Hoạt động thanh tra tài chính đối với các doanh nghiệp nhà nước của thanh tra bộ tài chính

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ ---o0o--- LẠI THỊ THÚY HẰNG HOẠT ĐỘNG THANH TRA TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI CÁC DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC CỦA THANH TRA BỘ TÀI CHÍNH LUẬN VĂN THẠC SỸ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ -o0o -

LẠI THỊ THÚY HẰNG

HOẠT ĐỘNG THANH TRA TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI CÁC DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC

CỦA THANH TRA BỘ TÀI CHÍNH

LUẬN VĂN THẠC SỸ QUẢN LÝ KINH TẾ

CHƯƠNG TRÌNH ĐỊNH HƯỚNG THỰC HÀNH

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ -o0o -

LẠI THỊ THÚY HẰNG

HOẠT ĐỘNG THANH TRA TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI CÁC DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC

CỦA THANH TRA BỘ TÀI CHÍNH

Chuyên ngành: Quản lý Kinh tế

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện, không sao chép dưới bất cứ hình thức nào, dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sỹ Nguyễn Duy Lạc

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Hà Nội, ngày 19 tháng 6 năm 2015

Học viên

Lại Thị Thúy Hằng

LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên, em xin chân thành cảm ơn thầy giáo TS Nguyễn Duy Lạc

đã tận tâm, nhiệt tình chỉ bảo, hướng dẫn em trong thời gian thực hiện luận văn thạc sỹ này

Em xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Khoa Sau đại học, các thầy

cô khoa Kinh tế chính trị, Bộ môn Quản lý Kinh tế - Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, các Quý Thầy cô đã giúp em trang bị tri thức, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho em trong suốt quá trình học tập và hướng dẫn em trong quá trình nghiên cứu thực hiện luận văn này

Em xin chân thành cảm ơn Ban Lãnh đạo, các đồng nghiệp của em tại

cơ quan Thanh tra Bộ Tài chính đã chia sẻ thông tin, cung cấp cho em nhiều nguồn tài liệu hữu ích phục vụ cho đề tài nghiên cứu

Cuối cùng em xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè đã động viên hỗ trợ em trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn này

Hà Nội, ngày 19 tháng 6 năm 2015

Học viên

Lại Thị Thúy Hằng

MỤC LỤC

DANH SÁCH CÁC TỪ VIẾT TẮT i

DANH MỤC BẢNG BIỂU ii

DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ iii

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Kết cấu luận văn 3

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀLÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ THANH TRA TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI DNNN 4

1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan 4

1.2 Những vấn đề cơ bản về DNNN 6

1.2.1 Khái niệm, đặc điểm của DNNN 6

1.2.2 Phân loại DNNN 8

1.2.3 Vai trò của các DNNN 9

1.3 Thanh tra tài chính và những vấn đề cơ bản về thanh tra tài chính đối với DNNN 12

1.3.1 Tổng quan về thanh tra tài chính 12

1.3.2 Nội dung, phương pháp và quy trình thanh tra tài chính đối với DNNN 19

1.3.3 Các nhân tố ảnh hưởng tới hoạt động thanh tra tài chính của Thanh tra Bộ Tài chính đối với DNNN 27

1.4 Hoạt động thanh tra tài chính của một số quốc gia trên thế giới và kinh nghiệm đối với Việt Nam 30

1.4.1 Thanh tra tài chính Trung Quốc 30

1.4.2.Thanh tra Tài chính Pháp 31

1.4.3 Tại Bộ Tài chính Australia 32

CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 34

2.1 Phương pháp nghiên cứu được sử dụng 34

2.1.1 Phương pháp phân tích 34

2.1.3 Phương pháp thống kê mô tả và nghiên cứu tài liệu 35

2.3 Các công cụ được sử dụng, các chỉ tiêu nghiên cứu và cách thức phân tích số liệu 37

2.3.1 Các công cụ được sử dụng 37

2.3.2 Các bước thực hiện và thu thập số liệu 37

CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG THANH TRA TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI CÁC DNNN CỦA THANH TRA BỘ TÀI CHÍNHGIAI ĐOẠN 2010-2014 39

3.1 Khái quát về Thanh tra Bộ Tài chính 39

3.1.1 Chức năng, nhiệm vụ của Thanh tra Bộ Tài chính 40

3.1.2 Cơ cấu tổ chức của Thanh tra Bộ Tài chính 42

3.2 Thực tiễn hoạt động thanh tra tài chính đối với các DNNN của Thanh tra Bộ Tài chính giai đoạn 2010-2014 46

3.2.2 Lập Kế hoạch thanh tra tài chính đối với các DNNN hàng năm 47

3.3 Đánh giá hoạt động thanh tra tài chính đối với các DNNN của Thanh tra Bộ Tài chính giai đoạn 2010-2014 51

3.3.2 Những tồn tại trong hoạt động thanh tra tài chính đối với DNNN của Thanh tra Bộ Tài chính 64

3.3.3 Nguyên nhân của những tồn tại 69

CHƯƠNG 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG HOẠT ĐỘNG THANH

4.1 Quan điểm, mục tiêu hoạt động thanh tra tài chính đối với các DNNN của

Thanh tra Bộ Tài chính 73

4.2 Các giải pháp tăng cường hoạt động thanh tra tài chính đối với DNNN của Thanh tra Bộ Tài chính 74

4.2.1 Xây dựng và thực hiện cơ chế phối hợp trong công tác thanh tra với các cơ quan có liên quan, các đơn vị thuộc Bộ Tài chính 74

4.2.2 Xây dựng cơ sở dữ liệu DNNN và áp dụng kỹ thuật phân tích, đánh giá rủi ro để xác định DNNN xây dựng Kế hoạch thanh tra hàng năm 77

4.2.3 Xây dựng và ban hành Quy trình thanh tra tài chính đối với DNNN phù hợp với yêu cầu của Luật Thanh tra và việc đổi mới cơ chế, chính sách quản lý đối với DNNN 80

4.2.4 Đổi mới nội dung, phương pháp thanh tra, tăng cường thanh tra đánh giá hiệu quả và thẩm định dự thảo kết luận thanh tra 81

4.2.5 Đào tạo đội ngũ cán bộ thanh tra tài chính chuyên sâu, chuyên nghiệp; áp dụng tiêu chí đánh giá kết quả công tác đối với cán bộ Đoàn Thanh tra 84

4.2.6 Hoàn thiện công tác ứng dụng công nghệ thông tin và cơ sở vật chất trong thanh tra tài chính đối với các DNNN 86

4.3 Đề xuất 87

4.3.1 Đề xuất với Chính phủ 87

4.3.2 Đề xuất với Bộ Tài chính 87

KẾT LUẬN 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

i

DANH SÁCH CÁC TỪ VIẾT TẮT

2 GTGT Giá trị gia tăng

5 TNCN Thu nhập cá nhân

6 TNDN Thu nhập doanh nghiệp

7 UBND Ủy ban nhân dân

8 XHCN Xã hội chủ nghĩa

ii

DANH MỤC BẢNG BIỂU

1 Bảng 3.1 Bảng tổng hợp số đoàn thanh tra Thanh tra Bộ Tài chính thực hiện trong giai đoạn 2010-2014 44

2 Bảng 3.2 Bảng tổng hợp số kiến nghị xử lý về tài chính qua công tác thanh tra của Thanh tra Bộ Tài chính giai

3 Bảng 3.3 Bảng tổng hợp số kiến nghị xử lý về tài chính qua công tác thanh tra đối với DNNN của Thanh tra Bộ

4 Bảng 3.4 Số cuộc thanh tra tài chính đối với DNNN của Thanh tra Bộ Tài chính giai đoạn 2010-2014 65

5 Bảng 3.5 Số cuộc thanh tra tài chính đối với DNNN của Thanh tra Bộ Tài chính giai đoạn 2010-2014 67

6 Bảng 3.6 Số thực hiện kiến nghị về tài chính đối với DNNN giai đoạn 2010-2014 68

iii

DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ

1

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Doanh nghiệp nhà nước (DNNN) ở nước ta chiếm tỷ trọng lớn trong tổng thu ngân sách, kim ngạch xuất, nhập khẩu ; là lực lượng quan trọng trong thực hiện các chính sách xã hội, khắc phục hậu quả thiên tai, bảo đảm nhiều sản phẩm, dịch vụ công ích thiết yếu cho xã hội, quốc phòng, an ninh Những năm qua, DNNN đã không ngừng đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả, góp phần để kinh tế nhà nước thực hiện vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN Tuy nhiên, trong quá trình hoạt động, DNNN cũng bộc lộ khá nhiều vấn đề hạn chế như chưa tập trung vào những lĩnh vực then chốt; quản lý yếu kém, chưa thực sự tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong sản xuất kinh doanh; kết quả sản xuất kinh doanh chưa tương xứng với các nguồn lực đã có và sự hỗ trợ, đầu tư của Nhà nước; quản lý, sử dụng vốn tại một số DNNN bị buông lỏng và vi phạm quy định của pháp luật dẫn đến sự thất thoát, thiệt hại nghiêm trọng tài sản nhà nước, gây dư luận xấu trong xã hội, làm ảnh hưởng đến môi trường đầu tư Những tồn tại, hạn chế đặt ra yêu cầu cấp bách cần tiếp tục sắp xếp, đổi mới và nâng cao hiệu quả hoạt động của các DNNN, trong đó có giải pháp quan trọng là đẩy mạnh thực hiện thanh tra, kiểm tra, giám sát tài chính

