Phân tích, so sánh sản xuất rau an toàn với sản xuất rau thông thường của các hộ dân trên địa bàn huyện bình chánh, thành phố hồ chí minh

Một số hợp tác xã nông nghiệp sản xuất rau an toàn đã hoạt động hiệu quả Hợp tác xã XuânLộc, Hợp tác xã Phú Hòa Đông, Hợp tác xã Phước An, Hợp tác xã Tân Phú Trung, Hợptác xã Bình Chiểu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH

PHẠM NHẬT TRƯỜNG

ĐỀ TÀI:

PHÂN TÍCH, SO SÁNH SẢN XUẤT RAU AN TOÀN VỚI SẢN XUẤT RAU THÔNG THƯỜNG CỦA CÁC HỘ DÂN TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN BÌNH CHÁNH, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ

MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Giảng viên hướng dẫn: TS NGUYỄN TẤN KHUYÊN

TP.Hồ Chí Minh, năm 2012

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH

PHẠM NHẬT TRƯỜNG

ĐỀ TÀI:

PHÂN TÍCH, SO SÁNH SẢN XUẤT RAU AN TOÀN VỚI SẢN XUẤT RAU THÔNG THƯỜNG CỦA CÁC HỘ DÂN TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN BÌNH CHÁNH, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ

MINH

Chuyên ngành: KINH TẾ PHÁT TRIỂN

Mã số: 60.31.50 Giảng viên hướng dẫn:

TS NGUYỄN TẤN KHUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

TP.Hồ Chí Minh, năm 2012

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến TS Nguyễn Tấn Khuyên, người

đã giành thời gian quý báu để tận tình hướng dẫn tôi trong suốt thời thực hiện luận vănnày

Xin chân thành cảm ơn các lãnh đạo phòng Kinh tế, Hội Nông dân các xã BìnhChánh, Hưng Long, Qui Đức, Tân Nhựt, Tân Quý Tây, huyện Bình Chánh, Thành phố

Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện và hỗ trợ cho tôi rất nhiều trong quá trình khảo sát dữ liệu

để nghiên cứu luận văn này

Và cuối cùng tôi xin cảm ơn sự giúp đỡ, động viên về mặt tinh thần của tất cảnhững người thân trong gia đình, bạn bè và đồng nghiệp

Một lần nữa tôi xin được gửi lời tri ân đến tòan thể thầy cô, đồng nghiệp, bạn bè

và gia đình

LỜI CAM KẾT

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quảnêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trìnhnào khác

Các số liệu, kết quả do trực tiếp tác giả thu thập, thống kê và xử lý Các nguồn dữliệu khác được tác giả sử dụng trong luận văn đều có ghi nguồn trích dẫn và xuất xứ

Tp Hồ Chí Minh, năm 2012Người thực hiện luận văn

Phạm Nhật Trường

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Đặt vấn đề 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Khung phân tích 4

5 Cấu trúc của đề tài 5

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 6

1.1 Các vấn đề về vệ sinh an toàn thực phẩm 6

1.1.1 Một số khái niệm về vệ sinh an toàn thực phẩm 6

1.1.2 Những thách thức và tình hình vệ sinh an toàn thực phẩm hiện nay 6

1.1.2.1 Những thách thức 6

1.1.2.2 Tình hình vệ sinh an toàn thực phẩm hiện nay 7

1.1.3 Tầm quan trọng của vệ sinh an toàn thực phẩm 7

1.1.3.1 Tầm quan trọng của vệ sinh an toàn thực phẩm đối với sức khỏe, bệnh tật 7

1.1.3.2 Vệ sinh an toàn thực phẩm tác động đến kinh tế và xã hội 8

1.1.4 Những nguyên nhân gây ô nhiểm thực phẩm (rau) 9

1.2 Một số khái niệm khoa học về rau an toàn 9

1.3 Lý thuyết kinh tế nông hộ và lý thuyết sản xuất nông nghiệp 10

1.3.1 Kinh tế nông hộ 10

1.3.1.1 Khái niệm về kinh tế nông hộ 10

1.3.1.2 Đặc trưng của kinh tế nông hộ 11

1.3.2 Lý thuyết sản xuất nông nghiệp 12

1.4 Kết quả nghiên cứu trước 14

CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 18

2.1 Phương pháp thu thập số liệu 18

2.1.1 Thu thập số liệu thứ cấp 18

2.1.2 Thu thập số liệu sơ cấp 18

2.1.3 Phương pháp xử lý số liệu 19

2.1.4 Phương pháp tính chi phí – lợi nhuận trong sản xuất nông nghiệp 19

CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH, SO SÁNH SẢN XUẤT RAU AN TOÀN VÀ SẢN XUẤT RAU THÔNG THƯỜNG CỦA CÁC HỘ DÂN TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN BÌNH CHÁNH 20

3.1 Chủ trương, chính sách và thực trạng sản xuất rau và rau an toàn ở thành phố Hồ Chí Minh và huyện Bình Chánh 20

3.1.1 Giới thiệu Chương trình mục tiêu phát triển rau an toàn của Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh 20

3.1.2 Các chính sách khuyến khích, phát triển sản xuất rau an toàn trong thời gian qua23 3.1.3 Giới thiệu chung về huyện Bình Chánh 23

3.1.3.1 Vị trí địa lý kinh tế, tiềm năng tự nhiên 24

3.1.3.2 Tài nguyên thiên nhiên 26

3.1.3.3 Nguồn nhân lực 28

3.1.3.4 Hệ thống kết cấu hạ tầng 30

3.1.4 Thực trạng sản xuất rau trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh 32

3.1.4.1 Tình hình sản xuất rau 32

3.1.4.2 Công tác phát triển vùng sản xuất rau an toàn 34

3.1.5 Thực trạng sản xuất rau trên địa bàn huyện Bình Chánh 36

3.1.5.1 Tình hình sản xuất rau 36

3.1.5.2 Giới thiệu hoạt động của Hợp tác xã rau an toàn Phước An 39

3.1.5.3 Những thuận lợi, khó khăn trong việc sản xuất rau tại huyện Bình Chánh 40

3.2 Phân tích, so sánh sản xuất rau an toàn và sản xuất rau thông thường của các hộ dân trên địa bàn huyện Bình Chánh 41

3.2.1 Phân tích và so sánh theo từng yếu tố 41

3.2.1.1 Về số nhân khẩu, số người tham gia lao động và số lao động sản xuất rau trong hộ 41

3.2.1.2 Thành viên tham gia sản xuất rau 43

3.2.1.3 Về tuổi của người tham gia sản xuất rau 44

3.2.1.4 Về trình độ học vấn của nông hộ 44

3.2.1.5 Số năm kinh nghiệm sản xuất rau 45

3.2.1.6 Diện tích đất nông nghiệp và diện tích đất sản xuất rau 46

3.2.1.7 Về tình hình thuê đất sản xuất rau 47

3.2.1.8 Nguồn nước tưới 48

3.2.1.9 Phương tiện hiện đại phục vụ sản xuất rau 50

3.2.1.10 Tình hình vốn và nhu cầu vay vốn 52

3.2.1.11 Khoảng cách từ nhà đến nơi sản xuất, từ nơi sản xuất đến nơi bán 54

3.2.1.12 Phương thức bán hàng 55

3.2.1.13 Cách thức sản xuất rau 56

3.2.1.14 Đánh giá của nông hộ về các yếu tố ảnh hưởng đến sản xuất rau 62

3.2.1.15 Chi phí, doanh thu và thu nhập trung bình của nông hộ 72

3.2.1.16 Nguyện vọng và nguyên nhân tham gia sản xuất rau an toàn 74

3.3 Tóm tắt Chương 3 75

CHƯƠNG 4 KẾT LUẬN, GỢI Ý CHÍNH SÁCH VÀ HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI 78

4.1 Kết luận: 78

4.2 Gợi ý chính sách: 79

4.3 Hạn chế của đề tài: 81

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

1 GAP: Good Agriculture Practices (Thực hành nông nghiệp tốt)

2 VietGAP: Vietnamese Good Agriculture Practices (Thực hành nông nghiệp tốt Việt Nam)

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU Danh mục Bảng:

Bảng 2.1 Phân bố mẫu điều tra theo xã và đối tượng điều tra

Bảng 3.6: Diện tích gieo trồng rau cả năm trên địa bàn huyện Bình Chánh

Bảng 3.12 Thống kê trình độ học vấn của người tham gia sản xuất rau

DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC

Phụ lục 1 Kiểm định sự khác biệt về số lao động tham gia sản xuất rau 91 Phụ lục 2 Kiểm định mối liên hộ giữa trình độ học vấn của lao động tham gia sản xuất rau với nhóm hộ điều tra 91 Phụ lục 3 Kiểm định mối liên hệ giữa số năm kinh nghiệm theo nhóm với nhóm hộ điều tra

91 Phụ lục 4 Kiểm định sự khác biệt giữa hai nhóm hộ về diện tích đất nông nghiệp và diện tích đất canh tác rau 92 Phụ lục 5 Kiểm định mối liên hệ giữa việc tham gia sản xuất rau an toàn với việc thuê đất của nông hộ 92 Phụ lục 6 Kiểm định sự khác biệt giữa hai nhóm hộ về diện tích đất thuê 92 Phụ lục 7 Kiểm định sự khác biệt về số vụ giữa những nông hộ có và không có nguồn nước tưới là nước giếng 93 Phụ lục 8 Kiểm định mối liên hệ giữa việc tham gia sản xuất rau an toàn với việc trang

bị máy móc phục vụ sản xuất rau (từng loại máy móc) 93 Phụ lục 9 Kiểm định mối liên hệ giữa tham gia sản xuất rau an toàn với trang bị phương tiện máy móc (cho cả 3 loại máy móc) 94 Phụ lục 10 Kiểm định mối liên hệ giữa tham gia sản xuất rau an toàn và tình hình vốn sản xuất rau của nông hộ 95 Phụ lục 11 Kiểm định mối liên hệ giữa tham gia sản xuất rau an toàn và phương thức bán hàng 95 Phụ lục 12 Kiểm định mối liên hệ giữa tham gia sản xuất rau an toàn với việc sử dụng lao động tự có để cải tạo đất 96 Phụ lục 13 Kiểm định mối quan hệ giữa việc tham gia sản xuất rau an toàn và việc phát sinh chi phí thuê lao động để cải tạo đất 97 Phụ lục 14 Kiểm định mối liên hệ giữa việc tham gia sản xuất rau an toàn và việc phát sinh chi phí cải tạo đất bằng máy xới mini 97 Phụ lục 15 Kiểm định mối liên hệ giữa tham gia sản xuất rau an toàn và việc phát sinh chi phí cải tạo đất bằng xe cobe 97

Phụ lục 16 Kiểm định mối liên hệ giữa tham gia sản xuất rau an toàn và việc tự gây giống rau của nông hộ 98 Phụ lục 17 Kiểm định mối liên hệ giữa tham gia sản xuất rau an toàn và việc phát sinh chi phí thuê lao động khi thu hoạch rau 98 Phụ lục 18 Kiểm định mối liên hệ giữa tham gia sản xuất rau an toàn và việc thực hiện vần công lao động khi thu hoạch rau 98 Phụ lục 19 Kiểm định mối liên hệ giữa tham gia sản xuất rau an toàn và việc phát sinh chi phí vận chuyển của nông hộ 99 Phụ lục 20 Kiểm định mối liên hệ giữa việc tham gia sản xuất rau an toàn với việc đánh giá của nông hộ về các yếu tố tự nhiên 99 Phụ lục 21 Kiểm định mối liên hệ tham gia sản xuất rau an toàn và mức đánh giá của nông hộ về giá bán rau và nhu cầu rau trên thị trường 100 Phụ lục 22 Kiểm định mối liên hệ giữa việc tham gia sản xuất rau an toàn và đánh giá của nông hộ về các yếu tố: tập huấn, cơ sở hạ tầng, sự quan tâm hỗ trợ của chính quyền

và việc áp dụng khoa học kỹ thuật hiện đại 101 Phụ lục 23 Kiểm định mối liên hệ giữa việc tham gia sản xuất rau an toàn và kết quả đánh giá của nông hộ về các yếu tố: tập huấn, cơ sở hạ tầng, sự quan tâm hỗ trợ của chính quyền về năng suất, vốn, lao động 102 Phụ lục 24 Kiểm định sự khác biệt giữa hai nhóm hộ về chi phí, doanh thu và thu nhập bình quân 103 Phụ lục 25 Kiểm định sự khác biệt giữa nhóm hộ có 1 lao động sản xuất rau và nhóm hộ

có 2 lao động sản xuất rau về việc thuê thêm lao động 103 Phụ lục 26 Kiểm định sự khác biệt trong kết quả đánh giá về tình hình lao động giữa nông hộ có 1 lao động và nông hộ có 2 lao động sản xuất rau 104

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Đặt vấn đề

Rau xanh là sản phẩm thiết yếu, là nguồn thức ăn hàng ngày không thể thiếu củacon người Khi mức sống của người dân ngày càng cao thì họ càng có nhu cầu đa dạng

về chủng loại rau và nhu cầu an toàn khi sử dụng rau

Việc nghiên cứu và áp dụng mô hình sản xuất rau sạch đã được các nước pháttriển trên thế giới thực hiện từ khá lâu với những công nghệ hiện đại, mang lại năng suất

và chất lượng cao và đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm cho người tiêu dùng

Tại Việt Nam, tình trạng người tiêu dùng thường xuyên bị ngộ độc thực phẩm do

sử dụng rau không an toàn đã đặt ra yêu cầu cấp bách trong việc đầu tư nghiên cứu và

áp dụng mô hình sản xuất rau an toàn để đảm bảo nhu cầu về sức khỏe và tiêu dùng Vớinhu cầu đó, từ cuối những năm 1990, việc nghiên cứu và áp dụng mô hình sản xuất rau

an toàn đã được đầu tư, xây dựng trên phạm vi cả nước Ngay từ những năm 1996 –

1997, thành phố Hồ Chí Minh là một trong những địa phương đầu tiên trong cả nước đãtriển khai chương trình sản xuất rau an toàn Thành phố đã tiến hành qui hoạch và từngbước xây dựng vùng sản xuất rau an toàn ở các quận, huyện, nhất là ở ngoại thành

Sau một thời gian thực hiện chương trình sản xuất rau an toàn tại thành phố HồChí Minh, sản lượng rau an toàn sản xuất đáp ứng được 30% nhu cầu rau an toàn củangười tiêu dùng thành phố; đồng thời các hình thức kinh doanh như công ty, hợp tác xã,trang trại sản xuất và phân phối rau an toàn ra đời nhằm phục vụ cho mục đích này Một

số hợp tác xã nông nghiệp sản xuất rau an toàn đã hoạt động hiệu quả (Hợp tác xã XuânLộc, Hợp tác xã Phú Hòa Đông, Hợp tác xã Phước An, Hợp tác xã Tân Phú Trung, Hợptác xã Bình Chiểu) mang lại thu nhập cao hơn cho người nông dân (các xã viên) và đảmbảo an toàn vệ sinh thực phẩm hơn cho người tiêu dùng

Trên địa bàn huyện Bình Chánh, với những thuận lợi về điều kiện đất đai, nguồnnước, nguồn lao động,… chính quyền huyện Bình Chánh đã triển khai thực hiệnChương trình sản xuất rau an toàn từ rất sớm Nhiều hộ dân trồng rau xanh đã tham giahưởng ứng Chương trình phát triển rau an toàn của thành phố bằng cách chuyển từ sản

xuất rau thông thường sang sản xuất rau sạch để cung cấp cho nhu cầu thị trường Cáchình thức sản xuất theo phương thức hợp tác với nhau giữa các hộ nông dân trồng raunhư hợp tác xã và tổ hợp tác đã được hình thành Tuy nhiên, qua thời gian triển khaithực hiện, mặc dù nhu cầu tiêu dùng rau an toàn của người dân có tăng lên nhưng khảnăng của họ để nhận biết và phân biệt rau an toàn với rau thường chưa rõ ràng, cũng nhưmức độ tin tưởng của người tiêu dùng đối với người bán sản phẩm rau an toàn chưađược cải thiện nên người sản xuất rau an toàn gặp phải những khó khăn, bấp bênh trongquá trình sản xuất và cung cấp rau an toàn Kết quả là một số hợp tác xã nông nghiệphoạt động kém hiệu quả và đi đến giải thể Địa bàn huyện Bình Chánh chỉ còn lại Hợptác xã Phước An tuy hoạt động khá hiệu quả nhưng qui mô đầu ra chưa đủ lớn để thu hút

số lượng lớn các hộ nông dân sản xuất rau Do đó, trên thực tế vẫn tồn tại song songgiữa một bên là các hộ dân sản xuất rau thông thường và bên còn lại là những hộ sản

xuất rau an toàn Câu hỏi nghiên cứu đặt ra là có sự khác biệt giữa nhóm hộ sản xuất

rau thông thường với nhóm hộ sản xuất rau an toàn trên địa bàn huyện Bình Chánh.

