Tìm hiểu vố n thư tic̣ h cổ taị viêṇ thông tin khoa hoc̣ xã hôị

Đặc điểm thư tịch cổ tại Viện Thông tin Khoa học xã hội………... Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác khai thác , bảo quản thư tịch cổ………... Thư viện Viện Thông tin Khoa họ

1

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

Mục lục

tr

Chương 1: Thư ti ̣ch cổ và vai trò của thư tịch cổ với nghiên cứu khoa

học xã hội……… 9

1.1 Thư ti ̣ch cổ……… 9

1.2 Một số loại hình thư tịch cổ……… 11

1.2.1 Thư tịch Hán Nôm……… 12

1.2.2 Hương ước……… 13

1.2.3 Thần tích thần sắc……… 16

1.2.4 Thần tích thần sắc……… 17

1.3 Đặc điểm thư tịch cổ……… 18

1.4 Vai trò của thư tịch cổ đối với nghiên cứu khoa học xã hội………… 23

Chương 2: Thực trạng vốn thư tịch cổ tại Viện Thông tin Khoa học Xã hội……… 27

2.1 Khái quát về Viện Thông tin Khoa học Xã hội……… 27

2.1.1 Chức năng, nhiệm vụ ……… 27

2.1.2 Nguồn tin……… 29

2.2 Đặc điểm thư tịch cổ tại Viện Thông tin Khoa học xã hội……… 32

2.2.1 Đặc điểm thời gian……… 32

2

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

2.2.2 Đặc điểm hình thức và loại hình tài liệu……… 32

2.2.3 Đặc điểm nội dung……… 40

2.2.4 Đặc điểm ngôn ngữ tài liệu……… 41

2.3 Công tác quản lý Thư tịch cổ……… 42

2.3.1 Công tác tổ chức kho……… 43

2.3.2 Công tác phục vụ……… 46

2.3.3 Công tác bảo quản……… 47

2.4 Công tác khai thác Thư tịch cổ……… 52

2.5 Nhâ ̣n xét, đánh giá thực tra ̣ng công tác bảo quản thư ti ̣ch cổ……… 59

2.5.1 Ưu điểm……… 59

2.5.2 Hạn chế……… 61

Chương 3: Các giải pháp tăng cường lưu trữ, phổ biến thư ti ̣ch cổ… 63

3.1 Xây dựng chương trình, kế hoa ̣ch bảo quản thư ti ̣ch cổ……… 63

3.2 Tăng cường công tác phổ biến thư tịch cổ……… 68

3.3 Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác khai thác , bảo quản thư tịch cổ……… 68

3.4 Tăng cường các nguồn kinh phí cho công tác khai thác, bảo quản thư tịch cổ……… 71

3.4.1 Tăng cường nguồn kinh phí……… 71

3.4.2 Tăng cường các trang thiết bi ̣ phục vụ cho phục chế, sửa chữa tài liê ̣u, nâng cấp củng cố kho tàng……… 72

3

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

3.5 Đa dạng hóa các sản phẩm, dịch vụ tra cứu……… 73

3.6 Đào ta ̣o cán bộ bảo quản và nâng cao ý thức bảo quản tài liê ̣u của độc giả 73 3.2.1 Đào ta ̣o cán bộ……… 73

3.2.2 Nâng cao ý thức bảo quản tài liê ̣u của độc giả……… 74

Kết luâ ̣n và kiến nghi ̣……… 75

Tài liệu tham khảo……… 77

Phụ lục……… 79

4

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

CÁC BIỂU, BẢNG

Bảng 1: Số liê ̣u thống kê thư ti ̣ch cổ ta ̣i Viê ̣n Thông tin Khoa ho ̣c xã hội 38

Bảng 4: Số liê ̣u thống kê thư ti ̣ch cổ theo ngôn ngữ 41

Bảng 5: Số liê ̣u thống kê lượt yêu cầu tài liê ̣u cổ 45

Bảng 6: Mức độ yêu cầu thư tịch cổ 53

Bảng 7: Nhu cầu sử dụng các loại hình thư tịch 53

Bảng 8: Nội dung nhu cầu đối với thư tịch cổ 54

Bảng 9: Ngôn ngữ quan tâm, sử dụng trong thư ti ̣ch cổ 54

Bảng 10: Đánh giá hệ thống mục lục tra cứu thư tịch cổ 59

Bảng 11: Mức độ quan tâm thư tịch cổ 59

5

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

MỞ ĐẦU

1- Tính cấp thiết của đề tài:

Di sản văn hoá dân tộc là một khái niê ̣m khá rộng bao gồm toàn bộ những giá trị văn hoá vật chất , tinh thần mà mỗi quốc gia , mỗi dân tộc tích luỹ được trong từng thời kỳ của tiến trình phát triển của li ̣ch sử như : phong tục tâ ̣p quán, công trình kiến trúc, những sản phẩm vă n hoá nghê ̣ thuâ ̣t , di chỉ, thư ti ̣ch, một trong những

bô ̣ phâ ̣n quan tro ̣ng cấu thành kho di sản văn hoá đồ sộ ấy chính là thư ti ̣ch cổ Thư tịch cổ của Việt Nam , đó chính là li ̣ch sử thành văn của một dân tộc kể từ khi có

chữ viết, là minh chứng về bề dày bốn ngàn năm văn hiến của nước ta

Mỗi người Viê ̣t Nam chúng ta đều tự hào về nền văn hoá dân tộc phong phú ,

đa da ̣ng, đô ̣c đáo, mang đâ ̣m bản sắc dân tộc , có sức sống cũng như sức lôi cuố n mãnh liệt và thể hiện ở ý thức dân tộc thống nhất hình thành từ rất sớm , chúng ta còn tự hào ở truyền thống nhân văn sâu sắc , sự kết hợp giữa văn hoá và đa ̣o đức , ở sự thống nhất trong đa da ̣ng , thừa nhâ ̣n đă ̣c điểm chung và đă ̣c điểm riêng của từng vùng, của nền văn hoá vật thể và phi vật thể , ở tinh thần bao dung giữ gìn bản sắc riêng của mình đồng thời sẵn sàng hội nhâ ̣p , tiếp thu cái mới của nhân loa ̣i Đó là sự kết tinh của mối quan hê ̣ tổng hoà và tương tác giữa ba yếu tố Môi trường - Con người - Văn hoá

Vấn đề đă ̣t ra hiê ̣n nay là phải giữ gìn , kế thừa và phát huy được những di sản văn hoá dân tộc, đồng thời giáo dục cho con cháu các thế hê ̣ - đă ̣c biê ̣t là thế hê ̣ trẻ những chủ nhân tương lai của đất nước - lòng tự tôn dân tộc, tự hào về những di sản quý báu do ông cha ta để lại , trên cơ sở đó ta ̣o khả năng cho sự phát triển văn hoá hiện đại Cơ quan hiê ̣n còn đan g lưu giữ kho tàng thư ti ̣ch cổ đó là Viê ̣n Thông tin Khoa ho ̣c xã hội Viê ̣n Thông tin Khoa học xã hội thuộc Viê ̣n Khoa học Xã hội Viê ̣t Nam kế thừa được cơ sở nghiên cứu và kho tàng lưu trữ của Trường Viễn Đông Bác cổ (thuô ̣c Pháp), đây là trung tâm văn hoá khoa học xã hội do Thực dân Pháp thành lập năm 1901 Mục đích của Trường Viễn Đông Bác cổ là nghiên cứu những

6

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

nền văn minh ở Viễn Đông, đă ̣c biê ̣t là những vấn đề liên quan tới dân tộc học , khảo cổ ho ̣c và các ngành khoa học khác nhằm đáp ứng cho viê ̣c nghiên cứu những bản sắc của dân bản xứ phục vụ cho mục đích cai tri ̣ Trường Viễn Đông Bác cổ (thuộc Pháp) có thư viện quý giá với 25.000 tác phẩm, 600 bút thư, 25.000 hình ảnh lịch sử về vền văn minh Đông Phương Khi hoà bình lâ ̣p la ̣i ở miền Bắc , Trường Viễn Đông Bác Cổ được chính quyền cách ma ̣ng tiếp quản , năm 1958 thư viê ̣n của trường được cải ta ̣o và qua nhiều lần nhâ ̣p và tách n ăm 1975 Viê ̣n Thông tin Khoa học xã hội được thành lập Đây là một cơ quan thông tin đầu ngành về khoa học xã

hô ̣i, mô ̣t thư viê ̣n đa ngành về khoa học xã hội lớn nhất nước , kho tài liê ̣u của Viê ̣n được kế thừa cơ sở vâ ̣t chất c ủa Viện Viễn Đông Bác cổ và Viện có một bộ sưu tập về các tài liê ̣u Viê ̣t Nam cổ , tài liệu tiếng Trung Quốc cổ về các nước Đông Dương , tài liệu Latin cổ , bản đồ quý hiếm không phải nơi nào cũng có Rất tiếc các nhà khoa ho ̣c chúng ta khai thác chưa được bao nhiêu Cần phải có chiến lược bảo tồn

và khai thác hợp lý đối với di sản quý báu này Vì lý do đó mà tôi cho ̣n đề tài “Tìm hiểu vốn thư ti ̣ch cổ tại Viê ̣n Thông tin Khoa học xã hội” làm đề tài khoá luận tốt

nghiê ̣p chuyên ngành thông tin - thư viê ̣n

2.- Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

* Mục đích:

Trên cơ sở nghiên cứu hiê ̣n tra ̣ng di sản thư ti ̣ch cổ ta ̣i Thư viê ̣n Khoa học xã

hô ̣i - Viê ̣n Thông tin Khoa ho ̣c xã hội , đưa ra những nhâ ̣n xét , đánh gia, các giảI pháp tăng cường công tác bảo quản, khai thác nguồn tư liê ̣u này

* Nhiê ̣m vụ nghiên cứu:

Để thực hiê ̣n được mục đích nghiên cứu , khoá luận sẽ giải quyết các vấn đề sau:

- Xác định rõ ý nghĩa và tầm quan trọng của công tác quản lý , khai thác tài liê ̣u,

đă ̣c biê ̣t là tài liê ̣u cổ

- Phân tích những nhu cầu, phương thức khai thác tàI liê ̣u cổ

7

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

- Khảo sát thực trạng công tác quản lý , khai thác di sản tài liê ̣u cổ ta ̣i Viê ̣n Thông tin Khoa ho ̣c xã hội

- Đề xuất các giải pháp tích cực nhằm thực hiê ̣n tốt công tác quản lý , khai thác

di sản tài liê ̣u cổ

3- Tình hình nghiên cứu theo hướng của đề tài:

“ Thư tịch cổ” là vấn đề đã được nhiều khóa luận tốt nghiệp đại học đề cập tới nhưng chủ yếu là các thư tịch Hán Nôm, hương ước, thần tích thần sắc Thư viện Viện Thông tin Khoa học Xã hội còn lưu giữ các loại thư tịch khác như Latinh cổ,

Nhật cổ, Trung Quốc cổ, với số lượng lớn tranh ảnh, bản đồ… Đặt ra vấn đề “ Tìm

hiểu vốn thư tịch cổ tại Viện Thông tin Khoa học Xã hội” là để giới thiệu vốn thư tịch cổ đặc biệt quý giá không chỉ về nội dung mà còn cả về loại hình, ngôn ngữ…cũng như nhằm tìm hiểu các công tác quản lý, khai thác thư tịch cổ tại Viện trong những năm qua Hiện tai, Viện cũng đang có một số dự án sử dụng những tiến

bộ của công nghệ thông tin nhằm bảo quản, khai thác thư tịch cổ một cách có hiệu quả nhất Bởi vậy đề tài này cũng sẽ được mở rộng, sử dụng để đánh giá công tác quản lý, khai thác thư tịch cổ của Viện, phục vụ cho các dự án được thực hiện tốt

4- Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

* Đối tượng nghiên cứu của khoá luận : Vấn đề quản lý , khai thác tài liê ̣u cổ ta ̣i Viê ̣n Thông tin Khoa ho ̣c xã hội : tài liệu Việt Nam cổ , tài liệu Trung Quốc cổ , tài liệu Latin cổ, ảnh, bản đồ

* Phạm vi nghiên cứu: Viê ̣n Thông tin Khoa ho ̣c xã hô ̣i

5- Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

* Cơ sở lý luâ ̣n: Dựa trên phương pháp của phép duy vật biện chứng , duy vâ ̣t li ̣ch sử và phương pháp luâ ̣n khoa học thông tin thư viê ̣n

* Phương pháp nghiên cứu:

- Điều tra khảo sát thực tiễn các loa ̣i thư ti ̣ch cổ

8

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

- Điều tra cán bộ quản lý, cán bộ thư viện

- Phân tích, tổng hợp tài liê ̣u để từ đó đưa ra ý kiến của cá nhân

6- Đóng góp về lý luận và thực tiễn của đề tài:

Về lý luận: Trước hết đề tài đã chỉ ra được ý nghĩa, tầm quan trọng của việc

tìm hiểu công tác quản lý, khai thác thư tịch cổ tại Viện Thông tin Khoa học Xã hội trong giai đoạn hiện nay, nhằm lưu giữ những giá trị truyền thống mà cha ông ta để lại, thúc đẩy khai thác có hiệu quả nguồn tài liệu phong phú dó, phục vụ tốt nhất cho công tác nghiên cứu

Về thực tiễn: Đề tài đã nêu được thực trạng vốn thư tịch cổ của Viện Thông

tin Khoa học Xã hội Từ đó đưa ra những nhận xét xác thực về công tác quản lý, khai thác thư tịch cổ Đề tài cũng mạnh dan đề xuất những kiến nghị cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác vốn tài liệu quý này

5- Bố cục của khoá luận:

Ngoài phần Mở đầu, Kết luâ ̣n và Phụ lục, khoá luận được chia làm 3 chương:

Chương 1: Thư ti ̣ch cổ và vai trò của thư ti ̣ch cổ với nghiên cứu khoa học xã hội Chương 2: Thực tra ̣ng vốn thư tịch cổ tại Viện Thông tin Khoa học xã hội

Chương 3: Các giải pháp tăng cường lưu trữ, phổ biến thư ti ̣ch cổ

* “Di sản thư ti ̣ch” là toàn bộ sách, báo, văn bản chép tay, bản đồ, tranh ảnh

và các tài liệu khác đã và đang được lưu hành” [11, tr 8]

Người ta thường nhắc tới tính từ “cổ” đi kèm với một vâ ̣t nào đó với niên đa ̣i xuất hiê ̣n của chúng càng sớm càng được quan tâm nhiều hơn như khu phố cổ Hà

Nô ̣i, đô thi ̣ cổ Hô ̣i An , bình gốm sứ cổ và người ta cũng hay nói tới cụm từ “sách cổ” hay “thư ti ̣ch cổ” và nó đã trở thành một nhu cầu “thưởng thức” của nhiều người Họ đã bỏ bao công sức , tiền của để sưu tầm những cuốn sách được xuất bản từ rất lâu Theo linh mục Nguyễn Hữu Triết - Nhà xứ Tân Châu Sa ( Thành phố Hồ Chí Minh ) - người đã gi ành giải cao tại cuộc thi “Những cuốn sách vàng” trong

“Hô ̣i sách 3/2004” với 55 cuốn sách cổ mang tới hội thi: “ niên đa ̣i của sách dễ xác

đi ̣nh, thường có in năm xuất bản, nơi xuất bản nếu không thì căn cứ vào chất liê ̣u để xác định khoảng thời gian xuất bản Tôi được biết ở Anh cuốn sách nào có tuổi từ

50 năm trở lên thì được xem là sách cổ” [25] Thư viê ̣n tỉnh Nghê ̣ An là nơi lưu giữ

2 cuốn sách bằng lá cây của người Thái , sách lá là loại hình cổ, hiếm thấy ở nước ta Sách này có cách nay hàng trăm năm [25], không chỉ tìm thấy những văn bản , sách cổ ở thư viện mà chúng ta còn có thể tìm thấy một số lượng lớn sách cổ ở nhà dân “Những văn bản cổ vẫn được ông Thoa ̣i lưu giữ cẩn thâ ̣n , tờ ghi chép được viết bằng mô ̣t loa ̣i chữ Thái cổ, loại chữ được các chuyên gia khẳng định là chữ Lai Pao , chữ mà bây giờ không mấy ai đọc được Theo ông Thoa ̣i, tờ ghi chép này đã có thời gian tồn ta ̣i hơn hai thế kỷ” [23]

10

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

Thú chơi sách cổ có ở khắp nơi , ở khắp mọi tầng lớp nhân dân “ Giới chơi sách cổ Hà Nội thường nhắc đến anh Nguyễn Ngọc người sưu tầm sách nhất nhì Hà

Nô ̣i Trong nhà anh có nhiều cuốn sách , bộ báo chí có giá tri ̣ như Đa ̣i Nam Q uốc

Âm tư vi ̣ (in năm 1895-1896), cuốn Dictionarium Annammiticum Lusitanium et Latium của Alexandre de Rhodes (xuất bản năm 1651) được lưu truyền dưới tên gọi

“Tự điển Taberd” do Alexandre de Rhodes biên soa ̣n và truyền la ̣i cho Ta berd in năm 1838 tại ấn Độ [23] Còn ở Hội sách “Những cuốn sách vàng” tại Thành phố Hồ Chí Minh, Bạn đọc đến với Hội sách lần này còn có thể thấy những quyển sách

thuô ̣c hàng cổ, hiếm Chẳng ha ̣n có một bản truyê ̣n Lục Vân Tiên in từ năm 1901 tại

Sài Gòn Sách này do Trương Vĩnh Ký chuyể n ngữ từ Nôm sang quốc ngữ [20] Còn tại Bảo tàng Anh quốc, mới đây người ta có trưng bày một cuốn sách được xem

là bản in cổ nhất thế giới còn sót lại Cuốn sách có tên là “Kim Cương kinh” in năm

868 sau Công nguyên đã được tìm thấy năm 1907 ở phía Tây Bắc Trung Quốc Bìa sách làm bằng gỗ , chứa bên trong nhiều trang giấy xám in Hoa tự Theo các nhà nghiên cứu, cuốn sách này cùng một số hiê ̣n vâ ̣t khác là phần còn sót la ̣i của một thư viê ̣n có cách đây khoảng 1000 năm

Ở mô ̣t số nước trên thế giới đã giới thiê ̣u một phông lưu trữ sách, tư liê ̣u cổ, quý hiếm như ở Thư viê ̣n quốc gia nước Cộng hoà Kazakhstan, ở đây hiện đang lưu

giữ một phông sách, tư liê ̣u quý hiếm gồm hơn 5,5 triê ̣u đơn vi ̣ mang tin ở da ̣ng in , trong số đó có tới 25.000 cảo bản viết bằng tay Trong số chúng có nhiều tác phẩm của các nhà xuất bản ở Kazakhstan , Nga và các nước Châu Âu, các cảo bản Phương

Đông, những cuốn sách cổ được in bằng các thứ tiếng thuộc nhóm Slavơ , thâ ̣m chí

bằng cả tiếng Triều Tiên ví dụ: cuốn Bách khoa toàn thư của thế kỷ 18, những cuốn sách do các nhà xuất bản nổi tiếng xuất bản như Abaja , Zhambưla, Auzzova,

những cảo bản cổ viết tay là những viên ngọc quý giá nhất của phông lưu trữ li ̣ch

sử Kazakhstan

Còn ở Nga , trong bản Quy đi ̣nh về danh mục nhà nước những tài liê ̣u qu ý, hiếm thuô ̣c phông lưu trữ Liên bang Nga (Ban hành kèm theo Quyết đi ̣nh số 75 ngày 9/10/2001 của Cơ quan Lưu trữ Liên bang Nga ) có quy định về niên hạn xuất

11

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

bản tài liệu cổ như sau : “Theo tiêu chuẩn này , toàn bộ tài liệu được sả n sinh trước thế kỷ 16 và một bộ phận đáng kể tài liệu sản sinh cho tới trước năm 1626, bao gồm bản gốc cũng như các bản sao và trích sao từ bản gốc cho dù chúng còn tồn tại hay không còn tồn ta ̣i , được thực hiê ̣n ngay và o thời gian đó đều thuộc diê ̣n đưa vào danh mục nhà nước”

Tuỳ theo số lượng tài liệu cổ đại còn tồn tại cho đến ngày nay , ở vùng này hay vùng khác mà mốc thời gian ấn đi ̣nh để coi tài liê ̣u có thu ộc diện có niên hạn cổ đại hay không để đưa vào Danh mục nhà nước có thể được cụ thể hoá trong giới

hạn khoảng thời gian đã nêu Có thể xem những tài liệu có niên hạn vào cuối thế kỷ

17 là những tài liệu cổ đại , tất nhiên là còn phải dựa t rên những luâ ̣n cứ bổ sung ,

đă ̣c biê ̣t là trong trường hợp các biên niên sử , bằng sắc, hiê ̣p ước cũng như các tài liê ̣u bản đồ có niên ha ̣n cổ hơn không còn giữ la ̣i được Ngoài ra cũng có thể tính đến sự hiếm hoi của chúng ở vùng này hay vùng khác , nhưng nhìn chung, “đối với

tài liệu thế kỷ 17, để có thể liệt vào dạng tài liệu cổ đại, thì cần phải có những luận

cứ bổ sung và kết luận của các chuyên gia”

Từ những quy đi ̣nh của một số nư ớc như Nga, Anh, Kazakhstan và một số quan niê ̣m của những người sưu tầm sách cổ , để có được một cái nhìn khái quát nhất về tài liê ̣u cổ hay thư ti ̣ch cổ chúng ta cần xem xét ở các góc độ sau :

- Thời gian xuất hiê ̣n của tài liệu Những tài liê ̣u có niên ha ̣n xuất hiê ̣n sớm (từ thời kỳ phong kiến trở về trước)

- Chất liê ̣u của tài liê ̣u (hình thức của tài liệu ) phải là các chất liệu đã từng được sử dụng trong quá khứ và hiê ̣n ta ̣i không còn dùng nữa hay còn gọi là thông tin được lưu trữ trên các vâ ̣t mang tin đă ̣c biê ̣t : giấy dó, xương thú, mai rùa, gỗ, tre, nứa, kim loa ̣i, da thuộc

- Loại mực

- Kỹ thuật ghi chép: viết tay,vẽ, in bằng ấn, triê ̣n

12

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

- Tài liệu có nô ̣i dung phản ánh các khía ca ̣nh của đời sống kinh tế , chính trị, văn hoá - xã hội và khoa học kỹ thuật của đất nước ở từng thời kỳ lịch sử

Quan niê ̣m như thế nào về thư ti ̣ch cổ ( tài liệu cổ ) có nhiều cách hiểu k hác nhau Cho đến nay chúng ta vẫn chưa có một đi ̣nh nghĩa thống nhất cũng như chưa

có một văn bản nào của nhà nước quy định về thư tịch cổ Nói cách khác định nghĩa như thế nào là thư ti ̣ch cổ còn phụ thuộc vào nhiều yế u tố: quốc gia, dân tộc, chế độ chính trị, vốn thư ti ̣ch cổ hiê ̣n còn lưu giữ được

