Ảnh hưởng của lợi ích nhóm đến chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay

Công trình nghiên cứu Giải quyết quan hệ lợi ích kinh tế trong quá trìnhđô thị hoá ở nước ta hiện nay [42] của Đỗ Huy Hà trình bày một số vấn đề lý luận và thực tiễn về giải quyết quan h

NGUYỄN THỊ THU HUYỀN

ẢNH HƯỞNG CỦA LỢI ÍCH NHÓM ĐẾN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM

HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

HÀ NỘI - 2016

NGUYỄN THỊ THU HUYỀN

ẢNH HƯỞNG CỦA LỢI ÍCH NHÓM ĐẾN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM

HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨCHUYÊN NGÀNH: CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

Mã số: 62 22 03 08

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN AN NINH

HÀ NỘI - 2016

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định

Tác giả

Nguyễn Thị Thu Huyền

Chương 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ LỢI ÍCH NHÓM VÀ LỢI ÍCH NHÓM TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ ĐI LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở

31

Chương 3: NHẬN DIỆN LỢI ÍCH NHÓM Ở VIỆT NAM VÀ THỰC TRẠNG ẢNH HƯỞNG CỦA LỢI ÍCH NHÓM ĐẾN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI

Ở VIỆT NAM

68

83.1 Nhận diện lợi ích nhóm ở Việt Nam

3.2 Ảnh hưởng tích cực của lợi ích nhóm đến chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

78hiện nay

3.3 Ảnh hưởng tiêu cực của lợi ích nhóm đến chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

86

9

1

ÍCH NHÓM TRONG SỰ NGHIỆP XÂY DỰNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở

VIỆT NAM HIỆN NAY

4.1 Phương hướng phát huy ảnh hưởng tích cực và hạn chế ảnh hưởng

12

2 tiêu cực của lợi ích nhóm đến chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay

4.2 Giải pháp nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực và hạn chế ảnh hưởng

12

2 tiêu cực của lợi ích nhóm đến chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay 1

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Trong sự nghiệp đổi mới, nhận thức của Đảng ta về chủ nghĩa xã hội vàcon đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam đã ngày càng rõ hơn trên nhữngnét cơ bản trong sự nghiệp đổi mới Tuy vậy vẫn còn nhiều điều cần làm sáng

tỏ, mà một trong số đó là vấn đề lợi ích Trước đây, tư duy giáo điều thườngnhấn mạnh một cách cực đoan lợi ích xã hội mà xem nhẹ lợi ích của cá nhân,lợi ích của từng bộ phận Từ khi bước vào thời kỳ đổi mới, quan niệm đó đãđược điều chỉnh và thực tế đã xác nhận những thành tựu to lớn và có ý nghĩalịch sử ở lĩnh vực này Tuy vậy, cho đến nay, kết hợp hài hòa giữa lợi ích cánhân và lợi ích xã hội vẫn là một bài toán khó Bởi từ sau thời kỳ đổi mới, lạixuất hiện tình trạng lợi ích cá nhân bị đẩy lên đến mức biến thành chủ nghĩa cánhân, vì lợi ích riêng mà sẵn sàng đi ngược lại với lợi ích chung, lợi ích xã hội.Vấn đề là làm thế nào để lợi ích cá nhân thực sự là một động lực phát triển củađất nước Giải quyết vấn đề này là một trong những mục tiêu trong chính sáchcủa Đảng và Nhà nước ta Lãnh đạo phải tính đến các nhu cầu và lợi ích, điềuchỉnh chúng, thông qua chúng để tạo nên tính tích cực hoạt động sáng tạo củaquần chúng tự giác tham gia vào quá trình đổi mới xã hội

Đặt ra điều này vì trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước,

sự xuất hiện của lợi ích nhóm đang trở thành một yếu tố tác động cả thuận

chiều và nghịch chiều đến chủ nghĩa xã hội Về bản chất, lợi ích nhóm là sự

phản ánh lợi ích chung của nhiều chủ thể đang có nhu cầu tìm kiếm nhữngphương tiện, điều kiện thực hiện những lợi ích riêng (cá nhân) nhất định Lợiích nhóm có cả tác động tích cực và tác động tiêu cực đến đời sống kinh tế,chính trị, xã hội của đất nước Lợi ích nhóm tiêu cực là lợi ích của một cộngđồng, có tổ chức hoặc tự phát của những người có cùng chung một số mụcđích, cùng chung lợi ích; họ tìm mọi cách tác động đến cơ quan, người có

quyền theo hướng có lợi cho nhóm của mình Mục đích riêng mà họ đạt đượcthường xâm hại tới lợi ích chung của toàn xã hội

Nó là các hình thức hối lộ như “chạy” dự án, “chạy” vốn, “chạy” chức quyền

và thậm chí “chạy” cả chính sách vì các lợi ích cục bộ, địa phương Nguy hạihơn, lợi ích nhóm đã có những biểu hiện vi phạm lợi ích của xã hội: sử dụngbừa bãi và tham nhũng tiền vay của quốc gia (ODA) và của nhân dân (côngtrái) trong các công trình lớn; làm tha hóa cán bộ, gây mất lòng tin của nhândân; và làm tăng nguy cơ chệch hướng xã hội chủ nghĩa Những năm gần đây,lợi ích nhóm càng ngày càng gia tăng và phát triển sâu rộng, quy mô lớn hơnnhiều Tác động tiêu cực của các nhóm lợi ích vào quá trình thực hiện các lợiích hợp pháp và chính đáng khác, vào hiệu quả của thực thi chính sách và gầnđây, có cả những dấu hiệu cho thấy, vào cả quá trình hoạch định chính sách

đã được xác nhận là một thực tế Đảng ta cũng khẳng định ba cản trở lớn nhất

của tái cơ cấu nền kinh tế là lợi ích nhóm, tư duy nhiệm kỳ, tính cục bộ Trong

Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII, vấn đề phòng chống lợi íchnhóm tiêu cực nhằm xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh cũng đã được đặt

ra

Lợi ích nhóm không chỉ có tác động tiêu cực mà vẫn có cả những lợi íchnhóm phù hợp với lợi ích của cả cộng đồng, xã hội, chứa đựng nhiều yếu tốtích cực Cần nhận thức rằng, các nhóm lợi ích khác nhau là một trong những

hệ quả của đa dạng hóa về lợi ích - một hiện tượng khách quan của thời kỳ quá

độ lên chủ nghĩa xã hội Lợi ích nhóm tác động tích cực sẽ góp phần thúc đẩysản xuất, tạo môi trường dân chủ, công bằng, nâng cao vai trò lãnh đạo củaĐảng và Nhà nước Trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thì việcchấp nhận hoạt động của các nhóm lợi ích chính đáng và kịp thời ngăn chặn sựlũng đoạn của các nhóm lợi ích tiêu cực đang hình thành sẽ góp phần để xâydựng một nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh

Có thể thấy, trên thế giới, vấn đề lợi ích nhóm đã xuất hiện, được nghiêncứu từ lâu, và lợi ích nhóm thực chất là một hiện tượng khách quan trong bất

kỳ xã hội nào Nhưng lợi ích nhóm ở Việt Nam có được hiểu như cách mà cácnước có xã hội dân sự ở phương Tây đã xem xét không, những vấn đề đang nảysinh đặc biệt là về lợi ích nhóm tiêu cực cần phải được đặt trong bối cảnh nước

ta hiện nay nhanh chóng trở thành bức xúc trong thực tiễn và đòi hỏi phải có sựnghiên cứu đầy đủ hơn Trong một vài năm gần đây, những nghiên cứu mộtcách có hệ thống trên cả phương diện lý luận và thực tiễn về vấn đề này đã xuấthiện nhiều hơn Nhưng còn rất ít nghiên cứu nhìn nhận lợi ích nhóm dưới góc

độ như một yếu tố tác động đến chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay Do đó,

chúng tôi cho rằng, chọn đề tài: “Ảnh hưởng của lợi ích nhóm đến chủ nghĩa

xã hội ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài nghiên cứu luận án tiến sĩ chuyên

ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học là cần thiết

2 Mục đích, nhiệm vụ của luận án

điểm của lợi ích nhóm và những ảnh hưởng của nó đến địnhhướng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, luận án đề xuất những quanđiểm cơ bản và những giải pháp chủ yếu nhằm phát huy nhữngmặt tính tích cực và phòng, chống ảnh hưởng tiêu cực của lợi íchnhóm đến chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay

án đề ra những mục tiêu cụ thể sau:

Một là, tổng quan một số công trình liên quan đến vấn đề lợi ích, lợi ích

nhóm và ảnh hưởng của lợi ích nhóm ở Việt Nam thời kỳ đổi mới

Hai là, trình bày một số khái niệm công cụ và các vấn đề lý luận chung

về lợi ích; lợi ích nhóm - bao gồm bản chất, nguồn gốc, phân loại lợi ích nhóm,lợi ích nhóm và kinh nghiệm kiểm soát lợi ích nhóm ở một số nước trên thếgiới, biểu hiện của lợi ích nhóm ở Việt Nam; và những vấn đề xoay quanh chủ

nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội cómối quan hệ với lợi ích nhóm

Ba là, phân tích cả ảnh hưởng tích cực và ảnh hưởng tiêu cực của lợi ích

nhóm đến chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam thời kỳ đổi mới

Bốn là, đề xuất các phương hướng, giải pháp nhằm phát huy những ảnh

hưởng tích cực của lợi ích nhóm và hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực của nóđối với chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam thời kỳ đổi mới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

1986 đến nay)

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, cácnguyên lý về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ýthức xã hội, nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn; trênquan điểm khách quan, biện chứng

so sánh, phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp lịch sử

và logic, phương pháp văn bản học

5 Về đóng góp của luận án

điểm về nguồn gốc, bản chất, biểu hiện của lợi ích nhóm ở ViệtNam thời kỳ đổi mới

tiêu cực của lợi ích nhóm đến chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam thời

kỳ đổi mới Từ đó đưa ra phương hướng, giải pháp nhằm pháthuy ảnh hưởng tích cực và hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của lợi íchnhóm

6 Ý nghĩa của luận án

- Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu, giảngdạy, học tập các lĩnh vực liên quan tới lợi ích nhóm và xây dựng chủ nghĩa xãhội

- Luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho những người làm công tácquản lý xã hội, xây dựng pháp luật, nhận định, tổng kết, rút kinh nghiệm ở địaphương mình trong công tác lãnh đạo, quản lý

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục công trình đã công bố của tácgiả liên quan đến luận án, danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương,

12 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 NHÓM CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU Ở TRONG NƯỚC

Trong thời kỳ đổi mới, đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đếnlợi ích, cơ cấu xã hội, phân tầng xã hội, các công trình về các nhóm xã hội nhưnhóm giai cấp, nhóm giới, nhóm tôn giáo, nhóm dân tộc, lợi ích nhóm, ảnhhưởng của lợi ích nhóm đến các lĩnh vực của xã hội Việt Nam Luận án phân

loại thành các nhóm sau đây:

1.1.1 Nhóm các công trình về vấn đề lợi ích, nhóm xã hội và lợi ích nhóm

Nguyễn Linh Khiếu trong cuốn sách Lợi ích động lực phát triển xã hội

[65] đã trình bày thực chất của lợi ích, nhu cầu và quan hệ lợi ích Tác giả đãvận dụng các quan điểm lý luận trên vào việc sử dụng vai trò động lực của lợi

