Hình phạt tiền theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Quảng Ninh

Với cách tiếp cận như vậy, khái niệm hình phạt tiền cần được định nghĩa như sau: “Hình phạt tiền là biện pháp cưỡng chế của Nhà nước, được quy định trong BLHS với tính chất là hình phạt

Hà Nội, 2019

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGÔ THỊ THANH HƯƠNG

HÌNH PHẠT TIỀN THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN TỈNH QUẢNG NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HÌNH SỰ VÀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGÔ THỊ THANH HƯƠNG

HÌNH PHẠT TIỀN THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN TỈNH QUẢNG NINH

Ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự

Mã số: 8.38.01.04

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS PHẠM MINH TUYÊN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HÌNH PHẠT TIỀN 8

1.1. Khái niệm, đặc điểm, mục đích, ý nghĩa của hình phạt tiền 8

1.2. Phân biệt hình phạt tiền với các hình phạt và biện pháp phạt khác

có liên quan 17

Chương 2: QUY ĐỊNH HÌNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ HÌNH PHẠT TIỀN VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẠI TÒA ÁN NHÂN DÂN TỈNH QUẢNG NINH 23

2.1. Quy định về hình phạt tiền trong pháp luật hình sự Việt Nam 23

2.2. Thực tiễn áp dụng hình phạt tiền tại Tòa án nhân dân tỉnh

Quảng Ninh 40

Chương 3: YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO ÁP DỤNG ĐÚNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ HÌNH PHẠT TIỀN 52

3.1. Yêu cầu đối với việc áp dụng đúng hình phạt tiền 52

3.2. Các giải pháp bảo đảm áp dụng đúng các quy định của pháp luật hình sự về hình phạt tiền 60

KẾT LUẬN 77 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 78

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Hình phạt tiền là một loại hình phạt trong hệ thống hình phạt vừa đượcquy định với tính chất là hình phạt chính vừa được quy định với tính chất làhình phạt bổ sung Đây là một trong những hình phạt có lịch sử lâu đời đãđược quy định trong pháp luật của Nhà nước Việt Nam từ khá sớm Cùng với

sự phát triển của pháp luật hình sự, các quy định về hình phạt tiền cũng dầndần được hoàn thiện Trong Bộ luật hình sự (BLHS) năm 2015, hình phạt tiềnkhông chỉ được quy định để áp dụng đối với các cá nhân (thể nhân) bị kết án

mà còn để áp dụng đối với pháp nhân thương mại bị kết án về một số tộiphạm nhất định Có thể thấy, hình phạt tiền được quy định trong BLHS năm

2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) là kết quả của nhiều lần sửa đổi, bổ sungtrên cơ sở tổng kết thực tiễn áp dụng và thi hành hình phạt này của các Cơquan bảo vệ pháp luật

Việc quy định và áp dụng hình phạt này đã thể hiện được chính sách

hình sự của Đảng và Nhà nước ta là “Trừng trị kết hợp với khoan hồng,

nghiêm trị kết hợp với giáo dục, cải tạo, cảm hóa người phạm tội”, thể hiện

quan điểm chỉ đạo về đấu tranh phòng, chống tội phạm theo phương châm

“đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội”

Mặc dù vậy, trong thực tiễn xét xử ở tỉnh Quảng Ninh cũng như trongphạm vi toàn quốc, việc áp dụng hình phạt tiền còn rất khiêm tốn Có tìnhtrạng này là do các quy định của pháp luật hình sự về hình phạt tiền mặc dù

đã được sửa đổi, bổ sung nhiều lần qua các thời kỳ nhưng vẫn còn những hạnchế, bất cập gây khó khăn, vướng mắc cho thực tiễn áp dụng Bên cạnh đó,nhận thức về vị trí, vai trò của hình phạt tiền; trình độ chuyên môn, nghiệp vụ,

ý thức pháp luật, trách nhiệm nghề nghiệp của một bộ phận những người làm

công tác xét xử còn hạn chế Điều đó vô hình chung đã làm giảm hiệu lực vàhiệu quả của hình phạt tiền trong phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm.

Hiện nay, trong bối cảnh Việt Nam đang thực hiện cải cách tư pháp theotinh thần của Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ chính trị về

Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 với phương châm: “Hoàn thiện

chính sách hình sự, thủ tục tố tụng tư pháp, đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng hiện trong việc xử lý người phạm tội Giảm hình phạt tù, mở rộng

áp dụng hình phạt tiền, cải tạo không giam giữ đối với một số tội phạm Hạn chế áp dụng hình phạt tử hình ” [5, tr 3] Thêm vào đó, sự phát triển, bổ

sung và đề cao quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp năm 2013đặt ra yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện các quy định của BLHS hiện hành đểcác quyền con người, quyền công dân được bảo vệ và đảm bảo trên thực tế

Vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu lý luận và thực tiễn pháp luật quy định vềhình phạt tiền để làm sáng tỏ về mặt khoa học và đưa ra những kiến nghị hoànthiện và đảm bảo áp dụng đúng các quy định của BLHS hiện hành về hìnhphạt tiền theo hướng đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trongviệc xử lý người phạm tội, tôn trọng và bảo vệ quyền con người và quyềncông dân là hết sức cần thiết và cấp thiết

Với lý do trên, học viên lựa chọn đề tài “Hình phạt tiền theo pháp luật

hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Quảng Ninh” để nghiên cứu làm luận văn

thạc sĩ của mình

2. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Hình phạt tiền là một loại hình phạt có lịch sử lâu đời, được quy địnhtrong hầu hết BLHS của các nước trên thế giới và Việt Nam không phải làmột ngoại lệ Do vậy, có nhiều công trình nghiên cứu khoa học quan tâmnghiên cứu về hình phạt tiền ở nhiều phương diện khác nhau, với cấp độnghiên cứu rộng, hẹp khác nhau Đây chính là cơ sở lý luận và thực tiễn bổích mà học viên tham khảo, tiếp thu để thực hiện đề tài luận văn của mình

Trong số những công trình khoa học đề cập đến hình phạt tiền mà học viên cóđiều kiện tiếp cận nghiên cứu chủ yếu là các công trình cụ thể sau đây:

+ Hệ thống các giáo trình Luật hình sự Việt Nam của các cơ sở đào tạongành luật như: Giáo trình Luật hình sự Việt Nam của Đại học Luật Hà Nội,Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh, khoa Luật Đại học quốc gia Hà Nội,đặc biệt là cuốn giáo trình Luật hình sự Việt Nam-phần chung và phần các tộiphạm do GS.TS Võ Khánh Vinh chủ biên, được Nhà xuất bản khoa học xã hộiphát hành năm 2013 và năm 2014 Trong những cuốn giáo trình này, các tácgiả đều làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cơ bản về hình phạt tiền ở mức độkhái quát nhất

Ngoài hệ thống giáo trình nêu trên, đề cập đến hình phạt tiền còn có các

cuốn bình luận khoa học BLHS, đặc biệt là cuốn “Bình luận Khoa học BLHS

năm 2015 được sửa đổi, bổ sung năm 2017” (phần chung) do GS.TS Nguyễn

Ngọc Hòa chủ biên Trong các cuốn bình luận Khoa học BLHS, các tác giả đãbình luận làm rõ nội dung của các điều luật quy định hình phạt tiền trên cácmặt: bản chất, nội dung, điều kiện, căn cứ áp dụng

+ Các luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ (chuyên ngành Luật hình sự và tố

tụng hình sự) có các công trình tiêu biểu như: Luận án tiến sĩ “Các hình phạt

chính trong luật hình sự Việt Nam” của tác giả Nguyễn Sơn, Viện nghiên cứu

Nhà nước và pháp luật năm 2003; luận án tiến sĩ “Quyết định hình phạt đối

với người chưa thành niên phạm tội ở thành phố Hồ Chí Minh” của tác giả

Lương Ngọc Châm, Học viện khoa học xã hội năm 2015; Luận án tiến sĩ “Xã

hội học hình phạt - những vấn đề lý luận và thực tiễn” của tác giả Võ Khánh

Linh, Học viện KHXH năm 2017; Luận văn thạc sĩ “Hình phạt bổ sung theo

pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Sóc Trăng”, Học viện KHXH

năm 2016; Luận văn thạc sĩ “Quyết định hình phạt đối với người chưa thành

niên phạm tội qua thực tiễn xét xử tại TAND tỉnh Hải Dương” của tác giả Vũ

Minh Hải, Học viện KHXH năm 2013; Luận văn thạc sĩ “Quyết định hình

phạt trong trường hợp đồng phạm từ thực tiễn T.P Đà Nẵng” của tác giả

Trương Minh Tuấn, Học viện KHXH năm 2015; Luận văn thạc sĩ “Tổng hợp

hình phạt theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn TP Đà Nẵng” của tác

giả Dương Hoàng Tú, Học viện KHXH năm 2016; Luận văn thạc sĩ “Hình

phạt bổ sung theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Ninh Thuận”

của tác giả Nguyễn Xuân Hùng; Luận văn thạc sĩ “Hình phạt tiền theo pháp

luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Long An” của tác giả Nguyễn Văn

Đức, Học viện KHXH năm 2014; Luận văn thạc sĩ “Hình phạt tiền theo pháp

luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Thanh Hóa” của tác giả Nguyễn Ngọc

Thắng, Học viện KHXH năm 2015 Những luận án, luận văn nêu trên chủyếu đề cập đến hình phạt nói chung (trong đó có hình phạt tiền), tuy nhiêncũng có những luận văn đề cập riêng về hình phạt tiền từ thực tiễn của mộtđịa bàn cụ thể trên cả phương diện: lý luận, thực tiễn quyết định, áp dụng vàgiải pháp Đây là những tài liệu tham khảo quý giá để học viên thực hiện đềtài luận văn của mình

