự thực về cái chết của Lan Khai được sáng tỏ, con người và sự nghiệpcủa ông càng trở thành mối quan tâm sâu sắc của nhiều độc giả Đã có nhiều luậnvăn Cao học ở cả ba miền Bắc, Trung, Nam đề cao và trân trọng tài năng và cốnghiến của ông cho nền văn học nhưng chưa hệ thống Do vậy cho đến nay rất cần cónhững công trình nghiên cứu toàn diện Lan Khai để có sự đánh giá khách quan sựnghiệp và các thành tựu sáng tác của ông nhất là những đổi mới của Lan Khai ở thểtài tiểu thuyết lịch sử

1.2.2 Về tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai

1.2.2.1 Trước năm 1945

Là nhà văn luôn coi trọng và đề cao truyền thống lịch sử của dân tộc, trong bài

viết “Tính cách Việt Nam trong văn chương” trên Tạp chí Tao Đàn, số 4/1939, ông

viết: “Trong địa hạt văn chương, mỗi người chúng ta cần phải giữ gìn và làm cho mỗingày một rạng rỡ cái tính riêng của mình Làm như thế tức là làm giàu cho cái tínhchung của cả giống người vậy Đã thế, cái tinh thần đặc biệt của dân tộc Việt Nam,

ta phải cố làm cho rõ rệt và mạnh mẽ thêm ở trong những công trình sáng tác vănchương” [143; tr 71] Đồng thời ông cũng đề cao tinh thần sáng tạo: “Văn chươngkhông chấp nhận sự lặp lại cho dù là sự lặp lại chính mình” [143; tr 72]

Bên cạnh những thành công ở các thể loại khác, tiểu thuyết lịch sử của LanKhai cũng được các học giả nổi tiếng đương thời như Trương Tửu, Trương Chính,

Vũ Ngọc Phan quan tâm và đánh giá cao Các nhà nghiên cứu chú ý nhiều hơn đến

những nhân tố đột phá của Lan Khai Trên báo Loa trong mục “Văn học Việt Nam hiện đại” có bài “Lan Khai và tiểu thuyết lịch sử” (Số 82, Thứ Năm, 12/1935),

Trương Tửu đã dự báo chính xác về Lan Khai “có thể trở nên một nhà tiểu thuyết lịch

sử có tài”: “Rừng rú và lịch sử là hai thế giới mà ông Lan Khai là người thứ nhất đemvào tiểu thuyết hiện đại, có lương tâm và nghệ thuật” [159; tr 236]; về ngôn ngữ tiểu

thuyết của Lan Khai, Trương Tửu viết: “Ông lại làm giàu văn tự Việt Nam bằngnhiều thổ ngữ lạ lùng mà cuốn từ điển tương lai không có quyền bỏ sót” [159; tr.238] Đồng thời nhà phê bình không đồng tình với cách miêu tả nhân vật của LanKhai: “Ông cho những người ở thế kỷ trước sống những tình cảm và tư tưởng chỉriêng có ở thế kỷ XX” Cũng với cách nhìn truyền thống, Trương Tửu không tánthành với bút pháp hư cấu của Lan Khai khi xây dựng nhân vật khác với nguyên mẫulịch sử Đây thực chất là ý thức đổi mới thể loại của Lan Khai bởi đương thời ôngphản ứng lối viết nhàm chán trong sáng tác, khẳng định cá tính sáng tạo và bản lĩnhcủa một nhà văn.

Trong cuốn sách Dưới mắt tôi (1939) của Trương Chính qua phê bình 5 tiểu thuyết Gái thời loạn, Chiếc ngai vàng, Chế Bồng Nga, Ai lên phố Cát, Cái hột mận của Lan Khai

đã bày tỏ sự không đồng tình với cách xây dựng nhân vật không theo “nguyên mẫu lịchsử” Qua những ý kiến trên đã cho thấy sự đổi mới táo bạo của Lan Khai trong việc xâydựng nhân vật vượt thoát khỏi những lối mòn truyền thống Đúng như nhà phê bình Vũ

Ngọc Phan trong cuốn Nhà văn hiện đại (1942) đã nhận xét: “Lan Khai là một cây bút

luôn gắng tìm đường mới”

