Vì vậy, kĩnăng chọn và phân tích dẫn chứng trong bài nghị luận văn học càng là một kĩnăng quan trong cần được giáo viên định hướng cho học sinh.. Nhiều học sinh phôngkiến thức rộng nhưng
Trang 1NỘI DUNG TRAN
2. Cách chọn dẫn chứng trong bài văn nghị luận văn học 8
2.1 Những sai lầm thường gặp trong việc chọn dẫn chứng 82.2 Yêu cầu của việc chọn và đưa dẫn chứng
2.3 Các cách thức chọn và đưa dẫn chứng trong bài nghị luận văn học 10
2.3.2 Chọn và sắp xếp dẫn chứng theo trình tự hợp lý 12
Trang 22.3.3 Chọn dẫn chứng có tính logic, hệ thống 13
3. Kĩ năng phân tích dẫn chứng trong bài nghị luận văn học 133.1 Những sai lầm thường gặp trong phân tích dẫn chứng 133.2 Yêu cầu cần đạt của phân tích dẫn chứng trong bài nghị luận văn học 153.3 Các cách thức phân tích dẫn chứng trong bài văn nghị luận văn học 173.3.1 Phân tích dẫn chứng phải đi từ những yếu tố nghệ thuật của văn bản
để chỉ ra tư tưởng của tác giả
Trang 31.1 Trong quá trình xây dựng chương trình Ngữ văn mới, trả lời cho câuhỏi: Chương trình ngữ văn đã tiếp thu những gì từ kinh nghiệm xây dựng nộidung chương trình của các nước có nền giáo dục phát triển?”, PGS Đỗ NgọcThống chia sẻ một vấn đề quan trọng: “…xây dựng các chuẩn (yêu cầu cần đạt)
về đọc, viết, nói và nghe nói; tích hợp các kĩ năng đọc, viết, nói, nghe vàochương trình cụ thể ở các lớp/cấp học; tuyển chọn ngữ liệu theo tiêu chí để xâydựng một hệ thống ngữ liệu mở” Như vậy, để phù hợp với mục tiêu về một hệthống ngữ liệu mở, học sinh cần được trang bị kĩ năng đọc – hiểu các ngữ liệu,
kĩ năng chọn và phân tích các ngữ liệu Nếu không được trang bị những kĩ năngnày, khi bắt gặp những ngữ liệu mới, học sinh sẽ lúng túng, không giải quyếtđược Hơn nữa, những ngữ liệu này cũng chính là một phần quan trọng chonguồn dẫn chứng trong bài nghị luận văn học dành cho HSG ngữ văn Vì vậy, kĩnăng chọn và phân tích dẫn chứng trong bài nghị luận văn học càng là một kĩnăng quan trong cần được giáo viên định hướng cho học sinh
1.2 Đối với học sinh giỏi, có kiến thức không chưa đủ Xử lý kiến thức
ấy thế nào, phải làm sao để vận dụng kiến thức đã học một cách hợp lý trong bàinghị luận văn học là một vấn đề quan trọng không kém Nhiều học sinh phôngkiến thức rộng nhưng khi đưa dẫn chứng lại sa vào ham muốn phô diễn kiếnthức hay khi phân tích ham sâu xa nên dẫn chứng nào cũng tham lam phân tích.Xuất phát từ thực tế này, giáo viên càng phải rèn cho học sinh kĩ năng chọn vàphân tích dẫn chứng trong bài nghị luận văn học Chính kĩ năng này thể hiện rất
rõ tư duy và năng lực của một học sinh giỏi
Trang 41.3.Một số đề thi học sinh giỏi văn những năm gần đây đều là những đềrộng, mang tính chất mở Việc học sinh chọn và phân tích dẫn chứng trong bàinghị luận văn học như thế nào, quyết định một phần không nhỏ thành công củabài viết
Trong đề thi học sinh giỏi quốc gia năm 2015, câu nghị luận văn học yêucầu như sau: "Hình tượng nhân vật được sinh ra từ tâm trí của nhà văn nhưng
chỉ thực sự sống bằng tâm trí của người đọc" Bằng tri thức và trải nghiệm văn học của mình, bạn hãy bình luận ý kiến trên.” Với đề bài này, ngoài những kiến
thức lí luận về hình tượng nhân vật, học sinh cần chọn và phân tích được nhữngdẫn chứng xác đáng để làm sáng tỏ vai trò của tiếp nhận văn học đối với sựsống của hình tượng nhân vật nói riêng và tác phẩm nói chung
Đề thi học sinh giỏi quốc gia năm 2016 cũng đưa ra một câu nghị luậnvăn học yêu cầu phải học sinh phải vững vàng trong việc chọn và phân tích dẫnchứng để làm sáng rõ cho nhận định: “Marcel Proust quan niệm: “Thế giới
được tạo lập không phải một lần, mà mỗi lần người nghệ sĩ độc đáo xuất hiện thì lại một lần thế giới được tạo lập” Tô Hoài cho rằng: “Mỗi trang văn đều soi bóng thời đại mà nó ra đời”.