Với vai trò là công cụ thiết yếu của quản lý tài chính nhà nước, hoạt động thanh tra tài chính đối với DNNN của Thanh tra Bộ Tài chính góp phần quan trọng để ngăn chặn, xử lý kịp thời các vi phạm; chống thất thoát, lãng phí, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước; tăng cường kỷ cương, kỷ luật trong quản lý tài chính tại các DNNN Tuy nhiên, trong những năm gần đây, hoạt động thanh tra tài chính của Thanh tra Bộ Tài chính đối với các DNNN

đã phát sinh những hạn chế, bất cập nhất định trong công tác lập kế hoạch, triển khai và tổ chức thực hiện thanh tra Do vậy, Thanh tra Bộ Tài chính

2

đang rất cần những giải pháp nhằm làm cho hoạt động này được mạnh lên, đáp ứng được các yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài “Hoạt động thanh tra tài chính đối với các doanh nghiệp nhà nước của Thanh tra Bộ Tài chính” thực sự có ý nghĩa thiết thực

Câu hỏi nghiên cứu được đặt ra là: “Phải làm như thế nào để hoạt động thanh tra tài chính đối với các DNNN của Thanh tra Bộ Tài chính được hiệu quả hơn?”

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích:

Mục đích của luận văn là phân tích được thực trạng về hoạt động thanh tra tài chính đối với các DNNN của Thanh tra Bộ Tài chính, trên cơ sở đó đề xuất những giải pháp nhằm tiếp tục tăng cường hoạt động thanh tra tài chính đối với các DNNN một cách có hiệu quả

- Nhiệm vụ nghiên cứu:

+ Làm rõ những cơ sở lý luận về thanh tra tài chính đối với các DNNN + Phân tích, đánh giá về thực trạng hoạt động thanh tra tài chính đối với các DNNN của Thanh tra Bộ Tài chính; chỉ ra những kết quả đạt được, tồn tại

và nguyên nhân của những tồn tại

+ Đề xuất một số giải pháp tăng cường hoạt động thanh tra tài chính đối với các DNNN của Thanh tra Bộ Tài chính, giúp cho các DNNN thực hiện tốt các quy định về quản lý tài chính, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước tại doanh nghiệp, hoàn thiện cơ chế chính sách quản lý tài chính đối với các DNNN

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hoạt động thanh tra việc chấp hành chế độ quản lý tài chính của các DNNN của Thanh tra Bộ Tài chính

3

- Phạm vi nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu một số vấn đề lý luận cơ bản về hoạt động thanh tra tài chính đối với DNNN và thực tiễn hoạt động thanh tra lĩnh vực này của Thanh tra Bộ Tài chính trong giai đoạn 2010-

2014 Các giải pháp đề xuất cho giai đoạn từ 2015-2020

4 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn “Hoạt động thanh tra tài chính đối với các doanh nghiệp nhà nước của Thanh tra Bộ Tài chính” được kết cấu gồm 4 chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu và một số vấn đề lý luận cơ bản về thanh tra tài chính đối với DNNN

Chương 2 Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 Thực trạng hoạt động thanh tra tài chính đối với các DNNN của Thanh tra Bộ Tài chính giai đoạn 2010-2014

Chương 4 Một số giải pháp tăng cường hoạt động thanh tra tài chính đối với các DNNN của Thanh tra Bộ Tài chính

4

CHƯƠNG I TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ

LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ THANH TRA TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI DNNN 1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan

Tính đến nay, đã có nhiều đề tài, luận văn, luận án nghiên cứu về công tác thanh tra, kiểm tra tài chính nói chung và công tác thanh tra của Thanh tra

Bộ Tài chính nói riêng, cụ thể:

- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ “Đổi mới công tác thanh tra, kiểm tra tài chính đối với các cơ quan khoán chi hành chính, đơn vị sự nghiệp có thu thực hiện cơ chế tự chủ tài chính” của Thanh tra Bộ Tài chính, năm 2005,

đã nghiên cứu làm rõ cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn của việc đổi mới công tác thanh tra, kiểm tra tài chính đối với các cơ quan hành chính khoán chi, đơn vị

sự nghiệp có thu thực hiện cơ chế tự chủ về tài chính; tập trung phân tích về công tác quản lý tài chính ở một số đơn vị thuộc lĩnh vực sự nghiệp khoa học,

sự nghiệp kinh tế, giáo dục, y tế, văn hoá; đưa ra các giải pháp, kiến nghị nhằm đổi mới công tác thanh tra, kiểm tra tài chính đối với các cơ quan hành chính khoán chi và các đơn vị sự nghiệp tự chủ tài chính

- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ “Thanh tra, kiểm tra tài chính đối với công ty cổ phần ở Việt Nam”, Thanh tra Bộ Tài chính, năm 2007, đã đưa

ra những đánh giá về thực trạng thanh tra, kiểm tra tài chính đối với công ty

cổ phần được chuyển đổi từ công ty nhà nước, phân tích những thuận lợi, khó khăn và đề xuất phương hướng, giải pháp nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động thanh tra, kiểm tra tài chính đối với công ty cổ phần

- Luận án tiến sỹ “Nâng cao hiệu quả, hiệu lực thanh tra tài chính dự

án đầu tư xây dựng sử dụng vốn nhà nước ở Việt Nam” Nguyễn Văn Bình, năm 2010, đã làm sáng tỏ những vấn đề có liên quan đến hoạt động thanh tra tài chính dự án đầu tư xây dựng sử dụng vốn nhà nước cả về phương diện lý

5

luận và thực tiễn, đề xuất những giải pháp nâng cao hiệu quả, hiệu lực thanh tra tài chính dự án đầu tư xây dựng sử dụng vốn nhà nước, góp phần nâng cao hiệu quả vốn đầu tư, phòng chống tham nhũng, thất thoát, lãng phí vốn đầu tư trong thời kỳ thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam

- Luận văn thạc sỹ “Đổi mới cơ chế thanh tra tài chính trong nền kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay” của tác giả

Vũ Hồng Hải, năm 2005, đã hệ thống hóa những vấn đề lý luận và phân tích thực tiễn về cơ chế thanh tra tài chính, luận văn đã đưa ra những quan điểm và

đề xuất hệ thống các giải pháp đổi mới cơ chế thanh tra tài chính ở nước ta trong thời gian tới

- Luận văn thạc sỹ “Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ thanh tra tài chính đến năm 2012” của tác giả Nguyễn Kim Liên, năm 2007, đã tập trung làm rõ cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng đội ngũ cán bộ thanh tra tài chính, những kết quả đạt được, những bất cập, hạn chế và nguyên nhân; đề xuất những giải pháp nâng cao đội ngũ cán bộ thanh tra tài chính đến năm 2012

- Luận văn thạc sỹ “Hoàn thiện công tác thanh tra thuế đối với doanh nghiệp lớn trên địa bàn tỉnh Nghệ An” của tác giả Nguyễn Quốc Đạt, năm

2012, đã làm rõ thực trạng công tác thanh tra thuế tại các doanh nghiệp lớn, đánh giá chất lượng, hiệu quả công tác thanh tra thuế tại các doanh nghiệp lớn trên địa bàn tỉnh Nghệ An, đồng thời đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác thanh tra thuế tại các doanh nghiệp lớn trên địa bàn tỉnh

- Văn kiện Dự án “Tăng cường năng lực tổng thể Thanh tra Tài chính đến năm 2014” của Thanh tra Bộ Tài chính, năm 2009, trên cơ sở phân tích thực trạng, hệ thống các vấn đề đã đưa ra các giải pháp nhằm mục tiêu xây dựng cơ bản thể chế hoạt động cho thanh tra tài chính đảm bảo đồng bộ, đủ mạnh, tiếp thu các chuẩn mực và thông lệ quốc tế; tăng cường năng lực đội ngũ cán bộ; kiện toàn tổ chức; hiện đại hoá hệ thống thông tin đáp ứng tốt yêu