ích trong sự phát triển của xã hội ta hiện nay Trong đó, tác giả cũng nhấnmạnh rằng, để nhận thức các quy luật đang chi phối sự vận động của một xãhội cụ thể thì trước hết phải nhận thức được các lợi ích chung nào đang thôithúc cả cộng đồng hoạt động nhằm đạt được chúng Và, điều quan trọng là,phải vạch ra được những lợi ích nào đang là cấp bách và căn bản nhất trong hệthống các lợi ích đang chi phối sự hoạt động của từng cá nhân, của các nhóm

xã hội cũng như của cả xã hội trong giai đoạn lịch sử ấy Trong nghiên cứunày, tác giả nghiên cứu sâu lợi ích riêng, lợi ích chung và mối quan hệ giữachúng, từ đó khẳng định lợi ích riêng bao giờ cũng là động lực trực tiếp vàmạnh mẽ nhất thôi thúc cá nhân hoạt động và là nhân tố quyết định trước hết

Nó là cơ sở để thực hiện lợi ích chung, ngược lại, lợi ích chung với ý nghĩa lànhững lợi ích hướng vào thỏa mãn những nhu cầu chung của nhiều thành viênhợp thành cộng đồng nên nó lại là điều kiện và đóng vai trò định hướng choviệc thực hiện lợi ích riêng [65, tr.81-82] Vì những lý do trên nên chỉ khi nàotạo lập được mối quan hệ hài hòa giữa lợi ích chung và lợi ích riêng thì mới cóthể tạo nên được sự phát triển không những của các cá nhân, mà của cả cộngđồng Từ đó một yêu cầu được đặt ra là cần tạo lập một cơ chế kích thích saocho mỗi cá nhân riêng lẻ, mỗi cộng đồng riêng lẻ khi hoạt động thực hiện cáclợi ích riêng của mình, nhất là những lợi ích riêng được phản ánh trong các lợiích chung của xã hội, cũng sẽ đồng thời tạo nên một xu hướng vận động chungcủa cả cộng đồng theo hướng chúng ta mong muốn

Nguyễn Linh Khiếu, Góp phần nghiên cứu quan hệ lợi ích [66] Trong

cuốn sách này, tác giả đưa ra quan điểm của mình: “Lợi ích, xét đến cùng,chính là phương thức để thực hiện nhu cầu trong hoạt động thực tiễn, nhất làtrong quan hệ xã hội, trong đấu tranh xã hội” [66, tr.39] Từ đó, tác giả phântích mối quan hệ giữa các lợi ích trong sự phát triển xã hội như: mối quan hệgiữa lợi ích vật chất và lợi ích tinh thần, giữa lợi ích riêng và lợi ích chung, lợiích trước mắt và lợi ích lâu dài Ở đây, luận án có thể kế thừa các quan điểm vềmối quan hệ giữa lợi ích riêng và lợi ích chung để xem xét chúng trong mốiquan hệ với lợi ích nhóm Trong công trình này, tác giả chỉ ra một số điểm như

sau: một là, lợi ích chỉ tồn tại trong quan hệ xã hội và luôn gắn liền với các chủ thể nhất định; hai là, mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng là rất đa dạng, do

đó, mối quan hệ giữa lợi ích riêng và lợi ích chung cũng rất đa dạng; ba là, cần tạo ra sự kết hợp thống nhất giữa lợi ích riêng và lợi ích chung; bốn là, quan hệ

giữa lợi ích riêng và lợi ích chung thực chất là các quan hệ cơ bản của một cá

nhân hay một nhóm xã hội với cả cộng đồng; năm là, cần tìm hiểu rõ độ gắn

kết về lợi ích giữa cá nhân và cộng đồng theo các cấp độ quan hệ khác nhau

của đời sống xã hội; sáu là, mối quan hệ giữa lợi ích riêng và lợi ích chung,

hay còn gọi là lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội có ý nghĩa quyết định đối với sựphát triển xã hội Trong phần về “Lợi ích kinh tế và các xu hướng vận động chủyếu của xã hội hiện nay”, tác giả phân tích, xem xét thực trạng kinh tế - xã hộinước ta hiện nay và các xu hướng vận động của nó Tác giả chỉ ra các thànhphần kinh tế như kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể sẽ phát triển theo xu hướng

mà ta mong muốn - phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa; còn kinh tế tưnhân và tư bản nhà nước, kinh tế cá thể, tiểu chủ nhìn chung có xu hướng vươntới phát triển tư bản chủ nghĩa Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, hai

xu hướng vận động chính này là hai lực kéo đưa xã hội ta vận động và pháttriển tiến lên Mặt khác, chính hai xu hướng này lại vận động theo hướng khácnhau, lấn át, đấu tranh gay gắt nhằm thủ tiêu nhau, tạo nên mâu thuẫn cơ bảncủa xã hội ta trong thời kỳ quá độ Và chính bộ máy nhà nước của dân, do dân

và vì dân cần quản lý, điều khiển để định hướng sự phát triển của các thànhphần kinh tế theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Luận án tiến sĩ Hiệu quả chi tiêu ngân sách dưới sự tác động của vấn đề nhóm lợi ích ở một số nước trên thế giới [17] của Bùi Đại Dũng trình bày cơ sở

lí luận về hiệu quả chi tiêu ngân sách và vấn đề nhóm lợi ích; hiệu quả chi tiêungân sách dưới sự tác động của các nhóm lợi ích; kinh nghiệm xử lí vấn đềnhóm lợi ích nhằm nâng cao hiệu quả chi tiêu ngân sách ở nước ngoài và kiếnnghị cho Việt Nam

Đặng Quang Định trong công trình Quan hệ lợi ích kinh tế giữa công nhân, nông dân và trí thức ở Việt Nam hiện nay [34] đã phân tích những lợi ích

kinh tế của giai cấp công nhân, giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức Qua đóchỉ ra sự thống nhất và những biểu hiện thiếu thống nhất trong lợi ích kinh tếgiữa công nhân, nông dân và trí thức Tác giả đã đưa ra một số giải pháp địnhhướng tăng cường sự thống nhất lợi ích kinh tế giữa công nhân, nông dân và tríthức

Nguyễn Hữu Khiển trong bài viết Nhóm lợi ích và vấn đề chống tham nhũng [63] trên cơ sở phân tích những đặc điểm của tham nhũng cùng với

nhóm lợi ích, quan hệ giữa hai vấn đề này, cho rằng phải có biện pháp tổng hợp

để chống tham nhũng và chống lợi ích nhóm tiêu cực Đồng thời, cần phải coithúc đẩy hoạt động của các nhóm lợi ích chính đáng và ngăn chặn sự lũng đoạncủa các nhóm lợi ích tiêu cực là cơ sở để phòng và chống tham nhũng có hiệuquả Tác giả khẳng định sự xuất hiện của nhóm lợi ích là khách quan, trong đó

“kinh tế hàng hóa là tiền đề khách quan đầu tiên của sự hình thành nhóm lợiích” [63, tr.58] Nhóm lợi ích cũng xuất hiện một cách chủ quan: “với sự pháttriển của tri thức và năng lực của con người, nhất là trong đời sống kinh tế vàchính trị, việc tự tìm kiếm đối tác, đồng minh để hình thành các nhóm “mạnhhơn từng cá nhân đơn lẻ” là một khuynh hướng tất yếu để tồn tại” [63, tr.58].Khi chế độ dân chủ xuất hiện trong xã hội tư bản, nhóm lợi ích kinh tế tìm cáchtác động đến đời sống chính trị để tạo ra lợi thế chính trị cho mình Như vậy,nhóm lợi ích xuất hiện từ nhu cầu của nhóm sản xuất kinh doanh hay nhóm lợiích chính trị Sự phân tích của tác giả là gợi ý cho luận án về nguồn gốc củanhóm lợi ích

Công trình Thích ứng xã hội của các nhóm xã hội yếu thế ở nước ta hiện nay [18] của Vũ Dũng trình bày những chính sách của Đảng và Nhà nước về

các nhóm xã hội yếu thế; thực trạng thích ứng xã hội của nhóm người cao tuổi,người mắc bệnh hiểm nghèo và người khuyết tật, của nhóm trẻ em lang thang

cơ nhỡ; đưa ra quan điểm, giải pháp nhằm góp phần nâng cao khả năng thích

ứng xã hội của những nhóm này Cuốn sách cho thấy hình ảnh nhóm yếu thế ởnước ta Trong giai đoạn hiện nay, khi nước ta đang xây dựng nền kinh tế thịtrường định hướng xã hội chủ nghĩa, việc hài hòa giữa yếu tố thị trường và đảmbảo định hướng xã hội chủ nghĩa không hề đơn giản Có những lúc yếu tố thịtrường khiến nhiều người đặt lợi nhuận lên trên hết, chỉ quan tâm đến lợi íchnhững nhóm ưu thế trong xã hội mà quên mất lợi ích các nhóm yếu thế, khôngđảm bảo được tính nhân văn của chế độ

Trong cuốn sách Vai trò của lợi ích đối với sự phát triển xã hội [35], của

Đặng Quang Định đã trình bày các quan niệm về lợi ích, phân loại lợi ích, sựhình thành và vai trò của lợi ích đối với sự phát triển xã hội Tác giả cũng phântích các quan điểm của các nhà kinh điển C.Mác, Ph.Ăngghen về lợi ích vàtrình bày quan điểm của Đảng ta trong việc giải quyết vấn đề lợi ích tạo độnglực cho sự phát triển kinh tế - xã hội, trong quan hệ giữa các giai cấp, tầng lớp

và xu hướng biến đổi của các quan hệ lợi ích ở nước ta trong những năm tới.Luận án có thể tham khảo được các khái niệm về lợi ích, quan điểm của cácnhà kinh điển về lợi ích và vai trò của nó

Công trình Phân tầng xã hội ở Việt Nam trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế [111] của Lê Văn Toàn đã phân

chia các nhóm xã hội theo thu nhập (nhóm giàu, nhóm nghèo), theo giới tính(nhóm nam, nhóm nữ), theo giai tầng (nhóm công nhân, nhóm nông dân, nhómtrí thức, nhóm doanh nhân…), theo vùng miền (nhóm ở đồng bằng, nhóm ởmiền núi), theo nghề nghiệp, theo lứa tuổi Dựa vào sự phân tầng xã hội nhưtrên, có thể thấy, có bao nhiêu nhóm xã hội là có bấy nhiêu nhóm lợi ích

Lê Xuân Thủy trong cuốn sách Lợi ích của công nhân trong doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài ở Việt Nam hiện nay [109] đã nghiên cứu lý

luận và thực tiễn về lợi ích của công nhân trong doanh nghiệp có vốn đầu từnước ngoài; đề xuất một số định hướng và giải pháp nhằm bảo đảm lợi ích củacông nhân trong loại hình doanh nghiệp này, trước tác động của những điềukiện mới ở Việt Nam hiện nay

Công trình nghiên cứu Giải quyết quan hệ lợi ích kinh tế trong quá trình

đô thị hoá ở nước ta hiện nay [42] của Đỗ Huy Hà trình bày một số vấn đề lý

luận và thực tiễn về giải quyết quan hệ lợi ích kinh tế, tạo động lực phát triểnkinh tế - xã hội trong quá trình đô thị hoá ở nước ta hiện nay; thực trạng và một

số giải pháp cơ bản nhằm giải quyết các quan hệ lợi ích trong quá trình đô thịhoá để tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội hiện nay

Nguyễn Thị Mai Hoa trong công trình Kiểm soát lợi ích nhóm - tiếp cận

từ góc độ giám sát quyền lực nhà nước [53], khi bàn về mối quan hệ giữa

quyền lực nhà nước và lợi ích nhóm, tác giả khẳng định “tiếp cận lợi ích nhómkhông thể tách rời sự tiếp cận chính trị và quyền lực chính trị” [53, tr.68], do

đó, để đảm bảo lợi ích, công bằng xã hội cho số đông, vấn đề kiểm soát quyềnlực nhà nước được đặt ra từ rất sớm Việc tập trung và độc quyền quyền lực sẽsinh ra một số nhóm lợi ích theo nghĩa nhóm đặc quyền, đặc lợi, có khả năngtác động lớn hoặc trực tiếp trong quá trình ra quyết sách của chính quyền Do