Cũng trong Nhà văn hiện đại, mục Lan Khai (tập IV quyển thượng, 1942), Vũ

Ngọc Phan tán thành với Trương Tửu khi cho rằng: “ngôn ngữ và cử chỉ của một sốnhân vật chưa hợp với thời đại” Mặc dù vậy, Vũ Ngọc Phan vẫn đánh giá cao tàinăng của Lan Khai khi cho rằng đương thời chỉ có Lan Khai mới thực sự là nhà lịch

sử tiểu thuyết trong khi các cây bút khác như Nguyễn Triệu Luật, Phan Trần Chúc,

Trúc Khê Ngô Văn Triện… chỉ thiên về lịch sử kí sự Vũ Ngọc Phan đã nhận xét về tác phẩm Ai lên phố Cát của Lan Khai như sau: “Trong một quyển lịch sử tiểu

thuyết, việc không cần hoàn toàn đúng sự thật, nhưng ngôn ngữ cử chỉ các nhân vật

cũng cần phải hợp với thời đại” [124; tr 272] Đến tiểu thuyết Gái thời loạn, Vũ

Ngọc Phan viết: “Về mặt quan sát, Lan Khai đã tiến một bậc Ông đã chịu tra cứu

sử sách để tả cho đúng hình dung, y phục và những hành động đáng ghê sợ củaquân Cờ đen” [124; tr 973] Điều đó cho thấy, trong quá trình sáng tác, Lan Khailuôn điều chỉnh về bút pháp để mỗi sản phẩm nghệ thuật sau cao hơn sản phẩmnghệ thuật trước Đương thời tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai đã có chỗ đứng riêngtrong lòng bạn đọc bởi mỗi tác phẩm là một chứng nhân về đổi mới

1.2.2.2 Sau năm 1945 đến nay

Trong khoảng hai mươi năm (từ 1946 - 1965), trừ một số cây bút như Phạm ThếNgũ, Nguyễn Văn Xung ở miền Nam nhắc tới Lan Khai trong một số công trình biênkhảo, còn tên tuổi của Lan Khai trên văn đàn miền Bắc dường như vắng bóng Các

công trình nghiên cứu chưa quan tâm tới thân thế và sự nghiệp của Lan Khai cũngnhư chưa khảo sát toàn diện về tiểu thuyết lịch sử của ông như một thể loại riêng, màchỉ đề cập đến một vài sự kiện và nhân vật một cách sơ lược, thậm chí bỏ qua nhữngđóng góp quan trọng của Lan Khai trong hành trình cách tân tiểu thuyết của văn họcđương thời

Từ sau năm 1965 trở đi, tình hình nghiên cứu về Lan Khai diễn ra không đồngđều trong từng giai đoạn và trong cả nước Sự đánh giá về ông chưa thống nhất ởhai miền Nam, Bắc Sự xuất hiên các bài viết về Lan Khai ở miền Bắc từ 1965 đến

trước 1990 của các cây bút Hồng Chương (Mấy vấn đề lý luận về phê bình văn nghệ, Nxb Văn học, Hà Nội, 1965 ), Nguyễn Đức Đàn (Mấy vấn đề văn học hiện thực phê phán), Trần Văn Giáp (Lược truyện các tác gia Việt Nam,1972), Phan Cự Đệ (Tiểu thuyết Việt nam hiện đại, 1975) đã đưa ra các nhận xét lệch lạc, phiến diện về

sáng tác của Lan Khai Nhiều ý kiến cho tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai theo

“khuynh hướng lãng mạn”, xem như đó là mặt trái của nền văn học dân tộc Trongkhoảng 25 năm trên miền Bắc, các bài viết và hoạt động nghiên cứu về tiểu thuyếtlịch sử của Lan Khai còn nhỏ lẻ, mang tính chất lược thuật, chưa khảo sát hệ thống

và đánh giá toàn diện những thành công và hạn chế các tác phẩm của Lan Khai ởthể tài này

Trong cuốn Việt Nam văn học sử giản ước tân biên (1967) xuất bản ở Sài

Gòn, tác giả Phạm Thế Ngũ cho rằng: “Trong những nhà văn của nhóm Tân Dân,

có lẽ Lan Khai là cây bút biết tự săn sóc và có nhiều đức tính văn chương hơn cả…