Với rất nhiều đề tài nghiên cứu về công tác thanh tra tài chính, nhưng cho đến nay, chưa có một nghiên cứu cụ thể về công tác thanh tra tài chính đối với các DNNN của Thanh tra Bộ Tài chính Do vậy, việc nghiên cứu đề tài có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn, mang tính thời sự, nhằm đưa ra các đánh giá, đề xuất nhằm tăng cường hoạt động thanh tra tài chính của Thanh tra Bộ Tài chính đối với các DNNN trong giai đoạn hiện nay

Luận văn này mong muốn sẽ góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác thanh tra ngành Tài chính nói chung và hoạt động thanh tra tài chính đối với các DNNN của Thanh tra Bộ Tài chính nói riêng Luận văn xin kế thừa và tiếp thu có chọn lọc những kết quả nghiên cứu đã công bố có liên quan để phục vụ cho mục đích nghiên cứu của mình

1.2 Những vấn đề cơ bản về DNNN

1.2.1 Khái niệm, đặc điểm của DNNN

Ở nước ta, khái niệm về DNNN có sự thay đổi theo từng giai đoạn Thuật ngữ doanh nghiệp nhà nước được sử dụng chính thức trong Nghị định 388/HĐBT ngày 20/11/1991 ban hành Quy chế về thành lập và giải thể

7

doanh nghiệp nhà nước Điều 1 của Nghị định này đã định nghĩa “Doanh nghiệp nhà nước là một tổ chức kinh doanh do Nhà nước thành lập, đầu tư vốn và quản lý với tư cách người chủ sở hữu DNNN là một pháp nhân kinh tế hoạt động theo pháp luật và bình đẳng trước pháp luật”

Quá trình đổi mới vừa qua, chúng ta đã hoàn thiện dần quan niệm về DNNN Điều này thể hiện rõ trong các văn bản pháp lý mà tiêu biểu như Luật doanh nghiệp nhà nước được Quốc hội thông qua ngày 20/4/1995 Theo quan niệm này: DNNN là tổ chức kinh tế do Nhà nước đầu tư vốn, thành lập và tổ chức quản lý, hoạt động kinh doanh, hoạt động công ích nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế, xã hội do Nhà nước giao DNNN có tư cách pháp nhân, có các quyền và nghĩa vụ dân sự, tự chịu trách nhiệm về toàn bộ hoạt động kinh doanh trong phạm vi số vốn do doanh nghiệp quản lý Vốn do Nhà nước giao cho doanh nghiệp quản lý là vốn ngân sách cấp, vốn có nguồn gốc từ ngân sách và vốn của doanh nghiệp tự tích lũy

Theo Luật doanh nghiệp số 68/2014/QH13 do Quốc hội thông qua ngày

26 tháng 11 năm 2014 thì “Doanh nghiệp nhà nước là doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ”

DNNN mang các đặc điểm chung như các loại hình doanh nghiệp khác,

8

- Hoạt động sản xuất kinh doanh của DNNN chịu sự chi phối và tác động của môi trường kinh tế xã hội Để các doanh nghiệp tồn tại và phát triển, Nhà nước cần tạo môi trường kinh tế vĩ mô ổn định như vấn đề về tăng trưởng kinh tế, lạm phát, thất nghiệp, các chính sách khuyến khích phát triển sản xuất kinh doanh, bảo hộ sản xuất trong nước, nâng cao khả năng cạnh tranh

Bên cạnh đó, DNNN được phân biệt với các loại hình doanh nghiệp khác bởi các đặc điểm sau:

- DNNN do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ra quyết định thành lập nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội do Nhà nước giao Như vậy, DNNN không chỉ được thành lập để thực hiện các hoạt động kinh doanh (nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế) mà còn được thành lập để thực hiện các hoạt động công ích (thực hiện các mục tiêu xã hội) Các loại hình doanh nghiệp khác không phải do Nhà nước thành lập và mục tiêu hoạt động duy nhất của các loại hình doanh nghiệp này là lợi nhuận

- DNNN do Nhà nước tổ chức quản lý Đó là tổ chức kinh tế của nhà nước, do đó DNNN là đối tượng quản lý của Nhà nước Nhà nước tổ chức bộ máy quản lý các DNNN nói chung và bộ máy quản lý từng doanh nghiệp nói riêng; Nhà nước bổ nhiệm các cán bộ chủ chốt của doanh nghiệp, phê duyệt chiến lược, quy hoạch, kế hoạch dài hạn hay trung hạn của doanh nghiệp

- Tài sản của DNNN là một bộ phận tài sản của nhà nước DNNN do Nhà nước đầu tư vốn để thành lập nên nó thuộc sở hữu Nhà nước DNNN là một chủ thể kinh doanh quản lý và tiến hành hoạt động kinh doanh trên số tài sản của Nhà nước giao cho Trong khi đó, các chủ thể kinh doanh khác đều là chủ sở hữu với tài sản kinh doanh của họ

1.2.2 Phân loại DNNN

Có nhiều cách phân loại DNNN khác nhau Cách phân loại chủ yếu đối với DNNN là căn cứ vào chức năng hoạt động của doanh nghiệp Theo cách phân loại này, DNNN được phân làm hai loại:

Ngoài ra, theo tiêu chí cơ quan quản lý, DNNN được chia thành doanh nghiệp trung ương do Chính phủ hoặc các Bộ, cơ quan ngang Bộ quản lý và doanh nghiệp địa phương do UBND cấp tỉnh quản lý Hoặc DNNN được chia thành: Tập đoàn kinh tế, Tổng Công ty và doanh nghiệp độc lập Hoặc tùy theo quy mô, DNNN được chia thành doanh nghiệp lớn, vừa và nhỏ Cách chia cuối này tuy có ý nghĩa nhất định trong việc xác định các DNNN thuộc diện cổ phần hóa hoặc chuyển đổi sở hữu (giao, bán, khoán, cho thuê kinh doanh), song về cơ bản, ba cách phân loại trên có ý nghĩa trực tiếp nhất đối với chính sách và pháp luật về DNNN

10

DNNN có thể trở thành những công cụ trực tiếp để tham gia khắc phục những hạn chế của kinh tế thị trường khi nó có đủ khả năng cung cấp những hàng hóa và dịch vụ công cộng có ý nghĩa đặc biệt đối với sinh hoạt chung của xã hội, mà tư nhân và các thành phần kinh tế khác không muốn hoặc không có khả năng đầu tư Phát triển DNNN để kiến tạo kết cấu hạ tầng dịch

vụ cho nền kinh tế, góp phần nâng cao hiệu quả và phát triển bền vững lâu dài của nền kinh tế

- Vai trò chính trị:

Đối với một nước quá độ đi lên CNXH, DNNN có ý nghĩa chính trị đặc biệt Nó là bộ phận định hướng về mặt kinh tế và là công cụ thực hiện các chính sách theo định hướng XHCN

Thực sự DNNN cung cấp cho Nhà nước một cơ sở kinh tế đủ mạnh để Nhà nước trở thành lực lượng chi phối trực tiếp đối với bộ phận kinh tế tư nhân; các DNNN có vai trò đặc biệt trong việc tăng cường, củng cố quốc phòng và an ninh, là công cụ trực tiếp hữu hiệu để thúc đẩy nền kinh tế theo định hướng XHCN và thực hiện những mục tiêu kinh tế xã hội do Đảng Cộng sản Việt Nam và Chính phủ đề ra

- Vai trò xã hội:

Trong nền kinh tế thị trường, các doanh nghiệp phải chịu sự chi phối của quy luật thị trường và theo đó, muốn tồn tại và phát triển, các doanh nghiệp phải tạo ra lợi nhuận Tuy nhiên, nền kinh tế thị trường có những khuyết tật, trong đó có việc tạo ra sự phân hóa giàu nghèo Vì vậy, sự tồn tại của DNNN với việc sử dụng nhiều lao động, tạo công ăn việc làm và tăng thu nhập sẽ làm giảm sự bất bình đẳng; DNNN thực hiện các quyền, nghĩa vụ bảo hiểm cho người lao động tốt hơn các thành phần kinh tế khác

Mặt khác, việc đầu tư phát triển các DNNN có vai trò quyết định bảo đảm các nhu cầu cung cấp dịch vụ công cộng thiết yếu cho đời sống dân cư