Bằng trải nghiệm văn học của bản thân, anh/chị hãy bình luận những nhận định trên.”
Gần đây nhất, đề thi học sinh giỏi quốc gia năm 2018 cũng là một đề mở,đòi hỏi học sinh phải đưa ra quan điểm của mình và chứng minh cho quan điểm
đó bằng khả năng chọn và đưa dẫn chứng thuyết phục: “Rồi đây, có thể xuất
Trang 5hiện những cỗ máy biết viết văn, làm thơ Lúc đó, sáng tạo văn học có còn là độc quyền của con người"?
Bằng trải nghiệm văn học, anh/chị hãy trình bày quan điểm của mình.”
Như vậy, qua một số đề được nhắc đến ở trên, có thể thấy rằng, xu hướngcủa đề nghị luận văn học là dạng đề mở, yêu cầu học sinh phải có trải nghiệmvăn học, vốn kiến thức văn học phong phú để nhìn nhận, đưa ra quan điểm củamình về vấn đề được đặt ra Nhưng xử lý vấn đề như thế nào cho thuyết phục,học sinh với có trong tay viên ngọc quý, là hành trang cho các em giải quyếtđược bất cứ một vấn đề nào, đó chính là kĩ năng chọn và phân tích dẫn chứngtrong bài nghị luận văn học
Chính vì vậy, việc rèn kĩ năng chọn và phân tích dẫn chứng nghị luận vănhọc cho học sinh là một vấn đề quan trọng và cần thiết
2 Mục đích của đề tài
Với dung lượng của một chuyên đề hội thảo, người viết mong đưa ra mộtcách hệ thống nhất về kĩ năng chọn và phân tích dẫn chứng trong giới hạn bàivăn nghị luận văn học Đây là một đề tài không mới nhưng tính thiết thực cao.Chính vì vậy, người viết hy vọng về mức độ áp dụng của đề tài trong thực tiễngiảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh
B PHẦN NỘI DUNG
I Lý thuyết
1.Khái niệm
Trang 61.1 Nghị luận văn học
Nghị luận làtrình bày ý kiến, quan điểm để thuyết phục người khác về
một vấn đề được nói tới Nghị luận văn học là bài văn nghị luận dùng lí lẽ vàdẫn chứng để bàn bạc về vấn đề được đặt ra trong tác phẩm văn học nhằm thểhiện quan điểm của người viết
Các kiểu bài nghị luận văn học rất phong phú, có thể kể các cấp độ từ đơngiản đến phức tạp, nâng cao
Ở mức độ đơn giản, đề có thể yêu cầu
- Bình giảng một đoạn thơ, văn xuôi
- Phân tích một tác phẩm thơ, văn xuôi
- Phân tích một vấn đề được đặt ra trong tác phẩm văn xuôi như: nhân vật,hình tượng, tình huống…
Ở mức độ nâng cao, đề có thể yêu cầu
- Phân tích đối chiếu hai hay nhiều tác phẩm cùng một đề tài
- Lấy một số tác phẩm làm sáng tỏ cho một nhận định
- Từ những trải nghiệm văn học, trình bày quan điểm về một vấn đề kháiquát được đặt ra trong văn chương
…
Kiểu bài nghị luận văn học dành cho học sinh giỏi thường là kiểu bài đòi hỏi
ở học sinh phông kiến thức tốt, kĩ năng xử lý vấn đề, khả năng hệ thống hóa,
Trang 7xâu dựng luận điểm, luận cứ Bên cạnh sự tâm huyết, say mê với bài viết, kĩnăng chọn và phân tích dẫn chứng cũng là một nhân tố không nhỏ góp phần làmnên một bài văn hay
1.2 Dẫn chứng trong bài văn nghị luận văn học
Dẫn chứng trong bài văn nghị luận văn học chính là nguồn ngữ liệu trongsách giáo khoa, rộng hơn là những ngữ liệu văn chương bên ngoài những tácphẩm trong nhà trường được học sinh lựa chọn, tìm tòi, phân tích Chọn dẫnchứng sao cho tinh, phân tích dẫn chứng thế nào để thuyết phục người đọc đồng