Về tiểu thuyết lịch sử, Trương Tửu nhấn mạnh sở trường của Lan Khai “khi tảnhững cảnh oanh liệt và những cảnh say sưa tình ái ” [147; tr 283] Một mặt PhạmThế Ngũ tán thành các ý kiến của các nhà nghiên cứu trước 1945, mặt khác ông đềcao kĩ thuật tiểu thuyết và sự tài hoa của Lan Khai trong nhiều mảng sáng tác vàđồng tình với tác giả Trương Tửu khi nhấn mạnh “sở trường” của Lan Khai trongnghệ thuật miêu tả làm gia tăng tính tiểu thuyết ở thể tài lịch sử Cùng quan điểm

trên, trong cuốn Văn học đại cương (1972) (Nxb Sống Mới, Sài Gòn), tác giả

Nguyễn Văn Xung đã khẳng định vị trí quan trọng của Lan Khai trên văn đàn và cangợi Lan Khai “có lối hành văn trong sáng và tươi thắm” [144; 123]

Từ sau 1990 trở đi các bài viết về sáng tác của Lan Khai lần lượt xuất hiện với

cái nhìn cởi mở hơn Tác giả Ngọc Giao trong Chân dung và giai thoại (1992) cũng

đã đánh giá khách quan về tinh thần dân tộc của Lan Khai qua bài Lan Khai với

“Truyện lạ đường rừng” có đoạn viết: “Lan Khai nói với tôi: Ở thời này nên viết

nhiều về lịch sử, lấy người xưa việc cũ áp dụng vào chính sự và thế sự, nâng cao

tinh thần dân tộc, ngòi bút được thả sức tung hoành, Tây nó biết đấy mà không làm

gì được, nó tức lắm, nhưng kệ nó, mình cứ viết” [118; tr 349] Trong cuốn “Văn thi

sĩ tiền chiến” (Nxb Hà Nội, 1994) có đăng các bài “Lan Khai” và “Hột mận của Lan Khai” của Nguyễn Vĩ cũng khẳng định viết tiểu thuyết lịch sử là một sở trường

của Lan Khai: “Cảm tưởng của tôi là Lan Khai kể chuyện còn hay hơn là anh viết hay hơn nhiều Trái lại với lời anh đã nói là viết thành văn hơn là kể bằng miệng”[118; tr 341]

-Trong Giáo trình lịch sử văn học Việt Nam (2000) (Nxb Đại học Quốc gia), các

tác giả đã đề cập tới “tiểu thuyết lịch sử mang đậm nét lãng mạn” [102; tr.66] của Lan

Khai và cuốn Nhìn lại văn học Việt Nam thế kỉ XX (2002) của Viện Văn học (Nxb

Chính trị Quốc gia) cũng khẳng định vị trí của “cây bút lão luyện Lan Khai” với các

tác phẩm tiêu biểu như: Trong cơn binh lửa, Ai lên phố Cát, Treo bức chiến bào Đó

cũng là những nhận định khách quan về sự tài hoa của cây bút Lan Khai

Tác giả Hoài Anh, trong bài viết Lan Khai từ khuynh hướng lãng mạn thoát

li đi đến hiện thực xã hội (2001) cũng đã bàn về thể tài lịch sử trong sáng tác của

Lan Khai trong sự so sánh với tiểu thuyết lịch sử nói chung Ảnh hưởng cách nhìntruyền thống, tác giả bài viết không tán thành cách xây dựng nhân vật của ông:

“Viết về những thời kì xa xưa của dân tộc nhưng Lan Khai đã chịu ảnh hưởng củavăn chương Pháp, cốt truyện của ông mang tính chất éo le như những vở kịch củaCorneille, Racine ” Điều đó cho thấy những cách tân nghệ thuật của Lan Khai đểtạo ra mô hình tiểu thuyết lịch sử mới đã gây ra không ít tranh luận trái chiều nhưngbằng bản lĩnh của một cây bút “luôn gắng tìm đường mới” ông vẫn trung thành vớihướng đi đó để mỗi tác phẩm là một sinh thể nghệ thuật độc đáo