Từ suy nghĩ trên, học viên chọn đề tài “Phân tích, so sánh sản xuất rau an toàn

và sản xuất rau thông thường của các hộ dân trên địa bàn huyện Bình Chánh, thành phố Hồ Chí Minh” Trong đó, học viên tập trung tìm hiểu về Chương trình phát

triển rau an toàn của Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh và phân tích các lợi íchcũng như bất lợi mà việc tham gia sản xuất rau an toàn có thể mang lại cho người nôngdân Từ đó thấy được những khác biệt giữa nhóm hộ sản xuất rau thông thường và nhóm

hộ sản xuất rau an toàn

2 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài bao gồm những nội dung chủ yếu như sau:

- So sánh những khác biệt của nhóm hộ sản xuất rau an toàn và nhóm hộ sản xuấtrau thông thường, qua đó đánh giá những thuận lợi cũng như bất lợi của hai nhóm hộ;

- Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả sản xuất cho các hộ tham gia sản xuất rau

an toàn, mở rộng qui mô số hộ tham gia sản xuất rau an toàn trên địa bàn huyện BìnhChánh

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3 1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là các hộ dân sản xuất rau, chia làm hai nhóm: nhóm hộ sản xuất rau an toàn và nhóm hộ sản xuất rau thông thường

3 2 Phạm vi nghiên cứu

Do điều kiện về thời gian, nguồn lực hạn chế nên học viên giới hạn phạm vi nghiên cứu trên địa bàn huyện Bình Chánh, thành phố Hồ Chí Minh, cụ thể:

3 2.1 Phạm vi nghiên cứu về không gian

Luận văn nghiên cứu giới hạn trong phạm vi các hộ dân đang sản xuất rau antoàn (gồm những hộ là hội viên và những hộ không là hội viên của Hợp tác xã PhướcAn) và các hộ sản xuất rau thông thường tại 5 xã thuộc huyện Bình Chánh gồm: BìnhChánh, Hưng Long, Qui Đức, Tân Nhựt, Tân Quý Tây

3 2.2 Phạm vi nghiên cứu về thời gian

Học viên chọn thời gian nghiên cứu trong năm 2010

4 Khung phân tích

A1

A2 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Bình Chánh A3

+ Nhiệm vụ

+ Giải pháp…

Giới thiệu chung về huyện Bình Chánh: vị trí đị lý, tài nguyên thiên nhiên,

Nông hộ sản xuất rau

trên địa bàn huyện

Bình Chánh

A4

A5

Nông hộ sản xuất rau an toàn

Nông hộ sản xuất rau thông

B5

Thực trạng sản xuất rau trên địa bàn huyện Bình Chánh

+ Điều tra hộ (bằng bảng câu hỏi): 50 hộ sản xuất rau an toàn và

50 hộ sản xuất rau thông thường

+ Thống kê số liệu

+ Phân tích tình hình sản xuất rau ở cả hai nhóm hộ

+ Kiểm định, so sánh

sự khác biệt giữa hai nhóm hộ

Giải pháp tác động nông hộ sản xuất rau

thông thường tham gia sản xuất rau an toàn

Nhận định những khác biệt giữa hai nhóm hộ

Sơ đồ 1: Sơ đồ khung phân tích

4

5 Cấu trúc của đề tài

Đề tài được trình bày theo 4 chương, gồm:

Phần mở đầu: Giới thiệu sự cần thiết của đề tài, mục tiêu nghiên cứu, phạm vi nghiên

cứu, đối tượng nghiên cứu, ý nghĩa của vấn đề nghiên cứu và cấu trúc của đề tài

Chương 1 Cơ sở lý luận

Phần cơ sở lý luận trình bày các công trình nghiên cứu trước đây liên quan đếnrau an toàn; các khái niệm về rau an toàn, về kinh tế nông hộ, về hợp tác xã; các chínhsách khuyến khích, phát triển sản xuất rau an toàn trong thời gian qua; Chương trìnhmục tiêu phát triển rau an toàn của Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh

Chương 2 Phương pháp nghiên cứu

Giới thiệu các phương pháp được sử dụng trong nghiên cứu của luận văn

Chương 3 Phân tích, so sánh sản xuất rau an toàn và sản xuất rau thông thường của các hộ dân trên địa bàn huyện Bình Chánh

Giới thiệu chủ trương, chính sách và thực trạng sản xuất rau và rau an toàn ởthành phố Hồ Chí Minh và huyện Bình Chánh

Tập trung nêu rõ các vấn đề: mô tả các yếu tố liên quan đến nông hộ được điềutra, các yếu tố liên quan đến sản xuất rau an toàn và rau thông thường, những thuận lợi

và bất lợi của nông hộ sản xuất rau an toàn và sản xuất rau thông thường

Chương 4 Kết luận và gợi ý chính sách

Nêu kết luận nghiên cứu và kiến nghị nhằm gia tăng hiệu quả sản xuất rau antoàn, mở rộng qui mô số hộ tham gia sản xuất rau an toàn

Những hạn chế của đề tài

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Các vấn đề về vệ sinh an toàn thực phẩm

Một tài liệu rất hữu ích về “Vệ sinh an toàn thực phẩm” mà tác giả có được từ

trang website: http://tusach.thuvienkhoahoc.com [27], tác giả trích một số nội dung về

vệ sinh an toàn thực phẩm liên quan đến sản xuất và tiêu dùng rau xanh như sau:

1.1.1 Một số khái niệm về vệ sinh an toàn thực phẩm

- Thực phẩm là những thức ăn, đồ uống của con người dưới dạng tươi sống hoặc

đã qua sơ chế, chế biến; bao gồm cả đồ uống, nhai ngậm và các chất đã được sử dụngtrong sản xuất, chế biến thực phẩm

- Vệ sinh thực phẩm là mọi điều kiện và biện pháp cần thiết để đảm bảo sự an

toàn và phù hợp của thực phẩm ở mọi khâu thuộc chu trình thực phẩm

- An toàn thực phẩm là sự bảo đảm thực phẩm không gây hại cho người tiêu dùng

khi nó được chuẩn bị và/hoặc ăn theo mục đích sử dụng

- Vệ sinh an toàn thực phẩm là tất cả điều kiện, biện pháp cần thiết từ khâu sản

xuất, chế biến, bảo quản, phân phối, vận chuyển cũng như sử dụng nhằm bảo đảm chothực phẩm sạch sẽ, an toàn, không gây hại cho sức khỏe, tính mạng người tiêu dùng

Vì vậy, vệ sinh an toàn thực phẩm là công việc đòi hỏi sự tham gia của nhiềungành, nhiều khâu có liên quan đến thực phẩm như nông nghiệp, thú y, cơ sở chế biếnthực phẩm, y tế, người tiêu dùng

1.1.2 Những thách thức và tình hình vệ sinh an toàn thực phẩm hiện nay

1.1.2.1 Những thách thức

- Sự bùng nổ dân số cùng với đô thị hóa nhanh dẫn đến thay đổi thói quen ănuống của nhân dân, thúc đẩy phát triển dịch vụ ăn uống tràn lan, khó có thể đảm bảo vệsinh an toàn thực phẩm Thực phẩm chế biến ngày càng nhiều, các bếp ăn tập thể giatăng… là nguy cơ dẫn đến hàng loạt vụ ngộ độc

- Ô nhiễm môi trường: sự phát triển của các ngành công nghiệp dẫn đến môi

trường ngày càng bị ô nhiễm, ảnh hưởng đến cây trồng Mức độ thực phẩm bị nhiễmbẩn tăng lên

- Sự phát triển của khoa học công nghệ: việc ứng dụng các thành tựu khoa học

kỹ thuật mới trong trồng trọt, sản xuất, chế biến thực phẩm làm cho nguy cơ thực phẩm

bị nhiễm bẩn ngày càng tăng do lượng tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, hóa chất bảo quảntrong rau, quả; thực phẩm sử dụng công nghệ gen, sử dụng nhiều hóa chất độc hại, cũngnhư nhiều quy trình không đảm bảo vệ sinh gây khó khăn cho công tác quản lý, kiểmsoát