Vâ ̣y thư ti ̣ch cổ (tài liệu cổ ) có thể hiểu một cách khái quát nhất đó là những tài liê ̣u được xuất bản , xuất hiê ̣n vào thời phong kiế n ở nước ta, có thể là các bản viết tay bằng bút lông tẩm mực hay son , được viết trên giấy dó , lụa, vải hoặc trên những vật mang tin đặc biê ̣t (ngày nay không còn được sử dụng ), hoặc các văn bản được khắc bằng dao , đục trên đá, kim loại, gốm, gỗ hay các văn bản được in ra từ các con dấu , ấn triện có nội dụng phản ánh các khía cạnh của đời sống kinh tế chính tri ̣ , văn hoá xã hội của đất nước ở các thời kỳ trong li ̣ch sử

1.2 Một số loại hình thƣ tịch cổ

1.2.1 Thƣ ti ̣ch cổ Hán Nôm

Thư ti ̣ch Hán Nôm là những tư liê ̣u hoàn toàn viết bằng chữ Nôm , chữ Hán cổ và hỗm hợp chữ Nôm và chữ Hán cổ

Như chúng ta đã biết , do hoàn cảnh dă ̣c biê ̣t c ủa lịch sử , dân tộc Viê ̣t Nam từ vài nghìn năm trước ( khoảng đầu thiên niên kỷ thứ nhất trước công nguyên) đã từng chi ̣u nhiều ảnh hưởng của nền văn hiến Trung Hoa , kéo theo sự du nhập của chữ Hán vào Viê ̣t nam Chữ Hán trở thành văn tự chính để ghi chép các văn bản của người Viê ̣t Tuy nhiên chữ Hán dù có sức sống ma ̣nh mẽ , dai dẳng đến đâu chăng nữa thì cuối cùng với tư cách là một văn tự ngoa ̣i lai vẫn tỏ ra lú ng túng, bất lực trước nguyện vọng trực tiếp ghi chép diễn đạt tâm tư tình cảm người Việt Na m Do

13

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

vâ ̣y chữ Nôm được xây dự ng trên cơ sở dường nét , thành tố và phương thức cấu tạo của chữ Hán để ghi chép từ Việt và tiếng Việt

Trong mô ̣t thời kì li ̣c h sủ cũng khá dàI , chữ Hán, chữ nôm có thể nói là hai phương tiê ̣n để chở ý nghĩ , tinh thần, tư tưởng phản ánh các dấu vết sinh hoa ̣t gian nan cũng như oanh liê ̣t của li ̣ch sử quá khứ , truyền la ̣i cho muôn đời sau Sách được viết bằng hai loa ̣i chữ này chứng tỏ sự tồn ta ̣i của một xã hội ổn định, trâ ̣t tự, nề nếp, cần cù lao động trí óc cũng như chân tay , một nền văn minh ngày một phong phú Cho nên nói đến truyền thống , nói đến di sản văn ho á của dân tộc, không thể không nói đến các gia tài như thư ti ̣ch Hán Nôm của chúng ta

Thư ti ̣ch Hán Nôm dung na ̣p một khối lượng thông tin phong phú về ngành khoa ho ̣c xã hội : Triết học, tôn giáo, kinh tế, văn hoá nghê ̣ thuâ ̣t , chính trị, xã hội, lịch sử, đi ̣a lý…

1.2.2 Hương ước

Môt quốc gia thống nhất chỉ có một nền pháp luâ ̣t , pháp luật do nhà nứơc là

cơ quan duy nhất được quyền ban hành , đó là thông lê ̣ trong thông sử các quố c gia trên thế giới Riêng ở Viê ̣t Nam ta, qua nhiều thế kỷ, có hai loại pháp luật song song cùng tồn tại trong suốt lịch sử dựng nước và giữ nước

Loại pháp luật thứ nhất , giống như nhiều quốc gia khác trên thế giới là do Nhà nước ban hành và có hiệu lực bắt buộc phải thi hành trong phạ m vi cả nước đối với mọi công dân

Loại pháp luật thứ hai do cộng đồng cư dân trong các làng xã của nhiều địa phương khác nhau , qua các thời kỳ la ̣i có tên gọi khác nhau : hương ước, tục lệ , hương tục, khoán ước, hương liên, hương lê ̣, cựu khoán, hương đoan…Trong số các tên go ̣i ấy thì hương ước là tên gọi được dùng nhiều hơn cả

Hương ước có nghĩa là những điều quy ướ c trong làng xã hay cộng đồng dân

cư, nhân dân thường gọi một cách nôm na là lê ̣ làng Từ lâu, lê ̣ làng đã được cư dân nông thôn thừa nhâ ̣n là pháp luâ ̣t của họ

14

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

Hương ước, hương liên, hương khoán…đã được những người soa ̣n t hảo ra nó , những người sử dụng nó để làm mẫu mực , thước đo phẩm giá , nhân cách, để điều chỉnh các mối quan hệ giữa họ với nhau trong đời sống lao động , để xác định trách nhiê ̣m, nghĩa vụ , quyền và quyền lợi của cư dân trong làng , trong các cuộc dấu tranh chống thiên tai, trong chiến đấu và bảo vệ an ninh xóm làng…

Như vâ ̣y, hương ước nói chung là một sản phẩm văn hoá pháp lý độc đáo của dân tô ̣c Viê ̣t Nam, có quá trình tồn tại và phát triển hàng ngàn năm nay Hương ước tồn ta ̣i trong sự giám sát , trân trọng, nâng niu, bảo vệ của cộng đồng , cùng hoàn thiê ̣n dần với sự tiến triển của đất nước Và nó là một trong những loại hình tư liệu sách có giá trị về nô ̣i dung li ̣ch sử, về bộ máy tổ chức chính quyền cai tri ̣ ở mỗi thời điểm li ̣ch sử của nó

Loại hình văn bản này được hình thành và phát triển qua nhiều thế kỷ , trải qua nhiều biến đô ̣ng của li ̣ch sử nó đã bi ̣ mất m át, thất la ̣c rất nhiều , nhất là những văn bản cổ Với tính chất là một loa ̣i di sản văn hoá làng rất có giá tri ̣, những hương ước quý hiếm hiện còn được lưu trữ tản mạn ở nhiều nơi và cần phải được sưu tầm ,

tâ ̣p hợp để bảo tồn, phục vụ cho các chương trình nghiên cứu khoa học và văn hoá

Các loại hương ước

Hương ước là của làng , do làng lâ ̣p ra , phù hợp với những tập tục riêng và điều kiê ̣n riêng của mình Cho nên nhìn chung các điều kho ản được ghi trong các điều khoản hương ước là rất đa da ̣ng

Song bước đầu ta có thể khái quát trên những di biê ̣t đó những nội dung chính của các bản hương ước gồm mấy điểm sau :

- Những quy ước khẳng đi ̣nh ranh giới đất đai của làng xã

- Những hương ước liên quan đến sản xuất nông nghiê ̣p và bảo vê ̣ cảnh quan môi trường của làng xã hay nghề nghiê ̣p thủ công truyền thống làng xã

- Những quy ước liên quan đến cơ cấu tổ chức và các quan hê ̣ xã hội trong làng xã

15

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

- Những quy ước về văn hoá giáo dục và tôn giáo tín ngưỡng của làng xã

- Những quy ước về viê ̣c đảm bảo những nghĩa vụ đối với nhà nước của cộng đồng làng xã

- Những hình thức và chế độ xét xử cũng như thưởng phạt của lệ làng

- Những quy ước về viê ̣c soa ̣n thảo , sửa đổi, bổ sung bảo quản và thực thi hương ước của làng xã

Với những nội dung trên tính chất, vai trò của hương ước có thể xem xét trên các phương diê ̣n sau:

Mô ̣t là, thông qua hương ước , làng xã Việt nam cổ truyền đã trực tiếp ảnh hưởng đến sự ứng xử hàng ngày của từng cá nhân trong làng xã cũng như đối với

mô ̣t hình thức tổ chức làng xã như ngõ , xóm, họ, giáp, phe Mọi thành viên của làng xã có bổn phận phải tuân thủ hương ước

Hai là, hương ước đóng vai trò như một cương lĩnh tinh thần của làng xã Uy tín tinh thần này bắt nguồn từ chốn sâu thẳm nhất trong cõi lòng của từng người nông dân trong mô ̣t xã hội nông thôn truyền thống Đó là lòng tin ở phẩm chất vĩnh hằng của những giá tri ̣ đã cắm rễ từ lâu đời trên mảnh đất “chôn nhau cắt rốn” , lòng tin ở truyền thống làng ma ̣c Về mă ̣t này, hương ước phản ánh gián tiếp những dấu tích của tập quán , phép truyền miệng vốn là dưỡng môi của sinh hoạt cộng đồng trong công xã nông thôn xa xưa

Ba là, hương ước mă ̣c dù được người nông dân chấp nhâ ̣n như một biểu hiê ̣n của truyền thống làng xã ngàn đời , nhưng nó vẫn phải được chính thức thi hành qua bàn tay vận dụng của bộ máy chính quyền ở cấp làng xã Như vâ ̣y là hương ước xét về cả nội dung và hình thức thực hiê ̣n là sự kết hợp vừ a có tính thống nhất và vừa

có tính mâu thuẫn đan xen giữa truyền thống làng xã và quyền lực của nhà nước quân chủ phong kiến

Nếu xét về tính tâ ̣p quán của hương ước thì có thể giả thiết từ xa xưa cùng với sự hình thành và phát triển của những tụ điểm dân cư của người Việt cổ , những

16

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

quy ước trong đời sống cộng đồng công xã hay làng xã cũng đã hình thành nên cái mà có thể tiện cho sự diễn đạt ta tạm gọi là hương ước chưa thành văn được truyền miê ̣ng từ đời này sang đời khác

Vâ ̣y thì đến thời điểm nào của li ̣ch sử hương ước bắt đầu được văn bản hoá Đây là vấn đề chưa được làm sáng tỏ Nếu xét trên hai bình diê ̣n , một là sự phát triển của làng x ã và nhu cầu của nó trong việc điều hoà các mối quan hệ giữa các thành viên; hai là xét về điều kiê ̣n chữ viết (chữ Hán và sau này là chữ Nôm ) là không thể thiếu được để văn bản hoá những hương ước đó thì có thể nêu g iả thiết là từ trước thế kỷ XV điều này có thể xảy ra Giả thiết này là cần thiết , nhất là đối với những người làm công tác sưu tầm Giả thiết này lấy căn cứ dựa vào sự kiện Vua Lê Thánh Tông (1460 - 1497) đã phải ra đa ̣o dụ nhằm ha ̣n chế viê ̣c các làng lâ ̣p hương ước Như vâ ̣y là ngay từ nửa sau của thế kỷ XV hương ước đã tồn ta ̣i tương đối phổ biến và ảnh hưởng đến luâ ̣t pháp triều đình do vâ ̣y mà nhà Vua phải ra đa ̣o dụ để uốn nắn và hạn chế chúng Dù sao điều trên đây cũng mới chỉ là giả thiết , vì trên thực tế cho đến nay các nhà sưu tầm và các nhà nghiên cứu cũng mới chỉ tiếp câ ̣n được những văn bản hương ước được bổ sung từ thế kỷ XVII trở về sa u này Văn bản có niên đại xa hơn cả là Hương ước làng Mô Trạch (tỉnh Hải Dương) có tên đề

“Mô ̣ Tra ̣ch xã cứu khoán” được biên soa ̣n vào ngày 20 tháng 1 năm 1665 hay bộ

“Quỳnh Đôi sự tích cổ kim hương biên” (Quỳnh Đôi thuộc huyệ n Quỳnh Lưu tỉnh Nghê ̣ An) ra đời vào giữa thế kỷ XVII gồm 3 phần: bản hương ước viết vào năm

1638, bản phe giáp viết vào năm 1645, bản khoán của Hội tư văn viết vào năm

1660

1.2.3 Thần tích, thần sắc

Thần tích thần sắc là những cuốn sách ghi chép sự tích những vị thần , sự tích các anh hùng được vua chúa sắc phong chức tước

