Vì vậy từ thực tiễn của việc dạy học lịch sử hiện nay và từ mục tiêu đào tạo thế hệ trẻ. Việc phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh trong quá trình dạy học lịch sử là yếu tố cấu thành quá trình phát hiện những quy luật nhận thức của học sinh trên cơ sở khách quan của mối quan hệ giữa giáo dục và phát triển học sinh, tạo cho học sinh sự hứng thú và có trách nhiệm tạo điều kiện thuận lợi cho việc nâng cao chất lượng trong quá trình đổi mới giáo dục.
Trang 1CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
BÁO CÁO KẾT QUẢ HOẠT ĐỘNG SÁNG KIẾN
Kính gửi: Hội đồng sáng kiến cấp cơ sở huyện
Tên đề tài sáng kiến: Khai thác kênh hình trong dạy học ở sách giáo khoa Lịch sử 8
1 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến:
2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Giáo dục.
3 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử:
5/9/2018
4 Mô tả bản chất của sáng kiến:
4.1 Phân tích tình trạng của giải pháp đã biết:
Mô tả giải pháp trước khi tạo ra sáng kiến:
Học tập nói chung và học môn lịch sử nói riêng cũng là một quá trình nhận thức tuân theo những quy luật chung của sự nhận thức và cũng có quy luật riêng do đặc trưng của bộ môn, xuất phát từ sự kiện, trình tự thời gian của diễn biến lịch sử, xác định không gian chi phối Vì vậy khi xác định cho mình nhiệm vụ tổ chức chỉ đạo hoạt động nhận thức của học sinh về lịch sử
xã hội loài người từ trước đến nay, giáo viên không thể làm việc mày mò, tuỳ tiện bằng bất cứ hình thức nào mà phải có phương pháp cụ thể được xây dựng trên cơ sở khoa học
Phương pháp dạy học lịch sử phát huy tính tích cực của học sinh thông qua sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử 8 là phát hiện những quy luật của quá trình dạy học lịch sử, xác định đúng nội dung hình thức tổ chức
và phương pháp dạy phù hợp với đặc trưng bộ môn và các bài dạy cụ thể
4.2 Nêu nội dung đã cải tiến sáng tạo để khắc phục những nhược điểm của giải pháp đã biết
* Đối với vấn đề cần giải quyết là vấn đề cũ:
Giáo viên
Trong dạy học lịch sử giáo viên chỉ mới chủ trọng khai thác kiến thức sẵn có trong sách giáo khoa (SGK), luôn coi đây là nguồn kiến thức chính cung cấp cho học sinh
Trong thực tế có nhiều giáo viên biến dạy học lịch sử thành bài dạy chính trị khô khan trống rỗng, cứng nhắc làm cho học sinh chán nản, hay thông báo các kiến thức thiếu sinh động và không có hồn Ngoài ra còn có
Trang 2nhiều sai phạm khác như biến bài học lịch sử thành câu chuyện với những chi tiết giật gân để mua vui cho học sinh trong chốc lát mà không cung cấp tri thức và hình thành các kỹ năng tư duy sáng tạo của học sinh, thiếu tính giáo dục
Giáo viên chủ yếu vận dụng phương pháp thuyết trình: Thầy giảng trò nghe, thầy đọc trò chép
Đa số giáo viên coi môn này là môn phụ, học xong chỉ kiểm tra đơn thuần không tổ chức thi vượt cấp do đó sự tâm huyết với môn sử của đại đa
số giáo viên dạy môn này còn ít