Tính đến 31/12/2013, cả nước còn 949 doanh nghiệp có 100% vốn nhà nước Tuy số lượng các DNNN hiện nay ngày càng giảm nhưng các DNNN đều chiếm giữ vị trí quan trọng trong những ngành, lĩnh vực kinh tế then chốt, hay ở các lĩnh vực đòi hỏi cần có trình độ công nghệ cao, an ninh, quốc phòng, tại các địa bàn quan trọng mà Nhà nước cần nắm giữ hoặc các thành phần kinh tế khác ít tham gia hay chưa được tham gia

DNNN chiếm tỷ trọng lớn trong việc đóng góp vào tổng sản phẩm quốc dân và đóng góp vào thu NSNN Theo đánh giá của Bộ Tài chính, qua tổng hợp chung hoạt động năm 2013 của 796 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, gồm 8 tập đoàn kinh tế, 100 tổng công ty (không bao gồm Tổng công ty Công nghiệp tàu thủy Việt Nam), 688 công ty TNHH 1 thành viên, thì đã có sự tăng trưởng cả về vốn chủ sở hữu, doanh thu, lợi nhuận và nộp ngân sách Nhà nước Trong đó, vốn chủ sở hữu của các doanh nghiệp là 1.145.564 tỉ đồng, tăng 15% so với năm 2012 (trong đó, các tập đoàn là 751.142 tỉ đồng, tăng 12%; các tổng công ty là 266.497 tỉ đồng, tăng 19%;…) Tổng doanh thu của các doanh nghiệp đạt hơn 1,7 triệu tỷ đồng, tăng 1% so với thực hiện năm 2012 (trong đó các tập đoàn đạt gần 990 nghìn

tỉ đồng tăng 8%) Lợi nhuận trước thuế của các doanh nghiệp đạt 181.530 tỉ đồng, tăng 15% so với thực hiện năm 2012 (trong đó, các tập đoàn đạt 137.648 tỉ đồng, tăng 14%; các tổng công ty đạt 30.669 tỉ đồng, tăng 35% )

12

Nộp ngân sách Nhà nước của các doanh nghiệp là hơn 276 nghìn tỉ đồng, tăng 23% so với năm 2012 (trong đó, các tập đoàn đạt 197.240 tỷ đồng, tăng 30%; các tổng công ty đạt 54.054 tỷ đồng, tăng 9% )

DNNN cũng có chức năng điều tiết nhằm đảm bảo sự phát triển ổn định của nền kinh tế Trong những trường hợp bất ổn xảy ra, DNNN dùng lượng

dự trữ hàng hoá của mình để kiềm chế giá, chống đầu cơ, tăng giá Đây chính là những cách DNNN hỗ trợ về vật chất giúp Nhà nước hướng nền kinh

1.3 Thanh tra tài chính và những vấn đề cơ bản về thanh tra tài chính đối với DNNN

1.3.1 Tổng quan về thanh tra tài chính

1.3.1.1 Khái niệm

- Thanh tra (động từ trong tiếng Anh là Inspect) xuất phát từ gốc Latinh (Inspectare) có nghĩa là “nhìn vào bên trong”, chỉ một sự kiểm tra, xem xét từ bên ngoài đối với hoạt động của một đối tượng nhất định

Theo Từ điển pháp luật Anh - Việt, thanh tra “là sự kiểm soát, kiểm kê đối tượng bị thanh tra” Từ điển Luật học (tiếng Đức) giải thích thanh tra “là

sự tác động của chủ thể đến đối tượng đã và đang thực hiện thẩm quyền được giao nhằm đạt được mục đích nhất định - sự tác động có tính trực thuộc” Theo từ điển tiếng Việt phổ thông “thanh tra là kiểm soát, xem xét tại chỗ

13

việc làm của địa phương, cơ quan, xí nghiệp”

Như vậy, có thể hiểu: Thanh tra là một chức năng thiết yếu của cơ quan quản lý nhà nước, là việc xem xét, đánh giá, xử lý của cơ quan nhà nước đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ của cơ quan, tổ chức, cá nhân Hoạt động thanh tra được thực hiện bởi cơ quan chuyên trách theo một trình tự, thủ tục luật định, nhằm phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật, phát hiện những sơ hở trong cơ chế quản lý, chính sách, pháp luật để kiến nghị với Nhà nước biện pháp khắc phục; phát huy nhân tố tích cực, góp phần nâng cao hiệu quả, hiệu lực của hoạt động quản lý nhà nước, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, các quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân

Thanh tra gắn liền với quản lý nhà nước, với tư cách là một chức năng,

là một giai đoạn của chu trình quản lý nhà nước Thanh tra là hoạt động mang tính quyền lực nhà nước và có tính độc lập tương đối

- Hoạt động thanh tra có điểm chung với kiểm toán ở chỗ đều là kiểm tra việc thực hiện các quy định pháp luật của đơn vị Tuy nhiên giữa thanh tra

và kiểm toán có rất nhiều điểm khác nhau, cụ thể:

+ Về tính chất: Hoạt động thanh tra dựa trên cơ sở các quy định của pháp luật và các quy chế của cấp có thẩm quyền, do đó mang tính bắt buộc đối với đơn vị được thanh tra

Hoạt động kiểm toán chỉ trong trường hợp do tổ chức kiểm toán nội bộ

và tổ chức kiểm toán nhà nước thực hiện mới có tính bắt buộc đối với đơn vị được kiểm toán Hiện nay có một số loại hình doanh nghiệp và các tổ chức (các công ty, doanh nghiệp có cổ phiếu niêm yết trên thị trường chứng khoán; doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài; tổ chức tài chinh và doanh nghiệp kinh doanh bảo hiểm…) cũng bắt buộc phải được kiểm toán độc lập kiểm toán nhưng con số này không nhiều

14

+ Về chủ thể thực hiện: Hoạt động thanh tra do Đoàn thanh tra, Thanh tra viên và người được giao thực hiện nhiệm vụ thanh tra chuyên ngành thực hiện Chủ thể kiểm toán là các kiểm toán viên (có thể là kiểm toán viên độc lập, kiểm toán viên nhà nước hay kiểm toán viên nội bộ) Như vậy chủ thể của thanh tra phải là Nhà nước còn chủ thể kiểm toán có thể là nhà nước (kiểm toán viên nhà nước) hoặc phi nhà nước (kiểm toán viên độc lập, kiểm toán viên nội bộ)

+ Về mục đích: Mục đích hoạt động thanh tra nhằm phát hiện sơ hở trong cơ chế quản lý, chính sách, pháp luật để kiến nghị với cơ quan nhà nước

có thẩm quyền biện pháp khắc phục; phòng ngừa, phát hiện và xử lý hành vi

vi phạm pháp luật; giúp cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện đúng quy định của pháp luật; phát huy nhân tố tích cực; góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động quản lý nhà nước; bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân

Tùy từng loại kiểm toán mà mục đích kiểm toán có thể khác nhau Mục đích của kiểm toán nội bộ là cung cấp thông tin phục vụ việc quản lý điều hành của chủ doanh nghiệp, giúp chủ doanh nghiệp kinh doanh hiệu quả, thắng lợi trong cạnh tranh, khai thác triệt để và sử dụng mọi nguồn lực trong doanh nghiệp Mục đích của kiểm toán nhà nước là phục vụ việc quản lý vĩ

mô của nhà nước, đảm bảo duy trì kỷ cương, thực hiện nghiêm chỉnh và thống nhất luật pháp, chính sách, chế độ, đồng thời sử dụng tiết kiệm, hiệu quả vốn, tài sản và kinh phí của nhà nước Mục đích của kiểm toán độc lập nhằm bảo

vệ quyền lợi cho những người có liên quan và sử dụng thông tin của đơn vị được kiểm toán như Chính phủ, cổ đông, ngân hàng, nhà đầu tư… và cũng rất hữu ích cho chính các nhà quản lý đơn vị được kiểm toán

+ Về thời gian tiến hành: Tùy vào cuộc thanh tra và tùy vào tính chất công việc mà thời hạn thanh tra có thể khác nhau nhưng nói chung kéo dài

15

hơn thời gian của một cuộc kiểm toán Sở dĩ như vậy vì hoạt động thanh tra thường có nhiều vấn đề phải xác minh, đối chiếu rất công phu, nhiều mối quan hệ cần được làm rõ Mặt khác trước khi tới kiểm toán tại đơn vị, các kiểm toán viên thường thực hiện các thủ tục như tham gia quan sát kiểm kê hàng tồn kho cùng đơn vị vào thời điểm cuối kỳ, gửi thư xác nhận số dư tới ngân hàng và các đối tượng có số dư công nợ, nên thời gian kiểm toán được rút ngắn hơn