+ Sách chuyên khảo, có các công trình tiêu biểu như: cuốn “Hình phạt

và quyết định hình phạt trong luật hình sự Việt Nam” của tác giả Đinh Văn

Quế, NXB Chính trị Quốc gia, năm 2000; cuốn “Định tội danh và quyết định

hình phạt” của tác giả Dương Tuyết Miên, NXB Công an nhân dân năm

2004; cuốn “Nghiên cứu hình phạt trong luật hình sự Việt Nam dưới góc độ

bảo vệ quyền con người” của tác giả Trịnh Quốc Toàn, NXB Chính trị Quốc

gia, năm 2015; cuốn “Hình phạt trong luật hình sự Việt Nam” của Viện

nghiên cứu khoa học pháp lý Bộ Tư pháp, NXB Chính trị Quốc gia năm1995.v.v Những cuốn sách chuyên khảo này đi sâu nghiên cứu những vấn đề

lý luận về hình phạt được quy định trong pháp luật hình sự Việt Nam, nhưngchủ yếu theo quy định của BLHS năm 1985 và BLHS năm 1999 Tuy nhiên,những công trình nghiên cứu này đã giúp học viên có cách tiếp cận nghiêncứu lý luận về hình phạt tiền, một trong những loại hình phạt nói chung

+ Các bài báo khoa học có: “Một số vấn đề lý luận về hình phạt tiền” của tác giả Nguyễn Hoàng Lâm, tạp chí TAND số 16/2009; “Hình phạt tiền

trong BLHS năm 1999” của tác giả Trương Quang Vinh, tạp chí Luật học, số

2/2000; “Hình phạt tiền và thực tiễn áp dụng” của tác giả Đỗ Văn Chỉnh, tạp chí TAND, số 5/2009; “Hoàn thiện quy định về hình phạt tiền” của tác giả Nguyễn Hoàng Lâm, tạp chí Nhà nước và pháp luật số 7/2012; “Cần bổ sung

các điều kiện áp dụng hình phạt tiền trong luật hình sự Việt Nam” của tác

giả Trần Thúy Hằng, tạp chí Kiểm sát số 18/2010; “Hình phạt tiền áp dụng

đối với người phạm tội trong BLHS năm 2015” của tác giả Mai Thị Thủy và

Đào Thì Nguyệt, tạp chí Nhà nước và pháp luật số 4/2016.v.v Những bài báokhoa học trực tiếp đề cập đến hình phạt tiền cả dưới góc độ lý luận và quyđịnh của luật thực định (BLHS) là những tài liệu bổ ích để học viên tham

khảo, tiếp thu phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài luận văn “Hình phạt tiền

theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Quảng Ninh”

Như vậy, mặc dù đã có khá nhiều công trình khoa học nghiên cứu vềhình phạt nói chung, hình phạt tiền nói riêng, nhưng do mục đích, nhiệm vụ,phạm vi nghiên cứu khác nhau nên chưa có một công trình nào nghiên cứu hệthống, chuyên sâu về hình phạt tiền được quy định trong BLHS năm 2015 từthực tiễn tỉnh Quảng Ninh Qua đây có thể xác định luận văn này không trùnglặp với các công trình nghiên cứu đã được công bố có liên quan đến đề tàiluận văn của học viên

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1. Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận, thực tiễn pháp luật (quy định và ápdụng) về hình phạt tiền, luận văn hướng tới mục đích kiến nghị những quyđịnh cần sửa đổi, bổ sung về hình phạt tiền trong BLHS hiện hành và giảipháp bảo đảm áp dụng đúng các quy định đó nhằm nâng cao hiệu quả củahình hình phạt này trong việc đấu tranh phòng, chống tội phạm, cũng như bảo

vệ và đảm bảo quyền con người trong bối cảnh hiện nay

3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, luận văn tập trung thực hiện các nhiệm vụnghiên cứu sau:

+ Phân tích làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về hình phạt tiền trên cácbình diện: khái niệm, đặc điểm, mục đích, vị trí, vai trò của hình phạt tiền vớitính cách là hình phạt chính và hình phạt bổ sung, được quy định đối với cả cánhân phạm tội và pháp nhân thương mại phạm tội

+ Khảo sát, đánh giá thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật hình

sự về hình phạt tiền của TAND tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2014 - 2018, rút ranhững mặt tích cực, cũng như hạn chế, thiếu sót và nguyên nhân

+ Đưa ra yêu cầu và giải pháp bảo đảm áp dụng đúng các quy định củaBLHS hiện hành về hình phạt tiền trong thời gian tới

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những vấn đề lý luận, quy định củapháp luật hình sự và thực tiễn áp dụng tại Tòa án nhân dân tỉnh Quảng Ninh

Ngoài ra, luận văn còn dựa trên lý luận chuyên ngành luật hình sự vềhình phạt tiền để làm rõ đối tượng nghiên cứu.

