SÁNG KIẾN GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG

Là những giáo viên đã nhiều năm làm công tác Đoàn Đội ở vai trò Tổng phụ trách Đội và Bí thư chi đoàn, chúng tôi luôn gắn bó với học sinh, thường xuyên lắng nghe, chia sẻ những câu chuyệ

I MỞ ĐẦU

Trong những năm vừa qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xác định trõ mục tiêu giáo dục của Việt Nam là chuyển từ cung cấp kiến thức là chủ yếu sang hình thành

và phát triển những năng lực cần thiết ở người học, trong đó các kỹ năng là một thành phần quan trọng Học sinh không chỉ cần có kiến thức, mà còn phải biết làm, biết hành động phù hợp trong những tình huống, hoàn cảnh của cuộc sống

Theo báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đến tháng 10 năm 2018, 100% các Sở GD-ĐT đã xây dựng kế hoạch, chương trình triển khai công tác giáo dục đạo đức, lối sống và kỹ năng sống trong các nhà trường Giáo dục kỹ năng sống là một trong các giải pháp nhằm xây dựng và hoàn thiện dần nhân cách cho học sinh, sinh viên

Là những giáo viên đã nhiều năm làm công tác Đoàn Đội ở vai trò Tổng phụ trách Đội và Bí thư chi đoàn, chúng tôi luôn gắn bó với học sinh, thường xuyên lắng nghe, chia sẻ những câu chuyện đời thường của học sinh nơi chúng tôi công tác, chúng tôi nhận thấy, kỹ năng sống của học sinh còn yếu, các em mới có được nhận thức về kỹ năng mang tính lý thuyết chứ chưa chuyển biến thành động của bản thân Điều này thể hiện ở việc một số em thiếu sự định hướng, không phân biệt được giữa cái thiện - cái ác, giữa đúng – sai, cổ xúy cho cái xấu hoặc vô cảm, vô trách nhiệm với mọi người xung quanh và với cả bản thân mình Từ những lý do này có thể dẫn đến những hành vi bạo lực thậm chí là hành vi vi phạm pháp luật

mà chúng ta đang thấy số tuổi của các hành vi này ngày càng trẻ hóa Đa số học sinh thường phản ứng chậm với những tình huống, những biến cố bất ngờ sảy ra trong cuộc sống của các em từ đó dẫn đến những hành vi ứng xử sai trái hoặc làm mất những cơ hội tốt cho việc phát triển bản thân hoặc mất định hướng dẫn đến sa chấn tâm lý, ảnh hưởng nặng nề tới việc học tập, rèn luyện trước mắt và xa hơn nữa là ảnh hưởng đến tương lai của các em

Chúng tôi đã có nhiều trăn trở và tìm nhiều phương pháp để nâng cao chất lượng hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh của mình thông qua nội dung hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp của nhà trường, thông qua việc triển khai dạy

lồng ghép giáo dục kỹ năng sống cho giáo viên các môn học và thông qua việc thực hiện lồng ghép kỹ năng sống trong môn học mà mình trực tiếp giảng dạy

Bằng những cách làm này, trong những năm vừa qua, chúng tôi đã tổ chức được nhiều hoạt động giáo dục kỹ năng sống có tính thiết thực Góp phần trang bị cho học sinh những kiến thức, giá trị, thái độ và kĩ năng phù hợp

Không dừng lại ở đó, với mong muốn tạo ra một mô hình thật sự hiệu quả để giáo dục kỹ năng sống cho các em học sinh, nhằm hình thành cách sống tích cực trong xã hội hiện đại, xây dựng hành vi lành mạnh và thay đổi những hành vi, thói quen tiêu cực trên cơ sở giúp các em có cả kiến thức, giá trị, thái độ và các kĩ năng thích hợp đồng nghĩa với việc trao cho các em cơ hội để các em phát triển, trở thành những nhân lực trong tương lai, đáp ứng sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế, chúng tôi đã thành lập lớp học giáo dục kỹ năng sống miễn phí cho các em học sinh trong và ngoài nhà trường

Hôm nay, chúng tôi xin mạnh dạn chia sẻ mô hình này của mình qua sáng

kiến “Xây dựng mô hình mới trong giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THCS”.