- Thanh tra tài chính là hoạt động kiểm soát, xem xét, đánh giá của cơ quan quản lý nhà nước đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ

về quản lý tài chính, sử dụng vốn và tài sản nhà nước của cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự quản lý theo thẩm quyền được quy định, nhằm phòng ngừa, phát hiện, xử lý các sai phạm về tài chính; phát hiện những sơ hở trong cơ chế quản lý, chính sách, pháp luật để kiến nghị với cơ quan nhà nước có thẩm quyền các biện pháp khắc phục; bảo vệ lợi ích của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác

1.3.1.2 Đặc điểm của hoạt động Thanh tra Tài chính:

Với ý nghĩa là một nội dung của quản lý, một công cụ quản lý và là một giai đoạn trong quá trình quản lý tài chính, hoạt động Thanh tra Tài chính có những đặc điểm cơ bản sau:

- Một là, thanh tra tài chính gắn liền với hoạt động quản lý tài chính của Nhà nước Bởi vì, quản lý nói chung và quản lý tài chính nói riêng là một hoạt động đa dạng, phức tạp bao gồm nhiều giai đoạn liên kết với nhau theo một quy trình chặt chẽ và có sự tác động lẫn nhau, từ khâu ban hành văn bản quản

lý đến khâu tổ chức thực hiện văn bản quản lý và cuối cùng là khâu kiểm tra, thanh tra, giám sát việc thực hiện để trên cơ sở đó chủ thể quản lý áp dụng các biện pháp xử lý một cách kịp thời Rõ ràng, trong một quy trình quản lý mà

16

không có giai đoạn thanh tra, kiểm tra, giám sát việc thực hiện văn bản quản

lý thì sẽ không đem lại hiệu quả cho hoạt động quản lý

- Hai là, hoạt động thanh tra tài chính mang tính quyền lực nhà nước, dựa vào quyền lực nhà nước để thực hiện Sở dĩ hoạt động thanh tra tài chính bao giờ cũng mang tính quyền lực nhà nước là vì, trong khi thi hành công vụ chủ thể thanh tra phải tiến hành xác minh, xem xét từng hành vi xử sự của đối tượng thanh tra một cách khách quan, công bằng và trung thực để dựa vào kết quả đó mà đưa ra văn bản kết luận thanh tra về tính hợp pháp và hợp lý của hành vi của đối tượng thanh tra Vì thế, để thực thi công vụ một cách hiệu quả, chủ thể thanh tra cần có trong tay sức mạnh quyền lực Nhà nước Ngoài

ra, nếu không gắn với quyền lực nhà nước thì hành vi thanh tra và kết quả thanh tra sẽ không có giá trị thực tế

- Ba là, hoạt động thanh tra tài chính có tính độc lập và chỉ tuân theo pháp luật Tính độc lập của hoạt động này thể hiện ở chỗ, cơ quan thanh tra và thanh tra viên trong quá trình thi hành công vụ chỉ được phép hành động theo pháp luật, dựa vào pháp luật để hành xử mà không chịu sự chi phối hay tác động về ý chí của bất kỳ tổ chức, cá nhân nào Mặc dù vậy, nhiệm vụ thanh tra chỉ có thể thực hiện được khi có sự phối hợp, hỗ trợ kịp thời và có hiệu quả của các cơ quan, tổ chức và cá nhân khác (chẳng hạn như việc trưng cầu giám định, phối hợp điều tra, lấy ý kiến các đơn vị liên quan ) Mặt khác, trong quá trình thanh tra đòi hỏi phải có sự cộng tác, phối hợp chặt chẽ giữa đoàn thanh tra với đối tượng được thanh tra trên cơ sở tuân thủ pháp luật, bình đẳng, dân chủ và đặc biệt là cùng chung một mục tiêu góp phần quản lý, sử dụng tài chính nhà nước đúng mục đích, có hiệu quả

- Bốn là, trong hoạt động thanh tra tài chính, ngoài việc xem xét, phân tích và đánh giá những hành vi trong hoạt động tài chính của đối tượng, chủ thể thanh tra còn có quyền đưa ra văn bản kết luận có tính thẩm định về tính

17

hợp pháp và hợp lý của hành vi của đối tượng thanh tra Đồng thời, trong phạm vi thẩm quyền của mình, chủ thể thanh tra có thể áp dụng những chế tài nhất định nhằm đảm bảo cho việc thanh tra đúng đắn và có hiệu quả hơn

- Năm là, thanh tra tài chính là hoạt động thanh tra gắn liền với đồng tiền, chi phối trực tiếp đến lợi ích kinh tế của các đối tượng được thanh tra cũng như lợi ích kinh tế nhà nước Hoạt động thanh tra tài chính luôn phải đấu tranh với những tồn tại, những hành vi sai trái, tiêu cực, tham nhũng, thất thoát, lãng phí tiền của nhà nước Với việc kiểm tra, xem xét tại chỗ hồ sơ, chứng từ liên quan để làm rõ đúng, sai về tài chính đối với các hoạt động của

tổ chức, cá nhân, hoạt động thanh tra tài chính trong mọi điều kiện, hoàn cảnh luôn là sự đấu tranh của hai mặt đối lập đúng - sai, tích cực - tiêu cực của một vấn đề quản lý kinh tế tài chính; sự đấu tranh đó vừa nhằm phát hiện xử lý vi phạm, vừa có ý nghĩa phòng ngừa sai trái, tiêu cực, góp phần bảo vệ lợi ích kinh tế hợp pháp của các chủ thể

1.3.1.3 Mục đích, nguyên tắc hoạt động

- Mục đích của hoạt động thanh tra tài chính: nhằm phát hiện sơ hở trong cơ chế quản lý, chính sách, pháp luật để kiến nghị với cơ quan nhà nước

có thẩm quyền biện pháp khắc phục; phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành

vi vi phạm pháp luật; giúp cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện đúng quy định của pháp luật; phát huy nhân tố tích cực; góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động quản lý nhà nước; bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân

- Để đạt được mục đích trên, hoạt động thanh tra tài chính tuân thủ các nguyên tắc sau:

Thứ nhất, nguyên tắc tuân theo pháp luật: đây là nguyên tắc cần thiết đề cao trách nhiệm của chủ thể thanh tra; nâng cao năng lực công tác thanh tra tài chính; ngăn ngừa tình trạng làm trái pháp luật, vô hiệu hóa hoạt động

18

thanh tra Thực hiện nguyên tắc này đòi hỏi mọi công việc cần tiến hành trong hoạt động thanh tra tài chính phải được thực hiện trên cơ sở những quy định của pháp luật hiện hành về thanh tra Không một cơ quan, tổ chức, cá nhân nào được can thiệp trái pháp luật vào hoạt động thanh tra Việc xem xét đúng sai của đối tượng thanh tra phải căn cứ vào quy định của pháp luật mà không tuân theo ý kiến tác động của bất cứ một cơ quan hay cá nhân nào

Thứ hai, nguyên tắc đảm bảo chính xác, khách quan Đảm bảo chính xác, khách quan là vấn đề có tính nguyên tắc cao trong hoạt động thanh tra tài chính Có chính xác trong công tác thanh tra mới cho phép đánh giá đúng thực trạng của đối tượng thanh tra, giúp cho việc xử lý vi phạm đúng người, đúng việc và đúng pháp luật

Nguyên tắc khách quan đòi hỏi trong hoạt động thanh tra tài chính phải tôn trọng sự thật, đánh giá sự vật hiện tượng đúng như nó vốn có, không suy diễn tùy tiện chủ quan, hời hợt hay mang tính áp đặt Tính chính xác và tính khách quan trong thanh tra tài chính có quan hệ chặt chẽ và tác động qua lại lẫn nhau Có thái độ khách quan, không thiên vị mới đảm bảo tính chính xác trong đánh giá, kết luận vấn đề và ngược lại, có chính xác mới thể hiện được việc làm khách quan trong công tác thanh tra tài chính

Thứ ba, nguyên tắc công khai, dân chủ, kịp thời

Công khai trong hoạt động thanh tra đòi hỏi nội dung các công việc của hoạt động thanh tra phải được thông báo một cách đầy đủ và rộng rãi cho mọi đối tượng có liên quan biết Công khai bao gồm nhiều vấn đề cụ thể như: công khai quyết định thanh tra, công khai tiếp xúc với các đối tượng có liên quan và công khai kết luận thanh tra Tuy nhiên, tùy theo tính chất vụ việc mà có hình thức, phạm vi công khai thích hợp và theo đúng quy định của pháp luật

Dân chủ trong hoạt động thanh tra là sự thể hiện sự tôn trọng khách quan, tôn trọng quần chúng, lấy dân làm gốc Phải lôi cuốn quần chúng nhân