5.2. Các phương pháp nghiên cứu

Cụ thể được sử dụng gồm: phân tích, tổng hợp, so sánh, thống kê,chuyên gia Các phương pháp này được sử dụng kết hợp để làm rõ từng nộidung nghiên cứu trong luận văn

6. Ý nghĩa của lý luận và thực tiễn của luận văn

7. Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn được cấu trúc thành 3 Chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận và pháp luật về hình phạt tiền

Chương 2: Thực tiễn quy định hình phạt tiền trong luật hình sự Việt Nam và thực trạng áp dụng hình phạt tiền tại tỉnh Quảng Ninh

Chương 3: Yêu cầu và giải pháp bảo đảm áp dụng đúng các quy định của pháp luật hình sự về hình phạt tiền

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HÌNH PHẠT TIỀN

1.1. Khái niệm, đặc điểm, mục đích, ý nghĩa của hình phạt tiền

1.1.1. Khái niệm, đặc điểm

1.1.1.1. Khái niệm

Hình phạt tiền là một trong những hình phạt được quy định từ lâu trong

hệ thống hình phạt của nước ta Nhưng trong các văn bản quy phạm pháp luậthình sự của Nhà nước ta từ năm 1945 đến nay vẫn chưa có quy phạm địnhnghĩa về khái niệm hình phạt tiền

Trong khoa học luật hình sự Việt Nam, có nhiều định nghĩa khác nhau

về khái niệm hình phạt tiền như: “Phạt tiền là hình phạt buộc người phạm tội

phải nộp một khoản tiền nhất định vào ngân sách Nhà nước” [61, tr.272].

Khái niệm này mặc dù hết sức khái quát nhưng cũng chỉ ra được nội dung của

hình phạt tiền là “buộc người phạm tội phải nộp một khoản tiền nhất định

vào ngân sách Nhà nước” Tuy nhiên, trong khái niệm này chưa phản ánh đầy

đủ đặc điểm, tính chất, chủ thể, đối tượng, phạm vi, mục đích áp dụng củahình phạt tiền

Quan điểm khác thì cho rằng: “Phạt tiền được hiểu là một trong những

biện pháp cưỡng chế của Nhà nước được Tòa án quyết định trong bản án kết tội đối với người bị kết án về những tội phạm được BLHS xác định với nội dung là tước một khoản tiền nhất định của họ sung vào quỹ của Nhà nước, thông qua đó giáo dục, cải tạo họ, ngăn ngừa họ phạm tội mới, đồng thời thực hiện phòng ngừa, giáo dục chung” [20, tr.183] Tương tự như quan điểm

này, có tác giả định nghĩa: “Phạt tiền là một trong những biện pháp cưỡng

chế của Nhà nước được Tòa án quyết định trong bản án kết tội đối với người

bị kết án về những tội phạm do luật hình sự quy định với nội dung là tước một khoản tiền nhất định của họ sung vào công quỹ của Nhà nước, thông qua đó

giáo dục, cải tạo họ trở thành người có ích cho xã hội, ngăn ngừa họ phạm tội mới, đồng thời thực hiện phòng ngừa, giáo dục chung” [55, tr.84].

Đây là những khái niệm đầy đủ về hình phạt tiền trong đó đã phản ánhđược bản chất, nội dung của hình phạt tiền cũng như đối tượng, phạm vi, chủthể, và mục đích áp dụng loại hình phạt này Nhưng trong hai khái niệm này

đêu diễn đạt “Phạt tiền là hình phạt ”, theo chúng tôi chưa thật sự chính

xác và đúng như BLHS quy định Bởi vì, phạt tiền theo quy định của phápluật có thể là phạt hành chính, có thể là hình phạt Đồng thời, trong các BLHS

đều dùng thuật ngữ “hình phạt tiền” mà không dùng thuật ngữ “phạt tiền”.

Mặt khác, những khái niệm này, được đưa ra trước thời điểm BLHS năm 2015được ban hành, vì thế chưa phản ánh đầy đủ đối tượng bị áp dụng hình phạttiền, đó là pháp nhân thương mại bị kết án

Kế thừa những yếu tố hợp lý trong những khái niệm trên, đồng thờitrên cơ sở quy định của BLHS năm 2015 về hình phạt tiền, chúng tôi chorằng, trong nội hàm khái niệm hình phạt tiền cần thể hiện đầy đủ bản chất, nộidung, chủ thể, đối tượng, phạm vi, mục đích áp dụng Với cách tiếp cận như

vậy, khái niệm hình phạt tiền cần được định nghĩa như sau: “Hình phạt tiền là

biện pháp cưỡng chế của Nhà nước, được quy định trong BLHS với tính chất

là hình phạt chính và hình phạt bổ sung, do Tòa án quyết định trong bản án kết tội đối với người bị kết án hoặc pháp nhân thương mại bị kết án về những tội được Bộ luật này xác định, với nội dung tước một khoản tiền nhất định của đối tượng bị kết án sung công quỹ của Nhà nước nhằm phòng ngừa riêng, cũng như phòng ngừa chung”.