đó, cần một thể chế chính trị minh bạch, tiến bộ, có khả năng phân bổ lợi íchthỏa đáng, kích thích khả năng đóng góp, hạn chế khả năng gây hại của cácnhóm lợi ích Như vậy, để kiểm soát lợi ích nhóm, ngăn ngừa nhóm lợi ích tiêucực, cần tập trung vào vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước Từ đó, tác giả nêu

ra một số giải pháp như sau: một là, xây dựng cơ chế hoạch định chính sách, raquyết định minh bạch, khoa học [53, tr.71]; hai là, lành mạnh hóa bộ máy côngquyền [53, tr.71]; ba là, thiết lập và thực hiện nghiêm minh chế độ bãi miễn đốivới lãnh đạo mất tín nhiệm [53, tr.72]; bốn là, đảm bảo tính thượng tôn củapháp luật [53, tr.72] Bài viết là gợi ý cho luận án tiếp cận quan hệ giữa lợi íchnhóm với quyền lực nhà nước, từ đó có thể đưa ra những giải pháp hợp lý choviệc phát huy lợi ích nhóm tích cực và hạn chế lợi ích nhóm tiêu cực ở ViệtNam hiện nay

Bài viết Đảm bảo công bằng xã hội từ góc nhìn nhóm lợi ích [54] của

Nguyễn Thị Mai Hoa bàn về mối quan hệ giữa công bằng xã hội và nhóm lợiích Tác giả cho rằng, “một mặt, sự cạnh tranh lành mạnh giữa các nhóm lợi ích

tác động tích cực tới đảm bảo công bằng xã hội, tạo các động lực cơ bản thúcđẩy phát triển xã hội; mặt khác, sự cạnh tranh thiếu lành mạnh giữa các nhómlợi ích… là nguy cơ trực tiếp đối với công bằng xã hội, hủy hoại tiến bộ xã hội”[54, tr.60] Từ nhận định này, tác giả đưa ra các giải pháp để triệt tiêu “nhómlợi ích ngược”: 1/ đẩy mạnh dân chủ hóa xã hội; 2/ đấu tranh chống chủ nghĩa

cá nhân trong đội ngũ cán bộ công quyền; 3/ trung thực và minh bạch hóathông tin Bài viết cung cấp một góc nhìn về ảnh hưởng của lợi ích nhóm đếnmột trong những mục tiêu của chủ nghĩa xã hội - đó là công bằng xã hội

Nguyễn Ngọc Hà, Trần Thị Bích Huệ trong bài viết Lợi ích nhóm với tính cách một khái niệm của triết học xã hội [43] trình bày tính tất yếu của lợi

ích nhóm, phân loại lợi ích nhóm, quan hệ giữa lợi ích nhóm với lợi ích cánhân và lợi ích xã hội, quan hệ giữa các lợi ích nhóm với nhau, biểu hiện củalợi ích nhóm trong chính sách của nhà nước

Nguyễn Hữu Khiển với bài viết Lợi ích nhóm và nhóm lợi ích dưới dạng tham nhũng [64] phân biệt lợi ích nhóm và nhóm lợi ích, khẳng định tính khách

quan trong sự hình thành lợi ích nhóm và nhóm lợi ích; bản chất của lợi íchnhóm và nhóm lợi ích Từ đó chỉ ra: “lợi ích nhóm dưới hình thức tham nhũng

là loại lợi ích nhóm tiêu cực mà Đảng, Nhà nước và toàn xã hội đang quan tâm

và muốn triệt tiêu trong đời sống dân sự cũng như trong hệ thống chính trị củanước ta” [64, tr.31] cùng với đó là tính chất nguy hiểm bất thường của nó

1.1.2 Các công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của lợi ích nhóm ở Việt Nam

Bao gồm các công trình về lợi ích nhóm với đảng cầm quyền, với nhànước…, lợi ích nhóm trong các lĩnh vực cụ thể trong kinh tế, chính trị, văn hóa

- xã hội; lợi ích nhóm tiêu cực và vấn đề tham nhũng… như sau:

Phạm Thành Nam, Đỗ Thị Thạch trong công trình Phát huy dân chủ trong đấu tranh chống tham nhũng ở nước ta hiện nay [78] khẳng định: nguyên

nhân chủ yếu của tình trạng tham nhũng, đã được Đảng ta chỉ rõ, là do việc

phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong các lĩnh vực đời sống xã hội chưa

có hiệu quả; hệ thống chính trị chưa phát huy được vai trò trong việc quản lýnhà nước, quản lý kinh tế; cơ chế chính sách, luật pháp chưa hoàn thiện, cònnhiều kẽ hở Bằng các dẫn chứng từ thực tế, từ các nghiên cứu cũng như thôngqua các phương tiện thông tin đại chúng, các tác giả đã phác họa tương đối đầy

đủ thực trạng 9 lĩnh vực tham nhũng, tiêu cực xảy ra chủ yếu ở nước ta trongthời kỳ đổi mới (trong lĩnh vực quản lý, sử dụng đất đai; trong lĩnh vực quản lýtài chính, ngân sách; trong lĩnh vực đầu tư, xây dựng cơ bản; trong lĩnh vực tíndụng, ngân hàng; trong lĩnh vực quản lý thuế, quản lý thị trường, quản lý hoạtđộng kinh doanh thương mại, xuất nhập khẩu; trong lĩnh vực văn hóa, xã hội;trong lĩnh vực hoạt động tư pháp, trong tham mưu hoạch định chính sách vàtrong công tác cán bộ) Trong đó, lĩnh vực thứ chín là lĩnh vực liên quan trựctiếp đến đề tài chính Đây là một dạng tham nhũng, tiêu cực “sạch” vì nó khôngtrực tiếp nhũng nhiễu, lấy tiền của dân, mà thu lợi gián tiếp, “sạch sẽ” thôngqua các đối tượng trung gian như cơ quan, doanh nghiệp, cá nhân hưởng lợi từ

sự tham mưu, quyết định của mình Ở một số nước trên thế giới, tham nhũng,tiêu cực dạng này được gọi là tham nhũng chính trị, vì “nó tạo điều kiện chomột nền kinh tế nội tại kết nối những người ủy quyền và những người đại diện.Những người ủy quyền đứng ra bảo vệ, đưa ra những quyết định quan trọng vàkiểm soát sự tự chuyên quyền, trong khi các đại diện chính trị hay quan liêu thìtrả tiền để nhận được chiến lợi phẩm của mình” Hành vi phổ biến của thamnhũng chính trị là “hàng loạt hoạt động chính trị và xây dựng chính sách, trong

đó có hối lộ, gian lận bầu cử, bảo trợ lạm quyền…” [78, tr.99] Các tác giả đãbước đầu đưa ra được một số bài học kinh nghiệm, một số quan điểm, nguyêntắc, biện pháp chỉ đạo việc đấu tranh chống tham nhũng, tiêu cực mà bao trùmlên tất cả là đấu tranh chống tham nhũng, tiêu cực phải vì nhân dân, dựa vào

nhân dân, do nhân dân và động viên được đông đảo nhân dân tham gia Tham

nhũng chính trị có liên quan rất nhiều đến lợi ích nhóm tiêu cực Vì vậy, cuốnsách cung cấp tư liệu để luận án sử dụng khi bàn về vấn đề tác động của lợi ích

nhóm tiêu cực đến việc hoạch định chính sách

Nguyễn An Ninh trong công trình Những nhân tố mới tác động đến triển vọng của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam [84] đã dành chương III để trình bày về

những nét mới của các nhân tố chủ quan trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa

xã hội ở Việt Nam Trong đó khi bàn về sự xuất hiện và tác động tiêu cực củacác nhóm lợi ích tư, tác giả cho rằng, có thể chia ra hai loại nhóm lợi ích: nhómlợi ích công, vận động cho một số đông hay toàn xã hội, có nhiều đồng thuậnvới mục tiêu chung của đất nước; nhóm lợi ích tư chỉ vận động cho lợi ích cục

bộ của một số thành viên, do đó đôi khi lợi ích của xã hội có thể bị hy sinh.Nhóm lợi ích tư có thể tác động tiêu cực cho triển vọng của chủ nghĩa xã hội ởViệt Nam, nhưng khả năng điều hòa, kiềm chế của Nhà nước đối với chúng lạivấp phải hai vật cản là: sự suy thoái trong đạo đức lối sống của một bộ phậnkhông nhỏ cán bộ, đảng viên và cơ chế quản lý điều hành của Nhà nước cònthiếu khoa học và còn chịu nhiều ảnh hưởng của những tàn dư cơ chế cũ Từ

đó, tác giả kết luận “Sự lộ diện và tác hại ngày càng lớn của các nhóm lợi ích

tư chính là một nhân tố mới cùng góp phần tạo nên các nguy cơ quan liêu, thamnhũng và chệch hướng xã hội chủ nghĩa Nếu những nhóm lợi ích tư này khôngđược kiềm chế, hậu quả ghê gớm sẽ là: chế độ xã hội chủ nghĩa vẫn còn đónhưng bản chất đã bị tha hóa, tiêu chí “nhà nước của dân, do dân, vì dân” vẫnđược nêu lên nhưng chỉ còn là hình thức…” [84, tr.203]

Hồ Bá Thâm, Mâu thuẫn, xung đột lợi ích nhóm - Thực trạng, xu hướng

và giải pháp [102] Cuốn sách phân tích những mâu thuẫn, xung đột về lợi ích

nhóm và nhóm lợi ích trong giai đoạn từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trungchuyển sang nền kinh tế thị trường ở thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và ởViệt Nam nói chung Trong quá trình phân tích, các tác giả đã làm rõ quanniệm về lợi ích nhóm, nhóm lợi ích, chỉ ra thực trạng, nguyên nhân của nhữngmâu thuẫn, xung đột này và đề xuất giải pháp để hạn chế chúng Cách hiểunhóm lợi ích của các tác giả xuất phát từ thực tiễn Việt Nam: “Nhóm lợi ích lànhóm có tác động đến chính quyền nhà nước ít hay nhiều, trực tiếp hay giántiếp bằng nhiều cách: 1/ phản biện xã hội, giám sát xã hội, 2/ tác động bằngphản ứng, khiếu kiện để thay đổi chính sách hay cách giải quyết, 3/ lợi dụng kẽ

hở pháp luật, chính sách vận động chính quyền có lợi cho họ; 4/ vận động cơquan chính sách để thông qua đề xuất của họ về chính sách; 5/ thậm chí cótrường hợp mua chuộc quan chức nhà nước, cấu kết kiểu mafia…” [102, tr.49].