Được phong thần là các vị có tên tuổi , tước vi ̣ rõ ràng Đó là những người có cong lâ ̣p ra làng xã , những anh hùnh dân tộc liên quan đến làng NgoàI những vị Thành Hoàng được vua thừa nhận , có nhiều làng thờ làm thần Thành Hoàng cả

17

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

những người vốn là trẻ con , người ăn mày, ăn trộm, người mù…tóm lại là những người có lý lịch không hay và những người này gọi là những tà thần Sở dĩ những người này được thờ là vì theo niềm tin của dân làng , họ chết vào giừo thiêng nên đã

ra oai, (gây bê ̣nh di ̣ch, hoả hoạn…) khiến cho dân làng nể sợ

Trong thần tích, thần sắc, còn phải kể đến các vi ̣ thần tự nhiên Với người Viê ̣t sóng bằng nghề lúa nước , thì sự gắn bó với tự nh iên là rất bền chă ̣t và dài lâu Viê ̣c đồng áng phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau củ a tự nhiên dẫn đến viê ̣c hình thành những tín ngưỡng đa thần , như tục thờ trời , thờ Dất , thờ Nướ c, thờ Mây , Mưa, Sấm, Chớp…Sau do ảnh hưởng của văn hoá trung Hoa, có thêm Ngọc Hoàng, Thổ Công, Hà Bá…Trong mảng tín ngưỡng tự nhiên còn có viê ̣c thờ động vâ ̣t , thực

vâ ̣t: chim, rắn, cá sấu, rồng…

Nói cách khác, thần tích thần sắc là các văn bản ghi thành văn, vừa là bằng chứng tín ngưỡng của quần chúng vừa là truyền thuyết kể lại sự tích thần Những thần tích đó là tâm hồn, tư duy, là trí tưởng tượng của bao thế hệ cư dân thời Trung cổ

1.2.4 Thác bản văn bia

Văn bia là loa ̣i thư ti ̣ch đă ̣c biê ̣t, là văn bản dược khắc ( bằng dao, đục…) với chất liê ̣u bằng đá , trên đó ghi la ̣i những hình ảnh , chữ viết của một dân tộc Văn bia là

mô ̣t hiê ̣n tượng văn hoá , được nảy sinh từ đời sống xã hội như là một nét đă ̣c thù , đồng thời văn bia cũng là một hình thức lưu giữ và lưu truyền thông tin của quá khứ xưa Trong truyền thống văn hoá , Bia và văn bia đóng một vai trò quan trọng Nó được dựng lên ở hầu khắp các thông xã , xóm phường , ở các Đền , Chùa, Lăng

mô ̣…và được dựng ở những địa điểm đ ẹp, được tôn kính: dưới mái ngói, trong nhà bia, hoă ̣c dưới gốc đa… Văn bia thường do những cây bút nổi tiếng biên soa ̣n , ca ngợi cảnh đe ̣p đất nước, ca ngợi vi ̣ vua và những người có công lao với tổ quốc , với nhân dân Đó là niềm tin ở sự tồn tại của những giá trị vật chất tinh thần cùng với bia đá

Tài liê ̣u văn bia bao gồm:

Bản gốc ( khắc trực tiếp lên đá)

18

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

Bản rập ( thác bản văn bia)

Tài liê ̣u nghiên cứu về văn bia

Trong nô ̣i dung khoá luâ ̣n này chỉ tâ ̣p trung vào viê ̣c tìm hiểu thư ti ̣ch văn bia dưới các bản râ ̣p được in , râ ̣p trên các bia đá , chuông đồng, khánh đá, cột gỗ, cột tiêu…Chất liê ̣u chủ yếu làm bằng giấy dó ( giấy bản)

• Ngoài ra, tuỳ vào đặc thù của các cơ quan thông tin thư viện mà có thêm những loại hình thư tịch cổ khác Như Thư viê ̣n thành phố Hà Nội có thêm Gia phả , ảnh bản đồ; Viê ̣n Thông tin Khoa ho ̣c Xã hội có thêm kho Trung Qu ốc cổ, Nhâ ̣t Bản cổ, Latinh cổ…

1.3 Các đặc điểm thƣ tịch cổ

- Tính không nguyên vẹn:

Thư tịch Hán Nôm , thần tích, thần sắc , hương ước…của chúng ta còn lại đến ngày nay không còn nguyên vẹn như nó vốn có trong lịch sử , mà bị mai một , mất mát với nhiều lý do khác nhau.Sự mất mát này là hết sức nghiêm trọng không có gì

có thể bù đắp nổi Trước đây hơn 200 năm, nhà học giả Lê Quý Đôn đã nói đến tình trạng này một cách đau xót : “Cả thời kỳ võ công chói lọi , văn tri ̣ ra ̣ng xỡ mà ai nấy đều ngợi khen là thời kỳ t hịnh trị Lý, Trần, thì chẳng còn dể la ̣i gì mấy” Đến thời kỳ của nhà sửu học Phan Huy Chú , ông cũng dau lòng lên tiếng : “Từ khi Lý – Tràn dấy lên, văn vâ ̣t đã thi ̣nh…, đến đời Hồng Đức nhà Lê vận hội càng mở mang, trước thuâ ̣t nảy nở , điển chương rất nhiều Cho nên sách vởi đầy rẫy , thực là rất thi ̣nh Nhưng trảI qua nhiều phen hỗn loạn nên các sách mất mát đi , tiếc rằng nay không còn mấy Ví như Bộ “Thiên Nam dư hạ tập” do các triều thần Hồng Đức b iên soa ̣n,

có thể được coi là bô ̣ bách khoa đầu tiên tổng hợp các điển chương , chế độ văn học gồm đến trăm quyển mà nay còn lại không chắc đã được đôi ba quyển

Thư ti ̣ch của ông cha ta ngày xưa nói chung hầu như không được chép lại vì vậy

đa ̣i đa số sách đã mất thì rất khó để chúng ta tìm thấy Vua chúa phong kiến ngày xưa cũng thường chủ trương thu thâ ̣p sách vở trong dân gian Cho nên những bộ

19

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

sách quý hiếm thường tập trung ở cung đình Nhưng mỗi lần thay đổi tri ều đại thì “ sách vở , tài liệu lại quảng bỏ đầy đường hoặc phó mặc cho những cuộc đốt phá không thương tiếc” Qua thời gian, sự mất mát ngày một tăng thêm

Tóm lại, thư ti ̣ch cổ của chúng ta bi ̣ mất mát rất nhiều Những tư liê ̣u còn la ̣i thì ngoài số ít sách quý là đầy đủ , số lớn thư ti ̣ch bi ̣ chắ p vá, què quặt theo kiểu “ râu ông cằm bà” có đầu mất đuôi hay ngược la ̣i

Do tính không nguyên ve ̣n như vâ ̣y , dã gây ra một hiện tượng phức tạp , hiê ̣n tượng không phản ánh đúng thực chất , có thể lầm lạc khi nhận xétđối với thư tịch của quá khứ

- Tính giai cấp:

Thư ti ̣ch cổ , đă ̣c biê ̣t là thư ti ̣ch Hán Nôm đã cung cấp cho ta bức minh hoa ̣ cụ thể về văn hoá Viê ̣t Nam Một bộ phâ ̣n thư ti ̣ch ( sách Hán) nói chung là đại biểu cho dòng văn bác học , cho dòng văn hoá của tầng lớp thống tri ̣ và bóc lột Bộ phâ ̣n thư ti ̣ch còn la ̣i (sách Nôm) là đại biểu cho dòng văn học bình dân , cho dòng văn hoá quần chúng

Đa ̣i bô ̣ phâ ̣n chữ Hán được sáng tác trước và lưu hành không vì quảng đa ̣i quần chúng nhân dân Tác phẩm được viết ra không xuất phát từ cuộc sống của họ và cho

họ Sách Hán của chúng ta đề cập tới một mức độ nhất định như : văn ho ̣c, lịch sử,

đi ̣a lý…và một phần lớn là sách thuộc về văn cử nghiệp , là sách kinh điển Nho gia , sách giáo khoa, sách tôn giáo tín ngưỡng Hỗu hết nô ̣i dung của sách Hán đều xa rời thực tế, xa rời cuộc sống xã hội Thâ ̣m chí cả sách li ̣ch sử phần nhiều ghi chép ha ̣n chế chỉ về các hoa ̣t động của vua chúa, quý tộc, đi ̣a chủ còn rất ít ghi chép về quần chúng lao động Trong sách Nôm, mă ̣c dù chi ̣u ảnh hưởng sách chữ Hán song phần lớn thường được viết cho quần chúng , đề cập đến đời sống của quần chúng nhân dân lao động Nó bao gồm sách thuộc loại sáng tác biên dịch : thơ ca, truyê ̣n, tuồng chèo, văn ho ̣c dân gian…

Như vâ ̣y thư ti ̣ch chữ Hán Nôm vốn không có tính giai cấp nhưng ở đây chúng được coi như công cụ của từng giai cấp Nguyên nhân gây ra tình tra ̣ng này là chế

20

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

đô ̣ quan chủ chuyên chế , với chính sách văn hoá giáo dục mô phỏng , giáo điều , thiếu quân chủ

- Tính dân tộc tương đối rõ nét:

Mă ̣c dù đa ̣i biểu cho mỗi dòng văn hoá là khác nhau , phục vụ cho một giai cấp khác nhau nhưng thư tịch nói chung vãn mang tính dân tộc tương đối rõ nét

Những tác phẩm thuộc li ̣ch sử , văn học đi ̣a phương thường phản ánh ý chí tự chủ, lòng tự hào dân tộc… khắc hoa ̣ những khía ca ̣n h này hay những khía ca ̣nh khác trong sinh hoạt thời quá khứ Sách về luân lý, đa ̣o đức hay về tôn giáo, gia thư, gia phả, thần phả… cũng bao hàm ít nhiều yếu tố dân tộc h oặc có mục đích răn dạy hoă ̣c gửi gắm một tình cảm đối với quê hương làng nước , hay lời dă ̣n dò cho thân thuô ̣c, hâ ̣u thế

Tóm lại , vốn thư ti ̣ch cổ của các bâ ̣c tiền nhân để la ̣i cho chúng ta thể hiê ̣n những ý thức, suy tư tình cảm, đa ̣o lý và lời kêu gọi phâ ̣n sự đối với tổ quốc, đối với dân tô ̣c

- Tính coi nhẹ khoa học lỹ thuật:

Bên ca ̣nh vốn tư liê ̣u ảnh , bản đồ được chụp , được vẽ khá công phu , chi tiết và khoa ho ̣c hay cá c thư ti ̣ch cổ tiếng Latinh… thì đại bộ phận thư tịch để lại h ầu hết xem nhe ̣ tính khoa học kỹ thuâ ̣t

Tìm hiểu tình hình sách vở của một xã hội có thể lượng hết sức sản xuất của xã

hô ̣i ấy phất triển như thể nào , trình độ khoa học kỹ thuâ ̣t đến đâu… Thư ti ̣ch của người xưa để lại chứng tỏ thời đại ngự trị của chế độ phong kiến , sức sản xuất còn thấp, trình dộ khoa học còn yếu Đa ̣i đa số thư ti ̣ch từ thời kỳ mở đầu quốc gia phong kiến cho đến thời kỳ câ ̣n đa ̣i , chúng ta thấy phần đông các t ác gia đều quan tâm đến văn chương, giáo dục tôn giáo, lịch sử, đi ̣a lý… mà hầu như không có mặt nghiên cứu tìm tòi về khoa học kỹ thuâ ̣t Trừ y học, toán học, quân sự…lĩnh vực có

ít nhiều quan tâm còn các lĩnh vực khác h ầu như hoang vu Ngay cả nông nghiê ̣p là