ý với quan điểm của mình, cũng là sự thể hiện năng lực của một học sinh giỏi
2 Cách chọn dẫn chứng trong bài văn nghị luận văn học
2.1 Những sai lầm thường gặp trong việc chọn dẫn chứng
Nếu như dẫn chứng trong bài nghị luận xã hội là những dẫn chứng ngoàiđời sống, có sức thuyết phục cao thì dẫn chứng trong bài nghị luận văn họcchính là những ngữ liệu về tác phẩm văn học trong và ngoài nhà trường Nhữngngữ liệu được tuyển chọn trong nhà trường hầu hết đều mang giá trị văn họccao Người viết sẽ không gặp phải những vấn đề như: chọn dẫn chứng khôngtiêu biểu, dẫn chứng chung chung… như trong văn nghị luận xã hội Tuy nhiên,trong bài nghị luận văn học, học sinh lại có thể gặp phải một số sai lầm sau:
Thứ nhất, dẫn chứng không phù hợp yêu cầu đề đưa ra Nhiều đề bài thihọc sinh giỏi là những đề mở, yêu cầu học sinh phải xác định đúng trọng tâm.Một khi học sinh xác định sai trọng tâm vấn đề, dẫn chứng được lựa chọn theo
Trang 8sẽ không phù hợp Học sinh giỏi là học sinh phải xác định được trọng tâm vấn
đề, xây dựng được một hệ thống luận điểm với ý chính, ý phụ Trong mỗi luậnđiểm, học sinh cần xác định được, mình sẽ sử dụng khoảng bao nhiêu dẫnchứng, là những dẫn chứng nào để làm sáng tỏ Trường hợp học sinh xác địnhđược vấn đề đặt ra ở đề bài nhưng chọn dẫn chứng không phù hợp, bài viết cũngthiếu tính thuyết phục Thậm chí, nếu dẫn chứng có sự vênh lệch nhiều so với lí
lẽ, sẽ dẫn đến phá hủy hoàn toàn những lập luận của người viết
Thứ hai, chọn dẫn chứng là những ngữ liệu thiếu chiều sâu Ví dụ như khilấy một số tác phẩm thơ để chứng minh cho quan điểm của Chế Lan Viên:
“Cái kết tinh của một vần thơ và muối bể
Muối lắng ở ô nề và thơ đọng ở bề sâu”
Với đề bài này, nếu học sinh chọn những tác phẩm mang tính minh họahay văn học cách mạng sẽ khó để thấy được hết chất muối của thơ Học sinhphải chọn được những bài thơ có chiều sâu về cả hình thức và nội dung Có nhưthế, quan điểm đưa ra mới thuyết phục
Thứ ba, học sinh giỏi có phông nền kiến thức rộng nên thường tham kiếnthức, chọn quá nhiều tác phẩm đề phô diễn kiến thức mình có Với trường hợpnày, học sinh có thể rơi vào hai trường hợp, hoặc dẫn chứng nào cũng ham phântích, nên không biết dẫn chứng nào là chính, dẫn chứng nào là phụ, hoặc dẫnchứng nào cũng chỉ điểm lướt nên bài viết lại không có chiều sâu Vì vậy, đốivới việc phân tích dẫn chứng, học sinh cũng cần phải ý thức rõ dẫn chứng nào là
Trang 9chính, phụ, cũng như khi xác định luận điểm và ý, phải xác định rõ ý nào là đònbẩy, ý nào là trọng tâm để tập trung triển khai
Thứ tư, ngược lại với việc phô diễn kiến thức, nhiều học sinh lại sa đàvào phân tích một, hai dẫn chứng Dẫn chứng nghèo nàn, không đủ sức thuyếtphục cho một vấn đề rộng mở của đề bài đặt ra