1.1.2.2 Tình hình vệ sinh an toàn thực phẩm hiện nay

Trong những năm gần đây, nền kinh tế của nước ta chuyển sang cơ chế thịtrường Các loại thực phẩm sản xuất, chế biến trong nước và nước ngoài nhập vào ViệtNam ngày càng nhiều chủng loại Việc sử dụng các chất phụ gia, phẩm màu trong sảnxuất trở nên phổ biến Nhãn hàng và quảng cáo không đúng sự thật vẫn xảy ra… Ngoài

ra, đáng chú ý là việc sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật bao gồm thuốc trừ sâu, diệt cỏ,hóa chất kích thích tăng trưởng và thuốc bảo quản không theo đúng quy định gây ônhiễm nguồn nước cũng như tồn dư các hóa chất này trong thực phẩm

Các bệnh do thực phẩm gây nên không chỉ là các bệnh cấp tính do ngộ độc thức

ăn mà còn là các bệnh mạn tính do nhiễm và tích lũy các chất độc hại từ môi trường bênngoài vào thực phẩm, gây rối loạn chuyển hóa các chất trong cơ thể, trong đó có bệnhtim mạch và ung thư

1.1.3 Tầm quan trọng của vệ sinh an toàn thực phẩm

1.1.3.1 Tầm quan trọng của vệ sinh an toàn thực phẩm đối với sức khỏe, bệnh tật

Trước mắt, thực phẩm là nguồn cung cấp chất dinh dưỡng cho sự phát triển của

cơ thể, đảm bảo sức khỏe con người nhưng đồng thời cũng là nguồn có thể gây bệnh nếukhông đảm bảo vệ sinh Không có thực phẩm nào được coi là có giá trị dinh dưỡng nếu

nó không đảm bảo vệ sinh

Về lâu dài thực phẩm không những có tác động thường xuyên đối với sức khỏemỗi con người mà còn ảnh hưởng lâu dài đến nòi giống của dân tộc Sử dụng các thựcphẩm không đảm bảo vệ sinh trước mắt có thể bị ngộ độc cấp tính với các triệu chứng ồ

ạt, dễ nhận thấy, nhưng vấn đề nguy hiểm hơn nữa là sự tích lũy dần các chất độc hại ởmột số cơ quan trong cơ thể sau một thời gian mới phát bệnh hoặc có thể gây các dị tật,

dị dạng cho thế hệ mai sau Những ảnh hưởng tới sức khỏe đó phụ thuộc vào các tácnhân gây bệnh Những trẻ suy dinh dưỡng, người già, người ốm càng nhạy cảm với cácbệnh do thực phẩm không an toàn nên càng có nguy cơ suy dinh dưỡng và bệnh tậtnhiều hơn

1.1.3.2 Vệ sinh an toàn thực phẩm tác động đến kinh tế và xã hội

Lương thực thực phẩm là một loại sản phẩm chiến lược, ngoài ý nghĩa kinh tếcòn có ý nghĩa chính trị, xã hội rất quan trọng

Vệ sinh an toàn thực phẩm nhằm tăng lợi thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế

Để cạnh tranh trên thị trường quốc tế, thực phẩm không những cần được sản xuất, chếbiến, bảo quản phòng tránh ô nhiễm các loại vi sinh vật mà còn không được chứa cácchất hóa học tổng hợp hay tự nhiên vượt quá mức quy định cho phép của tiêu chuẩnquốc tế hoặc quốc gia, gây ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng

Những thiệt hại khi không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm gây nên nhiều hậuquả khác nhau, từ bệnh cấp tính, mạn tính đến tử vong Thiệt hại chính do các bệnh gây

ra từ thực phẩm đối với cá nhân là chi phí khám bệnh, phục hồi sức khỏe, chi phí dophải chăm sóc người bệnh, sự mất thu nhập do phải nghỉ làm… Đối với nhà sản xuất, đó

là những chi phí do phải thu hồi, lưu giữ sản phẩm, hủy hoặc loại bỏ sản phẩm, nhữngthiệt hại do mất lợi nhuận do thông tin quảng cáo… và thiệt hại lớn nhất là mất lòng tincủa người tiêu dùng Ngoài ra còn có các thiệt hại khác như phải điều tra, khảo sát, phântích, kiểm tra độc hại, giải quyết hậu quả…

Do vậy, vấn đề đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm để phòng các bệnh gây ra từthực phẩm có ý nghĩa thực tế rất quan trọng trong sự phát triển kinh tế và xã hội, bảo vệmôi trường sống của các nước đã và đang phát triển, cũng như nước ta Mục tiêu đầu

tiên của vệ sinh an toàn thực phẩm là đảm bảo cho người ăn tránh bị ngộ độc do ăn phảithức ăn bị ô nhiễm hoặc có chất độc; thực phẩm phải đảm bảo lành và sạch.

1.1.4 Những nguyên nhân gây ô nhiểm thực phẩm (rau)

Các loại rau, quả được bón quá nhiều phân hóa học, sử dụng thuốc trừ sâu khôngcho phép hoặc cho phép nhưng không đúng về liều lượng hay thời gian cách ly Câytrồng ở vùng đất bị ô nhiễm hoặc tưới phân tươi hay nước thải bẩn Sử dụng các chấtkích thích tăng trưởng, thuốc kháng sinh

1.2 Các khái niệm khoa học về rau an toàn

- Theo Quyết định số 99/2008/QĐ-BNN ngày 15/10/2008 của Bộ Nông nghiệp

và Phát triển nông thôn về Ban hành Quy định quản lý sản xuất, kinh doanh rau, quả vàchè an toàn có khái niệm về rau, quả an toàn như sau:

“Rau, quả an toàn là sản phẩm rau, quả tươi được sản xuất, sơ chế phù hợp với các quy định về đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm có trong VietGAP (Quy trình thực hành sản xuất nông nghiệp tốt cho rau, quả tươi an toàn tại Việt Nam) hoặc các tiêu chuẩn GAP khác tương đương VietGAP và mẫu điển hình đạt chỉ tiêu vệ sinh an toàn thực phẩm quy định về mức giới hạn tối đa cho phép của một số vi sinh vật và hoá chất gây hại trong sản phẩm rau, quả, chè.“ [2]

- Theo Axis Research (2005), Chuỗi giá trị rau an toàn thành phố Hồ Chí Minh,

có một số khái niệm về rau an toàn của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và củanông dân như sau:

+ Khái niệm của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn:

“Những sản phẩm rau tươi (bao gồm tất cả các loại rau ăn củ, thân, lá, hoa, quả) có chất lượng đúng như đặc tính của nó Hàm lượng các hoá chất độc và mức độ nhiễm các sinh vật gây hại dưới mức tiêu chuẩn cho phép, bảo đảm an toàn cho người tiêu dùng và môi trường, thì được coi là rau đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm, gọi tắt

là “rau an toàn”.” [1]

Một khi nông dân trồng rau đi vào qui trình sản xuất đúng qui cách, tuân thủ đầy

đủ các qui định về sản xuất rau an toàn thì việc nắm bắt được khái niệm chính xác vàthực hiện đúng yêu cầu là điều không thể thiếu

+ Khái niệm của nông dân [1]

“Theo nguồn thảo luận nhóm nông dân Củ Chi do Axis thực hiện thì khái niệm

về rau an toàn của người nông dân như sau:

Nông dân trồng rau an toàn phải thông qua lớp tập huấn

Sử dụng thuốc đúng qui cách (cách li theo đúng hướng dẫn trên bao bì, 3-7 ngày)

Phải ủ qua phân chuồng trước khi sử dụng

Nguồn nước sạch

Sau khi kết thúc một vụ, đất phải để 2 đến 3 ngày

Phải có nhà lưới (tránh mùa mưa)

Phải có thương hiệu, xuất xứ ”

1.3 Lý thuyết kinh tế nông hộ và lý thuyết sản xuất nông nghiệp

1.3.1 Kinh tế nông hộ

1.3.1.1 Khái niệm về kinh tế nông hộ

Theo Đào Công Tiến (2001), Giáo trình Kinh tế nông nghiệp đại cương, NXB

Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, Chương IV Các loại hình sản xuất phổ biếntrong nông nghiệp thì:

Khái niệm nông hộ: Trong đa số trường hợp, khái niệm nông hộ ở Việt Nam đượcxem tương tự khái niệm gia đình nông dân, Bộ luật dân sự Việt Nam hiện hành quanniêm về hộ gia đình (Điều 116, mục 1): “Những hộ gia đình mà các thành viên có tài sảnchung để hoạt động kinh tế chung trong quan hệ ruộng đất, trong hoạt động sản xuấtnông - lâm – ngư nghiệp và trong một số lĩnh vực sản xuất kinh doanh khác do pháp luậtquy định, là chủ thể trong các quan hệ dân sự đó”

Kinh tế nông hộ: Về mặt kinh tế, khi phân tích về cầu cung, cần chú ý đến 2 đốitượng cơ bản đó là người sản xuất và người tiêu dùng Ở nông thôn các nước đang pháttriển, sự tách biệt người sản xuất và người tiêu dùng là không rõ ràng Trong nông hộcác hoạt động sản xuất và tiêu dùng xảy ra ở cùng một đơn vị kinh tế.