Học sinh
Ở các trường trung học cơ sở (THCS) nói chung, đa số học sinh còn lười học và chưacó sự say mê môn học Lịch sử, ngay cả khi hỏi đến những mốc quan trọngnhất của lịch sử dân tộc nhiều em cũng không trả lời được, khi được giải đáp về câu hỏi đó thì cũng không hiểu gì về sự kiện lịch sử ấy
Thường xem nhẹ bộ môn coi môn lịch sử là môn học phụ không chú trọng vào việc học.Thường có thói quen lĩnh hội kiến thức bằng cách học thuộc lòng những gì mà giáo viên cung cấp cũng như những kiến thức sẵn
có thông qua kênh chữ ở sách giáo khoa
Học sinh thường bị động tiếp thu lĩnh hội kiến thức
Phương tiện đồ dùng dạy học không đầy đủ
Học sinh không thể phát huy được tính tích cực sáng tạo tìm tòi trong tiết học, vì vậy khả năng tiếp thu kiến thức chỉ dừng lại ở việc ghi nhớ và học thuộc lòng Không phát triển kỹ năng tư duy và chưa tạo cho học sinh các kỹ năng lịch sử quan trọng như: đọc, chỉ bản đồ, phân tích các sự kiện…
*Đối với vấn đề cần giải quyết là mới:
Giáo viên với tư cách là người tổ chức hướng dẫn đồng thời giảm thiểu việc nói giảng, thuyết trình trong tiết học
Phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh thông qua các kiến thức sẵn có kể cả kênh chữ và kênh hình trong SGK
Tăng cường vai trò chủ động của học sinh, học sinh không còn là người thụ động tiếp thu và lĩnh hội kiến thức
Rèn luyện khả năng khám phá và phát hiện, khả năng tư duy tự học,
tư duy lôgic
Rèn luyện kỹ năng sử dụng lược đồ bản đồ tranh ảnh và đồ dùng trực quan
Trang 3Vì vậy từ thực tiễn của việc dạy học lịch sử hiện nay và từ mục tiêu đào tạo thế hệ trẻ Việc phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh trong quá trình dạy học lịch sử là yếu tố cấu thành quá trình phát hiện những quy luật nhận thức của học sinh trên cơ sở khách quan của mối quan
hệ giữa giáo dục và phát triển học sinh, tạo cho học sinh sự hứng thú và có trách nhiệm tạo điều kiện thuận lợi cho việc nâng cao chất lượng trong quá trình đổi mới giáo dục
4.3 Các điều kiện phương tiện cần thiết để thực hiện và áp dụng giải pháp
* Chuẩn bị của giáo viên
Chuẩn bị các phương tiện dạy học như: bản đồ, tranh ảnh, hình vẽ có liên quan đến nội dung bài học được phóng to hay chụp chiếu trên tivi lớn của nhà trường
Trong chương trình sách giáo khoa Lịch sử 8 có các nội dung chính về lịch thế giới:
- Về kiến thức: Cần nắm những kiến thức cơ bản nào?
- Về kỹ năng: Cần rèn luyện kỹ năng gì?
- Về thái độ: Giáo học sinh về thái độ từ đó tìm ra biện pháp thực hiện
Trong các giờ lên lớp những bài dạy nào có bản đồ, lược đồ, biểu đồ,
sơ đồ,…thì giáo viên cần phải chuẩn bị trước để tiết dạy trở nên sinh động; thông qua khai thác kiến thức từ đồ dùng trực quan học sinh hiểu và khắc sâu kiến thức vì học sinh không thể đi đến tận nơi, thấy tận mắt tất cả những nơi, những sự vật hiện tượng đã xảy
* Chuẩn bị của học sinh
- Học sinh phải nghiên cứu, chuẩn bị bài trước ở nhà theo các câu hỏi