1.1.1.2. Đặc điểm của hình phạt tiền

Là một hình phạt trong hệ thống hình phạt, hình phạt tiền mang đầy đủcác đặc điểm chung của hình phạt như: là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc(trừng trị, giáo dục, cải tạo) của Nhà nước; được quy định cụ thể trong BLHS;

do Tòa án quyết định trong bản án kết tội đối với đối tượng bị kết án

Ngoài những đặc điểm chung nêu trên, hình phạt tiền có những đặcđiểm riêng khác với hình phạt còn lại trong hệ thống hình phạt, đó là:

+ Thứ nhất, hình phạt tiền là hình phạt có khả năng tác động về mặt

kinh tế đối với đối tượng bị áp dụng Đặc điểm này của hình phạt tiền thể hiện

ở nội dung của nó là: “tước một khoản tiền nhất định của đối tượng bị áp

dụng sung công quỹ của Nhà nước” Vì thế, hình phạt tiền có khả năng tác

động đến ý thức của đối tượng bị áp dụng, buộc đối tượng phải nhận thứcđược sự lên án của Nhà nước, nhận thức được tính chất sai trái của hành vi

mà mình thực hiện để có phương hướng sửa chữa Đồng thời, hình phạt tiềncòn có tác dụng loại trừ, hạn chế những điều kiện về tài sản mà đối tượng cóthể sử dụng để tiếp tục phạm tội

+ Thứ hai, hình phạt tiền là loại hình phạt lưỡng tính vừa được quy

định là hình phạt chính, vừa được quy định là hình phạt bổ sung

Cũng như hình phạt trục xuất, hình phạt tiền vừa tồn tại trong hệ thốnghình phạt chính, vừa tồn tại trong hệ thống hình phạt bổ sung Tuy nhiên, tínhlưỡng tính này của hình phạt tiền hoàn toàn không cho phép áp dụng trong cùngmột tội phạm, có nghĩa là đối với một tội phạm cụ thể, hình phạt tiền chỉ có thể

áp dụng là hình phạt bổ sung khi không áp dụng là hình phạt chính Quy định

như vậy, đúng như một tác giả đã nhận định: “Nhà làm luật đã mở ra khả năng

đa dạng hóa các biện pháp xử lý hình sự, tăng cường tính linh hoạt trong việc vận dụng, định hướng áp dụng hình phạt mà luật đã định”[55, tr.85].

+ Thứ ba, hình phạt tiền được áp dụng đối với cả cá nhân (thể nhân) bị

kết án và pháp nhân thương mại bị kết án

Nếu như một số hình phạt như hình phạt cải tạo không giam giữ, hìnhphạt tù, hình phạt tử hình chỉ có thể áp dụng đối với cá nhân người bị kết án(thể nhân) thì hình phạt tiền theo quy định của BLHS hiện hành có thể ápdụng đối với cá nhân bị kết án và cả pháp nhân thương mại bị kết án Như

vậy, đối tượng bị áp dụng hình phạt tiền rộng hơn đối tượng bị áp dụng một

số hình phạt khác, do tính chất, nội dung của các loại hình phạt này

1.1.2. Mục đích, ý nghĩa của hình phạt tiền

1.1.2.1. Mục đích của hình phạt tiền

Với bản chất là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc của Nhà nước, nộidung của hình phạt tiền được thể hiện ở việc tước một số tiền nhất định củađối tượng (thể nhân hoặc pháp nhân thương mại) bị kết án sung công quỹ Nhànước Mức phạt tiền (khoản tiền bị tước sung vào công quỹ của Nhà nước) phảitương ứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm, đồng thời có xét đếntình hình tài sản của đối tượng bị áp dụng, cũng như sự biến động của giá cả,nhưng không được thấp hơn 1.000.000 đồng (đối với cá nhân bị kết án) vàkhông được thấp hơn 50.000.000 đồng (đối với pháp nhân thương mại bị kếtán) Có thể thấy, sự tước bỏ một khoản tiền nhất định của đối tượng bị kết ánsung công quỹ của Nhà nước thể hiện tính nghiêm khắc của hình phạt này