21

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

mô ̣t nghề làm ăn rất cơ bản , rất quan trọng của nhân dân ta thì dường như không có hoă ̣c có rất ít, chỉ có vàI ba cuốn

Qua số thư ti ̣ch còn để la ̣i , chúng ta có thể thấy được các nhà tri thức ngày xưa kiến văn hết sức thiếu thốn , họ hầu như không hề vươn tới và nắm lấy tri thức khoa học, ít nhất là khoa nông học và các kỹ thuật nông nghiệp Cả văn học , ngôn ngôn ngữ… cũng không được quan tâm phát triển và nâng cao

Ngoài bốn đặc điểm cơ bản trên , thư ti ̣ch cổ còn một vài đă ̣c điểm khác tuy không cơ bản nhưng cũng khá quan trọng:

- Trong tổng số thư ti ̣ch để la ̣i , sách được khắc và in thì ít nhưng sách sao

chép thì lại rất nhiều Đó là do nghề in và nghề xuất bản ngày xưa tuy đã có nhưng cho đến thế kỷ XIX gần như chưa trở thành mọt nghề Vì thế nó không phát triển bao nhiêu Mă ̣t khác do cấm đoán của b ọn thống trị nên có lú c “nếu chưa có lê ̣nh vua chua, không dám khắc văn lưu hành”

- Số thư ti ̣ch lưu hành phần lớn là sách sưu tâ ̣p Do xuất bản khó khăn nên sáng tác, biên soa ̣n ít gắn liền với lưu truyền Pháp luật phong kiến càng là m cho viê ̣c phổ biến bi ̣ ha ̣n chế Sáng tác nhiều nhưng tác giả của nó chưa quan tâm hoặc quan tâm chưa đúng mức về vấn đề lưu truyền , thâ ̣m chí có những tác giả cự tuyê ̣t viê ̣c lưu truyền Hoă ̣c nếu có tác giả có ý thức về viê ̣c lưu truyền thì cũng thường tìm cách lưu truyền trong phạm vi hẹp ( cho con cháu trong gia đình đọc…)

Với những đă ̣c điểm nêu trên , chúng ta cũng đã thấy được những nhược điểm của thư tịch cổ và đặc biệt là của thư tịch Hán Nôm

Tóm lại, gia tài thư ti ̣ch của cha ông chúng ta để la ̣i tuy bi ̣ mất mát hết sức to lớn song kho tàng di sản thành văn này vẫn còn khối lượng không phải nhỏ , có thể nói là phong phú mặc dù chưa thể xem là đầy đủ Thế hê ̣ chúng ta và mai sau vẫn có quyền tự hào về nguồn di sản vô giá này

22

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

1.4 Vai trò của thư ti ̣ch cổ trong nghiên cứu khoa ho ̣c xã hô ̣i ở nước ta

Như chúng ta đã biết “Tài liệu là một dạng vật chất đã ghi nhậ n những thông tin ở da ̣ng thành văn, âm thanh, hình ảnh nhằm mục đích bảo quản và sử dụng” [11,

tr 8] Ngoài ra tài liệu cũng còn được hiểu là một vật thể cung cấp những chỉ dẫn và thông tin đó là cái giá vâ ̣t chất mang tri thức của nhân loa ̣i Tài liệu là yếu tố quan trọng nhất trong các hệ thống giao lưu thông tin và là bộ phận không thể tách rời trong hoa ̣t đô ̣ng khoa ho ̣c kỹ thuâ ̣t và trong mọi lĩnh vực của cuộc sống Giá trị của tài liệu là khả năng đáp ứng mọi nhu cầu sử dụng thông tin tài liê ̣u của con người đối với các mă ̣t hoa ̣t động xã hội Trong xã hội có rất nhiều lĩnh vực hoa ̣t động , do

vâ ̣y giá tri ̣ của tài liê ̣u cũng đa da ̣ng và được hợp thành các nhóm khác nhau Về

mă ̣t lý luâ ̣n cũng như trong thực tiễn công tác lưu trữ , người ta chia các giá tri ̣ tài liê ̣u ra làm hai nhóm chính: giá trị thực tiễn và giá trị lịch sử

Giá trị thực tiễn là khả năng phục vụ , sử dụng thông tin trong tài liệu cho các hoạt động hiện tại trong xã hội như : hoạt động về chính trị , quân sự, kinh tế, văn hoá, giáo dục, khoa ho ̣c kỹ thuâ ̣t ở nhiều nước , giá trị thực tiễn của tài liệu được gọi là giá trị hiê ̣n hành, là giá trị phục vụ thông tin cho các hoạt động đang diễn ra trong xã hội

Giá trị lịch sử của tài liệu là khả năng đáp ứng các nhu cầu sử dụng thông tin trong tài liê ̣u cho viê ̣c nghiên cứu quá khứ , nghiên cứu lịch sử Để xem xét , đánh giá những vấn đề của xã hội đã qua, các nhà nghiên cứu phải sử dụng nhiều tư liệu

Đối với các ngành khoa học công nghệ và ứng dụng tài liệu càng mới càng

có giá trị thực tiễn cao , các tài liê ̣u kỹ thuâ ̣t sau 5 năm có thể coi là đã la ̣c hâ ̣u Còn riêng đối với các ngành khoa học xã hội với đă ̣c thù nghiên cứu có thể coi các tài liê ̣u càng lâu, càng cổ thì có giá trị càng cao về mặt lịch sử Thư ti ̣ch cổ đã ghi chép lại những kiến thức , những hiểu biết về một đất nước , một vùng lãnh thổ hoă ̣c một đơn vi ̣ hành chính ở từng thời kỳ trong li ̣ch sử Ngày xưa chỉ có những người có hiểu biết mới tham gia vào viê ̣c viết sách , do vâ ̣y những gì mà họ ghi chép la ̣i đều phản ánh một cách chân thực cuộc sống cũng các điều kiện tự nhiên trong lịch sử

23

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

Trong thư ti ̣ch cổ còn lưu la ̣i các bộ sử vô giá mà ông cha ta đã dày công biên soa ̣n, là nguồn sử li ệu chính thống mà các nhà nghiên cứu lịch sử đương thời

đă ̣c biê ̣t quan tâm Với các nhà nghiên cứu li ̣ch sử thì những bản sắc phong, văn bia, thần tích, thần sắc cũng có giá tri ̣ nghiên cứu nhất đi ̣nh , trong đó có ghi la ̣i cô ng trạng, gốc tích những nhân vâ ̣t được thờ cúng trong thần điê ̣n Viê ̣t Nam hay những người có công trong li ̣ch sử dân tộc Các cuốn Kinh Phật , các tác phẩm Nho giáo kinh điển là nền tảng tư tưởng chính của nhà nước phong kiến Viê ̣t Nam và cũng là nguồn sử liê ̣u quý để nghiên cứu về li ̣ch sử tư tưởng, tín ngưỡng của dân tộc ta

Với các tác phẩm văn học cổ điển của các nhà văn , nhà thơ nổi tiếng còn lưu giữ la ̣i cho đến ngày nay là món ăn tinh t hần không thể thiếu đối với những người yêu văn ho ̣c và là nguồn tư liê ̣u quý đối với những người làm công tác nghiên cứu văn ho ̣c

Với những nhà nghiên cứu về luâ ̣t học , kinh tế học , sử học đă ̣c biê ̣t là văn hoá học, các hương ước là mảng tư liê ̣u hết sức quý giá Đây là những bản quy ước mang tính luâ ̣t lê ̣ dành cho mỗi làng , quy đi ̣nh viê ̣c tổ chức xã hội , đời sống cộng đồng làng xã Có thể hiểu đó là một hệ thống các giá trị trong văn hoá ứng xử của làng, mà xét về mặt văn hoá thì đó là một đơn vị , mô ̣t thiết chế văn hoá quan trọng của nền văn hoá dân tộc

 Ý nghĩa của tƣ liệu thƣ tịch cổ

- Góp phần bảo tồn các di sản văn hoá tinh thần dân tộc

Hiê ̣n nay, đất nướcta đang thực hiê ̣n chính sách mở cửa hội nhâ ̣p toàn cầu về kinh tế, vấn đề này có tác động hết sức quan trọng ta ̣o đIũu kiê ̣n thuâ ̣n lợi phát triển kinh tế Tuy vâ ̣y, mă ̣t tiêu cực ảnh hưởng là sự giao lưu văn hoá, làm mai một giá trị truyền thống, văn hoá tốt đe ̣p của nhân dân ta Đứng trước thực tế này, viê ̣c bảo tồn phát huy các di sản văn hoá dân tộc là trách nhiệm đối với nhiều cơ quan , ban ngành, đă ̣c biê ̣t là khố i ngành văn hoá thông tin trong đó có lĩnh vực thông tin – Thư viê ̣n

24

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

Thông qua viê ̣c nghiên cứu , thu thâ ̣p, bảo quản và phổ biến nguồn thư tịch này đã giúp việc giữ gìn và phát huy di sản văn hoá quý giá của dân tộc Đây là một viê ̣c là cần thiết và cấp bách bởi tư liê ̣u thư ti ̣ch cổ xét từ mă ̣t nào đó nó có thể đa ̣i diê ̣n cho mô ̣t thời kỳ hay một triều đa ̣i trong quá khứ Vì vậy, bảo vệ thư tịch cổ là bảo vệ văn hoá và truyền thống của cha ông ta

- Góp phần nghiên cứu lịch sử phát triển văn hoá dân tộc

Thư ti ̣ch cổ nói chung là những vốn tư liê ̣u cổ đã được lưu giữ gần mười thế kỷ nay, mă ̣c dù có lẽ chưa toàn vénong chúng thực sự là những tư liê ̣u quý giá giúp cho quá trình nghiên cứu lịch sử và tiến trình phát triển của dân tộc được đầy đủ Đó là các tư liệu thư tịch về địa lý Lịch sử, vănho ̣c nghe ̣ thuâ ̣t, về các chế độ phong kiế n, các triều đại thịnh suy và về con người , tình cảm, đa ̣o lý cũng như đời sống sinh hoạt ở trong thời kỳ lịch sử Qua viê ̣c nghiên cứu nguồn tư liê ̣u này không những giúp chúng ta có cái nhìn toàn cảnh về quá khứ mà nó còn có ý nghĩa to lớn đ ối với viê ̣c phát triể n kinh tế , văn hoá, xã hội… Bởi từ viê ̣c nghiên cứu về truyền thống , lịch sử dự ng nước của dân tộc thì qua dây các nhà nghiên cứu có thể nắm được những đă ̣c điểm chung nhất của tất cả người dân Từ đó có những định hướng phù hợp cho quá trình quản lý, ra kế hoa ̣ch phát triển kinh tế, văn hoá của đất nước

- Giáo dục truyền thống tôn sư trọng đạo, biết ơn những người đi trước

Chúng ta đều biết rằng , thư ti ̣ch để lại kể cả thư tịch Hán Nôm, hương ước, gia phả… thì rất nhiều trong số đó và đặc biệt là tài liệu văn bia đã khắc hoạ những công lao của các bâ ̣c tiền bối Đó là những vi ̣ tiến sĩ , trạng nguyên , những người con ưu tú của dân tộc, những người đã hi sinh cho sự tồn ta ̣i của qu ốc gia, dân tộc Người xưa “Khôn làm văn tế, dại làm văn bia”, thì qua những tấm bia này chúng ta lại càng khâm phục và ghi ơn những con ngườ i biết vượt lên cái “Khôn , Dại” tầm thường ấy, mà nói lên một cái gì đó cao đẹp hơn nhiều Đó chính là niềm tin sâu sắc về tính trường tồn của dân tộc , là lòng yêu nước vô hạn , đồng thời dó còn là những

hy vo ̣ng lớn lao đă ̣t vào thế hê ̣ mai sau

25

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

Không chỉ ở bia đá mà toàn bộ thư ti ̣ch của cha ông ta hiê ̣n còn , một phần lớn là nói về truyề thống tôn sư trọng đạo của cha ông ta dù đã trảI qua nhiều thời kỳ với nhiều bước thăng trầm của lịch sử, thậm chí có lúc tưởng như bị đồng hoá, mai một Nhưng cha ông ta đã quyết hi sinh cho sự tồn ta ̣i của lẽ phải , lẽ sống, của đạo lý làm người và cho đến nay hiê ̣n vẫn còn nguyên giá tri ̣ và ngày càng được trau dồi , bổ sung Thế hê ̣ chúng ta v à cả thế hệ mai sau vẫn sẽ tự hào về những giá trị của luân thường đa ̣o lý, về truyền thống tốt đe ̣p mà cha ông ta đã dày công vun đắp