Có 2 nhóm lợi ích: nhóm trục lợi và nhóm thiệt hại Từ đây, các tác giả phântích về mối quan hệ giữa kinh tế thị trường, công nghiệp hóa, hiện đại hóa vớiviệc hình thành mâu thuẫn, xung đột lợi ích giữa nhóm trục lợi và nhóm thiệthại Kinh tế thị trường, đô thị hóa, công nghiệp hóa và thương mại hóa đã tácđộng hình thành nên những mâu thuẫn xung đột lợi ích chung hiện nay Ngoài

ra, còn do yếu tố chính sách, pháp luật của nhà nước trong các quá trình đóchưa chuyển đổi kịp thời, còn nhiều bất cập [102, tr.85-87] Tiếp theo, tác giảphân tích thực trạng và nguyên nhân mâu thuẫn, xung đột lợi ích trên một sốlĩnh vực như nhà đất, sử dụng lao động doanh nghiệp, giáo dục và y tế ở thànhphố Hồ Chí Minh, trong đó trình bày thực trạng, nguyên nhân và những tácđộng tiêu cực Cuối cùng, tác giả trình bày xu hướng và đưa ra một số giảipháp nhằm giải quyết mâu thuẫn, xung đột lợi ích nhóm hiện nay

Công trình Tham nhũng từ góc nhìn của người dân, doanh nghiệp và cán bộ, công chức, viên chức: Kết quả khảo sát xã hội học [103] là kết quả của

một cuộc điều tra xã hội học do Thanh tra Chính phủ và Ngân hàng thế giớichủ trì thực hiện Trong đó, có một con số đáng lưu ý là 50% số doanh nghiệpđồng ý các nhóm lợi ích ngày càng có ảnh hưởng mạnh mẽ trong hoạt độngkinh doanh Theo đó, các doanh nghiệp cho rằng, nhóm lợi ích trong lĩnh vựckinh doanh của họ sẽ giúp đưa những khó khăn trong quá trình kinh doanh đếnđược với các nhà hoạch định chính sách; sử dụng nhóm lợi ích để đạt đượcmục đích;

Lê Chi trong bài viết Tham nhũng qua “Nhóm thân hữu” [12] đã nêu ra

kết luận của Ủy ban Kinh tế Trung ương rằng, bản chất của mối quan hệ khôngbình thường giữa quan chức với doanh nghiệp để trục lợi là một dạng thamnhũng đặc biệt dẫn đến “lợi ích nhóm” Nó có thể chi phối cả nền kinh tế, thậmchí là chính trị Tác hại của mối quan hệ này sẽ làm cản trở quá trình phát triển

kinh tế nhanh và bền vững vì nó tạo ra môi trường kinh doanh thiếu lành mạnh,không bình đẳng Mối quan hệ này sẽ bóp méo các chính sách của Nhà nướcthay vì ban hành để phục vụ đại bộ phận nhân dân thì nó lại quay hướng đểphục vụ cho một số ít doanh nghiệp hình thành và phát triển “lợi ích nhóm”

Bài viết Tham nhũng gia tăng bởi lợi ích nhóm hoành hành [112] của

Vĩnh Trà khẳng định: cuộc chiến chống tham nhũng và lợi ích nhóm là cuộcchiến chống “giặc nội xâm” một mất một còn Những biểu hiện tham nhũngngày càng phức tạp và tinh vi vì đối tượng tham nhũng thường là những người

có chức, có quyền, có trình độ, khả năng che giấu hành vi phạm tội Nhiềutrường hợp còn khó khăn trong việc chứng minh động cơ vụ lợi trong việc cố ýlàm trái, thiếu trách nhiệm Thậm chí nhiều nơi, người đứng đầu ngành, địaphương chưa thật sự chỉ đạo chống tham nhũng, xử lý trách nhiệm người đứngđầu chưa nghiêm Đặc biệt trách nhiệm giải trình của người có chức vụ, quyềnhạn chưa rõ ràng, công khai minh bạch, ở đơn vị còn hình thức, chiếu lệ, cótính chất đối phó Trong khi đó, lợi ích nhóm ngày càng phát triển càng làmcho tham nhũng trở nên trầm trọng Bài viết đưa ra giải pháp chống lại nạntham nhũng và lợi ích nhóm là “minh bạch thông tin, minh bạch khiếu nại,khiếu kiện của công dân, minh bạch ngân sách, tài chính, minh bạch mua sắmcông, minh bạch, công khai thu nhập của những người có chức, có quyền”

Trong Hội thảo “Nhận diện lợi ích nhóm” của Học viện Chính trị - Hành

chính quốc gia Hồ Chí Minh [57], các nhà nghiên cứu đã đưa ra quan điểm vềbản chất, tác động của lợi ích nhóm đến xã hội, đất nước và phát triển kinh tế ởViệt Nam; các dạng thức biểu hiện của lợi ích nhóm và tác hại của chúng; xuhướng phát triển các dạng lợi ích nhóm ở Việt Nam; nguyên nhân tồn tại cácloại lợi ích nhóm ở Việt Nam hiện nay; lợi ích nhóm và vấn đề suy thoái đạođức, lối sống của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên; giải pháp hạn chếtác hại của lợi ích nhóm trong tổng thể các giải pháp chống suy thoái tư tưởngchính trị, đạo đức, lối sống của cán bộ, đảng viên

Bài viết Lợi ích nhóm với vấn đề tham nhũng ở Việt Nam hiện nay [36]

của Đặng Quang Định trình bày bản chất của tham nhũng và lợi ích nhóm vàmối quan hệ giữa chúng, từ đó khẳng định, tham nhũng có tính chất và biểuhiện ngày càng phức tạp do có sự móc nối, liên kết Tác giả chỉ ra “biểu hiện cụthể của lợi ích nhóm đi liền với tham nhũng là hiện tượng móc nối, liên kếtngầm nhằm thay đổi chính sách, dự án đầu tư; thực hiện đấu thầu ảo các dự ánhoặc chuyển thầu, chọn nhà đầu tư mới; thay đổi cán bộ quản lý các dự án; liênkết để đẩy giá hàng hóa, dịch vụ, tăng giá bất hợp lý; thao túng thị trường hànghóa, tạo khan hiếm giả; thao túng lãi suất; chạy dự án… Nguy hiểm hơn, nhữngliên kết ngầm có thể can dự vào quá trình ban hành, hoạch định chính sách,pháp luật nhằm trục lợi cá nhân hoặc một nhóm nhất định” [36, tr.84] Ngoàiviệc có thể tham khảo về biểu hiện của lợi ích nhóm, luận án còn có thể kế thừanhững quan điểm của tác giả bài viết về hạn chế lợi ích nhóm tiêu cực, nhằmphòng, chống tham nhũng

Nguyễn Văn Giang trong bài viết Ảnh hưởng của “lợi ích nhóm” đến sự lãnh đạo của Đảng cầm quyền [41] phân tích “lợi ích nhóm” theo nghĩa tiêu

cực Theo đó, tác giả cho rằng “Đó là lợi ích của một nhóm người có quyền lực

và vị thế nhất định câu kết với nhau để mưu cầu lợi ích nhưng lợi ích này đingược lại lợi ích quốc gia, ảnh hưởng không tốt đến lợi ích chính đáng củanhân dân” [41, tr.83] Tác giả khẳng định lợi ích nhóm ở nước ta có đặc trưng

là liên quan đến những người có chức quyền các cấp, các ngành, làm cản trởquá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, làm băng hoại đạo đức củakhông ít đảng viên có chức quyền; và đặc biệt đáng lo là đã bắt đầu tác độngđến vai trò lãnh đạo của Đảng Bài viết chỉ rõ những tác động của lợi ích nhómtiêu cực đến tất cả các mặt trong sự lãnh đạo của Đảng như: 1/ tác động tiêucực đến quá trình xây dựng và thực hiện các chiến lược, chủ trương, chính sáchcủa Đảng [41, tr.84]; 2/ tác động tiêu cực tới quá trình xây dựng và thực thichính sách, pháp luật [41, tr.84]; 3/ nhóm lợi ích lợi dụng các phương tiệnthông tin, tuyên truyền đánh lừa dư luận, bóp méo, cản trở sự lãnh đạo củaĐảng [41, tr.85]; 4/ thao túng công tác tổ chức, cán bộ [41, tr.85]; 5/ tác động

tiêu cực đến thực hiện các nguyên tắc tổ chức, hoạt động của Đảng [41, tr.85];6/ làm biến chất đội ngũ cán bộ, đảng viên của Đảng [41, tr.85] Để ngăn ngừanhững điều trên, tác giả đưa ra một số giải pháp như nâng cao nhận thức, pháthuy dân chủ, công khai minh bạch… Luận án có thể kế thừa phần về tác độngtiêu cực của lợi ích nhóm đến nhân tố lãnh đạo quá trình xây dựng chủ nghĩa xãhội ở Việt Nam - là Đảng Cộng sản và giải pháp để ngăn ngừa, phòng chốngđiều này

Cao Văn Thống, Đỗ Xuân Tuất, Nhận diện biểu hiện “Lợi ích nhóm” trong công tác tổ chức, cán bộ và giải pháp khắc phục [107] Các tác giả trình

bày các biểu hiện của lợi ích nhóm trong các công đoạn hoạt động của công tác

tổ chức, cán bộ như trong việc ban hành, chỉ đạo, thực hiện chủ trương, chínhsách về công tác tổ chức, cán bộ Bài viết nêu lên cả nguyên nhân khách quan(các quy định của Đảng, Nhà nước về công tác này chưa đầy đủ) và nguyênnhân chủ quan (sự thoái hóa đạo đức của một số cán bộ lãnh đạo và một số cán

bộ làm công tác tham mưu về công tác tổ chức, cán bộ) Các tác giả đưa ra giảipháp để khắc phục tình trạng này Bài viết cung cấp cho luận án về vấn đề lợiích nhóm ở một trong số các lĩnh vực mà nó tồn tại - đó là trong công tác tổchức, cán bộ

Hồng Minh trong bài viết Lợi ích nhóm - một dạng tham nhũng đặc biệt

[77] đã chỉ ra một số doanh nhân, doanh nghiệp đã “móc nối với những phần tửthoái hóa, biến chất trong bộ máy quản lý nhà nước, vì lợi ích cục bộ, lợi íchnhóm, làm trầm trọng thêm các tiêu cực xã hội” Sự “móc nối” giữa doanhnhân, doanh nghiệp với một số công chức là mối quan hệ không bình thường,dựa trên sự “có đi, có lại” giữa doanh nhân, doanh nghiệp với công chức có vaitrò quan trọng hoặc quyết định về cơ chế quản lý, chính sách tài chính, tiền tệ,đất đai, thủ tục hành chính (kể cả một số công chức lãnh đạo, quản lý đã nghỉhưu hoặc chuyển công tác nhưng còn có thể lợi dụng để trục lợi)… Mối quan

hệ không bình thường giữa một số công chức với doanh nhân, doanh nghiệp đã

và đang gây ra những hệ lụy rất đáng lo ngại trên các lĩnh vực: Kinh tế, xã hội

và cả về chính trị, an ninh, quốc phòng Mối quan hệ ấy đã và đang phá vỡ môitrường kinh doanh lành mạnh, tạo sự cạnh tranh bất bình đẳng giữa các doanhnghiệp, làm nản lòng những nhà đầu tư (cả trong nước và nước ngoài) làm ănchân chính Mối quan hệ không bình thường như trên làm tha hóa và hư hỏngmột bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, có cả cán bộ lãnh đạo, quản lý, cán

bộ cao cấp Tình trạng đó đã và đang làm trầm trọng thêm sự cách biệt bất hợp

lý giữa người giầu, người nghèo

Công trình của Lê Hồng Liêm về Nghiên cứu mối quan hệ không bình thường giữa một bộ phận cán bộ, đảng viên có chức, có quyền với các doanh nghiệp để trục lợi [69] trình bày cơ sở hình thành và tiêu chí xác định các mối

quan hệ không bình thường giữa cán bộ, đảng viên có chức, có quyền với cácdoanh nghiệp để trục lợi Từ đó, nhận diện mối quan hệ không bình thườnggiữa cán bộ, đảng viên có chức, có quyền trong các lĩnh vực chuyên trách như:công tác Đảng, lĩnh vực tài chính, xuất - nhập khẩu, lĩnh vực đầu tư nướcngoài Trong phần này, có thể thấy rất rõ nhóm lợi ích tiêu cực của Việt Nambiểu hiện qua mối quan hệ không bình thường giữa cán bộ, đảng viên có chức,

có quyền với các doanh nghiệp để trục lợi Mối quan hệ đó diễn ra dưới một sốhình thức như: nhóm thân hữu, nhóm chung lợi ích, nhóm lợi ích cục bộ… Bàn

về nhóm thân hữu, các tác giả khẳng định “ở Việt Nam các doanh nghiệp đãbắt đầu quan tâm đến nhóm thân hữu trong vận động điều chỉnh chính sách”[69, tr.38], tuy nhiên cũng chỉ rõ nhóm thân hữu mới manh nha xuất hiện trongđời sống thực tế và chưa có bằng chứng pháp lý về sự xuất hiện của nhóm này.Với nhóm chung lợi ích, các doanh nghiệp lớn thiết lập hiệp hội để tìm sứcmạnh, ý thức mặt tích cực của nhóm lợi ích để thiết lập quyền lực của mình,