Với nội dung là tước bỏ lợi ích kinh tế (một khoản tiền nhất định) củađối tượng bị kết án, hình phạt tiền có khả năng tác động về mặt kinh tế (tàisản) đối với cá nhân người phạm tội, cũng như đối với pháp nhân thương mạiphạm tội Nếu không tước bỏ một khoản tiền nhất định, đối tượng bị kết án sẽkhông nhận thức được lỗi lầm của mình, không nhận thức được tính khôngtránh khỏi hình phạt, cũng như sự lên án của Nhà nước và xã hội đối với họ.Việc tước bỏ lợi ích kinh tế không chỉ có tác dụng răn đe đối tượng bị kết án

mà còn có khả năng loại trừ, hạn chế những điều kiện về tài sản mà ngườiphạm tội có thể sử dụng để tiếp tục phạm tội Chính vì vậy, có thể thấy hìnhphạt tiền có mục đích giáo dục, cải tạo đối tượng phạm tội, loại trừ điều kiệntái phạm của những đối tượng này (mục đích phòng ngừa riêng) Đồng thời,thông qua việc quy định và áp dụng hình phạt tiền còn có tác dụng răn đe,

giáo dục những đối tượng “không vững vàng”, có khả năng sẽ phạm tội phải

tự kiềm chế không thực hiện hành vi phạm tội, cũng như giáo dục người dân

và pháp nhân thương mại khác có ý thức tôn trọng pháp luật, nâng cao sự hiểubiết pháp luật, để tránh những vi phạm pháp luật và tội phạm (phòng ngừa

chung) Đúng như một nhà nghiên cứu đã nhận định: “Với đặc trưng riêng là

việc tước bỏ lợi ích kinh tế của người phạm tội, hình phạt tiền có một cách thức tác động độc đáo với người phạm tội để tạo ra hiệu quả của hình phạt Trong những trường hợp nhất định, cách thức tác động này có ưu thế hơn hẳn

so với cách thức tác động khác và trong nhiều trường hợp nếu không có sự hỗ trợ của hình phạt tiền thì việc giáo dục, cải tạo người phạm tội, phòng ngừa riêng và phòng ngừa chung không thể đạt được một cách triệt để” [2, tr 1].

1.1.2.2. Ý nghĩa của hình phạt tiền

Ý nghĩa của hình phạt tiền trong hệ thống hình phạt của Nhà nước tađược thể hiện trên những mặt sau đây:

+ Thứ nhất, việc quy định hình phạt tiền trong cả hai: hình phạt chính

và bổ sung có tác dụng đa dạng hóa các hình thức xử lý hình sự, đa dạng hóacác biện pháp trách nhiệm hình sự trong đấu tranh phòng, chống tội phạm

Như trên đã phân tích, hình phạt tiền vừa được quy định là hình phạtchính, vừa được quy định là hình phạt bổ sung trong hệ thống hình phạt của Nhànước ta Việc quy định như vậy mở ra khả năng đa dạng hóa các biện pháp xử lýhình sự, tăng cường tính linh hoạt trong vận dụng, áp dụng hình phạt mà luật đãquy định Chính vì lẽ đó, khi quy định hình phạt tiền trong hệ thống hình phạt,nhà lập pháp nước ta ghi rõ có thể áp dụng hình phạt tiền là hình phạt bổ sungkhi không áp dụng là hình phạt chính và chỉ trong trường hợp có điều luật quyđịnh thì hình phạt tiền mới được áp dụng là hình phạt chính

+ Thứ hai, hình phạt tiền được quy định trong hệ thống là hình phạt

chính và hình phạt bổ sung đã tạo ra khả năng phân hoá trách nhiệm hình sự

và cá thể hoá hình phạt đối với các trường hợp phạm tội khác nhau về tínhchất, mức độ nguy hiểm cho xã hội, góp phần thực hiện nguyên tắc xử lý tội

phạm “nghiêm trị, kết hợp với khoan hồng, trừng trị với giáo dục, cải tạo,

cảm hóa người phạm tội”.

Thực tế cho thấy, trong hệ thống hình phạt, hình phạt tiền vừa đượcquy định là hình phạt chính, vừa được quy định là hình phạt bổ sung Điều đó

đã góp phần làm tăng tính phong phú và cân đối của hệ thống hình phạt, làmcho các hình phạt trong hệ thống không có sự chênh lệch quá xa về tínhnghiêm khắc đảm bảo được tính nối tiếp, tính liên tục theo hướng tăng dần vềmức độ nghiêm khắc, làm cho hệ thống h́nh phạt có tính chỉnh thể Bởi, trong

hệ thống h́nh phạt của Nhà nước ta, các hình phạt chính được sắp xếp theomột trình tự tăng dần về tính nghiêm khắc (từ nhẹ đến nặng) Hình phạt tiềnvới tư cách là hình phạt chính giữ vị trí nối tiếp giữa hình phạt cảnh cáo - hìnhphạt ít nghiêm khắc nhất với cải tạo không giam giữ - có tính nghiêm khắccao hơn hình phạt tiền, nhưng thấp hơn về tính nghiêm khắc so với hình phạt

tù có thời hạn Nhờ đó đã tạo nên tính nối tiếp, tính liên tục theo hướng tăngdần về mức độ nghiêm khắc của các hình phạt trong hệ thống

Khi được quy định là hình phạt bổ sung, hình phạt tiền cùng với hìnhphạt tịch thu tài sản đã làm phong phú, cân đối các hình phạt bổ sung trong hệthống hình phạt Nhờ đó, giúp cho việc thực hiện nguyên tắc phân hóa tráchnhiệm hình sự và cá thể hóa hình phạt trong việc xử lý đối tượng phạm tội,tạo cơ sở pháp lý cho việc thực hiện một cách đầy đủ và có hiệu quả khả năngtác động của các hình phạt trong hệ thống đối với phòng ngừa tội phạm Đồngthời, giúp Tòa án có nhiều khả năng lựa chọn hơn khi quyết định hình phạtđối với cá nhân phạm tội cũng như đối với pháp nhân thương mại phạm tội

trên cơ sở “căn cứ vào quy định của BLHS, cân nhắc tính chất, mức độ nguy

hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự”.