“Kinh tế nông hộ là đơn vị sản xuất và tiêu dùng của nền kinh tế nông thôn Kinh

tế nông hộ dựa chủ yếu vào lao động gia đình để khai thác đất đai và các yếu tố sản xuất khác nhằm thu về thu nhập thuần cao nhất.” [17]

1.3.1.2 Đặc trưng của kinh tế nông hộ

Theo Đào Công Tiến (2001), Giáo trình Kinh tế nông nghiệp đại cương, NXB

Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, đặc trưng của kinh tế nông hộ thể hiện ởnhững nội dung sau:

- Về mặt kinh tế: Nông hộ vừa là đơn vị sản xuất vừa là đơn vị tiêu dùng Quan

hệ giữa tiêu dùng và sản xuất biểu hiên trình độ kinh tế của nông hộ Các nông hộ ngoàihoạt động nông nghiệp còn tham gia vào các hoạt động phi nông nghiệp với các mức độkhác nhau Để thực hiện được các quan hệ kinh tế, nông hộ tiến hành các hoạt độngquản trị từ sản xuất, trao đổi, phân phối đến tiêu dùng

- Về mặt xã hội: Các thành viên trong nông hộ có quan hệ huyết thống, thânthuộc và quan hệ hôn nhân Quan hệ này chi phối mọi hoạt động kinh tế - xã hội của cácthành viên Họ quan tâm đến việc làm, giáo dục, chăm sóc lẫn nhau, xây dựng và pháttriển các truyền thống gia đình

Vậy ở nông hộ có 2 định chế cùng tác động đan xen vào nhau một cách hữu cơ,

đó là định chế xí nghiệp (kinh tế) và định chế gia đình (xã hội) Chính nhờ mối quan hệnày, kinh tế nông hộ có sức mạnh cạnh tranh trên thị trường

- Nông hộ sử dụng chủ yếu lao động gia đình trong sản xuất kinh doanh: ở nôngthôn chỉ tiêu thu nhập thuần là quan trọng nhất, không kể thu nhập đó từ nguồn nào,trồng trọt, chăn nuôi, hay từ nghề ngoài nông nghiệp Đó là kết quả chung từ lao động

- Mặc dù phát triển từ tự cung tự cấp lên sản xuất hàng hóa, từ quan hệ chủ yếuvới tự nhiên đến quan hệ với xã hội, nền tảng tổ chức căn bản của kinh tế nông hộ vẫn làđịnh chế gia đình với sự bền vẫn vốn có của nó Với lao động gia đình, với đất đai được

sử dụng nối tiếp qua nhiều thế hệ gia đình, với tài sản và vốn sản xuất chủ yếu của giađình, của quan hệ gia tộc, quan hệ huyết thống, nên kể cả khi kinh tế nông hộ gắn vớikhoa học, kỹ thuật và công nghệ hiện đại, gắn với thị trường để phát triển, mà vẫnkhông thay đổi bản chất, không bị biến dạng

- Kinh tế nông hộ là hình thức nền tảng để phát triển sản xuất hàng hóa

- Kiểu sản xuất kinh tế nông hộ đòi hỏi một kiểu tổ chức kinh tế gắn bó người laođộng với đối tượng sản xuất trong suốt quá trình sản xuất

- Kinh tế nông hộ thường bất thường trước những biến động của thị trường, khảnăng hạn chế trong ứng dụng khoa học kỹ thuật và công nghệ mới vào sản xuất, là sựthiếu thốn về vốn, tư liệu sản xuất

1.3.2 Lý thuyết sản xuất nông nghiệp

Lý thuyết sản xuất nông nghiệp cũng được Đào Công Tiến (2001), Giáo trình Kinh tế nông nghiệp đại cương, NXB Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, trình

bày rất cụ thể với những nội dung sau:

- Lý thuyết sản xuất hay còn gọi là lý thuyết hành vi của người sản xuất (nôngtrại, nông hộ, doang nghiệp ) ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp

Lý thuyết sản xuất cung cấp những nguyên lý để hướng dẫn các đơn vị sản xuất trongviệc sử dụng có hiệu quả các nguồn lực nhằm tối đa hóa lợi nhuận

- Sản xuất là 1 quá trình, thông qua nó các nguồn lực hoặc đầu vào của sản xuấtđược sử dụng để tạo ra sản phẩm hoặc dịch vụ mà người tiêu dùng có thể dùng được.Các đầu vào như đất đai, phân bón, giống, nông dược, lao động, máy móc và trang thiết

bị nông nghiệp

- Một cách cơ bản, lý thuyết sản xuất nông nghiệp nghiên cứu bản chất mối liên

hệ nhân quả giữa các yếu tố đầu vào và kết quả về sản phẩm thu được Mối liên hệ nàythường được diễn tả thông qua hàm sản xuất Chẳng hạn như, sản phẩm Y là một hàmsản xuất với các yếu tố đầu vào (X1, X2, Xn)

Y= f(X1, X2, X3, , Xn)

Nếu chúng ta chỉ xem xét về sự thay đổi của một yếu tố đầu vào (chẳng hạn nhưX1) ảnh hưởng như thế nào đối với Y (những yếu tố đầu vào khác được giả định khôngđổi) thì phương trình 1 sẽ là Y= f(X1, X2, X3, , Xn)

Trong nền kinh tế thị trường, người sản xuất phải đương đầu với việc lựa chọncác kỹ thuật mới và các mô hình hiệu quả cao nhất cho mình Những thông tin từ cán bộkhuyến nông, nhà khoa học, kinh nghiệm từ các nông hộ, các doanh nghiệp nên gợi ýcho nông hộ nên áp dụng các kỹ thuật như giống mới, diệt trừ cỏ dại bằng hóa chất, liềulượng phân bón cần thiết nên sử dụng, làm đất bằng cơ giới hóa… nhằm đạt năng suấttối đa và hạn chế thấp nhất đến việc ô nhiễm môi trường canh tác của nông hộ Tuy vậy,

Wharton C.(1971) (trích từ Đào Công Tiến (2001)) đã đưa ra 6 nguyên nhân chính tại

sao nông hộ không sẵn lòng áp dụng kỹ thuật mới như sau: không biết hoặc không hiểu

về kỹ thuật mới; không đủ năng lực để thực hiện; không được chấp nhận về mặt tâm lý,văn hóa và xã hội; không được thích nghi; không khả thi về kinh tế; không có sẵn điềukiện để áp dụng

Rogers (1971) (trích từ Đào Công Tiến (2001)) mô tả sự áp dụng kỹ thuật mới

bởi nông hộ như là một quá trình 5 giai đoạn Cụ thể: để có thể áp dụng kỹ thuật mới,đầu tiên nông dân phải biết hoặc hiểu được kỹ thuật đó (có thể hiểu qua chương trìnhphổ biến kỹ thuật trên radio, truyền hình, cán bộ khuyến nông, sinh hoạt câu lạc bộ hoặcláng giềng…) Quá trình được tiếp tục nông hộ thực sự quan tâm đến nó (họ thấy kỹthuật đó cần thiết và bắt đầu tìm hiểu những thông tin chi tiết hơn về kỹ thuật đó) Khi