ở cuối bài…
4.4 Các bước thực hiện giải pháp, cách thức thực hiện giải pháp:
Hiệu quả của một bài lịch sử là kết quả của sự kết hợp chung, khách quan và các yếu tố riêng cụ thể đòi hỏi cần có sự sáng tạo
Giáo viên phải đổi mới phương pháp dạy học: “Hướng tích cực hoá hoạt động của học sinh” tạo điều kiện cho học sinh tìm tòi, khai thác kiến thức và biết điều khiển hoạt động nhận thức của mình
Dạy học phải đổi mới theo hướng tích hợp vận dụng, phương pháp phù hợp Kết hợp hài hoà hoạt động giữa thầy và trò, hình thành biểu tượng ban đầu cho học sinh
Cần nắm chắc đặc điểm ý nghĩa nội dung của từng bài, từng đồ dùng trực quan hướng tới liên hệ rút ra bài học
Trang 4Thông thường kênh hình nói chung, các hình vẽ tranh ảnh nói riêng được trình bày với tư cách là nguồn cung cấp thông tin kiến thức được in kèm theo câu hỏi để học sinh tự làm việc với SGK Dưới sự hướng dẫn của giáo viên nhằm rút ra những kiến thức lịch sử nhất định Để sử dụng tốt loại kênh hình này, trước hết giáo viên cần phải:
Xác định rõ nội dung lịch sử của kênh hình được phản ánh cái gì? Nội dung cần khai thác (bản đồ, lược đồ tranh ảnh, đồ dùng trực quan…)
Giáo viên dự kiến xác định phương pháp sử dụng phù hợp kênh hình trong từng bài cụ thể Khi sử dụng khai thác cần có sự lựa chọn phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh đặc biệt là các đồ dùng trực quan sinh động tạo ấn tượng, tái hiện lại kiến thức đã học giúp học sinh khắc sâu
Kênh hình khi sử dụng phải đảm bảo tính khoa học, tính thẩm mỹ Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát (đầu tiên quan sát tổng thể rồi mới quan sát các chi tiết)
Sử dụng hệ thống câu hỏi gợi mở để học sinh tìm tòi khám phá
Học sinh phải chủ động tích cực sáng tạo và lĩnh hội kiến thức mà giáo viên cung cấp
Học sinh biết quan sát xác định chi tiết của kênh hình rút ra nội dung bài học qua kênh hình đồ dùng trực quan cần cung cấp
Giáo viên kết luận khái quát nội dung kiến thức của kênh hình cần khai thác để học sinh khắc sâu
4.5 Chứng minh khả năng áp dụng
a Khai thác kênh hình 5 khi dạy mục 2 tình hình chính trị xã hội nước Pháp trước cách mạng trong bài “cách mạng tư sản Pháp 1789-1794”
Trang 5Đối với kênh hình này khi khai thác giáo viên cần:
Hướng dẫn học sinh quan sát và sử dụng các câu hỏi gợi mở
Nhìn vào bức tranh em có nhận xét gì?
Tại sao người nông dân già nua lại phải cõng trên lưng hai người quý tộc và Tăng lữ béo tốt?
Qua hình 5, em hãy miêu tả tình cảnh của người nông dân trong xã hội Pháp thời bấy giờ?
Em thấy xã hội Pháp gồm mấy đẳng cấp?
Học sinh tự nhận xét và đưa ra phương án trả lời:
Giáo viên kết luận: Bức tranh miêu tả người nông dân già nua ốm yếu phải cõng trên lưng hai người có thân hình béo khoẻ đó là hình ảnh tượng trưng cho hai đẳng cấp quý tộc và tăng lữ trong xã hội Pháp trước cách mạng Người ngồi trước mặc áo choàng với nét mặt phởn chí, thoả mãn là Tăng lữ Người ngồi sau đeo thanh gươm có đầy đủ trang sức, trang phục rất đẹp là Quý tộc Trong túi họ gồm các loại công văn khế ước cho vay nợ, cho thuê ruộng đều là những quy định nghĩa vụ phong kiến của nông dân Đời sống cực khổ bị Quý tộc và Tăng lữ áp bức bóc lột thông qua các loại thuế đồng thời với công cụ canh tác thô sơ và lạc hậu đó là hình ảnh mô tả nền nông nghiệp Pháp thời bấy giờ
Như vậy với hướng khai thác trên, giáo viên phần nào hướng học sinh đi từ hiện thực khách quan đế tư duy trừu tượng, nắm vững và hiểu thực trạng xã hội Pháp trước cách mạng cũng như tình cảnh người nông dân
và số phận của những con người thuộc đẳng cấp thứ 3 phải gánh chịu đúng như nội dung mà kênh hình cần đề cập
b Khi khai thác kênh hình 24 SGK trang 28-Lịch sử 8 (tình cảnh lao động trẻ em trong các hầm mỏ ở Anh)
Trang 6Giáo viên xác định được nội dung sau: Cùng với sự phát triển của nền kinh tế công nghiệp hiện đại, giai cấp công nhân cũng dần dần hình thành ở các nước tư bản, các trung tâm công nghiệp, thương nghiệp sầm uất mọc lên tấp nập và những phương tiện hiện đại
Nhưng đằng sau bộ mặt lộng lẫy và xa hoa của giai cấp tư sản là hình ảnh đói rét, cực khổ của những người lao động làm thuê của giai cấp công nhân Kể cả nam nữ, trẻ em đều phải lao động trong điều kiện khắc nghiệt ngột ngạt và ô nhiễm Trẻ em công nhân gầy còm xanh xao, mắc nhiều bệnh hiểm nghèo, thân thể phát triển không bình thường, tuổi thọ thấp
Nhìn vào bức tranh, chúng ta có thể thấy trẻ em còn rất nhỏ đang tuổi cắp sách đến trường đã phải chui vào các hầm mỏ làm việc vất vả, quần áo rách nát, thân hình gầy còm làm việc nặng nhọc Đây chính là cuộc sống của những người lao động làm thuê đặc biệt là lao động trẻ em và phụ nữ
Giáo viên sử dụng bức tranh này khi dạy mục I trong ý 1: phong trào đập phá máy móc và bãi công (phong trào công nhân và sự ra đời của chủ nghĩa Mác)
Yêu cầu học sinh quan sát bức tranh, giáo viên sử dụng các câu hỏi gợi mở để học sinh tìm tòi khám phá: Nhìn vào bức tranh em hãy cho biết những người đang làm việc là ai?
Điều kiện làm việc như thế nào?
Xe than đầy ắp mà những em bé gầy gò đang đẩy nói lên điều gì? Học sinh tự rút ra câu trả lời
Giáo viên nhận xét, phân tích nội dung bức trnh cần phản ánh
c Khởi nghĩa Yên Thế (1884-1913).
Trang 7Lược đồ căn cứ Yên Thế
Giáo viên dựa vào lược đồ để giảng và trình bày diễn biến của cuộc khởi nghĩa khi dạy mục I: Khởi nghĩa Yên Thế (1884-1913)
Giáo viên treo lược đồ, giới thiệu khái quát lược đồ, giới thiệu các ký
tự, ký hiệu ,màu sắc.Hướng dẫn học sinh quan sát và đưa các câu hỏi gợi
mở để học sinh tìm tòi, khám phá rút ra kiến thức
Dựa vào lược đồ em hãy xác định căn cứ chính, địa bàn hoạt động của nghĩa quân, chiến thuật đánh địch chủ yếu cuả nghĩa quân là gì?
Cuộc khởi nghĩa diễn ra qua mấy giai đoạn?
Khởi nghĩa Yên Thế có gì khác so với các cuộc khởi nghĩa trong phong trào Cần Vương? Qua đó nói lên điều gì?