Trên đây, là một số sai lầm trong việc chọn dẫn chứng Từ những sai lầmthường gặp trong bài làm của học sinh, ta có thể thấy để chọn dẫn chứng chochuẩn xác, tinh lọc, đạt hiệu quả cao, học sinh cũng cần được coi là kĩ năngquan trọng
2.2 Yêu cầu của việc chọn và đưa dẫn chứng
Thứ nhất, chọn dẫn chứng trong bài văn nghị luận văn học phải là nhữngdẫn chứng tiêu biểu, có giá trị nghệ thuật Đôi khi, để chứng minh cho một luậnđiểm, bảo vệ cho một quan điểm, chỉ cần chọn được một dẫn chứng xác đáng,phân tích, lập luận chặt chẽ, đã đủ khiến cho bài viết trở nên thuyết phục Cónhững văn bản tường minh về ý nghĩa nhưng hàm nghĩa nghệ thuật lại ít Lại cónhững văn bản chứa đựng phần sâu xa, cái nghĩa đọng ở bề sâu bề xa đúng nhưnguyên lý “tảng băng trôi” của Hemingway Chọn được dẫn chứng hay là mộttrong những điểm quan trọng thể hiện được năng lực của học sinh
Thứ hai, chọn dẫn chứng phải phù hợp với yêu cầu của đề bài Dẫn chứnghay nhưng không hợp không khác nào đưa lên bàn tiệc một món ăn đắt tiềnnhưng không hợp khẩu vị, có cũng bằng thừa Để chọn được dẫn chứng phùhợp, học sinh cần xác định được đúng trọng tâm vấn đề, từ đó tìm được những
Trang 10dẫn chứng minh họa phù hợp Nhiều khi, một nhận định rất dài nhưng nếu họcsinh bắt được từ chìa khóa tốt sẽ ra được vấn đề và định hướng dẫn chứng cầnlựa chọn.
Thứ ba, dẫn chứng đã chọn phải trích dẫn chính xác Đôi khi, có nhữngngữ liệu thuộc về văn học trung đại, học sinh chưa thực sự nắm được nghĩa vănbản dẫn đến trích dẫn sai lệch Hay có những dẫn chứng học sinh chưa nắmđược chính xác nhưng lại vẫn muốn dẫn vào bài Trích dẫn dẫn chứng chínhxác, ngoài việc là yêu cầu của bài nghị luận văn học còn là thể hiện sự tôn trọngvới tác giả
2.3 Các hình thức chọn và đưa dẫn chứng trong bài nghị luận văn học2.3.1 Chọn dẫn chứng có diện và điểm
Chọn dẫn chứng có diện và điểm tức là chọn dẫn chứng phải đảm bảo có
sự toàn diện và có điểm nhấn Đôi khi, cần liệt ra một loạt tác phẩm để có cáinhìn khái quát, toàn diện, tổng thể về vấn đề Hoài Thanh khi nói đến sự nở rộcủa một mùa thi ca hiện đại, một làn gió văn học mới mẻ đối với thi đàn ViệtNam đã có cái nhìn toàn diện: “Chưa bao giờ người ta thấy xuất hiện cùng mộtlúc một hồn thơ rộng lớn như Thế Lữ, mơ màng như Lưu Trọng Lư, hùng trángnhư Huy Thông, trong sáng như Nguyễn Nhược Pháp, ảo não như Huy Cận, quêmùa như Nguyễn Bính, kì dị như Chế Lan Viên… và thiết tha, rạo rực, bănkhoăn như Xuân Diệu” (Thi nhân Việt Nam) Học sinh khi viết bài cũng cầnphải nắm chắc kiến thức và tạo được phông nền cho bài viết thông qua hệ thốngdẫn chứng của mình
Trang 11Tuy nhiên, nếu học sinh chỉ trích dẫn thoáng qua, hời hợt thì bài viếtkhông tạo được điểm nhấn Cho nên, học sinh phải chọn được một số dẫn chứngtiêu biểu để phân tích sâu, làm nổi bật vấn đề Phân tích sâu không phải là phântích dàn trải một dẫn chứng ra hai, ba mặt giấy mà là bình, phân tích sao chotinh, nắm được cái thần của văn bản Đôi khi, một lời bình sâu sắc có giá trị hơnrất nhiều dòng phân tích lan man.