19

dân tham gia hoạt động thanh tra, đấu tranh ngăn ngừa, đẩy lùi tiêu cực, phát huy nhân tố tích cực Đồng thời, cũng chính nhân dân là lực lượng thúc đẩy các quyết định, kiến nghị của thanh tra Thực hiện nguyên tắc này đòi hỏi phải coi trọng việc tiếp nhận, thu thập ý kiến của mọi đối tượng có liên quan, tạo điều kiện cho đối tượng thanh tra, kiểm tra trình bày ý kiến của mình, tránh mọi biểu hiện tự mãn, áp đặt chủ quan, bất chấp ý kiến của người khác

Kịp thời cũng là nguyên tắc quan trọng trong thanh tra tài chính nhằm nhanh chóng khắc phục những yếu kém, bất cập trong quản lý của Nhà nước Nguyên tắc kịp thời trong hoạt động thanh tra tài chính đòi hỏi cơ quan thanh tra tài chính phải nhanh chóng tiến hành hoạt động thanh tra khi có đủ cơ sở tiến hành thanh tra và mọi công việc phải thực hiện trong thời hạn được pháp luật quy định

Thứ tư, không trùng lặp về phạm vi, đối tượng, nội dung, thời gian thanh tra giữa các cơ quan thực hiện chức năng thanh tra; không làm cản trở hoạt động bình thường của cơ quan, tổ chức, cá nhân là đối tượng thanh tra Theo nguyên tắc này, Thủ trưởng cơ quan thanh tra cần nghiên cứu, xét kỹ các căn cứ và những điều kiện có liên quan trước khi ra quyết định thanh tra

và thành lập Đoàn thanh tra để tránh trùng lắp với các cơ quan, tổ chức khác

Trong quá trình thực hiện hoạt động thanh tra tài chính, Đoàn Thanh tra trực tiếp làm việc tại trụ sở của đối tượng thanh tra để xem xét, đánh giá, xác minh tài liệu Do vậy, đảm bảo không làm ảnh hưởng đến hoạt động bình thường của đối tượng thanh tra thì hoạt động thanh tra tài chính mới thực sự góp phần đảm bảo tuân thủ pháp chế và kỷ luật nhà nước, tăng cường hiệu quả, hiệu lực quản lý hành chính nhà nước

1.3.2 Nội dung, phương pháp và quy trình thanh tra tài chính đối với DNNN

Thanh tra tài chính đối với DNNN được hiểu là công tác thanh tra được tiến hành đối với các hoạt động tài chính của DNNN Thanh tra tài chính

20

doanh nghiệp có thể được tiến hành bởi bản thân doanh nghiệp - thanh tra nội

bộ, hoặc có thể được tiến hành bởi các tổ chức thanh tra chuyên nghiệp (Thanh tra Bộ Tài chính, Thanh tra Sở Tài chính, Thanh tra Chính phủ, Thanh tra thuế ) - thanh tra từ bên ngoài Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn chỉ đề cập đến hoạt động thanh tra tài chính của tổ chức thanh tra chuyên nghiệp - Thanh tra Bộ Tài chính

1.3.2.1 Nội dung, phương pháp thanh tra

Nội dung của thanh tra tài chính đối với các DNNN là các hoạt động tài chính của doanh nghiệp Các hoạt động tài chính của doanh nghiệp bao gồm rất nhiều nội dung chứa đựng các quan hệ kinh tế đa dạng giữa doanh nghiệp với các chủ thể khác trong xã hội và quan hệ trong nội bộ doanh nghiệp nảy sinh trong quá tình tiến hành sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp

Tiêu chuẩn (hay căn cứ) để đánh giá các hoạt động tài chính của DNNN trong khi tiến hành thanh tra tài chính là các quy định quản lý nói chung, nhưng trước hết và trực tiếp là các chính sách, chế độ tài chính của nhà nước có liên quan đến DNNN và các quyết định về nhiệm vụ tài chính mà doanh nghiệp phải thực hiện trước Nhà nước và trong nội bộ doanh nghiệp

Thanh tra tài chính đối với DNNN được tiến hành xem xét tại chỗ (tại doanh nghiệp) và tiến hành sau khi các vụ việc (các hoạt động tài chính của DNNN) đã phát sinh với đòi hỏi phải phân định rõ tính đúng đắn hay sai trái của các hoạt động đó so với quy định của Nhà nước trong các chính sách, chế

độ quản lý tài chính đối với DNNN

Thanh tra tài chính đối với DNNN có thể được thực hiện theo các nội dung cụ thể khác nhau, có thể được tiến hành trong diện hẹp (một DNNN) hay trên diện rộng (một số DNNN), có thể được tiến hành đột xuất hay định

kỳ và nhằm những mục đích cụ thể khác nhau của mỗi cuộc thanh tra cụ thể

21

Các nội dung và phương pháp thanh tra tài chính đối với DNNN cụ thể như sau:

Một là, thanh tra việc xây dựng và ban hành Điều lệ, các quy chế quản

lý nội bộ, các tiêu chuẩn, định mức của doanh nghiệp: Xác định danh mục phải ban hành; thẩm quyền ban hành, thời hạn ban hành; những danh mục, nội dung chưa ban hành, nội dung ban hành không phù hợp, trái với quy định của pháp luật Xác định các qui chế, tiêu chuẩn, định mức đã ban hành nhưng thực tế không áp dụng hoặc áp dụng không đúng

Hai là, thanh tra nguồn vốn, bao gồm:

- Thanh tra tình hình vốn chủ sở hữu

+ Về vốn đầu tư của chủ sở hữu: xác định vốn điều lệ của doanh nghiệp, xác định sự tăng, giảm vốn đầu tư của chủ sở hữu.; đánh giá khả năng

về vốn đầu tư của chủ sở hữu

+ Việc trích lập và sử dụng các Quỹ tài chính, các nguồn vốn khác: đối chiếu quy định về trích lập, sử dụng, tiếp nhận các quỹ tài chính, các nguồn vốn khác với thực tế để xác định việc trích lập, tiếp nhận và sử dụng các quỹ, các nguồn vốn không đúng quy định

- Thanh tra nợ phải trả dài hạn: Tổng hợp số nợ vay dài hạn; Phân loại

nợ phải trả (nợ trong hạn, đến hạn trả, quá thời hạn thanh toán ); Xem xét các mục đích vay, việc sử dụng đảm bảo theo các mục đích vay không? Xác định số phải trả nợ (nợ gốc và lãi vay phải trả) và xem xét khả năng trả nợ

- Thanh tra nợ phải trả ngắn hạn: Tổng hợp các khoản nợ phải trả; Phân loại các khoản nợ (nợ trong hạn, đến hạn trả, quá thời hạn thanh toán ) Chọn mẫu (hoặc toàn bộ) các khoản nợ phải trả ngắn hạn để xác định nợ không có đối tượng trả, nợ hạch toán không đúng, nợ quá hạn trả Xác định nguyên nhân, trách nhiệm và kiến nghị xử lý

Ba là, thanh tra quản lý, sử dụng tài sản, bao gồm:

22

- Thanh tra tài sản cố định: Xác định tổng giá trị tài sản cố định; Xem xét hiệu quả việc sử dụng; Xác định nguyên nhân sử dụng không hiệu quả, xem xét việc trích khấu hao tài sản cố định theo quy định Đánh giá việc thực hiện trình tự, thủ tục các dự án đầu tư, bố trí vốn đầu tư và việc thanh quyết toán khối lượng hoàn thành của các dự án đầu tư

- Đầu tư tài chính dài hạn: Tập hợp các khoản đầu tư vào công ty con, công ty liên kết, góp cổ phần, mua trái phiếu Xem xét thủ tục đầu tư tài chính (thẩm quyền phê duyệt, nguồn vốn đầu tư tài chính, tiến độ đầu tư, thực

tế góp vốn ) Đánh giá hiệu quả đầu tư, khả năng bảo toàn và thu hồi vốn đầu

tư, việc trích lập dự phòng giảm giá đầu tư tài chính dài hạn theo quy định

- Các khoản phải thu: Tập hợp các khoản phải thu dài hạn, phải thu ngắn hạn Đối chiếu toàn bộ hoặc chọn mẫu các hợp đồng, thỏa thuận đã ký kết giữa doanh nghiệp với khách nợ về thời hạn thanh toán, các điều khoản về

xử lý vi phạm để xác định các khoản nợ quá hạn, các khoản tiền phạt do chậm thanh toán (nếu có) Xem xét việc trích lập và sử dụng dự phòng nợ phải thu khó đòi của doanh nghiêp, đối chiếu với quy định của nhà nước Khi có sự chênh lệch, xác định nguyên nhân và kiến nghị xử lý