Học sinh trao đổi thảo luận đưa ra ý kiến của mình
Giáo viên chốt lại:
Cuộc khởi nghĩa trải qua 3 giai đoạn:
Giai đoạn 1 (1884-1892) hoạt động lẻ tẻ thiếu sự thống nhất
Giai đoạn 2 (1893-1908) Nghĩa quân có nhiều trận thắng tiêu biểu Giai đoạn 3 (1909-1913)
Giáo viên tập trung tường thuật trận đánh Hồ Chuối
Năm 1890 tại Hồ Chuối, dưới sự chỉ huy của Đề Thám, nghĩa quân
đã đẩy lùi 4 đợt tấn công của Pháp Đợt 1: 8-12-1890 với 77 lính khố xanh,
66 lính khố đỏ, có sự yếm trợ của đại bác nhưng đã bị nghĩa quân phản kích quyết liệt Ngày 12-12-1890, Pháp mở đợt tấn công thứ 2 với 300 quân sau
1 ngày chiến đấu,
Đợt 3: Ngày 22-12-1890, với 589 quân nhưng Pháp vẫn thất bại và phải mệnh danh nghĩa quân của Đề Thám là “Tiểu đoàn bất khả xâm phạm” Cuộc tấn công diễn ra quyết liệt trong 6 ngày Nghĩa quân chiến đấu dũng cảm tiêu diệt nhiều quân địch Trước ưu thế và hoả lực mạnh của địch, nghĩa quân quyết định rút lui để bảo toàn lực lượng
Giáo viên kết luận: đây là cuộc khởi nghĩa nông dân lớn nhất cuối thế kỷ XIX đầu thể kỷ XX nhưng là cuộc khởi nghĩa duy nhất không chịu ảnh hưởng của phong trào Cần Vương Hoạt động của nghĩa quân Yên Thế gây cho Pháp nhiều thất bại nặng nề, làm giảm chậm tiến độ bình định đồng thời cũng chứng tỏ lòng yêu nước của nông dân Việt Nam
d Kết quả đạt được sau khi áp dụng đề tài.
Trang 8- Kết quả kiểm tra khảo sát đầu năm
Lớp số Sĩ
Dưới 3 dưới 5 Từ 3- dưới 6,5 Từ 5- Từ 6,5- dưới 8 Từ 8-10 Từ TB trở lên
S
Tổng 95 12 12,6 21 22,1 43 45,2 14 14,7 5 5,2 62 65,2
- Kết quả kiểm tra sau tiết dạy thực nghiệm thứ nhất:
Sau khi dạy xong bài 5.Công xã Pa-ri 1871, để đánh giá mức độ nhận thức của học sinh qua bài học, tôi đã tiến hành kiểm tra kiến thức cơ bản của bài ở cả ba lớp khối 8 và kết quả thu được như sau:
Lớp Số học
sinh dự
kiểm
tra
Điểm dưới 5 Điểm 5-6 Điểm 7-8 Điểm 9-10 Điểm TB trở
lên
Số lượng
TL
%
Số lượng
TL
%
Số lượng
TL
%
Số lượng
TL
%
Số lượng TL %
* Nhận xét: Sau tiết dạy thực nghiệm lần thứ nhất, qua so sánh kết
quả kiểm tra áp dụng dạy thực nghiệm (lớp 8.1 và lớp 8.2) với lớp không dạy thực nghiệm (lớp 8.3) điểm kiểm tra đạt trung bình trở lên và số lượng học sinh có điểm khá, giỏi ở lớp dạy thực nghiệm (lớp 8.1 và lớp 8.2) cao hơn lớp không dạy thực nghiệm (lớp 8.3) cũng như so sánh với chất lượng khảo sát đầu năm cũng tăng hơn nhiều; trong khi kết quả của bài kiểm tra khảo sát đầu năm ở ba lớp 8 là tương đương
-Kết quả kiểm tra sau tiết dạy thực nghiệm thứ hai.
Sau khi dạy xong, Bài 10 Trung Quốc cuối thế kỷ XIX- đầu thế kỷ
XX, tôi tiếp tục kiểm tra, đánh giá mức độ nhận thức của học sinh qua bài học ở cả 3 lớp khối 8 và thu được kết quả như sau:
Trang 9Lớp Số học
sinh
dự
kiểm
tra
Điểm dưới 5 Điểm 5-6 Điểm 7-8 Điểm 9-10 Điểm TB trở
lên
Số lượng
TL
%
Số lượng
TL
%
Số lượng
TL
%
Số lượng
TL
%
Số lượng
TL
%
* Nhận xét: Sau tiết tiết dạy thực nghiệm lần thứ 2, qua so sánh kết
quả kiểm tra áp dụng dạy thực nghiệm (lớp 8.1 và lớp 8.2) với lớp không dạy thực nghiệm (lớp 8.3) điểm kiểm tra đạt trung bình trở lên và số lượng học sinh có điểm khá, giỏi ở lớp dạy thực nghiệm (lớp 8.1 và lớp 8.2) cao hơn lớp không dạy thực nghiệm (lớp 8.3) và cũng cao hơn lần dạy thực nghiệm thứ nhất
-Kết quả kiểm tra sau tiết dạy thực nghiệm thứ ba.