“dựa vào các hiệp hội để thiết lập quan hệ với cán bộ, đảng viên có chức, cóquyền nhằm tranh thủ lợi thế” [69, tr.40] Còn nhóm lợi ích cục bộ xuất hiệnkhá đa dạng ở Việt Nam dưới hình thức “nhóm cán bộ thoái hóa trong các cơquan quản lý kinh tế của Nhà nước… sử dụng quyền lực của nhóm để ăn chiavới doanh nghiệp” [69, tr.40] Phần cuối, tác giả cuốn sách phân tích thực trạngcông tác kiểm tra cùng những giải pháp của các cơ quan, tổ chức về công tác

phòng ngừa, xử lí các mối quan hệ không bình thường nêu trên Cuốn sáchcũng đưa ra kinh nghiệm của một số nước như Xingapo, Hàn Quốc, TrungQuốc và một số doanh nghiệp trên thế giới về hạn chế mối quan hệ không bìnhthường này Cuốn sách là tài liệu để tác giả luận án tham khảo một khía cạnhbiểu hiện của lợi ích nhóm tiêu cực, các quan điểm và giải pháp nhằm hạn chếchúng

Tập thể các tác giả trong công trình Lợi ích nhóm - thực trạng và giải pháp [73] của Lê Quốc Lý khi bàn về khái niệm và nội hàm của lợi ích nhóm,

đưa ra 2 quan niệm: lợi ích nhóm theo nghĩa thông thường bao gồm cả 2 mặttích cực và tiêu cực Trong đó, lợi ích nhóm mà Văn kiện đại hội đảng đề cậpđến là lợi ích nhóm mang hàm nghĩa không thuận Khẳng định sự tồn tại củanhóm lợi ích là tự nhiên, khách quan, nhưng các tác giả của công trình nàynhấn mạnh đến lợi ích nhóm tiêu cực Trong bản chất và tác động của lợi íchnhóm, các tác giả phân chia thành bản chất và tác động của lợi ích nhóm trongnền kinh tế thị trường hiện đại ở các nước phát triển, trong kinh tế thị trường ởcác nước đang phát triển và ở các nước xã hội chủ nghĩa cũ, hiện nay đãchuyển sang kinh tế thị trường Về nhận diện lợi ích nhóm ở nước ta, các tácgiả chỉ ra lợi ích nhóm trong các lĩnh vực: đất đai, ngân hàng, xăng dầu…, từ

đó nêu đặc điểm và sự tác hại của các nhóm lợi ích này Cuốn sách cũng trìnhbày về cách hiểu cũng như giải quyết vấn đề về nhóm lợi ích ở Mỹ và một sốnước phương Tây, coi đó cũng là một gợi ý cho Việt Nam trong việc kiểm soátnhóm lợi ích

Đề tài khoa học cấp bộ Lợi ích nhóm và tham nhũng trong hoạch định chính sách ở Việt Nam hiện nay [49] do Trần Thị Hằng làm chủ nhiệm phân

tích thực trạng lợi ích nhóm với vấn đề tham nhũng trong hoạch định chínhsách ở Việt Nam hiện nay, trong đó trình bày những tác động tiêu cực của lợiích nhóm và tham nhũng đến quá trình hoạch định chính sách trên các lĩnh vựckinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội Tác giả cũng chỉ ra nguyên nhân và nhữngvấn đề đặt ra, từ đó xây dựng, hoàn thiện cơ chế kiểm soát lợi ích nhóm, đấu

tranh phòng, chống tham nhũng trong hoạch định chính sách ở Việt Nam hiệnnay

Vũ Ngọc Hoàng, “Lợi ích nhóm” và “Chủ nghĩa tư bản thân hữu” cảnh báo nguy cơ [56] Khẳng định lợi ích nhóm có cả tác động tích cực, tuy

-nhiên bài viết xem xét tác động tiêu cực của lợi ích nhóm Tác giả chỉ ra hàngloạt các tác động tiêu cực của lợi ích nhóm đến sự phát triển của đất nước nhưlàm kìm hãm sự phát triển của nền kinh tế; gây ra suy đồi về văn hóa, đạo đức

xã hội; làm mất niềm tin của nhân dân đối với đảng và nhà nước; làm tha hóađội ngũ cán bộ Trong đó, tác giả đặc biệt nhấn mạnh đến hậu quả mà lợi íchnhóm gây ra là “nhất định sẽ chệch hướng khỏi mục tiêu xã hội chủ nghĩa chânchính (và cũng xa lạ với chủ nghĩa tư bản hiện đại), đất nước đi theo một conđường khác, sang “chủ nghĩa tư bản thân hữu”, đó là con đường không có tiền

đồ và rất nguy hiểm, không có tự do và dân chủ (vì bị “nhóm lợi ích” độcquyền về kinh tế và chính trị thâu tóm, lũng đoạn), để lại hậu quả lâu dài màdân tộc phải gánh chịu” Trong đó, “Chủ nghĩa tư bản thân hữu” còn có cáccách gọi khác nhau, là “chủ nghĩa tư bản lợi ích”, “chủ nghĩa tư bản bè phái”,

“chủ nghĩa tư bản bè cánh”, “chủ nghĩa tư bản lũng đoạn” “Chủ nghĩa tư bảnthân hữu” không phải là một giai đoạn của chủ nghĩa tư bản, mà là một hiệntượng, một khuyết tật, một sự tha hóa của chủ nghĩa tư bản Đây là loại hình

“phát triển” mà trong đó các doanh nghiệp dựa vào ưu thế về mối quan hệ vớinhững người có quyền lực để tạo ra nguồn thu tài chính cho cá nhân và đơn vịmình Bài viết này rất gần với hướng đi của luận án khi bàn về sự chệch hướng

xã hội chủ nghĩa do lợi ích nhóm tiêu cực gây nên

Hoàng Văn Luân trong công trình Nhóm lợi ích và xung đột lợi ích trong phát triển [72] đã phân tích hàng loạt vấn đề về nhóm lợi ích như lịch sử nhóm

lợi ích, hoạt động của nhóm lợi ích, cơ chế và chiến lược hoạt động của nhómlợi ích, bối cảnh hoạt động và cơ chế tương tác giữa nhóm lợi ích và các cơquan quyền lực, vai trò của nhóm lợi ích, một số vấn đề về nhóm lợi ích ở Việt

Nam… Từ đó các tác giả nghiên cứu vấn đề xung đột lợi ích và quản trị xungđột lợi ích ở Việt Nam

Cuốn sách Thực trạng xu hướng và giải pháp phòng, chống “lợi ích nhóm” ở nước ta hiện nay [105] của Ngô Văn Thạo và các cộng sự Công trình

này đã trình bày một số vấn đề lý luận về “lợi ích nhóm” ở nước ta hiện nay,bao gồm khái niệm, quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ ChíMinh và của đảng về lợi ích, lợi ích nhóm và ảnh hưởng của lợi ích nhóm đốivới sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của nhà nước; một số biểu hiện của lợi íchnhóm trong xã hội Từ đó, các tác giả chỉ ra tác hại của “lợi ích nhóm” đối vớikinh tế, chính trị và văn hóa - xã hội; những yếu tố tác động đến sự phát triểncủa “lợi ích nhóm”; kinh nghiệm xử lý vấn đề “lợi ích nhóm” ở một số nước.Trên cơ sở những vấn đề lý luận đó, công trình phân tích thực trạng của lợi íchnhóm ở Việt Nam hiện nay Các tác giả chỉ ra đặc điểm “lợi ích nhóm” ở ViệtNam, đó là: “lợi ích nhóm” nằm trong các cơ quan quyền lực, các nhóm lợi ích

tư hình thành khá phổ biến với nhiều hình thức khác nhau, có sự thông đồnggiữa một số quan chức với doanh nghiệp để vụ lợi Biểu hiện của lợi ích nhómdiễn ra trên một số lĩnh vực quản lý nhà nước như trong quản lý và sử dụng đấtđai, trong đầu tư công, trong khai thác tài nguyên, khoáng sản, trong lĩnh vựctài chính, ngân hàng Thực trạng của biểu hiện “lợi ích nhóm” cũng diễn ratrong công tác xây dựng Đảng Từ đó, các tác giả chỉ ra nguyên nhân sự hìnhthành và phát triển của “lợi ích nhóm” và dự báo xu hướng phát triển của nó.Công trình cũng đưa ra mục tiêu, yêu cầu và giải pháp phòng, chống “lợi íchnhóm”

Luận án tiến sĩ Mâu thuẫn lợi ích giữa các nhóm xã hội trong quá trình phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay [59] của tác giả Trần Thị

Bích Huệ Luận án trình bày thực trạng mâu thuẫn về lợi ích giữa các nhóm xãhội trong quá trình phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay, bao gồmmâu thuẫn về lợi ích giữa chủ doanh nghiệp và người lao động, giữa người bịthu hồi đất với chính quyền và nhà đầu tư; giữa người giàu và người nghèo;

giữa người cung cấp dịch vụ giáo dục và người tiếp nhận dịch vụ giáo dục Từ

đó chỉ ra những nguyên nhân của mâu thuẫn về lợi ích giữa các nhóm xã hộinhư do mặt trái của kinh tế thị trường; một số chính sách của nhà nước còn bấtcập, công tác quản lý nhà nước còn yếu kém; sự yếu kém của tổ chức chính trị;

sự sai lầm của các nhóm xã hội trong việc nhận thức và giải quyết mâu thuẫn

xã hội Từ đó, tác giả đưa ra những giải pháp cơ bản để giải quyết mâu thuẫn

về lợi ích giữa các nhóm xã hội trong quá trình phát triển kinh tế thị trường ởViệt Nam hiện nay gồm: tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường địnhhướng xã hội chủ nghĩa; khắc phục một số bất cập về cơ chế, chính sách về đấtđai, doanh nghiệp, giáo dục và xóa đói giảm nghèo; kiện toàn và nâng caophương thức hoạt động của hệ thống chính trị, đội ngũ cán bộ; nâng cao nhậnthức của xã hội, các cấp lãnh đạo và các chủ thể của các nhóm xã hội trongviệc giải quyết mâu thuẫn xã hội về lợi ích

Bài viết của Nguyễn Thị Lan Hương Sự tác động của nhóm lợi ích đến thực hiện công bằng xã hội [61] đối với các thành phần kinh tế phân tích sự chi

phối của nhóm lợi ích đến thực hiện công bằng xã hội đối với các thành phầnkinh tế biểu hiện trong các lĩnh vực như đất đai, tài chính, tiền tệ, đầu tư… Từnhững phân tích đó, bài viết cũng chỉ ra một số nguyên nhân của tình trạng đóđồng thời gợi ý một số giải pháp nhằm hạn chế và tiến tới loại bỏ sự chi phốicủa nhóm lợi ích đến việc thực hiện công bằng xã hội đối với các thành phầnkinh tế