- Hàng tồn kho: Xem xét các phương pháp hạch toán hàng tồn kho doanh nghiệp đang áp dụng, đối chiếu với thực tế tính toán giá trị hàng tồn kho Xem xét căn cứ trích lập dự phòng giảm giá hàng tồn kho; đối chiếu với qui định của nhà nước Nếu phát hiện doanh nghiệp áp dụng không đúng hoặc không phù hợp các quy định thì xác định rõ nguyên nhân, mức độ sai phạm, kiến nghị xử lý theo quy định

- Tài sản ngắn hạn, tài sản dài hạn khác: Đối chiếu xác định tính chính xác, thống nhất giữa số liệu trên báo cáo tài chính, sổ kế toán với các căn cứ, tài liệu để làm cơ sở hạch toán đối với từng loại tài sản

23

Bốn là, thanh tra việc báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, bao gồm:

- Thanh tra việc hạch toán, báo cáo doanh thu và thu nhập khác: Xem xét tính hợp lý, tính thống nhất về doanh thu và thu nhập khác phát sinh trong

kỳ Căn cứ các Luật thuế và qui định của Nhà nước có liên quan để xác định doanh nghiệp đã hạch toán và báo cáo đầy đủ các khoản doanh thu, thu nhập phát sinh trong kỳ Xác định rõ nguyên nhân chênh lệch (nếu có), kiến nghị

xử lý theo qui định

- Thanh tra việc hạch toán chi phí, gồm: Thanh tra giá vốn hàng bán; Chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp, chi phí tài chính: Xem xét các căn cứ để hạch toán chi phí, đối chiếu với các qui định pháp luật để xác định tính hợp pháp của mỗi loại chi phí Đối với các loại chi phí như khấu hao tài sản, chi phí có tỷ lệ khống chế; chi phí trực tiếp cho người lao động cần xem xét, đối chiếu với các qui định pháp luật hiện hành

- Thanh tra việc hạch toán lợi nhuận và phân phối lợi nhuận: Căc cứ kết quả thanh tra về doanh thu, chi phí, xác định lại lợi nhuận thực hiện trong kỳ, trong đó: Tổng hợp lợi nhuận thực hiện và phân phối lợi nhuận theo báo cáo tài chính của doanh nghiệp Tổng hợp lợi nhuận thực hiện và phân phối lợi nhuận theo kết quả thanh tra Xem xét việc phân phối lợi nhuận sau thuế của doanh nghiệp có phù hợp với các qui định của pháp luật Nếu có sự khác biệt, xác định rõ nguyên nhân, kiến nghị xử lý theo qui định

Năm là, thanh tra việc thực hiện nghĩa vụ với Ngân sách Nhà nước, bao gồm:

- Thanh tra việc tự kê khai, tự nộp thuế của doanh nghiệp: Xác định số thuế doanh nghiệp đã kê khai và nộp theo từng loại thuế; Xác định các khoản chậm nộp vào NSNN, nguyên nhân chậm nộp, kiến nghị xử lý Thực hiện thanh tra toàn bộ/hoặc chọn mẫu hồ sơ khai thuế, phí để phát hiện doanh nghiệp kê khai và nộp thiếu về thuế và các khoản phải nộp khác

24

- Thanh tra việc hoàn thuế, miễn giảm thuế và các khoản phải nộp NSNN khác: Xem xét tính đúng đắn của các quyết định và các hồ sơ đề nghị hoàn thuế, miễn giảm thuế Trường hợp doanh nghiệp kê khai được miễn, giảm thuế, cần kiểm tra các điều kiện được miễn, giảm thuế theo qui định của pháp luật, đối chiếu với mức độ đáp ứng của doanh nghiệp để xác định doanh nghiệp có được hưởng ưu đãi hay không

Khi phát hiện những vi phạm về hoàn thuế, miễn giảm các nghĩa vụ thu nộp NSNN, xác định nguyên nhân, trách nhiệm, kiến nghị xử lý hoặc báo cáo với cơ quan có thẩm quyền xử lý

Những nội dung thanh tra nêu trên là những nội dung chủ yếu của thanh tra tài chính đối với DNNN Tùy theo yêu cầu và tính chất từng cuộc thanh tra có thể áp dụng đầy đủ hoặc một trong những nội dung thanh tra nêu trên Những nội dung thanh tra được xác định như vậy vừa không tách rời các hoạt động tài chính của doanh nghiệp, vừa không tách rời các chính sách và

cơ chế quản lý tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp Thực hiện có kết quả các nội dung kể trên, thanh tra tài chính đối với DNNN sẽ thực sự phát huy được tác dụng quan trọng của nó trong việc thực hiện chức năng quản lý nhà nước về mặt tài chính đối với doanh nghiệp, đồng thời, góp phần làm lành mạnh tình hình tài chính của các DNNN

1.3.2.2 Quy trình thanh tra

Quy trình thực hiện công việc một cuộc thanh tra tài chính đối với DNNN tuân thủ theo quy trình chung gồm 4 bước (được mô tả theo Sơ đồ 1.1), cụ thể:

Bước 1: Chuẩn bị và quyết định thanh tra, bao gồm:

- Thu thập thông tin về đối tượng thanh tra từ: kho dữ liệu của cơ quan;

từ các báo cáo, phản ánh của các cơ quan truyền thông; thông tin từ các cơ quan quản lý nhà nước trong ngành Tài chính, cơ quan quản lý cấp trên và các

- Lập kế hoạch thanh tra: bao gồm mục đích, yêu cầu cuộc thanh tra; nội dung thanh tra, thời kỳ thanh tra, thời hạn thanh tra, đối tượng thanh tra, lực lượng thanh tra và phân công thực hiện

- Ra quyết định, phê duyệt kế hoạch thanh tra: Chánh Thanh tra Bộ Tài chính hoặc Bộ trưởng Bộ Tài chính xem xét, ký ban hành Quyết định thanh tra và thành lập Đoàn Thanh tra, phê duyệt kế hoạch tiến hành thanh tra

- Chuẩn bị triển khai thanh tra: Thông báo cho đối tượng thanh tra về

kế hoạch triển khai thanh tra; họp Đoàn Thanh tra quán triệt kế hoạch thanh tra và chuẩn bị phương tiện, kinh phí, thiết bị và những điều kiện vật chất cần thiết khác phục vụ cho hoạt động của Đoàn Thanh tra

Bước 2: Tiến hành thanh tra, bao gồm:

- Công bố quyết định thanh tra: chậm nhất là 15 ngày kể từ ngày ký quyết định thanh tra Trưởng đoàn thanh tra có trách nhiệm công bố quyết định thanh tra với đối tượng thanh tra Việc công bố Quyết định thanh tra phải được lập thành Biên bản, ký giữa Trưởng đoàn thanh tra và Thủ trưởng cơ quan, tổ chức, cá nhân là đối tượng thanh tra

- Thực hiện thanh tra theo các nội dung và phương pháp thanh tra đã trình bày trên Thực hiện thanh tra do Đoàn thanh tra tiến hành, cụ thể gồm: Thu thập thông tin; nghiên cứu, phân tích, xem xét, xử lý thông tin và số liệu

để phát hiện những vấn đề có mâu thuẫn; nhận định những việc làm đúng, những sai phạm, làm rõ bản chất, nguyên nhân và trách nhiệm của tập thể, cá nhân đối với từng sai phạm; ký biên bản làm việc về tình hình, số liệu theo

26

từng nội dung, sự việc dự kiến kết luận với đối tượng thanh tra; đối chiếu tình hình, số liệu đã ký xác nhận, đã thu thập được với chính sách, chế độ, tiêu chuẩn, định mức và diễn biến thực tế, đưa ra dự kiến kết luận về sự việc được phát hiện; củng cố chứng cứ qua yêu cầu giải trình, đối thoại chất vấn, thẩm tra xác minh, làm việc với các cơ quan liên quan nếu cần thiết

- Lập Biên bản thanh tra với thủ trưởng đơn vị được thanh tra, trong đó nêu rõ kết quả từng nội dung thanh tra; nguyên nhân và chứng cứ

Bước 3: Kết thúc thanh tra

- Báo cáo kết quả thanh tra: chậm nhất là 15 ngày, kể từ ngày kết thúc cuộc thanh tra, Trưởng đoàn thanh tra lập, ký và gửi người ra quyết định thanh tra báo cáo kết quả thanh tra Báo cáo kết quả thanh tra nêu rõ kết quả công việc theo kế hoạch thanh tra đã được duyệt, những ý kiến giải trình của đối tượng thanh tra; đề xuất những nội dung kiến nghị xử lý về kinh tế, hành chính, pháp luật với đối tượng thanh tra