Tác giả Vũ Đức Hoan với công trình Nhóm Tân Dân trong đời sống văn học Việt Nam trước 1945 (2011) cũng nêu nhận xét: “Khi viết tiểu thuyết lịch sử, Lan Khai

chủ yếu quan tâm đến khía cạnh nghệ thuật, tức ở sự hư cấu, sáng tạo thêm chitiết Lan Khai cho rằng nếu nhà lịch sử đi tìm cái “nguyên sự thực” gác bỏ lại nhữngđiều huyền hoặc, mơ hồ thì nhà tiểu thuyết lịch sử lại được quyền “biên chép tất cả đểthêm hứng thú cho câu chuyện mình kể [148; tr 56] Như vậy, Vũ Đức Hoan cũngđánh giá cao những đổi mới của Lan Khai theo khuynh hướng thẩm mĩ của vănchương nghệ thuật

Trong các công trình nghiên cứu về Lan Khai, nổi lên với những công trìnhnghiên cứu của tác giả Trần Mạnh Tiến từ năm 2000 trở đi Tác giả vừa sưu tầmtài liệu công phu, vừa điều tra khảo sát nhiều năm để đưa ra cái nhìn bao quát vềcuộc đời, sự nghiệp của Lan Khai Người nghiên cứu đã đề cập tới toàn bộ tác

phẩm đã xuất bản và một số bản thảo của nhà văn Trong bài viết Tiểu thuyết lịch

sử và người đầu tiên mở hướng cách tân (2011), tác giả Trần Mạnh Tiến đã nhận

định: “Tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai ra đời trong trào lưu cách tân tiểu thuyếtđáp ứng nhu cầu tiếp nhận đa chiều của bạn đọc Con người tác phẩm của ôngkhông trùng khít với nhân vật lịch sử Nhà văn đã tước đi những yếu tố ước lệ,các điển tích, điển cố, những “khuôn mẫu” trong văn chương trung đại và nhữngtrang viết theo văn phong các nhà Nho đầu đầu thế kỉ XX, thay vào đó là conngười mang trong mình “cái hay cái dở” của cuộc đời Việc thoát ra kiểu kết cấuchương hồi, tạo tiếng nói đa thanh phức điệu, kết hợp hoà trộn linh hoạt các yếu tố

sử thi, thế sự, đời tư, kỳ ảo, tâm lí, lạ hóa, khéo sử dụng cái hài cùng các chất liệudân gian là những cách làm mới tiểu thuyết của Lan Khai” [148; tr 80] Qua đó,tác giả đã khẳng định Lan Khai xứng đáng là “cây bút tiên phong trên hành trìnhcách tân tiểu thuyết” [148; tr 80] và góp phần mở rộng thêm các vấn đề lí luậntrong đời sống văn học đương đại

Ngoài ra, trong hai mươi năm qua đã có một số luận văn Thạc sĩ như: “Truyện đường rừng của Lan Khai” (2001) của Nguyễn Thanh Trường; “Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai” (2004) của Đỗ Ngọc Thúy; “Tiểu thuyết dã sử của Lan Khai” (2009) của Đỗ Thị Nhàn đã bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội;

“Lan Khai và tiểu thuyết lịch sử” (2013) của Trần Thị Huyền Trang, bảo vệ tại

Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội đã đề cậpđến một số thành tựu nghệ thuật tiêu biểu về nhân vật, đề tài, tư tưởng và cách tiếpcận lịch sử sáng tạo của nhà văn Tuy nhiên tất cả cả các luận văn chưa bao quát đầy

đủ, hệ thống tiểu thuyết lịch sử đồ sộ của Lan Khai với nhiều tác phẩm chưa tái bảncũng như các quan niệm sáng tác và đặc điểm về bút pháp nghệ thuật Do đó, việcthực hiện công trình của chúng tôi là cấp bách, cần khảo sát toàn diện và hệ thốngnguồn di sản lớn này và hoàn thiện hơn các sản phẩm nghiên cứu phục vụ cho việcgiảng dạy và học tập