- Giúp các nhà nghiên cứu, các nhà khoa học khám phá thế giới cổ xưa

Thư ti ̣ch cổ là các tư liê ̣u hết sức có giá tri ̣ cho công tác nghiên cứu của họ , nó giúp họ có những số liệu cụ thể là cứ liệu cho những công trình nghiên cứu của mình, được hoàn thiê ̣n trên cơ sở những cứ liê ̣u cụ thể và đáng tin câ ̣y Bởi mọi công trình nghiên cứu khoa học đều dựa trên sự kế thừa kết quả của người đ i trước Chúng ta có thể thấ y nhà sử học có thể tìm thấ y rất nhiều tư liê ̣u về li ̣ch sử ở từn g thời kỳ; nhà triết học có th ể tìm thấ y những chứng cứ để xác đi ̣nh vai trò của Nho giáo ở Việt Nam, thậm chí nhiều đồng bào khắp nơi trong nước cũng bước vào kho tàng di sản thư tịch này để tìm tên họ một vị tổ nào đó thuộc dòng họ nhà mình mà

xưa đã có tên trong khoa bảng…

Mă ̣t khác , từ những tấm Bia đá , xét về góc độ kỹ thuật đi êu khắc , người nghiên cứu mỹ thuật có thể tìm thấy những đặc điểm mà từ đâ y rút ra được tinh hoa của nghệ thuật dân tộc để phá t triển, áp dụng vào công trình sáng tác hiê ̣n đại Do

vâ ̣y nó có thể làm bản mẫu cho người nghiên cứu để xác đi ̣nh tuổi cho nhiều di tích khắp nơi hoă ̣c đã bi ̣ tàn phá, hoă ̣c không có năm tháng ghi theo

- Giúp cho những nhà giáo, sinh viên có được những cái cầ n thiết đáp ứng nhu cầu ho ̣c tâ ̣p, nghiên cứu và giảng da ̣y của mình được hoàn thiê ̣n hơn Toàn bộ khối lượng thư ti ̣ch cổ sẽ là minh chứng quý báu cung cấp những tư liê ̣u chân xác về

mô ̣t thời kỳ quá khứ đã qua của cha ông chúng ta Đây là những yếu tố cần thiết giúp cho quá trình nhận thức và tìm hiểu lịch sử và nhiều giá trị văn hoá khác nhau

26

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

của quá khứ để từ đó xác định cho mình hướng đi đúng đă ̣c biê ̣t đối với thế hê ̣ trẻ , thế hê ̣ sẽ kế tục và đảm nhiê ̣m vai trò li ̣ch sử của Tổ quốc trong tương lai

Tóm lại, tư liê ̣u thư ti ̣ch cổ có một ý nghĩa thực tiễn vô cùng to lớn trong đời sống xã hội hiê ̣n nay Khối tư liệu đồ sộ này đã trở thành không thể thiếu trong việc phục vụ các nhà nghiên c ứu sinh, các nhà khoa học… đang ngày đêm đóng góp công sức của mình cho dân tộc, cho đất nước

27

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

CHƯƠNG 2:

THỰC TRẠNG VỐN THƯ TỊCH CỔ TẠI VIỆN

THÔNG TIN KHOA HỌC XÃ HỘI

2.1 Khái quát về Viện Thông tin khoa học xã hội

2.1.1 Chức năng và nhiê ̣m vụ của Viê ̣n Thông tin Khoa ho ̣c Xã hô ̣i

Trong hoa ̣t đô ̣ng khoa ho ̣c xã hội nói chung , Viê ̣n Thông tin Khoa học xã hội được Đảng và Nhà nước giao cho chức năng : “Nghiên cứu, thông báo, cung cấp tin tức và tư liê ̣u về khoa học xã hội cho các cơ quan Đảng , Nhà nước và các tổ chức quần chúng có trách nhiê ̣m với công tác khoa học xã hội”

Trong vai trò một thành viên của Viê ̣n Khoa học xã hội Viê ̣t Nam , chức năng và nhiê ̣m vụ của Viê ̣n TTKHXH được quy đi ̣nh theo QĐ 325 / QĐ / KHXH do chủ tịch Viện KHXHVN ký như sau:

● Chức năng :

- Thông tin khoa học cho các cấp lãnh đạo Đảng và Nhà nước , các cơ quan hoạch định chính sách , các tổ chức nghiên cứu đào tạo , các doanh nghiệp về những vấn đề cơ bản và xu hướng phát triển của thế giới , khu vực và Viê ̣t Nam , về khoa ho ̣c xã hội thế giới và Việt Nam

- Bảo tồn, khai thác và phát huy di sản truyên thống Thư viê ̣n Khoa học xã

hô ̣i Xây dựng và phát triển Thư viê ̣n là Thư viê ̣n Quốc gia về khoa học xã hội

- Chủ trì điều phối và hỗ trợ các hoa ̣t động nghiê ̣p vụ thuộc lĩnh vực thông tin và thư viện trong toàn Viện KHXHVN

- Đào ta ̣o, xây dựng và phát triển nguồn nhân lực thông tin và thư viê ̣n khoa học xã hội

- Tổ chức nghiên cứu những vấn đề về lý luâ ̣n và thực tiễn về thông tin thư

viê ̣n khoa ho ̣c xã hội

- Dịch, biên soa ̣n, xuất bản và cung cấp các sản phẩm thông tin thư viê ̣n khoa học xã hội (sách, tạp chí, chuyên đề , bản tin, tài liệu phục vụ lãnh đạo , tài liệu lý luâ ̣n và nghiê ̣p vụ về thông tin thư vi ̣ên .); Xây dựng báo cáo thông tin thường

niên về khoa ho ̣c xã hội Viê ̣t Nam (Annual Report Vienam Social Sciences)

- Tổ chức phát triển nguồn thông tin khoa học xã hội Xây dựng ngân hàng dữ

liê ̣u về thông tin cơ bản của khoa học xã hội V iê ̣t Nam Câ ̣p nhâ ̣t sách, báo tạp, chí,

phần mềm ứng dụng , các dạng thông tin số , ảnh, băng, đĩa các loại Bảo quản,

phục chế, số hoá, vi phim hoá sách, báo, thư liê ̣u của thư viê ̣n khoa học xã hội

- Ứng dụng thành tựu công nghệ thông tin trong hoạt động thông tin thư viện

Tư vấn và hướng dẫn nghiê ̣p vụ, điều phối hoa ̣t độn tin học hóa thư viê ̣n trong toàn

viê ̣n khoa ho ̣c xã hội Viê ̣t Nam

- Chủ trì, tổ chức các lớp đào ta ̣o, bồi dưỡng, nâng cao trành độ nghi ̣êp vụ cho cán bộ thông tin và thư viện trong viện khoa học và xã hội Việt Nam Tham gia đào

tạo sau đại học trong lĩnh vực khoa học luận, các khoa học thông tin thư viện

- Hợp tác Quốc tế về thông tin khoa học xã hội Phối hợp hoa ̣t động thông tin và trao đổi ấn phẩm với các thư viện trong và ngoài nước theo quy định của pháp luâ ̣t

- Quản lý đội ngũ công chức , viên chức của Viê ̣n ; quản lý tài ch ính, tài sản của viện theo quy định , chế đô ̣ của Nhà nước và của Viện khoa học xã hội Viê ̣t Nam

- Thực hiện các nhiê ̣m vụ khác theo sự phân công của Chủ ti ̣ch viê ̣n khoa học và xã hội Vịêt Nam

29

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

2.1.2 Các nguồn tin của Viện:

● Bô ̣ sưu tâ ̣p do Viê ̣n Viễn Đông Bác Cổ bàn giao la ̣i ( 1975):

Trong hê ̣ thống của Viê ̣n KHXH , bên ca ̣nh hoa ̣t động nghiên cứu và thông tin , Viê ̣n TTKHXH còn có một hoa ̣t động đă ̣c thù so với hầu hết các Viê ̣ n nghiên cứu khác, đó là hoa ̣t động của Thư viê ̣n Khoa học xã hội Tiền thân của Thư viê ̣n KHXH là Thư viê ̣n Viê ̣n Viễn Đông Bác Cổ ( EFEO) có trụ sở tại Hà Nội từ năm

1902, được bàn giao la ̣i cho Viê ̣t Nam từ 1957 Tại đây nhiề u tư liê ̣u quý hiếm về phương Đông và Đông phương học đã được lưu trữ và đến nay mới chỉ khai thác được mô ̣t phần Thư ti ̣ch cổ ta ̣i Viê ̣n Thông tin Khoa ho ̣c xã hội còn la ̣i cho đến ngày nay đều do người Pháp (Trường Viễn Đông Bá c cổ) thu thâ ̣p được trong thời gian Thực dân Pháp chiếm đóng Viê ̣t Nam , hình thức chủ yếu của tài liệu là giấy và giấy dó, đó là các bản hương ước , thần tích, thần sắc, các bản sắc phong, tranh ảnh, bản đồ và các loại sách được in bằng chữ Latin, chữ Hán Nôm

- Hương ước: gồm 5249 bản hương ước bằng chữ quốc ngữ , 1225 văn bản hương ước được viết bằng chữ Hán và chữ Nôm

- Thần tích, thần sắc: Gồm 162 bản gốc và 16345 bản photo

- Tư liê ̣u chữ Hán (cổ): có 4.640 tên sách gồm 33.460 cuốn sách, ngoài ra còn có một số bản đồ , tranh ảnh Kho sách với những bộ sách quý , giá trị

có đến vài trăm quyển như bộ : “Tứ khố toàn thư” toàn bản sơ tâ ̣p có 741 cuốn, bô ̣ “Đa ̣o ta ̣ng” có hơn 500 cuốn

- Tư liê ̣u Nhâ ̣t cổ: 10.466

- Tư liê ̣u Hán Nôm: gồm hơn 30.000 cuốn

- Tư liê ̣u nghiên cứ u bằng tiếng Pháp , tiếng Anh của các nhà Đông phương học thời Pháp: 36.747 cuốn

- Ảnh, bản đồ cổ : Toàn bộ kho ảnh của V iê ̣n hiê ̣n nay có khoảng 100.000 tấm ảnh được chụp đa phần từ những năm đầu thế kỷ XX , trong đó có gần 58.000 ảnh về các di tích lịch sử , sinh hoa ̣t văn hoá , kiến trúc, khảo cổ của Việt Nam, Lào, Campuchia hoàn toàn là ảnh đen trắng được chụp bởi người Pháp và một số ít người Viê ̣t ; Viê ̣n Thông tin Khoa học xã hội cũng

30

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

lưu giữ được một số lượng bản đồ cổ , câ ̣n đa ̣i tương đối lớn với khoảng 2.500 tấm bản đồ

- Ngoài ra còn có 5.500 phim tấm, phim kính

● Bô ̣ sưu tâ ̣p do Viê ̣n TTKHXH xây dựng:

Từ khi thành lâ ̣p đến nay , viê ̣n TTKHXH đã xây dựng dược một vốn tài liê ̣u tương đối phong phú cả về nội dung lẫn hình thức Trong những năm gần đây, Viê ̣n còn mở rộng quan hê ̣ với hơn 80 trung tâm thông tin thư viê ̣n lớn của hơn 30 quốc gia trên thế giới như Nga , Trung Quốc , Pháp, Mỹ, Nhâ ̣t Bản , với các quỹ như TOYOTA, Châu A, Ford, Christopher Roynolds, Obor, CIDA về trao đổi và cung cấp sách báo, trao đổi thông tin tư liê ̣u

Ngoài ra, nhiều ba ̣n đo ̣c đã tích cực đóng góp đáng kể vào viê ̣c phát triển vốn tài liệu phong phú của thư viện như : trao tă ̣ng sách báo , báo do các cá nhân viết hoă ̣c thu thâ ̣p, góp ý kiến vào diện bổ sung , tham gia lựa cho ̣n sách bổ sung Từ đó, Viê ̣n TTKHXH có thêm những nguồn tin hết sức quý giá từ các nguồn này

• Bô ̣ sưu tâ ̣p in :

Hiê ̣n nay, vốn tài liê ̣u của Viê ̣n có khoảng gầ n 400.000 cuốn sách tiếng Viê ̣t và tiếng nước ngoài bao gồm:

- Kho sách Viê ̣t: Khoảng 51.670 cuốn

- Kho sách Latinh: 53.830

- Kho sách Hoa: 11.766

- Kho sách Nga : 82.530

- Kho sách Nhâ ̣t: 570

Ngoài ra Viện còn có hơn 900 tên báo và ta ̣p chí tiếng Việt, tiếng nước ngoài

• Bô ̣ sưu tâ ̣p CD – ROM:

Trong giai đoa ̣n đổi mới của đất nước, Viê ̣n TTHXH đã có một sự khởi sắc to lớn trong lĩnh vực xây dựng nguồn tài liê ̣u khoa học phong phú và có chất lượng khoa ho ̣c cao Không chỉ các loa ̣i hình sách báo, tạp chí, microfilm mà còn nhiều cơ sở dữ liê ̣u rất phong phú trên CD – ROM Trong đó có các CSDL mua từ nước ngoài như:

31

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

- CSDL ta ̣p chí nước ngoài toàn văn của Wilson trên đĩa CD -ROM ( tiếng Anh)

- CSDL Country Forecast của Dialog trên đĩa CD- ROM

- Bô ̣ Văn Uyên Tứ Khố toàn thư gồm 150 đĩa CD-ROM

và của Viện xây dựng (10 CSDL) phục vụ tra cứu hiện đại như:

- Thần tích thần sắc: 13.211 biểu ghi

xã hội, ấn phẩm “Tài liệu phục vụ nghiên cứu” và các ấn phẩm khác

Với các nguồn tin phong phú như vâ ̣y , vốn tài liê ̣u của Viê ̣n TTKHXH ngày càng phong phú, đa da ̣ng, đáp ứng ngày càng tốt nhu cầu của người dùng tin trong

cả nước, đă ̣c biê ̣t là các cán bộ nghiên cứu, các cán bộ quản lý lãnh đạo

2.2 Đặc điểm thƣ tịch cổ tại Viện Thông tin Khoa học xã hội

2.2.1 Đặc điểm thời gian:

Đây có thể coi là tiêu chí chính để xác đi ̣nh đâu là thư ti ̣ch cổ Mỗi thời kỳ lịch sử của đất nước sẽ là một mốc quan trọng giúp chúng ta đánh giá đúng đắn nhất về thời gian xuất hiê ̣n của tài liê ̣u Lịch sử Việt Nam đã trải qua nhiều thăng trầm , biến cố, nghiên cứu li ̣ch sử văn hoá , thư ti ̣ch Viê ̣t Nam, các nhà khoa học chưa tìm

32

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

được văn tự trước thế kỷ thứ X Tuy nhiên nhìn la ̣i bề dày li ̣ch sử hơn 4000 năm dựng nước và giữ nước của dân tộc , chúng ta không ai có thể nghĩ rằng mãi đến thế kỷ thứ X, người Viê ̣t Nam mới có tác phẩm chữ viết Rất có thể chữ viết xuất hiê ̣n từ thời Hùng Vương dựng nước , lúc đó đã có một lớp trí thức bản địa tiê u biểu là

Lý Tiến, Lý Cầm song dưới sự thống tri ̣ của phong kiến phương Bắc phần lớn cá c trước tác, sách vở của người Việt Nam có thể đã bị phá huỷ , phần còn la ̣i, dần dần

bị thời gian vùi lấp và những dấu tích văn hoá ấy đã bị xoá mờ Trong thư ti ̣ch cổ của còn để lại đến ngày nay cổ nhất là tấm bia đá khắc kinh Phâ ̣t thế kỷ X

Hiê ̣n nay, trong vốn thư ti ̣ch cổ còn lưu giữ được ta ̣i Viê ̣n Thông tin Khoa học xã hội có thời gian xuất hiện sớm nhất là cuốn sách hơn 400 năm, những tấm bản đồ từ thế kỷ XVIII , XIX; những bản s ắc phong của nhà Lê , nhà Nguyễn vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX; các bản hương ước, thần tích thần sắc chủ yếu là có từ những năm đầu thế kỷ XX Đối với phông tài liệu này , Viê ̣n lấy mốc thời gian

ra đời là từ năm 1954 trở về trước

2.2.2 Đặc điểm hình thức và loại hình tài liệu

● Đặc điểm hình thức

Như chúng ta đã biết sách là công cụ to lớn của sự tiến bộ về văn hoá và khoa ho ̣c kỹ thuâ ̣t , là nguồn tri thức và h ọc vấn phong phú Những thành tựu vĩ đa ̣i nhất của trí tuê ̣ loài người , những tư tưởng khoa học thiên tài , những phát hiê ̣n về kỹ thuật kỳ diệu đều phải nhờ có sách mới được mọi người biết đến Nhờ có sách, loài người mới tích luỹ được những kinh nghiê ̣m trong tất cả các lĩnh vực hoa ̣t động của mình , mới truyền la ̣i được tri thức của mình cho những thế hê ̣ mai sau , mới bước đi vững vàng trên con đường tiến bộ Từ lâu người ta đã đánh giá được một cách đúng đắn vai trò hết sức to lớn của sách về mặt văn hoá , khoa ho ̣c và giáo dục

Có thể viện dẫn vô cùng nhiều những lời phát biểu của các nhà hoạt động lỗi lạc trong tất cả các thời đa ̣i và dân tộc về “đi ̣a vi ̣ xứng đáng” đó của sách Người ta gọi sách là “món ăn tinh thần” , là “tấm gương của cuộc đời” , là “kỳ quan vĩ đại nhất và huyền diê ̣u nhất của trái đất” , A.M Gorki đã từng viết : “Có thể sách còn là một kỳ

33

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

quan phức ta ̣p nhất và vĩ đa ̣i nhất trong tất cả các kỳ quan do loài người lâ ̣p nên trên đường đi lên ha ̣nh phúc và tương lai huy hoàng” [14, tr.15]

Trong li ̣ch sử , sách được ra đời dưới nhiều hình thức khác nhau : sách chép tay, sách in từ các ấn triê ̣n trên giấy , vải, lụa, bên ca ̣nh đó còn có loa ̣i sách được khắc trên gỗ, tre, mai rùa, xương thú, trước đó nữa còn có sách được ghi chép trên đất nung, đá, kim loa ̣i Sự xuất hiê ̣n của các loa ̣i hình tà i liê ̣u gắn liền với trình độ của lực lượng sản xuất và phụ thuộc vào chế độ chính trị , sự phát triển của nền sản xuất xã hội Như chúng ta đã biết “ Các thông tin chỉ có thể lưu giữ và truyền qua không gian, thời gian nếu nó được ghi la ̣i trên các giá vâ ̣t chất , với nhiều da ̣ng và hình thức khác nhau chúng đ ược gọi chung là tài liệu” [3, tr 108] “Chất liê ̣u là cái giá vật chất của tài liệu, các chất liệu truyền thống thường là đá, gạch, gỗ, sừng, kim loại, tre, nứa, da thuộc, vải và phổ biến nhất là giấy” [3, tr 109] Tuỳ từng hoàn cảnh lịch sử khác nhau , tuỳ vào sự phát triển của công nghiệp in ấn nên xuất hiện những loa ̣i vâ ̣t liê ̣u khác nhau dùng vào việc lưu trữ thông tin Có thể dựa vào hình thức của các loa ̣i hình tài liê ̣u để xác đi ̣nh phần nào niên đa ̣i xuất hiê ̣n của tài liê ̣u Tính “cổ” của tài liệu là bằng chứng xác thực về từng giai đoạn lịch sử cụ thể

Thư ti ̣ch cổ ta ̣i Viê ̣n Thông tin Khoa ho ̣c xã hội còn la ̣i cho đến ngày nay đều

do người Pháp (Trường Viễn Đông Bác cổ ) thu thâ ̣p được trong thời gian Thực dân Pháp chiếm đóng Việt Nam , hình thức chủ yếu của tài liệu là giấy và giấy dó, đó là bản hương ước, thần tích, thần sắc, các bản sắc phong, tranh ảnh, bản đồ và các loại sách được in bằng chữ Latin, Hán Nôm

● Đặc điểm về loại hình tài liệu

Năm 1991 Viê ̣n Thông tin Khoa ho ̣c xã h ội đã hoàn thành thành công bước đầu của chương trình Một khối lượng đáng kể những văn bản hương ước (5249 bản) đã được khảo sát , phân loa ̣i, tu bổ và đăng ký Đây là những văn bản hương ước bằng chữ quốc ngữ được biên soạn vào nửa đầu thế kỷ XX đưa ra phục vụ Đến năm 1999 đã có 1225 văn bản hương ước được viết bằng chữ Hán và chữ Nôm đã được sưu tầm, khảo sát, phân loa ̣i, tu bổ và đăng ký để đưa ra phục vụ Đây là một

34

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

kho hương ước quý hiếm, trước hết là nó được viết bằng chữ Hán hay chữ Nôm , hơn nữa trong khi đó có một số đáng kể những văn bản hương ước (khoảng 50 văn bản) được biên soa ̣n vào các thế kỷ XVIII và XIX Điều đáng quý hơn nữa là toàn

bô ̣ những văn bản này đều là những văn bản được viết bằng bút lông trên giấy dó và

có thể coi như những văn bản gốc có giá trị về nhiều mặ t được nhiều người quan tâm

Thần tích thần sắc

Cách đây hơn 50 năm dưới danh nghĩa h ội khảo cứu phong tục , một cuộc tổng điều tra về sự tích các vi ̣ thần được thờ ở các làng quê Viê ̣t Nam , cùng các tục

lê ̣, nghi lễ, tục lệ thờ cúng của một làng đã được triển khai rộng lớn trên pha ̣m vi lãnh thổ Việ t Nam từ các tỉnh đồng bằng ven biển đến các tỉnh trung du miền núi Kết quả thu được là hết sức lớn không chỉ về mă ̣t khối lượng tư liê ̣u mà còn đă ̣c biê ̣t là về mặt nội dung phong phú của các tài liệu đó Kết quả này là cơ sở quan trọng

để có thể giúp chúng ta làm một thống kê hầu như đầy đủ danh sách cùng sự tích các vị thần được thờ cúng ở các làng quê truyền thống Việt Nam trước đây cùng nhiều thông tin quan tro ̣ng khác về sinh ho ạt văn hoá tinh thần của những cộng đồng làng xã, mỗi đi ̣a phương khác nhau trong pha ̣m vi cả nước