Bài viết Tác động của nhóm lợi ích ở Việt Nam hiện nay [47] của Lương

Đình Hải cho rằng, trong giai đoạn nền kinh tế tập trung, quan liêu, bao cấp, lợiích nhóm không được thừa nhận, không có điều kiện để tồn tại hoặc để gây ảnhhưởng, không có tiền đề, điều kiện để thực hiện lợi ích của nhóm mình Khinước ta chuyển sang phát triển kinh tế thị trường với nền kinh tế nhiều thànhphần, sự phân hóa xã hội tăng lên, dẫn đến hình thành nhiều nhóm lợi ích Cácnhóm này có thể được pháp luật thừa nhận, cũng có thể là chưa được thừanhận, có nhóm hoạt động ngầm, phi pháp và bị xã hội lên án Bài viết phân tích

2 phương thức mà nhóm lợi ích sử dụng để gây ảnh hưởng đến việc xây dựng,thực thi, điều hành, quản lý các chính sách kinh tế - xã hội ở nước ta là phươngthức kinh tế và phương thức chính trị Tuy khẳng định cả mặt tích cực và tiêucực của lợi ích nhóm nhưng tác giả chủ yếu tập trung phân tích về lợi ích nhómtiêu cực ở nước ta

Bài viết Nhận diện “lợi ích nhóm” trong việc ban hành và tổ chức thực hiện Nghị quyết của Đảng về phát triển kinh tế - xã hội và giải pháp khắc phục

[108] của Cao Văn Thống cung cấp cho luận án một chi tiết cụ thể về sự ảnhhưởng của lợi ích nhóm trong lĩnh vực chính trị Trong đó, tác giả khẳng định:

“lợi ích nhóm có trong tất cả các công đoạn, các khâu, các bước trong quy trình

ra nghị quyết về phát triển kinh tế - xã hội, từ khâu đề xuất ý tưởng đến ra chủtrương, quyết sách (ban hành nghị quyết, chỉ thị, kết luận…)” [108, tr.50] Còntrong thực hiện các nghị quyết của Đảng về phát triển kinh tế - xã hội, lợi íchnhóm thể hiện ở chỗ “tranh thủ các bộ, ngành Trung ương về cơ chế, chínhsách vĩ mô về đất đai, quy hoạch, về huy động vốn, về chính sách ưu đãi thuế,thu hút kêu gọi đầu tư” [108, tr.51], “tìm mọi cách lách luật, ban hành và tổchức thực hiện những chủ trương, chính sách không đúng với cơ chế, chínhsách, quy định chung của Trung ương” [108, tr.51] Từ đó, tác giả đưa ra một

số giải pháp để chủ động ngăn ngừa, ngăn chặn lợi ích nhóm trong ban hành và

tổ chức thực hiện các nghị quyết của Đảng về phát triển kinh tế - xã hội

Công trình Lợi ích nhóm và nhóm lợi ích ở Việt Nam hiện nay [44] của

Nguyễn Ngọc Hà là một phần trong kết quả nghiên cứu đề tài cấp nhà nước củatác giả Cuốn sách bao gồm công trình nghiên cứu của rất nhiều nhà khoa học,

đã trình bày đặc điểm của lợi ích nhóm và nhóm lợi ích; tác động của lợi íchnhóm và nhóm lợi ích ở Việt Nam hiện nay và cả giải pháp phòng chống lợiích nhóm tiêu cực Đây đều là những tư liệu cần thiết cho luận án Trong đó cónhững vấn đề luận án có thể tiếp thu mà cuốn sách đã phân tích như tác độngcủa lợi ích nhóm tiêu cực: 1/ là lực cản lớn trong quá trình thực hiện đường lối,chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước, làm méo mó chính sách, làm suyyếu chính quyền, gây mất bình đẳng, công bằng xã hội; 2/ đe dọa đến sự phát

triển lành mạnh của nền kinh tế, gây thiệt hại lớn đối với tài sản của nhà nước,

xã hội, tập thể và công dân, xâm phạm quyền và lợi ích của công dân; 3/ làmtha hóa đội ngũ cán bộ, công chức, đảo lộn những chuẩn mực, giá trị đạo đức

xã hội; 4/ làm xói mòn lòng tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế

độ xã hội chủ nghĩa, gây mất ổn định chính trị, ảnh hưởng đến sự nghiệp xâydựng và bảo vệ Tổ quốc, đe dọa sự tồn vong của Đảng, Nhà nước và chế độ.Hay các bài “Vai trò của nhân dân trong việc đấu tranh phòng chống lợi íchnhóm”, “Để giảm thiểu tác động tiêu cực của nhóm lợi ích đối với sự phát triển

xã hội ở Việt Nam hiện nay” trong công trình khẳng định vai trò của nhân dân

và nhà nước trong phòng chống lợi ích nhóm tiêu cực - là một phần trong giảipháp mà luận án đưa ra

1.2 NHÓM CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ LỢI ÍCH NHÓM Ở MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI CỦA CÁC TÁC GIẢ TRONG NƯỚC VÀ NƯỚC NGOÀI

Nhóm lợi ích, lợi ích nhóm đã được nghiên cứu khá lâu và phong phú ở nướcngoài, đặc biệt là ở Mỹ và các nước phương Tây Chủ đề nghiên cứu cũng kháphong phú và đa dạng, với các công trình về vai trò của lợi ích nhóm với việchoạch định chính sách, lợi ích nhóm với hoạt động của các đảng chính trị;những yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động của lợi ích nhóm như nền dân chủ, hệthống luật pháp… Hiện nay, các công trình liên quan đến lợi ích nhóm đượcnghiên cứu, khảo sát tỉ mỉ tại từng khu vực, với nhiều vấn đề Trong đó, chúngtôi có tiếp cận được một số công trình của các tác giả cả trong nước và nướcngoài viết về lợi ích nhóm ở các nước trên thế giới như:

1.2.1 Công trình của các tác giả trong nước

Trương Thị Hồng Hà, Pháp luật về vận động hành lang của một số nước trên thế giới và một vài gợi ý đối với Việt Nam [46] Tác giả tóm tắt những luật

về vận động hành lang ở Mỹ và Canada, từ đó đưa ra những gợi ý cho ViệtNam về vấn đề này nhằm “đổi mới nhận thức từ các nhà lãnh đạo đến mọi côngdân, mọi tầng lớp và các nhóm lợi ích…” để đem lại lợi ích hợp pháp cho các

đối tượng và cộng đồng như: ban hành luật vận động hành lang, tăng cườnghoạt động giáo dục ý thức pháp luật cho nhân dân về vận động hành lang đểxây dựng xã hội công bằng, dân chủ, văn minh…; đấu tranh loại bỏ các hìnhthức vận động hành lang nhằm mục đích thu lợi bất chính; tăng cường thanh,kiểm tra, giám sát đối với quan chức Chính phủ và Quốc hội khi tham gia cáchoạt động vận động hành lang

Trần Bách Hiếu trong bài viết Vận động hành lang trong nền chính trị

Mỹ và một số liên hệ tới Việt Nam [51] nêu khái quát những vấn đề liên quan

đến vận động hành lang trong nền chính trị nước Mỹ, trong đó đề cập đến mốiquan hệ giữa vận động hành lang và nhóm lợi ích: “lobby được hiểu là sự vậnđộng của các nghị sĩ, dân biểu trong Quốc hội Mỹ ở cả Thượng viện và Hạ viện

để họ đưa ra hay ủng hộ các đạo luật, các nghị quyết, các quyết định mang tínhchính sách có lợi cho các nhóm lợi ích khác nhau” [51, tr.55] hay nói cách khác

là “Tại Mỹ, quá trình xây dựng các chính sách và pháp luật chịu ảnh hưởng khámạnh từ hoạt động vận động hành lang mà những người thực hiện hoạt độngnày là các nhóm lợi ích” [51, tr.56] Do đó, nước Mỹ vừa phải thừa nhận tính

đa dạng về lợi ích, vừa phải ngăn ngừa các nhóm lợi ích này thông qua hoạtđộng vận động hành lang để lũng đoạn chính sách Một mặt, Mỹ tạo ra hàngloạt luật bảo vệ hệ thống chính trị và các đảng phái khỏi ảnh hưởng lobby về tàichính, mặt khác, họ thừa nhận và luật hóa các nhóm lợi ích, các công ty vậnđộng hành lang Từ những mặt tích cực và tiêu cực trong hoạt động lobby củacác nhóm lợi ích ở Mỹ, tác giả đưa ra những gợi ý cho Việt Nam Tuy ở ViệtNam, lợi ích là thống nhất nên việc lobby trong lập pháp thực chất không tồntại Tuy nhiên, hoạt động lobby trong kinh tế có rất nhiều lợi ích to lớn Do đó,việc nghiên cứu, tìm hiểu nó để vận dụng vào Việt Nam là hết sức cần thiết

Nguyễn Anh Hùng, Tìm hiểu các nhóm lợi ích ở Mỹ [60] Bài viết tóm

tắt nguồn gốc và lịch sử các nhóm lợi ích Mỹ, bắt đầu từ thói quen gia nhậpnhóm, hội, đoàn hoặc một tổ chức nghiệp dư nào đó do những người thân quenkhởi xướng Sau đó, các nhóm này dần trở nên có hệ thống, có khuynh hướng

bày tỏ, tác động đến giới chức về vấn đề mà họ quan tâm và mong muốn Quaquá trình phát triển, đến những năm 1830, nhiều nhóm đã bắt đầu tham gia vậnđộng tranh cử nghị sĩ, tổng thống hoặc ủng hộ hội viên tham gia vào các đảngphái chính trị… để làm lợi cho nhóm mình Cụm từ “lợi ích nhóm” chính thứcxuất hiện Bài viết cho biết những cách phân loại nhóm lợi ích ở Mỹ, phổ biếnnhất là theo 2 cách: theo tính chất thành viên có nhóm nguyên thủy, nhóm mụctiêu, nhóm chính trị và các nhóm lợi ích khác; theo mục tiêu có nhóm kinh tế,nhóm lý tưởng, nhóm quốc gia, nhóm cơ quan chính quyền, các nhóm lợi íchkhác Ở phần thứ ba, tác giả chỉ ra sự tác động chính trị của các nhóm lợi ích

Mỹ Các nhóm lợi ích Mỹ sử dụng công cụ tác động là tài chính, số đông lựclượng thành viên, kiến thức chuyên môn và các công cụ khác như biểu tình,đình công, bạo động…; phương thức tác động là tác động trực tiếp tới bộ phậnhoạch định chính sách, tác động bằng vận động hành lang, tác động qua sựcông khai và phương tiện truyền thông, tác động bằng các ủy ban hành độngchính trị, tác động bằng gây rối và bạo loạn Bài viết cho một cái nhìn tổng thể

về nhóm lợi ích Mỹ - là nơi xuất hiện khái niệm lợi ích nhóm Điều đó giúp tácgiả luận án có thêm một góc nhìn về vấn đề này một cách khách quan và cótương quan so sánh giữa lợi ích nhóm theo quan niệm phương Tây và vấn đềlợi ích nhóm ở Việt Nam hiện nay

Lưu Văn An trong công trình Vận động hành lang trong đời sống chính trị các nước phương Tây [1] định nghĩa “Vận động hành lang là quá trình tác