1.3 Những vấn đề đặt ra trong nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai

Qua thực tiễn khảo sát và nghiên cứu đề tài, chúng tôi thấy nổi lên những vấn

đề bức thiết: Khối lượng tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai rất lớn nhưng một thờigian dài không được tái bản, chưa được nghiên cứu đầy đủ và hệ thống; trong số cáccông trình nghiên cứu về Lan Khai còn có những ý kiến nhận xét sai lệch và phiếndiện trong việc đánh giá thành tựu và sự nghiệp văn học của ông Ông là nhà văn có

số lượng tiểu thuyết lịch sử lớn (28 tác phẩm), nhưng các công trình nghiên cứu mớichỉ đề cập tới 1/3 sáng tác đó, chưa thấy được sự tiến bộ nghệ thuật trong từng thời

điểm sáng tác của ông, cũng như chưa thấy được cá tính sáng tạo và những nỗ lựccách tân tiểu thuyết của Lan Khai trong giai đoạn 1930 - 1945 có ảnh hưởng về líluận và sáng tác tiểu thuyết ở các giai đoạn sau

Mặt khác, chúng tôi nhận thấy qua hoạt động sáng tác, Lan Khai đã thể hiệnnhững quan niệm mới về thể tài lịch sử khác với các nhà văn cùng thời Đây là mộtnhà văn đặc biệt vừa sáng tác vừa tham gia lí luận phê bình, sưu tầm và dịch thuậtvăn học phương Tây và văn học dân gian của nhiều dân tộc thiểu số ra tiếng Việtnên ông tiếp thu và sáng tạo nhiều chất liệu nghệ thuật phong phú, tạo nên sự sinhđộng cho tiểu thuyết Ông đã nêu ý kiến: “Cho nên sưu tầm nguyên sự thực nhà làm

sử gác bỏ những điều huyền hoặc đã đành Nhà tiểu thuyết, trái lại, có thể tự do biênchép hết tất cả để thêm hứng thú cho câu chuyện mình kể” [147; tr 124] Quanniệm của Lan Khai về thể loại này thể hiện tầm nhìn về tiềm năng phát triển vượt

thoát khuôn khổ tiểu thuyết lịch sử truyền thống, tiếp cận với những quan niệm hiện

đại trên thế giới về tiểu thuyết lịch sử nhưng vẫn chưa được giới nghiên cứu khảosát đầy đủ, để lại những khoảng trống đáng tiếc

Các sáng tác của Lan Khai ở thể tài này thể hiện sự đổi mới mạnh mẽ, sâu sắc vềnội dung và hình thức nghệ thuật vượt lên các tiểu thuyết lịch sử cùng thời Ông không

mô phỏng lịch sử mà chỉ dựa vào một vài sự kiện tiêu biểu trong quá khứ để sáng tạolàm cho lịch sử mang sức sống mạnh mẽ Tác phẩm của Lan Khai cũng đã nhanh chóngthoát ra khỏi những “cái khuôn” chật chội của tiểu thuyết chương hồi và có những cáchtân táo bạo về hình thức nghệ thuật Những đột phá mới mẻ trong mô tả trạng thái vôthức, tâm sinh lí con người và tạo lập các phương thức thể hiện mới của Lan Khai đã tạonên một lộ trình riêng trong nghệ thuật Tác phẩm của ông còn thể hiện tinh thần dân tộcsục sôi giữa thời kì vận nước trong cơn dâu bể Ông xứng đáng là “người đầu tiên mởhướng cách tân” của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại nhưng cho đến nay vị trí vănhọc sử cũng như những đóng góp của ông vẫn chưa được nhìn nhận thỏa đáng

Tiểu kết chương 1

Tiểu thuyết lịch sử là thể loại hình thành sớm trên thế giới và phát triển mạnh

ở Việt Nam ngay từ đầu thế kỉ XX và cho đến nay vẫn không ngừng lớn mạnh vớisức hấp dẫn đặc biệt Trong trào lưu sáng tác tiểu thuyết đương thời, những sáng táccủa Lan Khai ở mảng đề tài này đã khước từ lối mô phỏng lịch sử và thể hiện sự kếthợp giữa lịch sử và hư cấu linh hoạt Ông là nhà văn có khuynh hướng nghệ thuậtriêng trong việc tiếp cận đề tài lịch sử; vừa tiếp thu quan nhiệm nghệ thuật hiện đạinhư tư tưởng nữ quyền, phân tâm học, ngôn ngữ đa thanh… của tiểu thuyết hiện đạiphương Tây để đổi mới thi pháp truyền thống Tuy nhiên hoạt động nghiên cứu