Lớp Số học
sinh
dự
kiểm
tra
Điểm dưới 5 Điểm 5-6 Điểm 7-8 Điểm 9-10 Điểm TB trở
lên
Số lượng
TL
%
Số lượng
TL
%
Số lượng
TL
%
Số lượng
TL
%
Số lượng
TL
%
* Nhận xét: Sau tiết tiết dạy thực nghiệm lần thứ 3, qua so sánh kết
quả kiểm tra áp dụng dạy thực nghiệm (lớp 8.1 và lớp 8.2) với lớp không dạy thực nghiệm (lớp 8.3) điểm kiểm tra đạt trung bình trở lên và số lượng học sinh có điểm khá, giỏi ở lớp dạy thực nghiệm (lớp 8.1 và lớp 8.2) cao hơn lớp không dạy thực nghiệm (lớp 8.3) và cũng cao hơn 02 lần dạy thực nghiệm thứ nhất và thứ hai
* Nhận xét chung:
Qua 03 lần kiểm tra dạy thực nghiệm, Tôi nhận thấy số lượng học sinh có điểm khá, giỏi và điểm học sinh đạt trung bình trở lên ở lớp dạy thực nghiệm (lớp 8.1 và lớp 8.2) cao hơn lớp không dạy thực nghiệm (lớp 8.3) và tăng lên một cách rõ rệt so với những lần kiểm tra trước
Trang 10Số lượng học sinh có điểm trung bình trở lên và điểm 7-10 qua ba lần kiểm tra đều tăng, nhưng tăng mạnh và chiếm số lượng lớn hơn ở 02 lớp
tổ chức dạy thực nghiệm so với lớp không tổ chức dạy thực nghiệm, cụ thể như sau:
I
II
III
Qua các lần kiểm tra, đánh giá nhận thức của học sinh, qua các tiết dạy môn lịch sử 8 có áp dụng khai thác, sử dụng hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa, tôi nhận thấy qua việc kiểm tra cả về kiến thức và kĩ năng, học sinh không những ngày càng hứng thú học tập hơn đối với bộ môn, hiểu bài nhanh hơn và sâu, nhớ lâu hơn Điều này được thể hiện ở chất lượng các bài kiểm tra, đánh giá của giáo viên, kết quả bài kiểm tra sau cao hơn kết quả kiểm tra trước
* Bài học kinh nghiệm
Những kinh nghiệm này rất phù hợp với chương trình Học sinh có hứng thú học tập hơn, tích cực chủ động sáng tạo để mở rộng hiểu biết, đồng thời cũng rất linh hoạt trong việc thực hiện nhiệm vụ lĩnh hội kiến thức và phát triển kỹ năng Không khí học tập sôi nổi nhẹ nhàng Học sinh
có cơ hội để khẳng định mình, không còn lúng túng, lo ngại khi bước vào giờ học Bước đầu tạo cho học sinh biểu tượng để biết và hiểu những kiến thức lịch sử đồng thời rèn luyện kỹ năng nhận biết, tư duy các biểu tượng
và sử dụng lược đồ, đồ dùng trực quan để ghi nhớ các sự kiện lịch sử
Khi sử dụng đồ dùng trực quan giáo viên cần căn cứ nội dung yêu cầu giáo dục của bài học để lựa chọn đồ dùng trực quan thích hợp, phù hợp với từng loại bài lịch sử cụ thể
Phải có phương pháp thích hợp đối với việc sử dụng mỗi loại đồ dùng trực quan