II.1 Thực trạng giáo dục kỹ năng sống trong các trường học:

Từ khi Bộ Giáo dục và Đào tạo định hướng mới mục tiêu dạy học và chú trọng hoạt động giáo dục kỹ năng sống, những năm qua, một số kỹ năng của học sinh đã được triển khai hiệu quả trong các nhà trường, như: rèn luyện kỹ năng ứng

xử hợp lý với các tình huống trong cuộc sống, kỹ năng làm việc sinh hoạt theo nhóm; rèn luyện sức khỏe và ý thức bảo vệ sức khỏe, kỹ năng phòng chống tai nạn giao thông, đuối nước và các tai nạn thương tích; rèn luyện kỹ năng ứng xử văn hóa, chung sống hòa bình, phòng ngừa bạo lực và các tai nạn xã hội

Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy việc giáo dục kỹ năng sống trong các nhà trường còn một số hạn chế, như: đa phần là lồng ghép, tích hợp các môn học, hoặc thông qua một số hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp chứ chưa được xây dựng thành môn học riêng trong chương trình phổ thông nên việc thực hiện chưa thực sự

mang lại hiệu quả Cơ sở vật chất, thiết bị trong trường học mới chỉ đáp ứng nhu cầu giảng dạy kiến thức cho học sinh, chưa đáp ứng được hoạt động giáo dục kỹ năng sống; hình thức tổ chức kỹ năng sống chưa phong phú linh hoạt, phương pháp hạn chế, chưa triển khai đồng đều ở các trường học, cấp học, …

Với thực trạng nêu trên, đồng thời quá trình tìm tòi giải pháp mới để nâng cao chất lượng giáo dục kỹ năng sống cho học sinh, chúng tôi đã xây dựng lớp học

kỹ năng sống dựa trên nhu cầu thiết thực phù hợp với độ tuổi và bằng những hình thức phù hợp với mỗi nhóm kỹ năng

II.2 Mô hình lớp học kỹ năng sống

Bắt đầu từ năm học 2017 2018 chúng tôi đã xây dựng các câu lạc bộ (CLB) năng khiếu tại trường như CLB bóng rổ, CLB âm nhạc, CLB Mỹ thuật, Bên cạnh hoạt động chính, mỗi tháng chúng tôi tổ chức một chương trình giáo dục kỹ năng sống thông qua hoạt động trải nghiệm cho học sinh

Sau mỗi chủ đề học, chúng tôi nhận thấy niềm vui và sự chuyển biến tích cực về tình cảm, kỹ năng của học sinh, chúng tôi nhen nhóm ý tưởng về một lớp học kỹ năng sống được tổ chức hằng tuần để mang lại nhiều kết quả tốt hơn trong việc giáo dục kỹ năng cho học sinh và lớp học được chính thức mở vào năm 2018

-2019

Chúng tôi đã dựa trên những định hướng chương trình giáo dục kỹ năng sống của Bộ giáo dục và Đào tạo để phân loại các nhóm kỹ năng:

* Nhóm các kĩ năng nhận biết và sống với chính mình, bao gồm các kỹ

năng sống cụ thể như: tự nhận thức, xác định giá trị, ứng phó với căng thẳng, tìm kiếm sự hỗ trợ, tự trọng, tự tin,

* Nhóm các kĩ năng nhận biết và sống với người khác, bao gồm các kỹ

năng sống cụ thể như: giao tiếp có hiệu quả, giải quyết mâu thuẫn, thương lượng,

từ chối, bày tỏ sự cảm thông, hợp tác,

* Nhóm các kĩ năng ra quyết định một cách có hiệu quả, bao gồm các kỹ

năng sống cụ thể như: tìm kiếm và xử lí thông tin, tư duy phê phán, tư duy sáng tạo, ra quyết định, giải quyết vấn đề,

Trên thực tế, các kỹ năng sống thường không hoàn toàn tách rời nhau mà có liên quan chặt chẽ đến nhau

Từ các nhóm kỹ năng trên, chúng tôi đã xây dựng kế hoạch chi tiết cho lớp học Bước đầu chúng tôi định hướng và thông báo nội dung dạy của chúng tôi đi theo các chủ đề:

- Kỹ năng tự phục vụ bản thân

- Kỹ năng phòng chống xâm hại

- Kỹ năng quản lý thời gian hiệu quả

- Kỹ năng điều chỉnh và quản lý cảm xúc

- Kỹ năng tự nhận thức và đánh giá bản thân

- Kỹ năng giao tiếp và ứng xử

- Kỹ năng hợp tác và chia sẻ

- Kỹ năng thể hiện tự tin trước đám đông

- Kỹ năng đối diện và ứng phó khó khăn trong cuộc sống

- Kỹ năng đánh giá người khác

Sau đó, thông qua mỗi buổi học, chúng tôi tiếp nhận thông tin phản hồi và đánh giá kết quả đạt được của học sinh trong lớp để xác định nội dung kỹ năng mà chúng tôi sẽ tiếp tục triển khai cho buổi học tiếp theo