+ Thứ ba, việc quy định hình phạt tiền trong hệ thống hình phạt còn

góp phần thể hiện nguyên tắc nhân đạo của pháp luật hình sự Việt Nam, góp

phần thể chế hóa các quy định của Hiến pháp năm 2013 về bảo vệ và bảo đảmquyền con người.

Trước hết, việc quy định hình phạt tiền có mức độ nghiêm khắc thấphơn các hình phạt tước tự do của con người là cơ sở pháp lý quan trọng đểTòa án lựa chọn khi áp dụng các biện pháp khoan hồng trong việc quyết định

hình phạt đối với “người tự thú, thành khẩn khai báo, tố giác tội phạm, lập

công chuộc tội, ăn năn hối cải, tự nguyện sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại

đã gây ra” và đối với “người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng, đã hối cải”.

Bởi theo quy định của BLHS hiện hành, đối với những người này (trường hợpnày) Tòa án có thể áp dụng các hình phạt nhẹ hơn hình phạt tù, trong đó cóhình phạt tiền Mặt khác, việc quy định mở rộng phạm vi áp dụng hình phạttiền đối với người bị kết án còn góp phần bảo vệ quyền con người được Hiếnpháp năm 2013 ghi nhận, nhất là quyền tự do thân thể của con người Điều đócòn thể hiện trách nhiệm nội luật hóa của Việt Nam với tư cách là nước thành

viên của Công ước của Liên hợp quốc về “Chống tra tấn và các hình thức đối

xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục con người” được Đại

hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày 10/12/1984, được Việt Nam chínhthức ký tham gia Công ước ngày 07/11/2013 và được Quốc hội nước Cộnghoà XHCN Việt Nam phê chuẩn ngày 28/11/2014 Công ước này có hiệu lựcđối với Việt Nam kể từ ngày 07/03/2015

1.1.3. Phạm vi, điều kiện áp dụng hình phạt tiền

1.1.3.1. Đối với cá nhân bị kết án

Căn cứ vào quy định tại khoản 1 Điều 35 BLHS hiện hành thì phạm vi áp dụng hình phạt tiền là hình phạt chính chỉ trong hai trường hợp sau:

- Tội phạm mà người bị kết án thực hiện là tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng và điều luật về tội phạm ấy có quy định hình phạt tiền

- Tội phạm mà người bị kết án thực hiện là tội phạm rất nghiêm trọng và thuộc các nhóm tội phạm trật tự quản lý kinh tế, tội phạm về môi trường, tội

xâm phạm an toàn công cộng và trật tự công cộng hoặc tội phạm khác được BLHS quy định.

Như vậy, phạm vi áp dụng hình phạt tiền là hình phạt chính được BLHSnăm 2015 quy định rộng hơn BLHS năm 1999, nghĩa là không chỉ đối với tội

ít nghiêm trọng mà còn đối với cả tội phạm nghiêm trọng, tội phạm rất nghiêmtrọng và không có sự giới hạn ở nhóm tội phạm cụ thể nào thuộc phần các tộiphạm của BLHS Đối với tội phạm rất nghiêm trọng, hình phạt tiền là hình phạtchính chủ yếu được áp dụng đối với 3 nhóm tội xâm phạm trật tự quản lý kinh

tế, các tội phạm về môi trường, các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tựcông cộng Tuy nhiên, BLHS hiện hành cũng cho phép áp dụng hình phạt tiền làhình phạt chính đối với một số tội phạm khác mà điều luật có quy định hìnhphạt này

Căn cứ vào quy định tại khoản 2 Điều 35 BLHS hiện hành thì hình phạttiền là hình phạt bổ sung được áp dụng trước hết đối với người bị kết án về cáctội tham nhũng, các tội phạm về ma túy Ngoài ra, hình phạt tiền là hình phạt

bổ sung còn có thể áp dụng đối với những tội phạm khác do BLHS quy định.Với quy định như vậy, BLHS năm 2015 đã mở rộng phạm vi áp dụng hìnhphạt tiền là hình phạt bổ sung so với BLHS năm 1999