- Dự thảo kết luận thanh tra: do Trưởng đoàn lập theo chỉ đạo của Chánh Thanh tra Bộ Tài chính Trưởng đoàn thanh tra tổ chức lấy ý kiến tham gia của các thành viên Đoàn Thanh tra vào báo cáo Kết quả thanh tra và dự thảo Kết luận thanh tra

- Kết luận thanh tra và lưu hành kết luận thanh tra:

Chậm nhất 15 ngày kể từ ngày nhận được Báo cáo kết quả thanh tra, người ra quyết định thanh tra (Chánh Thanh tra Bộ Tài chính hoặc Bộ trưởng

Bộ Tài chính) phải ra văn bản kết luận thanh tra

Kết luận thanh tra phản ánh kết quả kiểm tra, xác minh về từng nội dung thanh tra; kết luận về việc thực hiện chính sách, pháp luật; xác định rõ tính chất, mức độ vi phạm, nguyên nhân, trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm; kiến nghị các biện pháp xử lý vi phạm pháp luật; kiến nghị sửa đổi, bổ sung, ban hành hoặc hủy bỏ quy định cho phù hợp với yêu cầu quản lý (nếu có)

27

Bước 4: Xử lý sau thanh tra

- Bàn giao, lưu trữ hồ sơ thanh tra

- Họp rút kinh nghiệm Đoàn Thanh tra

- Theo dõi, đôn đốc, xử lý các kiến nghị qua công tác thanh tra của Đoàn Thanh tra

1.3.3 Các nhân tố ảnh hưởng tới hoạt động thanh tra tài chính của Thanh tra Bộ Tài chính đối với DNNN

- Thể chế chính sách: Hoạt động thanh tra tài chính phải dựa trên cơ sở pháp luật, tuân thủ pháp luật, đảm bảo chính xác, khách quan, trung thực, dân chủ Thể chế chính sách càng chặt chẽ, rõ ràng, minh bạch thì kết quả thanh tra tài chính càng được đảm bảo trung thực, chính xác và có chất lượng tốt Nếu như các chính sách, chế độ tài chính của Nhà nước quy định không chặt chẽ, không phù hợp với thực tiễn khi thanh tra, việc quy trách nhiệm sẽ là thực hiện sai so với chính sách, chế độ nhưng tính khả thi sẽ kém vì theo yêu cầu của thực tế việc thực hiện của các công ty không phải là sai phạm lớn

- Tổ chức bộ máy: Thực tế, do số lượng đối tượng thanh tra tài chính rất lớn, trong khi lực lượng thanh tra tài chính có hạn dẫn đến công tác thanh tra không bao quát hết, năng lực thanh tra, kiểm tra, giám sát đối với đối tượng thanh tra hạn chế Ở đây nhấn mạnh đến năng lực tổ chức, quản lý vận hành một bộ máy nhân sự và công tác chỉ đạo, điều hành hoạt động của cơ quan Thanh tra Bộ Tài chính càng hiệu quả thì sẽ càng giúp các kênh thông tin thông suốt, kịp thời từ đó đạt được sự phối hợp hiệu quả trong thực hiện công tác thanh tra

28

Sơ đồ 2.1: Quy trình thực hiện công việc cuộc thanh tra tài chính DNNN

Chuẩn bị thanh tra

Thực hiện thanh tra

Kết thúc thanh tra

Xử lý sau thanh tra

Lập kế hoạch cho cuộc thanh tra

Ban hành Quyết định thanh tra

Gửi Quyết định thanh tra

Công bố Quyết định thanh tra

Thực hiện thanh tra tại đơn vị

Lập Biên bản thanh tra

Báo cáo kết quả thanh tra

Dự thảo Kết luận thanh tra

Kết luận thanh tra và lưu hành Kết luận

Bàn giao hồ sơ tài liệu đoàn thanh tra

Theo dõi, đôn đốc xử lý sau thanh tra

29

- Lực lượng cán bộ, công chức thanh tra tài chính: Đây là nhân tố mang tính quyết định đến hiệu quả hoạt động thanh tra tài chính Người làm công tác thanh tra tài chính không có sự liêm chính thì sẽ rất có thể làm ngơ hoặc tiếp tay cho các sai phạm, làm suy yếu tính nghiêm minh của pháp luật Người làm công tác thanh tra tài chính có phẩm chất tốt nhưng năng lực thực hiện công vụ yếu kém, không am hiểu chính sách, chế độ tài chính; không cập nhật các kiến thức kinh tế sẽ không phát hiện được những sai phạm ngày càng tinh vi, có tổ chức của các đối tượng được thanh tra

Ở một khía cạnh khác, khi nhìn nhận năng lực cán bộ thanh tra tài chính với vai trò phát hiện, kiến nghị những quy định, chính sách chế độ không hợp lý với các cấp lãnh đạo, người thanh tra nếu không có năng lực, tính linh hoạt nhất định sẽ là một lực lượng kìm hãm sự phát triển của nền kinh tế Sự gượng ép, cứng nhắc trong hoạt động nghiệp vụ trên cơ sở các qui định của pháp luật (thường không theo kịp yêu cầu của phát triển kinh tế) mà cán bộ công chức thanh tra không nhận thấy mà chỉ qui trách nhiệm thật sự là bước cản đối với sự phát triển

Cuối cùng, cán bộ công chức thanh tra tài chính làm tốt cần phải có chế

độ đãi ngộ nhất định, kịp thời Các nước trên thế giới, cán bộ công chức thanh tra có rất nhiều đãi ngộ để phục vụ mục đích dưỡng liêm, đào tạo, bồi dưỡng Sự đãi ngộ đi đôi với trách nhiệm lớn là một phương cách giúp cho hoạt động thanh tra tài chính hiệu quả

- Cơ sở vật chất, kỹ thuật hỗ trợ cho hoạt động thanh tra tài chính: Bên cạnh yếu tố con người, các cơ sở vật chất kỹ thuật cũng hỗ trợ một phần cho hoạt động thanh tra tài chính Việc lưu trữ, tìm kiếm, xử lý thông tin từ các máy tính giúp cho cán bộ thanh tra không mất nhiều thời gian Đặc biệt trong thời đại thông tin hiện nay, hầu hết các lĩnh vực đã được áp dụng công nghệ thông tin, với khối lượng thông tin lớn, thời gian thanh tra rút ngắn phải nâng

30

cao năng suất, hiệu quả công việc cần phải có hỗ trợ của thông tin điện tử trong lưu trữ, xử lý thông tin đáp ứng yêu cầu của các cấp quản lý

1.4 Hoạt động thanh tra tài chính của một số quốc gia trên thế giới

và kinh nghiệm đối với Việt Nam

1.4.1 Thanh tra tài chính Trung Quốc

Công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát tại Trung Quốc được đặc biệt chú trọng, nhất là kiểm tra giám sát về tài chính Tại Bộ Tài chính Trung Quốc có

Vụ Thanh tra, kiểm tra tài chính thực hiện nhiệm vụ: thanh tra, kiểm tra các nguồn thu tài chính trong toàn quốc; thanh tra, kiểm tra hoạt động thu chi chính của các cơ quan trung ương và địa phương, việc thực hiện chế độ tài chính, xử lý vi phạm hành chính Đối tượng thanh tra, kiểm tra bao gồm: các doanh nghiệp, tập đoàn, đơn vị khác có nghĩa vụ chấp hành quy định của Chính phủ Nội dung thanh tra đánh giá về công tác quản lý tài chính, tài sản, quản lý kinh tế của đối tượng thanh tra Nội dung thanh tra hiện nay bám sát các vấn đề có tính thời sự, được báo chí và dự luận quan tâm; chú trọng đến trọng tâm, trọng điểm là công tác lập dự toán, dự tính xu hướng phát triển kinh tế xã hội

Hệ thống tổ chức thanh tra, kiểm tra, giám sát tài chính của Trung Quốc bao gồm nhiều cơ quan chức năng, nhiệm vụ quyền hạn độc lập, phối hợp với nhau tạo thành cơ chế kiểm tra, giám sát chặt chẽ về cả chiều ngang lẫn chiều dọc Trong thực tế, hoạt động có sự chồng chéo trong công tác thanh tra, kiểm tra và giám sát tài chính Để hạn chế tình trạng này các cơ quan thanh tra, kiểm tra, giám sát tài chính đã có sự phối hợp để thông báo và thỏa thuận phối hợp thống nhất với nhau về chương trình, kế hoạch thanh tra kiểm tra, giám sát tài chính của mỗi cơ quan để phát huy vai trò, hiệu quả của các cơ quan trong quá trình kiểm tra, giám sát tài chính