động của chủ thể lên đối tượng có quyền lực nhằm đạt tới các quyết định có lợicho mình Đó là những hoạt động có tính hệ thống nhằm tiếp cận, cung cấpthông tin, gây ảnh hưởng, thuyết phục các tổ chức, cá nhân có thẩm quyềntrong quá trình hoạch định và thực thi chính sách, vì lợi ích của cộng đồng,nhóm lợi ích hoặc của cá nhân” [1, tr.11] Một trong những chủ thể của vậnđộng hành lang là lợi ích nhóm Trong đời sống chính trị phương Tây, vậnđộng hành lang là phương thức giúp truyền tải quan điểm của nhóm lợi ích đếncác cơ quan công quyền Nó giúp các nhóm lợi ích liên kết với nhau, hìnhthành những lực lượng quan trọng trong đời sống chính trị Cũng nhờ vận động

hành lang mà trong các hoạt động của cơ quan lập pháp, cơ quan hành pháp, cơquan tư pháp, trong hoạt động của các đảng chính trị hay trong chính hoạt độngchính trị của công dân, các nhóm lợi ích sẽ góp phần tham gia vào quá trìnhhình thành, bổ sung các dự luật; việc thực hiện chính sách dễ dàng hơn, cungcấp thông tin cho quá trình xét xử, gây quỹ trong quá trình tranh cử… Bêncạnh những giá trị đó, vận động hành lang cũng có những hạn chế như “vậnđộng hành lang rất tốn kém,… vì vậy chỉ giới chủ giàu có mới có nhiều khảnăng tiến hành vận động hành lang; còn ý kiến, nguyện vọng của những ngườidân nghèo yếu thế khó có cơ hội đến với chính quyền và được thể hiện trongchính sách [1, tr.174]; “là môi trường cho tham nhũng, hối lộ, thúc đẩy sự thahóa quan chức” [1, tr.177]; “có thể đưa đến nguy cơ bế tắc trong chính sách”[1, tr.180] Từ thực tiễn vận động hành lang ở các nước phương Tây, tác giảkhẳng định cần đẩy mạnh hoạt động vận động hành lang và đưa ra một số kiếnnghị về hoạt động này ở Việt Nam Bài viết cung cấp cho tác giả luận án mộtcách nhìn về vấn đề vận động hành lang - vốn quen thuộc ở các nước phươngTây nhưng còn mới mẻ ở Việt Nam Vận động hành lang có quan hệ mật thiếtvới nhóm lợi ích Và với cách hiểu như các nước phương Tây, nó không chỉ cónhững điểm tiêu cực (cũng được trình bày trong bài này) mà còn có những yếu

tố tích cực có thể cho Việt Nam học hỏi và nếu nhìn nhận nó một cách nghiêmtúc, có thể giúp kiểm soát lợi ích nhóm tiêu cực

Bài viết Mối quan hệ giữa Đảng chính trị và nhóm lợi ích trong nền chính trị Đức hiện đại của Tống Đức Thảo và Phan Duy Anh [104] trình bày

lược khảo lịch sử mối quan hệ giữa đảng chính trị và nhóm lợi ích trong nềnchính trị Đức; nét đặc trưng của mối quan hệ giữa đảng chính trị và nhóm lợiích, các yếu tố định hình mối quan hệ giữa đảng chính trị và nhóm lợi ích trongnền chính trị Đức hiện đại Bài viết khẳng định, “các đảng chính trị có vai tròquan trọng trong xã hội Đức hiện đại, đặc biệt trong quá trình nắm giữ quyềnlực chính trị, hình thành ý thức chính trị và đại diện ý chí chính trị của dân tộcĐức” [104, tr.101] Vai trò của các nhóm lợi ích là “có thể cung cấp cho đảngchính trị những người có chuyên môn, thông tin về ý kiến và khiếu nại của cử

tri, nguồn lực tài chính và hỗ trợ tổ chức các cuộc bầu cử” [104, tr.102] Cáctác giả chỉ ra đặc trưng nổi bật của mối quan hệ giữa các đảng chính trị vànhóm lợi ích trong nền chính trị Đức hiện đại là sự hợp tác thể hiện ở sự kết nốigiữa hai bên dựa trên định hướng chính sách Các nhóm luôn cố gắng ảnhhưởng đến chương trình chính sách của đảng và đảng cũng không thể chi phốimột chiều mà nhiều khi còn phụ thuộc vào nhóm lợi ích

1.2.2 Công trình của các tác giả nước ngoài

Maira Martini, Influence of interest groups on policy - making (Ảnh

hưởng của lợi ích nhóm trong việc hoạch định chính sách) [143] cung cấp mộtcái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu ảnh hưởng tiêu cực và tích cực củacác nhóm lợi ích đến việc ra quyết định, dựa trên thông tin công khai và cácvăn bản Bài viết dựa trên khảo sát các nước Đông Nam Á và Đông Á bao gồm

cả Trung Quốc Tác giả bài viết xác định các yếu tố kiểm soát và ngăn chặn cácnhóm lợi ích có ảnh hưởng tiêu cực đối với các quyết định quản lý và chínhsách trong một quốc gia (ví dụ như tính minh bạch, phương tiện truyền thông,loại bỏ các quyết định, cách ly và bảo đảm xung đột lợi ích được hủy bỏ), cungcấp các bài học kinh nghiệm từ các nước trong khu vực này trong việc kiềmchế tham nhũng và ảnh hưởng bất hợp pháp bởi các nhóm lợi ích trong khi duytrì các lợi ích

Pablo T Spiller and Sanny Liao, Buy, Lobby or Sue: Interest Groups’ Participation in Policy Making - A Selective Survey (Mua bán, vận động hay

khởi kiện: Khảo sát chọn lọc về sự tham gia vào hoạch định chính sách của cácnhóm lợi ích) [144] Sự tham gia của các nhóm lợi ích trong việc đưa ra chínhsách công là điều tất yếu Điều tất yếu khách quan đó vấp phải sự nghi ngờ củacác nhà chính trị và cả dân chúng Gần đây, đã có một tài liệu từ NewInstitutional Economics (NIE) nhằm kiểm tra sự tham gia của các nhóm lợi íchtrong việc hoạch định chính sách Nét nổi bật của phương pháp tiếp cận NIE là

nó nhấn mạnh việc mở ra mảng tối trong việc ra các quyết định Cuốn sách giớithiệu NIE, trong đó phân tích mối quan hệ giữa các nhóm lợi ích và các nhà

hoạch định chính sách Đồng thời, tác giả nhấn mạnh vai trò của môi trườngthể chế trong việc tìm hiểu sự quan tâm của các nhóm

Heike Kluver, Lobbying in coalitions: Interst group influence on European Union policy-making (Vận động hành lang trong các liên minh: Ảnh

hưởng của nhóm lợi ích trong việc hoạch định chính sách ở khối EU [140].Liên minh châu Âu được thành lập trở thành một cấu trúc cơ hội chính trị đầyhứa hẹn cho lợi ích có tổ chức Thắng lợi hay thất bại nằm ở việc phân tíchhoạch định chính sách Có rất ít người nghiên cứu nó và trong các nghiên cứuhiện có vô số các giả thuyết và kết quả phần nào mâu thuẫn nhau Bài viết nàynhằm mục đích trình bày một mô hình trao đổi lý thuyết mới để nhận biếtnguồn cung cấp thông tin, hỗ trợ người dân và sức mạnh thị trường của liênminh vận động hành lang như các nhân tố chính ảnh hưởng nhóm lợi ích vềxây dựng chính sách tại Liên minh châu Âu Những giả thuyết được thựcnghiệm đánh giá dựa trên số lượng lớn các số liệu mới kết hợp phân tích địnhlượng văn bản đệ trình của nhóm lợi ích để Hội đồng tham vấn với một cuộckhảo sát trực tuyến giữa các nhóm lợi ích Lý thuyết này đang được thử nghiệmtrên một số chính sách Phân tích thực nghiệm xác nhận những kỳ vọng lýthuyết chỉ ra rằng vận động hành lang là một hoạt động kinh doanh tập thể,trong đó cung cấp thông tin, hỗ trợ người dân và sức mạnh thị trường của toàn

bộ liên minh vận động hành lang thay đổi ảnh hưởng của nhóm lợi ích

Heike Kluver, Biasing polictics? Interest group participation in European policy-making (Xu hướng chính trị? Sự tham gia của các nhóm lợi

ích trong hoạch định chính sách ở châu Âu) [141] Bài viết này trả lời cho câuhỏi sự thành công trong vận động ở Liên minh châu Âu có như nhau đối vớicác nhóm lợi ích không? Nhóm lợi ích vận động các tổ chức châu Âu để đạtđược các quyết định chính sách phù hợp với lợi ích của mình Trong khi một sốngười cho rằng các nhóm lợi ích khác nhau có khả năng như vậy trong việc tácđộng đến hoạch định chính sách ở châu Âu, thì có những người khác cho rằngthành công của vận động hành lang là có thiên vị đối với một số nhóm lợi ích

lớn Các nghiên cứu trước đây tập trung tại một khu vực hay một vài chínhsách cụ thể nên để rút ra kết luận chung là khá khó khăn Vì vậy, bài này trìnhbày một phân tích dựa trên khảo sát rộng lớn các vận động thành công của mộtloạt các nhóm lợi ích và các vấn đề chính sách bằng cách kết hợp một phân tíchđịnh lượng văn bản của Ủy ban tham vấn với một cuộc khảo sát trực tuyến giữacác nhóm lợi ích Nghiên cứu này chỉ ra rằng vận động thành công không có sựkhác nhau giữa các loại nhóm lợi ích

Frederick J Boehmke, The Effect of Direct Democracy on the Size and Diversity of State Interest Group Populations (Ảnh hưởng của nền dân chủ trực

tiếp vào quy mô và tính đa dạng của các nhóm lợi ích nhà nước) [139] Bài viếtnày nghiên cứu sự ảnh hưởng của nền dân chủ trực tiếp đến quy mô và tính đadạng của các nhóm lợi ích nhà nước, cung cấp một kiểm tra thực nghiệm một

mô hình chính thức cách tiếp cận cơ hội ảnh hưởng đến sự hình thành và hoạtđộng nhóm như thế nào Mô hình dự báo rằng nhóm biến động và hoạt độngtrong trạng thái chủ động hơn; dự đoán này được khẳng định: dân chủ trực tiếplàm tăng số thành viên của nhóm lợi ích công khoảng 17%; trong đó, nhóm lợiích công dân được tăng 29% trong khi mức tăng chỉ là 12% cho tập đoàn kinh

tế Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, dân chủ trực tiếp làm tăng sự đa dạng cho cácnhóm lợi ích

Thomas L Brunell, The Relationship Between Political Parties and Interest Groups: Explaining Patterns of PAC Contributions to Candidates for Congress (Mối quan hệ giữa các đảng chính trị và nhóm lợi ích - Lý giải mô

hình của PAC đóng góp cho ứng cử Quốc hội) [147] Bài viết cho rằng, cácnhóm lợi ích tìm mọi cách để đạt được lợi ích tối đa từ chính sách, trong khi

đó, các đảng phái chính trị lại cố gắng để có số ghế cao nhất trong Quốc hội.Những mục tiêu này có ý nghĩa quan trọng trong mối quan hệ giữa các nhómlợi ích với các đảng chính trị Trong nghiên cứu này, tác giả phát triển và thửnghiệm một giả thuyết liên quan đến mô hình đóng góp tiền từ Ủy ban hànhđộng chính trị (PACs) cho các ứng viên của Quốc hội Hoa Kỳ Tác giả lập luận

rằng các nhóm lợi ích có sự ưu tiên cho đảng nào thực sự đảm bảo cho lợi íchcủa mình, tức là các nhóm lao động ưu tiên Đảng Dân chủ, trong khi các nhómdoanh nghiệp lại ủng hộ Đảng Cộng hòa Cũng có khi nhóm lợi ích lại đónggóp tiền cho đảng khác, nhưng đảm bảo rằng sự đóng góp đó tác động đến bầu

cử càng ít càng tốt Họ thực hiện chiến lược này bằng cách đóng góp tiền chonhững người đang đương nhiệm - mà những người này thường không cần đếntiền để tái đắc cử

Paul Burstein and April Liton, The Impact of Political Parties, Interest Groups, and Social Movement Organizations on Public Policy: Some Recent Evidence and Theoretical Concerns (Tác động của các đảng chính trị, nhóm lợi