Những bản điều tra quý giá đó được Viê ̣n Viễn Đông Bác cổ (Pháp) trước đây thu thâ ̣p , bảo quản và lưu trữ hết sức cẩn thận và Viện Thông tin Khoa học xã

hô ̣i có may mắn được tiếp quản kho tài liê ̣u đó - kho tài liê ̣u mà lâu nay vẫn quen gọi là Thần tích Thần sắc Trước yêu cầu về bảo tồn và phát triển văn hoá trong thời kỳ đổi mới Viện Thông t in Khoa ho ̣c xã hội nhâ ̣n thức được yêu cầu cấp bách là phải sớm phát huy tiềm năng to lớn của kho tư liệu quý hiếm này Nhưng vì đây là kho tư liê ̣u đă ̣c biê ̣t bao gồm những trang viết tay hay đánh máy hơn nữa la ̣i là những tài liê ̣u độc bản bằng chữ quốc ngữ có kèm theo những bản sự tích các thần , các sắc phong của nhiều triều đại được sao chép bằng chữ Hán , lại trải qua nhiều năm tháng do vâ ̣y tài liê ̣u không thể trực tiếp đưa ra phục vụ độc giả

35

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

Sách Hán Nôm

Kho sách Hán Nôm của Thư viê ̣n Viê ̣n Thông tin Khoa học xã hội hiê ̣n nay là kho tương đối đầy đủ về thể loại Kho sách Hán Nôm một phần do Vụ Bảo tồn bảo tàng trao lại , mô ̣t số do gia đình các nhà khoa b ảng trước đây tặng Thư viện ,

mô ̣t phần do tiếp thu được từ Viê ̣n Viễn Đông Bác cổ (Pháp) và một số lớn do Thư viê ̣n tự sưu tầm và bổ sung sau này

Để đáp ứng nhu cầu của độc giả , đồng thời giới thiê ̣u kho tàng văn hoá dân

tô ̣c của chúng ta , từ năm 1960 sau khi biên soa ̣n tâ ̣p “Mục lục Hán Nôm” Viê ̣n Thông tin Khoa ho ̣c xã hội đã mời một nhà nho đến tìm hiểu nội dung kho sách Về sau do hoàn cảnh chiến tranh , sách phải đưa đi bảo quản ở xa nên công viê ̣c phải tạm ngừng Cuối năm 1968 Viê ̣n có điều kiê ̣n tiếp tục công viê ̣c trước , sắp xếp thành nhiều tập “Thư mục Hán Nôm” , mô ̣t mă ̣t nhằm phục vụ các đề tài nghiên cứu khoa ho ̣c của Uỷ Ban Khoa học xã hội Viê ̣t Nam (trước đây, nay là Viê ̣n Khoa học

xã hội Việt Nam), mă ̣t khác bước đầu giới thiê ̣u rộng rãi với các nhà nghiên cứu kho

di sản quý báu của dân tộc

Kho sách Hán Nôm cổ này chủ yếu gồm những sách chép tay vốn là những sách do cá nhân tự chép để phục vụ cho viê ̣c học tâ ̣p của mình

Sách Trung Quốc cổ (tài liệu về Việt Nam và các nước Đông Nam á viết bằng chữ Trung Quốc)

Ngoài kho Hương ước, Thần tích Thần sắc, Văn bia và Hán Nôm , kho Trung Quốc cổ cũng đóng một vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin về đất nước, con người Viê ̣t Nam và các nước trong khu vực Đông Nam á

Kho Trung Quốc cổ có 4.640 tên sách gồm 31.175 cuốn sách, ngoài ra còn có

mô ̣t số bản đồ , tranh ảnh Song điều đáng nói hơn cả về kho sách này không phải chỉ là số lượng mà trước hết về chất lượng , là giá trị nội dung và kiến thức về văn

36

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

hoá khoa học chứa đựng trong đó Nô ̣i dung kho sách phong phú , trong đó chứ a đựng nhiều vấn đề có liên quan đến Viê ̣t Nam , đến các nước Đông Nam á cũng như nhiều vấn đề khác như li ̣ch sử, đi ̣a lý, dân tộc, văn hoá, ngôn ngữ

Kho sách Trung Quốc cổ với những bộ sách quý , giá trị có đ ến vài trăm quyển như bô ̣: “Tứ khố toàn thư” toàn bản sơ tâ ̣p có 741 cuốn, bộ “Đa ̣o ta ̣ng” có hơn 500 cuốn

Sách Latin cổ

Toàn bộ số tài liệu này Viện Thông tin Khoa học xã hội tiếp quản từ Viện Viễn Đông Bác cổ , bao gồm các loa ̣i hì nh sách, báo, tạp chí được xuất bản bằng nhiều thứ tiếng song các ngôn ngữ chiếm số lượng nhiều trong k ho đó là tiếng Anh, Pháp, Ý, Tây Ban Nha các tài liệu bằng chữ quốc ngữ cũng được xếp vào phông tài liệu này Sách, báo, tạp chí này do Viện Viễn Đông Bác cổ thu thập chủ yếu được xuất bản ở nước ngoài , một số ít được xuất bản ở Đông Dương Vì đây là thư viê ̣n khoa ho ̣c đa ngành về khoa học xã hội do vâ ̣y các tài liê ̣u này có nội d ung khá phong phú, theo khảo sát của tác giả , nội dung bao quát của phông tài liê ̣u này đó là; Châu Phi , Châu Mỹ , Châu á , Đông Nam á , Assyrie (Babylonie), Campuchia, Canada, Trung Quốc , Ai Câ ̣p, Phần Lan , Pháp, ấn Độ , Đông Dương, Nga, Syrie, Viê ̣t Nam, Viễn Đông, Nhâ ̣t Bản, Phillipine, Mông Cổ, New Guinee, Scandinaves, Madagascar, Thổ Nhĩ Kỳ, UNESCO, Bắc Kỳ, Indonesia, Thư mục, Phâ ̣t giáo, Văn học, Lịch sử, Triết ho ̣c, Ngôn ngữ, Tôn giáo, Nhạc, Thơ, Văn hoá Về t hời gian xuất bản của các tài liê ̣u thuộc kho này cũng rất khác nhau , cuốn sách xuất bản sớm

nhất đó là cuốn L’isole piv famose del mondo des drittle da thomaso porcacchi

dacastiglioneđược xuất bản ta ̣i Dekarera năm 1576, cũng có nhiều cuốn có tuổi thọ

200 - 300 năm

37

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

Ảnh, bản đồ cổ

* Ảnh:

Toàn bộ kho ảnh của Viện hiện nay có khoảng 100.000 tấm ảnh được chụp đa phần từ những năm đầu thế kỷ XX , hoàn toàn là ảnh đen trắng được chụp bởi người Pháp và một số ít người Viê ̣t Cũng như kho tài liệu Latin cổ, Viê ̣n cũng sử dụng la ̣i

hê ̣ thống phân loa ̣i chủ đề ảnh của Viê ̣n Viễn Đông Bác cổ để la ̣i , nội dung chính của các bức ảnh này đó là : Dân tô ̣c, Di tích li ̣ch sử , Công trình văn hoá , Bia, Bảo tàng, Hà Nội, Lịch sử Việt Nam , Khảo cổ, Sinh hoa ̣t văn hoá , Nghề thủ công , Vua quan, Di tích Chàm , Trung Quốc , Lào, Campuchia, Thời sự, Tổng hợp Đây là những bức ảnh sự kiê ̣n ghi la ̣i một thời kỳ l ịch sử đầy biến động của đất nước cũng như khu vực Từ những bức ảnh này chúng ta sẽ hình dung được phần nào bối cảnh lịch xã hội Việt Nam, Lào, Campuchia, Trung Quốc thời kỳ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, chúng phản ánh chân thực, rõ nét văn hoá, xã hội, chính trị, lối sống, Vốn

tư liê ̣u ảnh này được rất nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm , đă ̣c biê ̣t là người Pháp

* Bản đồ:

Viê ̣n Thông tin Khoa ho ̣c xã hội được lưu giữ một số lượng bản đồ cổ , câ ̣n đa ̣i tương đối lớn, nội dung của các bản đồ này là : bản đồ biên giới Việt - Trung; bản đồ kinh tế, hành chính, thực vâ ̣t, đi ̣a tầng, sông ngòi Viê ̣t Nam và khu vực , Đặc biệt trong đó có tấm bản đồ Hà Nội được hoàn thành năm 1831, là năm thành Thăng Long được đổi tên là Hà Nội , đây là bản can gốc có thể là của những người lâ ̣p bản đồ mà hiê ̣n nay nó là duy nhất còn la ̣i Bên ca ̣nh các loa ̣i hình tài liệu kể trên , tại kho lưu trữ thư ti ̣ch cổ của Viê ̣n Thông tin Khoa học xã hội còn có một số bản sắc phong từ thời Lê, thời Nguyễn, các tranh cổ, bản dập nổi bia về Đông Dương

38

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

Bảng 1: Số liê ̣u thống kê tài liê ̣u cổ ta ̣i Viê ̣n Thông tin Khoa ho ̣c xã hô ̣i

T

T

Loại tài liệu Ký hiệu kho Tổng số

( cuốn) Mất (trước

năm 1991) Vắng không rõ lý do

39

NguyÔn ThÞ Minh NguyÖt Khãa luËn tèt nghiÖp

Bảng 2: Số liê ̣u thống kê bản đồ

Số lượng bản đồ Số bản đồ cần bồi vá

Tấm Mảnh Số lượng Đã bồi vá Chưa bồi

Ghi chú

4 Bản dập nổi bia về Đông Dương Bản 69

Các loại hình thư tịch cổ tại Viện Thông tin Khoa học xã hội được thể hiện bằng

biểu đồ

40

Nguyễn Thị Minh Nguyệt Khóa luận tốt nghiệp

Sách quốc ngữ

Latin cổ Trung Quốc cổ Nhật cổ H-ơng -ớc Thần tích thần sắc Hán Nôm

ảnh Bản đồ, khác

Hỡnh 1: Cỏc loại hỡnh thư tịch cổ 2.2.3 Đặc điểm nội dung của tài liệu

Bờn ca ̣nh niờn đa ̣i xuṍt hiờ ̣n của tài liờ ̣u , hỡnh thức võ ̣t mang tin thì tính “c ổ” của tài liệu cũn được thể hiện trong giỏ trị nội dung của tài liệu , những mụ́i quan hờ ̣ với mụ̣t thời kỳ li ̣ch sử cụ thờ̉ đã ta ̣o tiờ̀n đờ̀ cho sự ra đời của tài liờ ̣u đó Tài liệu thuụ ̣c vào diờ ̣n cụ̉ phải là những tài liờ ̣u có nụ̣i dung phản ánh các khía ca ̣nh của đời sụ́ng văn hoá , kinh tờ́, chớnh trị, xó hội và khoa học kỹ thuọ̃t của đṍt nước trong những giai đoa ̣n li ̣ch sử từ thời phong kiờ́n trở vờ̀ trước

Thư ti ̣ch cụ̉ ta ̣i Viờ ̣n Thụng tin Khoa ho ̣c xã hụ̣i có nụ̣i dung chủ yờ́u phản ỏnh cỏc vṍn đề về khoa học xó hội nhõn văn của Việt Nam và cỏc nước Đụng

Dương, cũng cú một số ớt tài liệu cú nội dung về cỏc nước khỏc , mụ ̣t sụ́ ít tài liờ ̣u thuụ ̣c lĩnh vực vă n học đó là các tác phõ̉m văn học của nhóm Tự lực Văn đoàn Ngoài ra cũn cú những bản đồ về ranh giới lónh thổ Việt Nam , vờ̀ đi ̣a tõ̀ng , sụng ngũi Kho tư liờ ̣u ảnh cũng có giá tri ̣ đă ̣c biờ ̣t , chúng đa phần đều do ngườ i Pháp chụp, phản ỏnh cuộc sống của người dõn và một bộ phọ̃n quan lại thời phong kiờ́n ,