Như vậy, ở lớp học này, các em học sinh sẽ được tự thảo luận và đề nghị với thầy cô giáo nội dung học mà bản thân các em còn thấy kỹ năng của mình chưa tốt chứ thầy cô không rập khuôn chương trình yêu cầu các em phải học theo Đồng thời, phần đúc kết nội dung kỹ năng sau mỗi buổi học cũng do các em học sinh tự rút ra dưới sự định hướng của thầy cô giáo, đây là cách để các em tự nhớ lại phần

lý thuyết đã được học, nhớ lại thái độ, hành vi của bản thân trong quá trình tiến hành trải nghiệm thực tế để tự so sánh sự thay đổi nhận thức của chính mình trước

và sau buổi học, từ đó lựa chọn cách ứng xử trong cuộc sống của mình để mang lại giá trị sống tốt cho mình và cho mọi người

Ngoài việc trực tiếp giảng dạy, trong một số chương trình, chúng tôi còn mời một số giáo viên có tâm huyết với việc giảng dạy kỹ năng sống cho học trò đến dạy các em trong lớp học này để các em có điều khiện tiếp xúc với nhiều thầy cô giáo, mỗi một nội dung mới, một phong cách dạy mới sẽ tạo ra những điều thú vị để thu hút các em đến với lớp học

Có nhiều cách để giáo dục các nội dung kỹ năng sống cho học sinh, nhưng chúng tôi đã lựa chọn hai hình thức cơ bản:

* Dạy kỹ năng sống bằng hình thức tương tác: nghĩa là, thông qua hoạt

động học tập hoặc các hoạt động xã hội trong học sinh tương tác với bạn cùng học

và những người xung quanh (kĩ năng thương lượng, kĩ năng giải quyết vấn đề ),

tổ chức các hoạt động này, học sinh sẽ có dịp thể hiện các ý tưởng của mình, xem xét ý tưởng của người khác, được đánh giá và xem xét lại những kinh nghiệm sống của mình trước đây theo một cách nhìn nhận khác

* Dạy kỹ năng sống bằng hình thức trải nghiệm

Kỹ năng sống chỉ được hình thành khi người học được trải nghiệm qua các tình huống thực tế Học sinh có được kĩ năng khi các em tự làm việc đó, chứ không chỉ nói về việc đó Kinh nghiệm có được khi học sinh được hành động trong các tình huống đa dạng giúp các em dễ dàng sử dụng và điều chỉnh các kĩ năng phù hợp với điều kiện thực tế Vì vậy, việc tổ chức các hoạt động giáo dục có tính chất trải nghiệm tạo cơ hội quan trọng để giáo dục kỹ năng sống hiệu quả

Với phương châm giáo dục kỹ năng sống cần thực hiện càng sớm càng tốt đối với học sinh Nhằm tạo cơ hội cho học sinh áp dụng kiến thức và kĩ năng vào các tình huống "thực" trong cuộc sống, chúng tôi đã tận dụng nhiều môi trường mà các em có thể được rèn luyện như thực hành tại công viên (kỹ năng giao tiếp), thực hành tại gia đình (kỹ năng tự phục vụ bản thân), thực hành tại chợ (kỹ năng giao tiếp, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng chia sẻ, kỹ năng quản lỹ thời gian, kỹ năng

quản lý tài chính cá nhân), thực hành tại các quán cafe (kỹ năng ứng xử, kỹ năng phân tích), thực hành tại bảo tàng (kỹ năng ghi chép hiệu quả),

Việc dạy học và cho các em thực hành kỹ năng tại các địa điểm cũng được chũng tôi chuẩn bị một cách chi tiết, chúng tôi muốn rằng, thông qua các buổi học

đó, các em còn có cơ hội để nâng cao kiến thức lịch sử, văn hóa, xã hội, gia đình, vì chúng tôi cho rằng những nhận thức đúng đắn và tình cảm tích cực sẽ là động cơ cho các em tôi rèn các kỹ năng bản thân với những mong muốn và hoài bảo tốt đẹp cho bản thân, cho gia đình, cho xã hội và cho đất nước

Xây dựng lớp học trên tinh thần của tấm lòng nhà giáo vì cộng đồng, chúng tôi hoàn toàn không thu học phí từ học sinh Đối với những buổi học thực tế, chúng tôi báo trước với phụ huynh về mức phí tham gia (thăm quan bảo tàng), phí dịch vụ (tại các quán cafe, thực hành đi chợ - nấu ăn tự phục vụ) và chúng tôi hướng dẫn cho học sinh cách tự sử dụng số tiền của mình để phục vụ cho nhu cầu của bản thân