đã quan tâm, nông dân sẽ bắt đầu tính toán lợi ích đem lại và chi phí bỏ ra theo cách tínhcủa học (giá yếu tố đầu vài thay đổi là bao nhiêu, mua ở đâu, trừ chi phí đầu ra, thu nhập

có tăng hơn hay không?) Khi lợi ích đem lại cao hơn chi phí, họ sẽ tiếp tục qua giaiđoạn tiếp theo là làm thử (chỉ tiến hàng áp dụng kỹ thuật mới trên một diện tích đất thô

so với diện tích đất sản xuất mà họ có) Nếu kết quả thành công, họ mới thật sự áp dụngtrên toàn bộ diện tích

Hầu hết các lý thuyết kinh tế và thực tiễn cho thấy rằng nông dân sẽ nhanh chóng

áp dụng kỹ thuật mới một khi họ hiểu rằng có một ít rủi ri sẽ xuất hiện liên quan đến kỹthuật mới (so với kỹ thuật cũ) và lợi ích nhận được từ việc áp dụng kỹ thuật mới Do đó,vấn đề cốt lõi để phổ biến kỹ thuật mới và ứng dụng rộng rãi bởi nông hộ là là cách nàogiúp nông hộ thấy được rủi ro-lợi ích đem lại

1.4 Kết quả các nghiên cứu trước

Rau sạch là nội dung liên quan đến chương trình rau an toàn của quốc gia, cũngnhư của thành phố Hồ Chí Minh, xung quanh vấn đề rau sạch và hợp tác xã sản xuấtnông nghiệp đã có rất nhiều bài viết, hội thảo và đề tài nghiên cứu Trong đó, đáng chú

ý là các đề tài của:

- Hồ Chí Tuấn (Chủ nhiệm Báo cáo, Dự án hậu WTO) (2008), Báo cáo nghiêncứu mô hình liên kết sản xuất tiêu thụ rau sạch theo hợp đồng tại thành phố Hồ ChíMinh Trên cơ sở tình hình sản xuất và tiêu thụ rau ở thành phố Hồ Chí Minh và phântích các mô hình tiêu biểu liên kết tiêu thụ rau theo hợp đồng của thành phố Hồ ChíMinh, tác giả đưa ra nhiều kiến nghị và kết luận như sau: sự cạnh tranh diễn ra gây gắttrên tất cả các lĩnh vực, những người sản xuất nhỏ lẻ, ít vốn không thể tự cạnh tranh,đứng vững và phát triển mà họ cần gắn kết với nhau làm tăng nguồn lực về vốn, kinhnghiệm, thông tin thị trường,… mang lại hiệu quả kinh tế trong sản xuất Do đó, pháttriển hợp tác xã nông nghiệp là một tất yếu khách quan, là yêu cầu bức xúc nhằm hỗ trợngười nông dân phát triển và hội nhập vào sự phát triển của đất nước Tuy nhiên, thựctrạng phát triển hợp tác xã nông nghiệp tại thành phố Hồ Chí Minh trong thời gian quacho thấy bên cạnh một số hợp tác xã làm ăn có hiệu quả, góp phần vào sự nghiệp pháttriển của nông nghiệp và nông thôn thành phố, xây dựng văn hóa mới tại ngoại thành,vẫn còn nhiều hợp tác xã nội lực còn yếu, hiệu quả hoạt động chưa cao, vốn thấp, cán bộ

quản lý chưa đủ mạnh, thực hiện các chủ trương chính sách cho hợp tác xã chưa đượcđồng bộ, cơ sở vật chất phục vụ sản xuất nông nghiệp còn thiếu, công tác hỗ trợ pháttriển hợp tác xã nông nghiệp chưa được quan tâm đúng mức… nên lợi ích mang lại cho

xã viên chưa nhiều [19]

- Đào Duy Huân (2009), nghiên cứu và đề xuất giải pháp nhân rộng mô hình hợptác xã nông nghiệp thành công tại thành phố Hồ Chí Minh; Kết quả nghiên cứu đã xâydựng được nhóm tiêu chí ảnh hưởng để đánh giá các hợp tác xã nông nghiệp và đưa ranhững nhận định cho từng tiêu chí đối với hợp tác xã thành công và chưa thành cônglàm cơ sở cho việc xây dựng chính sách tập trung vào các nhóm vấn đề về tư cách củahợp tác xã; năng lực Ban quản lý của hợp tác xã; qui mô sản xuất hàng hóa của xã viên

Đề tài cũng phân tích các giải pháp để nhân rộng mô hình hợp tác xã nông nghiệp thànhcông và đề xuất xây dựng dự án hợp tác xã mẫu giai đoạn 2009-2011 [9]

- Phạm Thị Thu Trang (2009), phân tích tác động của qui trình sản xuất nôngnghiệp tốt (GAP) trên cây rau đến hiệu quả sản xuất của nông dân xã Nhuận Đức, huyện

Củ Chi - thành phố Hồ Chí Minh, Luận văn Thạc sĩ, Đại học Kinh tế thành phố Hồ ChíMinh; Kết quả nghiên cứu: tác giả sử dụng phương pháp kiểm định trị trung bình giữahai tổng thể (hai nhóm nông dân có và không tham gia GAP) để phân tích những điểmkhác biệt trong nhận thức và quan đểm của các hộ dân đang tham gia sản xuất rau theoqui trình GAP và qui trình thông thường tại xã Nhuận Đức huyện Củ Chi và những điểmchưa có sự khác biệt cần thiết giữa hai qui trình canh tác như giá cả, năng suất trồng trọt,thu nhập hộ gia đình Song song đó, đề tài cho thấy khả năng tham gia qui trình canh tácGAP là điều không khó đối với các hộ dân vì họ đã có nền tảng kiến thức về IPM và sảnxuất rau an toàn Việc ứng dụng qui trình sản xuất nông nghiệp tốt GAP tại xã NhuậnĐức và hoàn toàn khả thi, các trở ngại về mặt lý thuyết đã được lý giải và chứng minh.Qui trình không chứa đựng rủi ro về mặt kinh tế và hy vọng sẽ sớm nhận được sự chấpnhận rộng rãi của cộng đồng Các yếu tố lao động, diện tích canh tác và tham gia GAPkhông có vai trò nổi bật khi giải thích lợi nhuận ròng của nông hộ Để tăng gia sản xuất,cần thiết tác động vào 3 yếu tố chính là vốn lưu động, tỷ suất lao động và thực hiện qui

trình canh tác nông nghiệp tốt (GAP) Từ đó, tác giả đưa ra các giải pháp liên quan đến

3 yếu tố chính trên [18]

- Nguyễn Thị Phúc Doang (2010), Tại sao Rau an toàn sản xuất tại thành phố HồChí Minh gặp khó khăn trong khâu tiêu thụ?, Luận văn Thạc sĩ, Đại học Kinh tế thànhphố Hồ Chí Minh, đi sâu phân tích thực trạng sản xuất, kinh doanh và quản lý rau và rau

an toàn tại thành phố Hồ Chí Minh, kết quả nghiên cứu rút ra được các nguyên nhânchính như: rau an toàn chịu cạnh tranh khốc liệt với rau thông thường; giá bán rau antoàn cao hơn rau thông thường; không có cách thức phân biệt rau an toàn và rau thôngthường nên ảnh hưởng nhiều đến tâm lý người tiêu dùng; có sự bất cân xứng thông tingiữa người bán, người mua và cơ quan quản lý nhà nước; sản phẩm rau an toàn ở thànhphố Hồ Chí Minh chưa được chú trọng về bao bì, đóng gói sản phẩm như là yếu tố nhậndạng của sản phẩm; thiếu quy hoạch vùng trồng, thiếu vốn sản xuất và trang thiết bị sơchế; công tác chứng nhận đủ điều kiện sản xuất, và sơ chế rau an toàn chưa được bảođảm; thiếu nhân lực, kinh phí cho kiểm tra thường xuyên chất lượng rau an toàn và hìnhthức chế tài chưa nghiêm; còn một số đáng kể người tiêu dùng chưa nhận thức đầy đủ vềtầm quan trọng của rau an toàn [6]