2.3.2 Chọn và sắp xếp dẫn chứng theo trình tự hợp lý
Chọn dẫn chứng tốt là một thành công của học sinh Bên cạnh đó, họcsinh cần sắp xếp dẫn chứng theo một trình tự hợp lý Nếu trong văn xuôi có bốcục, trong thơ có cấu tứ, thì trong bài viết cũng cần phải có hệ thống ý mạch lạc,dẫn chứng được sắp xếp có chủ đích Học sinh không được dẫn chứng nào lóelên là trích dẫn ngay mà phải tư duy được để phục vụ cho luận điểm này cầnbao nhiêu dẫn chứng, dẫn chứng nên được sắp xếp theo trình tự nào, được tríchdẫn ra sao Dẫn chứng nên được sắp xếp theo trình tự thời gian, từ cổ điển đếnhiện đại, từ xưa đến nay Trong một luận điểm không thể trích dẫn chứng thờihiện đại trước, sau đó lại trở về quá khứ rồi ngược lên hiện tại, như thế bài viết
sẽ bị rối, không rõ mạch Trong phim hay trong tiểu thuyết, sự đan xen giữa haidòng quá khứ, hiện tại có thể tạo nên hiệu ứng nghệ thuật nhưng khi viết văn –loại hình thiên nhiều về nghiên cứu khoa học, lại cần một sự khúc chiết, mạchlạc của hệ thống ý, dẫn chứng Nên chọn những dẫn chứng của những tác giả cóthành tựu, dẫn chứng tiêu biểu, bài viết sẽ thuyết phục hơn Hệ thống dẫn chứngcũng nên được sắp xếp theo trình tự không gian nhất định, từ các tác giả nước
Trang 12ngoài đến các tác giả Việt Nam, hoặc ngược lại Ví dụ viết về mùa thu thì nênlấy dẫn chứng từ mùa thu ngàn đời trong thi ca, mùa thu trong thơ cổ dẫn vềhiện đại, hoặc mùa thu từ những trang văn của các tác giả văn học nước ngoàiđến các tác giả văn học Việt Nam Không nên nhập nhằng, đan xen nhiều bốicảnh không gian, thời gian khác nhau, làm cho bài viết không đạt được sựthuyết phục của văn nghị luận.