ích và và các tổ chức phong trào xã hội đến chính sách công: lý thuyết và thựctiễn) [145] Bài viết này xem xét tác động trực tiếp của các đảng phái chính trị,nhóm lợi ích và các tổ chức phong trào xã hội (SMOs) đến chính sách Giảthuyết chính là cả ba loại hình tổ chức đều có tác động đáng kể đến chính sách.Các giả thuyết phụ: 1/ Khi dư luận xã hội được quan tâm, ảnh hưởng của cácđảng phái chính trị là hầu như không đáng kể; 2/ đảng phái chính trị có ảnhhưởng lớn hơn nhóm lợi ích và SMOs; 3/ nhóm lợi ích và SMOs có ảnh hưởngđến chính sách ở mức độ là các hoạt động của họ cung cấp cho các quan chứcđược bầu các thông tin và các nguồn lực có liên quan đến chiến dịch tranh cửcủa họ Từ các giả thuyết nghiên cứu, dựa vào các tài liệu, văn bản những năm

1990 - 2000, tác giả đưa ra kết luận về các tác động của các tổ chức đến chínhsách

Fay Lomax Cook, Media and Agenda Setting: Effects on the Public, Interest Group Leaders, Policy Makers, and Policy (Truyền thông và nghị

trường: Ảnh hưởng trong công chúng, các lãnh đạo lợi ích nhóm, các nhàhoạch định chính sách và chính sách) [138] Bài viết khảo sát tác động của cácphương tiện truyền thông lên công chúng, các nhà lãnh đạo lợi ích nhóm, cácnhà hoạch định chính sách và chính sách công Kết quả cho thấy truyền thông

có ảnh hưởng quan trọng đến quan điểm về các vấn đề giữa công chúng nói

chung với các những người làm chính sách ở chính phủ Tuy nhiên, nghiên cứunày cũng chỉ ra rằng, sự phản hồi trong dư luận không dẫn đến sự thay đổitrong chính sách tiếp theo Thay vào đó, chính sách thay đổi là kết quả sự hợptác giữa các nhà báo và nhân viên chính phủ

Hugh A Bone (1958), Political Parties and Pressure Group Politics

(Các đảng chính trị và các nhóm áp lực chính trị) [142] Bài viết khẳng địnhcác đảng chính trị và các nhóm gây áp lực chính trị có sự phụ thuộc lẫn nhau.Các nhóm lợi ích tìm thấy ở các đảng chính trị cách thức để tiếp cận với nhữngngười trong cơ quan công quyền, trong khi đó, các đảng chính trị cần đến nhómlợi ích trong các cuộc tranh cử để đảm bảo quyền lực Chính cấu trúc của đảng

và bản chất của hệ thống liên bang đã nuôi dưỡng mối quan hệ này Các nhómlợi ích tham gia cả bầu cử sơ bộ trong đảng và cả bầu cử giữa các đảng thôngqua ứng cử viên mà họ ủng hộ, cung cấp cho những người này kinh phí chochiến dịch bầu cử và tham gia vào các hoạt động của chiến dịch này Cả haibên đôi khi tìm cách thâm nhập vào nhau nhưng hiếm khi có nhóm lợi ích nào

đó kiểm soát được hoàn toàn một tổ chức đảng

Seth Binder, Eric Neumayer (2005), Environmental pressure group strength and air pollution: An empirical analysis (Một phân tích thực nghiệm

về sức mạnh của nhóm gây áp lực về môi trường và ô nhiễm không khí) [146].Bài viết khẳng định các nhóm lợi ích về môi trường có ảnh hưởng thực sự đếnmức độ ô nhiễm Các tác giả cung cấp hệ thống các kiểm tra định lượng chứngminh sức mạnh của các tổ chức phi chính phủ về môi trường (ENGOs) về mức

độ ô nhiễm môi trường Do đó, tăng cường các ENGO là một chiến lược quantrọng mà các nhà tài trợ, các tổ chức quốc tế và các bên liên quan sử dụng để cốgắng giảm mức độ ô nhiễm môi trường trên toàn thế giới

Douglas K Stevenson, Cuộc sống và các thể chế ở Mỹ [16] Cuốn sách trình

bày về chính trị ở Mỹ, trong đó có phần tác giả phân tích về các nhóm đặcquyền đặc lợi ở Mỹ Tác giả khẳng định:

Người Mỹ luôn quan tâm đến việc các chính trị gia đại diện cho lợiích của họ thường lập nên các “nhóm áp lực”, vận động hành langchính trị, ủy ban hành động công chúng (PACs), hay các nhóm lợiích đặc biệt (SIGs) Các nhóm này tìm cách gây ảnh hưởng đối vớicác chính trị gia về hầu hết mọi vấn đề [16, tr.89]

Từ đó, tác giả lấy ví dụ và phân tích ra một số nhóm lợi ích ở Mỹ

Alexis De Tocqueville, Nền dân trị Mỹ [3] Tác giả dành chương V, VI, VII để

bàn về cách thức người Mỹ sử dụng hình thức hiệp hội - đoàn thể trong đờisống dân sự; về mối quan hệ giữa các hiệp hội với báo chí; quan hệ giữa hiệphội dân sự với hiệp hội chính trị Trong đó, tác giả chỉ bàn đến những hiệp hội -đoàn thể được hình thành trong đời sống dân sự và không có tính chất chính trị.Nói về tầm quan trọng và sự ra đời của các hiệp hội, tác giả khẳng định, trongcác xã hội quý tộc trị, con người không có nhu cầu kết hội bởi trong xã hội này

có một nhóm nhỏ công dân rất giàu có và có thế lực, có khả năng tự mình làmnên những công trình lớn Mỗi công dân giàu có và có thế lực này đứng đầumột “hiệp hội” tồn tại thường xuyên và bắt buộc, gồm tất cả những ai lệ thuộcvào người công dân này và buộc phải thực hiện các ý đồ của anh ta Trong cácquốc gia dân trị thì khác, mọi công dân đều độc lập và không có thế lực gì cả

Vì thế họ không thể tồn tại nếu không biết cách tự do giúp đỡ lẫn nhau Hiệphội giúp cho việc điều hành kinh tế, chính trị, xã hội của chính quyền được tốthơn Tác giả khẳng định: “Tại các nước dân chủ, khoa học về sự kết hội và lậphội là khoa học mẹ; sự tiến bộ của các khoa học khác tùy thuộc vào những tiến

bộ của “bà mẹ” này” [3, tr.178] Trong sự tồn tại và ra đời của hiệp hội, báo chígiữ một vai trò quan trọng, nó là phương tiện để các thành viên trong hiệp hội

có thể “tìm đến” với nhau cũng như giúp họ thống nhất hành động Trong mốiquan hệ với hiệp hội chính trị, “hiệp hội dân sự tạo điều kiện dễ dàng chonhững hiệp hội chính trị; nhưng một mặt khác, hiệp hội chính trị lại đặc biệtgiúp cho việc phát triển và hoàn thiện hiệp hội dân sự” [3, tr.184]

1.3 GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ CỦA CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VÀ

NHỮNG NỘI DUNG MỚI MÀ LUẬN ÁN THỰC HIỆN

1.3.1 Giá trị của các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận

án

Một là, các công trình, bài viết của các tác giả nêu trên đã trình bày được

những vấn đề về lợi ích và vai trò của lợi ích đối với sự phát triển của xã hội,trong đó khẳng định lợi ích là động lực cho sự phát triển Các tác giả đã phântích quan niệm, bản chất, nguồn gốc, phân loại lợi ích, bao gồm cả quan điểmcủa các nhà kinh điển Mác - Lênin, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam

và quan điểm của các tác giả về vấn đề lợi ích Các tác giả cũng đã trình bày rấtsâu sắc về mối quan hệ giữa lợi ích riêng và lợi ích chung, lợi ích cá nhân vàlợi ích xã hội

Hai là, các nghiên cứu trên cũng đã chỉ ra phân tích các vấn đề về lợi ích

nhóm, nhóm lợi ích như quan niệm, bản chất, nguồn gốc, phân loại lợi íchnhóm; phân biệt lợi ích nhóm và nhóm lợi ích; lịch sử và hoạt động của cácnhóm lợi ích ở một số nước trên thế giới như Mỹ và các nước phương Tây Cácgóc độ khác của nhóm lợi ích cũng được đề cập đến trong các mối quan hệ vớivận động hành lang, với các đảng chính trị, với nhà nước, xã hội dân sự Cáctác giả khẳng định lợi ích nhóm vừa có tác động tiêu cực, vừa có tác động tíchcực đến sự phát triển của xã hội, từ đó, đưa ra phương thức để kiểm soát lợi íchnhóm

Ba là, các công trình nghiên cứu nêu trên đã có những đóng góp quan

trọng cả về mặt lý luận và thực tiễn về các vấn đề xoay quanh lợi ích nhóm ởViệt Nam Trong đó, các tác giả đã chỉ ra các nhóm lợi ích đang hoạt động ởViệt Nam bao gồm cả lợi ích nhóm hoạt động trong khuôn khổ của pháp luật

và cả lợi ích nhóm hoạt động ngầm, tác động tích cực của lợi ích nhóm và cảtác động tiêu cực của nó đến sự phát triển của đất nước Các vấn đề đưa rađược phân tích khá sâu sắc như lợi ích nhóm với tham nhũng, lợi ích nhóm vàcông tác tổ chức cán bộ, lợi ích nhóm và đảng cầm quyền, lợi ích nhóm với vấn

đề tham nhũng Từ đó, các tác giả cũng đề xuất được các giải pháp để phát

huy tính tích cực và hạn chế tính tiêu cực của lợi ích nhóm ở Việt Nam hiệnnay

1.3.2 Hạn chế của các công trình nghiên cứu

Một là, mặc dù đã có một số nghiên cứu về vấn đề lợi ích nhóm nhưng

do mục đích nghiên cứu và cách tiếp cận khác nhau nên đa số khai thác một vàikhía cạnh của vấn đề như lợi ích nhóm với vấn đề công bằng xã hội, lợi íchnhóm với vấn đề tham nhũng; lợi ích nhóm với hoạch định chính sách, lợi íchnhóm với công tác tổ chức, cán bộ Hoặc các công trình nêu trên phân tích lợiích nhóm trong những lĩnh vực cụ thể thường là dưới góc độ kinh tế học trongmột số lĩnh vực kinh tế có biểu hiện của lợi ích nhóm Nhiều công trình (đặcbiệt là các bài viết trên Internet) thường hay đề cập đến lợi ích nhóm dưới gócnhìn tiêu cực

Hai là, các bài viết, công trình nêu trên tuy đã đề cập đến ảnh hưởng của

lợi ích nhóm đến một số mặt của chủ nghĩa xã hội như đảng cầm quyền, côngtác cán bộ; chỉ ra được hậu quả của sự ảnh hưởng tiêu cực của lợi ích nhóm đếnniềm tin của nhân dân vào chủ nghĩa xã hội, đến sự tồn vong của chế độ xã hộichủ nghĩa nhưng chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu một cách toàndiện lợi ích nhóm như một yếu tố ảnh hưởng đến chủ nghĩa xã hội ở Việt Namthời kỳ đổi mới

Ba là, chưa có tác giả, công trình nào nghiên cứu chuyên sâu, có hệ

thống dưới góc độ chuyên ngành chủ nghĩa xã hội khoa học về vấn đề lợi íchnhóm ở Việt Nam thời kỳ đổi mới Đây là một trong những khoảng trống cầnđược bổ sung nhằm góp phần nghiên cứu về vấn đề lợi ích nhóm ở Việt Namhiện nay

1.3.3 Những nội dung mới luận án cần thực hiện

Một là, hệ thống hóa về khái niệm, bản chất, nguồn gốc, phân loại lợi ích

nhóm và hoạt động của các nhóm lợi ích trên thế giới Đây là nội dung quantrọng cung cấp cơ sở lý luận để nghiên cứu về lợi ích nhóm nói chung và tác