- H Sadighi và A A Darvishinia (2005) Farmers’ professional satisfaction withthe rural production cooperau an toànive approach; Kết quả nghiên cứu: bằng phươngpháp thống kê, tác giả phân tích tác động của các yếu tố ảnh hưởng đến sự hài lòng của

nông hộ khi tham gia hợp tác xã nông nghiệp gồm: Improvement of production yields, Reducing labor expenditure, Improvements of general economic status, Willingness to buy more share, Better access to agricultural inputs, More access to agricultural machinery, Efficient control of farm’ pests and insects, More access to technical information, Having a more reasonable selling price, Better marketing, Better storage facilities, Reduced intermediaries in marketing và đưa ra kết luận gồm 6 ý như sau: 1.

hợp tác xã nông nghiệp làm tăng sản lượng và giảm chi phí sản xuất (chi phí lao động);

2 hợp tác xã làm tăng khả năng tiếp cận máy móc nông nghiệp, sử dụng hiệu quả cácnguồn lực nông nghiệp; 3 Các xã viên có thái độ tích cực và ưa thích đối với hợp tác xã

và các hoạt động của nó; 4 Có mối quan hệ rõ ràng giữa sự hài lòng của xã viên với thái

độ của họ đối với hợp tác xã; 5 Phân tích hồi qui chỉ ra rằng trong số các biến độc lậpthì mức độ tham gia của các xã viên vào các hoạt động của hợp tác xã, thái độ của họđối với hợp tác xã, và diện tích đất của người nông dân có thể giải thích 68,8% khả năngthay đổi sự thỏa mãn của xã viên, nghĩa là có những nhân tố khác có thể có đóng gópvào sự thay đổi mức độ hài lòng của xã viên mà chưa được điều tra trong nghiên cứucủa tác giả; 6 hợp tác xã nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc cải tiến máymóc nông nghiệp, năng cao năng suất sản lượng và thu nhập cho xã viên Cũng như mởrộng các hoạt động giáo dục thông qua hợp tác xã có thể mang lại nhiều hiệu quả hơn.Ngoài các lợi ích về mặt xã hội, kinh tế và nghề nghiệp đối với xã viên, hợp tác xã nôngnghiệp nên được phát triển vì nó giúp cải thiện sự phát triển nông nghiệp và an ninhlương thực của quốc gia [26]

Ngoài ra, cũng có những nghiên cứu khác liên quan đến rau an toàn như: Phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2015; Axis Research (2005), Chuỗi giá trị rau an toàn thành phố Hồ Chí Minh; Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Lâm Đồng (2009), Tình sản xuất rau an toàn Lâm Đồng, Hội thảo rau

an toàn, Lâm Đồng.

Tuy nhiên, trong thời gian qua chưa có đề tài nào nghiên cứu về sự khác biệt sảnxuất rau an toàn và sản xuất rau thông thường của các hộ dân trên địa bàn huyện có sảnxuất rau như huyện Bình Chánh, thành phố Hồ Chí Minh

CHƯƠNG 2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Phương pháp thu thập số liệu

2.1.1 Thu thập số liệu thứ cấp

Các tài liệu, báo cáo về tình hình sản xuất nông nghiệp của huyện Bình Chánh,báo cáo kết quả thực hiện Chương trình phát triển rau an toàn của Sở Nông nghiệp vàphát triển nông thôn thành phố Hồ Chí Minh, Ủy ban nhân dân huyện Bình Chánh

2.1.2 Thu thập số liệu sơ cấp

Đối tượng mà đề tài nghiên cứu là các hộ dân trồng rau trên địa bàn thuộc huyệnBình Chánh, gồm cả những hộ sản xuất rau an toàn (những hộ là hội viên và những hộkhông là hội viên của Hợp tác xã Phước An) và những nông hộ sản xuất rau thôngthường Tuy nhiên, do công tác quản lý lĩnh vực nông nghiệp của cán bộ các xã chưađảm bảo trong việc cập nhật đầy đủ danh sách hộ sản xuất rau an toàn và hộ sản xuất rauthông thường (trừ xã Tân Nhựt) nên học viên gặp khó khăn khi tổng hợp danh sách các

hộ làm cơ sở xác định mẫu điều tra Để việc nghiên cứu không bị ảnh hưởng do điềukiện thời gian và kinh phí, đồng thời đảm bảo thuận tiện cho việc thu thập số liệu nên

học viên chọn số mẫu nghiên cứu là 100 hộ và tiến hành điều tra theo phương pháp lấy

mẫu phi xác suất bằng cách liên hệ với cán bộ xã (Hội nông dân, cán bộ nông

nghiệp-giao thông-thủy lợi của xã) để được giới thiệu một số hộ sản xuất rau trên địa bànnghiên cứu, sau đó học viên tự hỏi thăm để biết thêm các hộ khác có sản xuất rau đểđiều tra hoặc đi dọc theo các tuyến đường giao thông nông thôn của xã, khi thấy ruộngrau thì hỏi thăm và điều tra

Bảng 2.1 Phân bố mẫu điều tra theo xã và đối tượng điều tra.

(Nguồn: Thống kê từ kết quả điều tra)

Có tất cả 100 mẫu được điều tra trên địa bàn 5 xã thuộc huyện Bình Chánh gồm:Bình Chánh 20 mẫu, Hưng Long 20 mẫu, Qui Đức 19 mẫu, Tân Nhựt 19 mẫu và TânQuý Tây 22 mẫu Trong đó, 50 nông hộ thuộc đối tượng đang sản xuất rau an toàn và 50nông hộ sản xuất rau thông thường Các nông hộ sản xuất rau an toàn với các hình thức:

tự sản xuất, tự tiêu thụ (24 hộ tham gia, chiếm 48%); tổ viên tổ hợp tác sản xuất rau antoàn (26 hộ, chiếm 32%, trong đó có 8 nông hộ là xã viên Hợp tác xã Phước An)

2.1.3 Phương pháp xử lý số liệu

Đề tài sử dụng phương pháp thống kê mô tả và sử dụng kiểm định trị trung bìnhcác nhóm biến để nhận diện sự khác biệt giữa hai nhóm đối tượng là nhóm hộ sản xuấtrau an toàn và nhóm hộ sản xuất rau thông thường

2.1.4 Phương pháp tính chi phí – lợi nhuận trong sản xuất nông nghiệp

Phương pháp tính chỉ tiêu chi phí, doanh thu, thu nhập: Các chỉ tiêu chi phí,doanh thu, thu nhập của nông hộ được tính theo đơn vị VNĐ/100m2/1 năm

+ Chi phí sản xuất rau của nông hộ là tổng các khoản chi bằng tiền của nông hộ;

+ Doanh thu bán rau của nông hộ là tổng các khoản thu bằng tiền của nông hộ;

+ Thu nhập của nông hộ = doanh thu bán rau - chi phí sản xuất

19

CHƯƠNG 3 PHÂN TÍCH, SO SÁNH SẢN XUẤT RAU AN TOÀN VÀ SẢN XUẤT RAU THÔNG THƯỜNG CỦA CÁC HỘ DÂN TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN BÌNH CHÁNH

3.1 Chủ trương, chính sách và thực trạng sản xuất rau và rau an toàn ở thành phố

2006 của Ủy ban nhân dân thành phố) [22]

+ Mục tiêu của Chương trình nhằm:

i Tăng cường hiệu quả quản lý nhà nước, xây dựng hệ thống kiểm soát, tự kiểmsoát dư lượng thuốc Bảo vệ thực vật trong sản xuất, kinh doanh, tiêu thụ rau an toàn.Hạn chế đến mức thấp nhất dư lượng thuốc Bảo vệ thực vật, không để xảy ra hiện tượngngộ độc cấp tính đối với rau lưu thông trên địa bàn thành phố

ii Sản xuất rau an toàn với giá thành hạ, chất lượng và năng suất cao theo hướng

3 giảm (giống, phân hóa học, thuốc bảo vệ thực vật) và ứng dụng công nghệ sinh học,hạn chế thấp nhất các chỉ tiêu độc chất, đảm bảo an toàn để nâng cao sức cạnh tranhtrong nội địa và trong điều kiện hội nhập với các nước trong khu vực

iii Mở rộng diện tích sản xuất rau an toàn Xây dựng vùng rau tập trung để đầu

tư công nghệ quản lý GIS, tiêu chuẩn GAP và công nghệ truy nguyên nguồn gốc xuất xứhàng hóa bằng mã vạch, phục vụ xuất khẩu từ năm 2008

iv Đẩy mạnh hoạt động truyền thông nhằm nâng cao nhận thức của người sảnxuất cũng như người tiêu dùng đối với rau an toàn, góp phần tác động đến sản xuất rautại thành phố đủ đáp ứng cho 60 - 70% nhu cầu sản lượng rau tiêu thụ của năm 2010