2.3.3 Chọn dẫn chứng có tính logic, hệ thống
Chọn dẫn chứng có tính logic, hệ thống cũng là điểm quan trọng tạo nên
sự mạch lạc cho bài văn nghị luận Tính logic, hệ thống thể hiện không chỉ ở hệthống ý mạch lạc, có liên kết mà thể hiện ở cả mối liên hệ giữa các dẫn chứng.Khi chọn hệ thống dẫn chứng, dẫn chứng cần có mối liên hệ, có thể tương đồng
về đề tài, chủ đề, cảm hứng, thi ảnh…, có thể tương phản về một khía cạnh, vấn
đề nào đó Chọn mối liên hệ tương đồng hay tương phản còn phụ thuộc vào sựphù hợp với định hướng của đề bài Tuy nhiên, muốn chọn hệ thống dẫn chứngthế nào cũng cần đảm bảo có sự tinh lọc, không thiên về phô diễn kiến thức màphải đạt đến mục đích cao nhất là thuyết phục người khác đồng tình với quanđiểm mình đưa ra
3 Kĩ năng phân tích dẫn chứng trong bài nghị luận văn học
3.1 Những sai lầm thường gặp trong phân tích dẫn chứng
Nhìn chung, với học sinh giỏi, kiến thức mà các em được và tự trang bịđều phong phú, bài bản Vấn đề các em gặp phải thường không phải là việcthiếu kiến thức mà là sử dụng kiến thức như thế nào Chọn dẫn chứng tốt là một
Trang 13kĩ năng quan trọng, quan trọng không kém là phân tích dẫn chứng như thế nào
để đạt hiệu quả trong bài nghị luận văn học Một số sai lầm các em dễ mắc phảikhi phân tích dẫn chứng có thể kể đến như:
Thứ nhất, phân tích dẫn chứng đều đều, dàn trải, không có định hướng.Bởi vì kiến thức của học sinh rất sâu và rộng nên các em dễ tham kiến thức,điều gì hay, đẹp của văn bản, các em cũng muốn đưa vào bài viết của mình.Cùng một dẫn chứng nhưng ở nhiều dạng đề các em cũng phân tích như nhau,theo cùng một công thức Điều này khiến cho bài viết trở nên dàn trải, không cóđịnh hướng Học sinh giỏi là học sinh cần biết khai thác vấn đề nào của tácphẩm sẽ làm sáng tỏ, phân tích như thế nào để tăng tính thuyết phục
Thứ hai, phân tích dẫn chứng thiên về diễn xuôi Điều này xảy ra nếu nhưcác em không chú ý đến ngôn từ, các biện pháp nghệ thuật của văn bản Họcsinh chỉ sa vào diễn giải CÁI ĐƯỢC BIỂU ĐẠT mà quên đi CÁI BIỂU ĐẠTchính là những thành tố quan trọng cấu tạo nên văn bản văn học Phân tích nhưvậy, các em không bao giờ chạm đến phần “bóng chữ” (Lê Đạt), tầng vỉa sâukín của văn bản nghệ thuật Dừng lại ở mức độ diễn xuôi, học sinh mới ở mức
độ thứ hai là cấp độ HIỂU Học sinh giỏi cần phân tích được dẫn chứng ở cấp
độ cao hơn: phân tích, vận dụng, đánh giá, sáng tạo
Thứ ba, phân tích chỉ tập trung vào một, hai tác phẩm cụ thể trong khi đềbài yêu cầu phải chứng minh sáng tỏ một vấn đề rộng Điều này lại là hệ quảcủa việc thiếu phông kiến thức, học sinh chưa trang bị đủ vốn kiến thức đủ đểgiải quyết vấn đề Không thể thuyết phục người chấm nếu lấy một đơn vị kiến
Trang 14thức nhỏ chứng minh cho một vấn đề lớn Vì vậy, học sinh cần định hướng đượcvới vấn đề đặt ra ở đề bài, mình cần số lượng khoảng bao nhêu dẫn chứng, phântích các dẫn chứng ở mức độ nào.
3.2 Yêu cầu cần đạt của phân tích dẫn chứng trong bàinghị luận văn học
Để phân tích dẫn chứng tốt, học sinh cần nhận thức được các cấp độ củaquá trình phân tích và ý thức được mình phân tích như thế này là dừng ở cấp độnào Chúng tôi sử dụng thang tư duy BLOOM để cụ thể hóa các cấp độ này nhưsau:
Thang tư duyBLOOM chính là sự phân bậc những cấp độ nhận thức trong hoạt động kiểm
tra, đánh giá và tự đánh giá Mức độ 1 (remembering) là cấp độ nhớ, học sinh
có khả năng ghi nhớ dài hạn những thông tin, kiến thức về văn bản văn học
Mức độ 2 (understanding) là cấp độ hiểu, học sinh có thể diễn giải được văn