Trải qua nhiều năm công tác giáo dục, hiểu rõ tâm sinh lý lứa tuổi học sinh, chúng tôi đã vận dụng những kiến thức về tâm sinh lý lứa tuổi để nắm bắt tâm lý, tìm hiểu ưu - nhược điểm của mỗi học sinh từ có có cách hướng dẫn riêng cho mỗi

em trong lớp học để các em thuận lợi nhất trong quá trình lĩnh hội kiến thức Bài học mà chúng tôi xây dựng cho mỗi học sinh bắt đầu từ niềm tin của chúng vào kỹ năng sống của thầy cô mình

II.3 Kết quả thực hiện

Từ khi bắt đầu, đến nay chúng tôi đã thực hiện được 25 buổi học với các nội dung:

- Kỹ năng giao tiếp

- Kỹ năng ứng xử

- Kỹ năng phòng chống xâm hại trẻ em

- Kỹ năng phòng chống bắt cóc

- Kỹ năng quản lý thời gian

- Kỹ năng quản lý cảm xúc

- Kỹ năng làm việc nhóm

- Kỹ năng ghi chép hiệu quả

- Kỹ năng tự tin trước đám đông

- Kỹ năng thuyết trình

- Chủ đề “Việc nhà không khó, con có thể!”

- Chủ đề “Sống để yêu thương”

- Chủ đề “Điều con muốn nói”

- Chủ đề “Lòng nhân ái”

- Chủ đề “Lòng khoan dung”

Sau thời gian học tại lớp, chúng tôi nhận thấy nhiều học sinh có sự chuyển biến vượt bậc về kỹ năng sống của bản thân Đa số các em đến với lớp học do rụt rè, khả năng giao tiếp kém thì đến nay các em đã tự tin và biết cách giao tiếp hiệu quả Một số em không có hứng thú với học tập hoặc còn thờ ơ với gia đình, với bản thân thì nay đã nhận thức tốt hơn về giá trị bản thân, giá trì cuộc sống do đó các em

có nhiều chuyển biến tốt trong học tập và rèn luyện Điều mà chúng tôi cảm thấy

tự hào nhất ở lớp học này chính là sự chuyển biến về tâm hồn của học sinh Trong lớp học, các em luôn dành cho nhau sự tôn trọng sự sẵn sàng giúp đỡ Bạn còn yếu

về kiến thức, suy nghĩ còn chưa đúng các em không chê cười nhạo báng mà cùng nhau ngồi phân tích, tranh luận để giúp đỡ bạn Những buổi học của lớp luôn có hoạt động nhóm, các em đã biết chia sẻ công việc với nhau, thay phiên nhau làm nhóm trưởng theo khả năng mỗi người Mỗi lần đến với địa điểm thực hành mới, hành vi, lời nói của mỗi em đối với mọi người xung quanh ngày một phù hợp và đúng mực Đó là sự chuyển biến tích cực từ của quá trình giáo dục kỹ năng sống

mà chúng tôi đang gặt hái từng ngày

Các em học sinh ngày một gắn bó với lớp học khiến cho việc dạy cho các em càng lúc càng trở nên hiệu quả Sự thay đổi của học sinh đã bắt đầu tạo ra sự lan tỏa trong cộng đồng, thông qua phụ huynh và học sinh, ngày một nhiều người biết đến lớp học kỹ năng sống của chúng tôi Đó là cơ sở để chúng tôi tin rằng, lớp học

sẽ được nhân rộng ở nhiều nơi khác nữa, mang lại lợi ích thiết thực cho thế hệ trẻ, bởi ngoài chúng tôi, có rất nhiều thầy cô giáo cùng luôn sẵn sàng vì học sinh thân yêu của mình mà giành trí tuệ, thời gian cho các em như chúng tôi đã làm

III.1 Những nhận định chung về mô hình

Bênh cạnh nội dung giáo dục kỹ năng sống trong chương trình giáo dục ở các trường phổ thông, mô hình lớp học không bục giảng của chúng tôi cũng không nằm ngoài mục tiêu giúp học sinh có cả kiến thức, giá trị, thái độ và các kĩ năng thích hợp để sống tốt và có một tương lai tốt đẹp

Với những kết quả đã làm được trong mô hình giáo dục kỹ năng sống cho học sinh thông qua lớp học không bục giảng, trước tiên chúng tôi nhận thấy đây là một mô hình hiệu quả trong công tác giáo dục kỹ năng sống cho học sinh Chúng tôi cũng xin được rút ra một số kết luận để thực hiện tốt mô hình này như sau:

Trước tiên để xây dựng được mô hình tốt thì người giáo viên đứng lớp phải

có tấm lòng yêu thương và kiên trì vì học sinh, phải nắm vững các kiến thức về kỹ năng sống cũng như vận dụng những phương pháp phù hợp để xây dựng được nội dung học phong phú, thu hút

Mô hình giáo dục kỹ năng sống cần được tiến hành thường xuyên, tạo được

sự tương tác và phối hợp giữa người dạy và người học Ba việc làm cần được thực hiện tốt đó là: xây dựng kế hoạch, tổ chức hoạt động và đánh giá kết quả

Trong quá trình thực hiện giáo dục kỹ năng sống cho học sinh cần kết hợp chặt chẽ đồng bộ ba nội dung sau:

- Thứ nhất: Cung cấp cho học sinh một số kiến thức cơ bản ban đầu về kỹ năng sống, sự cần thiết của kỹ năng sống đối với mỗi con người

- Thứ hai: Phải tạo ra môi trường để các em thực hiện việc học kỹ năng sống thông qua tương tác và trải nghiệm

- Thứ ba: Quá trình thực hiện mô hình này chủ yếu phải xuất phát từ học sinh, giáo viên Cần lập kế hoạch và hướng dẫn, hỗ trợ giúp học sinh tự nhận thấy,

tự thảo luận đề xuất và chủ động tham gia vào quá trình lĩnh hội kỹ năng cho bản

thân Giáo viên không áp đặt kiến thức, không nói xuông, không kết luận thay học sinh những kiến thức các em tự nhận thức được, không nói hộ, làm hộ những việc

mà các em tự tổ chức được, tự làm được Phải làm cho học sinh thật sự có hành vi

và ứng xử phù hợp với hoàn cảnh của các em

Qua việc thực hiện đề tài trên chúng tôi rút ra được một số kinh nghiệm trong công tác giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trong các trường phổ thông như sau:

Thứ nhất: Ban giám hiệu nhà trường cần luôn quan tâm sâu sắc và chỉ đạo

xuyên suốt hoạt động giáo dục kỹ năng sôngs trong cả năm học Xem hoạt động này là một trong những hoạt động chính của nhà trường

Thứ hai: Ban hoạt động ngoài giờ lên lớp có kế hoạch cụ thể cho năm học,

từng học kì, từng tháng, và từng tuần Triển khai và phân công cụ thể đến từng bộ phận, giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn; các nhóm trợ giúp và học sinh Tổ chức thực hiện kế hoạch cần đánh giá nhận xét thường xuyên Nên động viên khuyến khích kịp thời các cá nhân có phương pháp giáo dục hiệu quả để khích lệ đội ngũ quan tâm sâu sắc hơn đến hoạt động giáo dục này

Thứ ba: Đối với các giáo viên phụ trách chính các chương trình giáo dục kỹ

năng cần quan tâm và giám sát tích cực về công việc này Thường kiểm tra nhắc nhở và duy trì nhiệm vụ

Thứ tư: Đối với giáo viên phải siêng năng nhiệt tình, cần quan tâm đến công

tác giáo dục kỹ năng sống cho học sinh bằng việc thực hiện đúng, đủ chương trình

do mình phụ trách, đổi mới và làm phong phú hình thức giáo dục thì việc giáo dục mới đạt kết quả tốt

III.2 Đề xuất, kiến nghị

Việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh là một việc làm cần thiết trong cả hiện tại và tương lai đối với nhiều thế hệ Vì vậy, chúng tôi mong muốn được có cơ hội để đi học tập các mô hình giáo dục kỹ năng sống hay ở các đơn vị bạn trong và ngoài nước để áp dụng ngày một hiệu quả trong công tác giáo dục kỹ năng sống ở đơn vị mình

Chúng tôi mong muốn lãnh đạo nghành trong thời gian tới sẽ có nhiều lớp tập huấn giáo dục kỹ năng sống hơn nữa cho toàn bộ đội nguc cán bộ giáo viên các trường để chúng tôi được nâng cao nhận thức, chuyên môn nghiệp vụ và kỹ năng giáo dục kỹ năng sống cho các em học sinh để hoạt động nayg ngày một hiệu quả hơn

Trên đây là sáng kiến của chúng tôi về “Xây dựng mô hình mới trong giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THCS” mà chúng tôi đã và đang thực hiện trong

công tác giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở trường của mình Trong quá trình thực hiện, chắc hẳn vẫn còn những thiếu sót, chúng tôi chân thành mong muốn bạn

bè đồng nghiệp giúp đỡ, góp ý để chúng tôi hoàn thành tốt hơn công việc của mình

Chúng tôi xin chân thành cám ơn!