+ Chương trình có các yêu cầu như sau:

i Tiếp tục tập huấn, chuyển giao tiến bộ khoa học, công nghệ và giống mới cho

nông dân trồng rau trên 90% nắm vững quy trình sản xuất rau an toàn Tổ chức khảo sát,đánh giá và công nhận vùng rau an toàn chuyển đổi khoảng 3.500 ha đất trồng lúa đểnâng tổng diện tích canh tác là 5.700 ha, tương ứng diện tích gieo trồng khoảng 20.000

ha, năng suất trung bình đạt trên 24 tấn/ha gieo trồng, sản lượng đạt 580.000 tấn/năm2010

ii Xây dựng và triển khai thực hiện tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt (GAP) một số loại rau của thành phố

iii Hoàn thiện hệ thống kiểm soát, kiểm tra để chứng nhận và cấp nhãn sản phẩmrau an toàn hoặc rau sản xuất theo quy trình GAP; tổ chức quản lý chặt chẽ về dư lượngđộc chất, vi sinh vật trong rau tại các chợ đầu mối trên địa bàn thành phố

iv Các sản phẩm rau sản xuất và kinh doanh trên địa bàn thành phố đảm bảo cáctiêu chuẩn về chất lượng rau an toàn có dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng,nitrate, vi sinh vật đều dưới mức quy định của Nhà nước

+ Nhiệm vụ Chương trình đề ra như sau:

* Kế hoạch phát triển diện tích rau qua các năm:

Bảng 3.1: Kế hoạch phát triển diện tích rau trên địa bàn thành phố

* Tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 10/2002/CT-UB ngày 15 tháng 5 năm 2002 của

Ủy ban nhân dân thành phố:

- Chấm dứt canh tác rau muống trên các vùng đất có nguồn nước ô nhiễm nặng.Chuyển mục đích sử dụng sang đô thị hóa hoặc chuyển đổi những vùng đất đang trồngrau muống bị ô nhiễm cả kim loại nặng và vi sinh trên rau và nước sang trồng cây kháchoặc mục đích sử dụng khác

- Quy hoạch mở rộng diện tích rau muống nước thành vùng sản xuất chuyên canhrau muống của thành phố.

* Kế hoạch phát triển diện tích canh tác các chủng loại rau:

Bảng 3.2: Chỉ tiêu phát triển diện tích canh tác rau từng chủng loại rau huyện Bình Chánh đến năm 2010

Chủng loại rau 1-Rau thủy sinh

Rau muống nước

về phát triển rau an toàn (xây dựng mô hình thí điểm quản lý chứng nhận và cấp nhãn sản phẩmrau an toàn hoặc rau sản xuất theo quy trình GAP; tổ chức thực hiện quy trình khép kín về quản

lý nhà nước trong bảo vệ thực vật trên rau); giải pháp đẩy mạnh liên kết, hợp tác hóa trong sảnxuất tiêu thụ và giải pháp đẩy mạnh công tác xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu “rau

an toàn”

3.1.2 Các chính sách khuyến khích, phát triển sản xuất rau an toàn trong thời gian qua [19]

- Cấp Trung ương:

+ Về vốn, tín dụng: Quyết định số 67 ngày 30 tháng 3 năm 1999 của Thủ tướngChính phủ về chính sách tín dụng ngân hàng phục vụ phát triển nông nghiệp-nông thôn;Nghị quyết 02/2003/NQ-CP của Chính phủ về cho vay không phải đảm bảo bằng tàisản;

+ Về liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm: Quyết định số 80/QĐ-TTg ngày 24tháng 6 năm 2002 của Thủ tướng Chính phủ về chính sách khuyến khích tiêu thụ nôngsản thông qua hợp đồng; Thông tư số 77/2002/TT-BNN ngày 28 tháng 8 năm 2002 của

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về mẫu hợp đồng tiêu thụ nông sản;

- Cấp Thành phố:

+ Quyết định số 56/2003/QĐ-UB ngày 25 tháng 4 năm 2003 của Ủy ban nhândân thành phố về các chính sách khuyến khích và ưu đãi đầu tư với các tổ chức, hộ giađình, cá nhân nghiên cứu, sản xuất kinh doanh giống cây trồng, vật nuôi trên địa bànthành phố; Quyết định số 81 của Thành phố ngày 19 tháng 9 năm 2001 về vay vốn, trả

nợ vay, hỗ trợ lãi vay các dự án thuộc chương trình kích cầu thông qua đầu tư của thànhphố; Quyết định số 105/2006/QĐ-UBND ngày 17 tháng 7 năm 2006 của Ủy ban nhândân thành phố về việc ban hành quy định về khuyến khích chuyển dịch cơ cấu kinh tếnông nghiệp giai đoạn 2006-2010 (nay là Quyết định số 36/2011/QĐ-UBND);

3.1.3 Giới thiệu chung về huyện Bình Chánh

Theo Báo cáo thuyết minh về quy hoạch sản xuất nông nghiệp huyện Bình Chánhđến năm 2020 và định hướng đến năm 2025 của Ủy ban nhân dân huyện Bình Chánh(năm 2011) thì Bình Chánh là huyện vùng ven của thành phố Hồ Chí Minh, nằm cáchtrung tâm thành phố khoảng 15km; sản xuất nông nghiệp là ngành truyền thống củahuyện Định hướng phát triển kinh tế của huyện đang chuyển dần từ nông nghiệp sangcông nghiệp và dịch vụ, thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo định hướng “côngnghiệp, tiểu thủ công nghiệp - thương mại, dịch vụ - nông nghiệp” Từ năm 2003 (thời

điểm chia tách huyện) đến năm 2010, Huyện Bình Chánh đã tập trung khai thác có hiệuquả các nguồn tài nguyên và tận dụng lợi thế, kinh tế - xã hội của địa phương, nhờ đó

mà huyện đã chuyển mình, đạt được nhiều thành tựu đáng kể, đời sống người dân ngàyđược cải thiện, bộ mặt cơ sở hạ tầng địa phương ngày một khang trang [20]

Cũng theo Báo cáo nêu trên thì sản xuất nông nghiệp trước đây của huyện BìnhChánh đóng vai trò chủ yếu, công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp chiếm tỷ trọng khá cao74,5%; nông nghiệp cũng có nhiều chuyển biến tích cực mang lại hiệu quả kinh tế cao;

tỷ trọng của ngành nông nghiệp giảm còn 6,8% nhưng đóng vai trò quan trọng trong sựphát triển chung của huyện nói riêng và thành phố Hồ Chí Minh nói chung [20]

3.1.3.1 Vị trí địa lý kinh tế, tiềm năng tự nhiên

Qua tham khảo Báo cáo thuyết minh của Ủy ban nhân dân huyện Bình Chánh vềquy hoạch sản xuất nông nghiệp huyện Bình Chánh đến năm 2020 và định hướng đếnnăm 2025, tác giả rút ra được những thông tin liên quan đến điều kiện tự nhiên, kinh tế -

xã hội của huyện Bình Chánh mà có ý nghĩa quan trọng đối với sản xuất nông nghiệp,đặc biệt là sản xuất rau xanh của huyện như sau: [20]

a Vị trí địa lý kinh tế

Huyện Bình Chánh là một trong 5 huyện ngoại thành, tổng diện tích tự nhiên là25.255,29 ha, chiếm 12% diện tích toàn thành phố; Huyện nằm về phía Tây của Thànhphố, có 15 xã và 01 thị trấn

Ranh giới hành chính: Bắc giáp Hóc Môn; Nam giáp hai huyện Bến Lức, CầnGiuộc – tỉnh Long An; Tây giáp huyện Đức Hòa – tỉnh Long An; Đông giáp quận BìnhTân, quận 7, quận 8 và huyện Nhà Bè

Huyện Bình Chánh có các trục đường giao thông quan trọng như Quốc lộ 1A,liên tỉnh lộ 10, đường Nguyễn Văn Linh, Quốc lộ 50, đường cao tốc Sài Gòn – TrungLương,… tạo cho Bình Chánh trở thành cầu nối giao lưu kinh tế, giao thương đường bộgiữa vùng đồng bằng Sông Cửu Long với vùng kinh tế miền Đông Nam Bộ