Khoản 3 Điều 35 BLHS hiện hành quy định rõ mức phạt tiền và căn cứquyết định mức phạt tiền, theo đó mức phạt tiền thấp nhất khi áp dụng hìnhphạt tiền với tính chất là hình phạt chính cũng như hình phạt bổ sung là1.000.000 đồng Như vậy khoản 3, Điều 35 chỉ quy định mức phạt tiền tốithiểu mà không quy định mức phạt tiền tối đa Do vậy, tòa án có quyền quyếtđịnh bất cứ mức phạt tiền nào nhưng không được vượt quá mức cao nhất màđiều luật về tội phạm quy định và không được dưới 1.000.000 đồng

Khi quyết định mức phạt tiền cụ thể để áp dụng đối với người bị kết án,Tòa án phải căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm, đồng thời

có xét đến tình hình tài sản của người phạm tội, sự biến động của giá cả thịtrường

1.1.3.2. Đối với pháp nhân thương mại bị kết án

Theo quy định tại Điều 77 BLHS hiện hành, đối với pháp nhân thươngmại phạm tội, hình phạt tiền cũng được áp dụng là hình phạt chính hoặc hìnhphạt bổ sung

Về phạm vi áp dụng: Theo quy định tại Điều 76 BLHS hiện hành thìpháp nhân thương mại chỉ phải chịu trách nhiệm về những tội phạm quy địnhtại 33 điều luật thuộc phần các tội phạm của BLHS, trong đó có 22/47 tộithuộc các tội xâm phạm trật tự kinh tế; 9/12 tội thuộc nhóm các tội phạm vềmôi trường và 2/68 tội của các nhóm tội xâm phạm an toàn công cộng và trật

tự công cộng Trong ba nhóm tội phạm này, BLHS năm 2015 quy định hìnhphạt tiền vừa là hình phạt chính vừa là hình phạt bổ sung đối với 18/22 tội vàhình phạt tiền chỉ là hình phạt chính đối với 4/22 tội xâm phạm trật tự quản lýkinh tế Thế còn; 9/12 tội xâm phạm về môi trường, BLHS hiện hành đượcquy định hình phạt tiền vừa là hình phạt chính, vừa là hình phạt bổ sung Đốivới các tội phạm có quy định hình phạt tiền là hình phạt chính hoặc hình phạt

bổ sung, BLHS hiện hành quy định cụ thể mức phạt tiền tối thiểu và tối đatương ứng với từng khung hình phạt

Về mức phạt tiền và căn cứ quyết định mức phạt tiền đối với pháp nhânthương mại bị kết án, khoản 2 Điều 77 BLHS hiện hành chỉ quy định vấn đề

này có tính nguyên tắc là: "Mức phạt tiền được quyết định căn cứ vào tính

chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm và có xét đến tình hình tài chính của pháp nhân thương mại phạm tội, sự biến động của giá cả nhưng không thấp hơn 50.000.000 đồng" Như vậy, để quyết định mức phạt tiền cụ thể đối với

pháp nhân thương mại bị kết án, Tòa án phải căn cứ vào tính chất, mức độnguy hiểm của tội phạm do pháp nhân thương mại thực hiện, tình hình tàichính của pháp nhân thương mại đó, có xét đến sự biến động giá cả Riêngmức phạt tiền cụ thể thì Tòa án phải căn cứ vào khung hình phạt, trong đó cóquy định mức tối thiểu và mức tối đa của hình phạt tiền đối với từng tội để

quyết định mức phạt tiền trong phạm vi mức độ tối thiểu và tối đa đó với điều kiện là không dưới 50 triệu đồng.

1.2. Phân biệt hình phạt tiền với các hình phạt và biện pháp phạt khác có liên quan

1.2.1. Phân biệt hình phạt tiền với hình phạt tịch thu tài sản

Tịch thu tài sản là hình phạt bổ sung được quy định tại Điều 45 BLHShiện hành với nội dung là tước một phần hoặc toàn bộ tài sản thuộc sở hữu củangười bị kết án để nộp vào ngân sách nhà nước

Nếu so sánh hình phạt tiền với hình phạt tịch thu tài sản thấy rằng, haihình phạt bổ sung này có một số điểm giống nhau cơ bản như sau sau:

+ Đều được quy định là hình phạt bổ sung

+ Tiền và tài sản bị tước đều được nộp vào ngân sách nhà nước

+ Đều là những biện pháp tác động về mặt mặt kinh tế của nhà nước đốivới người bị kết án để đạt được mục đích phòng ngừa riêng và phòng ngừachung của hình phạt Tuy nhiên, hai hình phạt này khác nhau ở những điểmsau đây:

- Một là, về tính chất: Tịch thu tài sản theo quy định của BLHS hiện hành

chỉ là hình phạt bổ sung; còn hình phạt tiền vừa được quy định là hình phạtchính vừa được quy định là hình phạt bổ sung Điều đó có ý nghĩa là hình phạttịch thu tài sản trong mọi trường hợp chỉ được áp dụng kèm theo một hìnhphạt chính khác theo quy định của BLHS hiện hành Trong khi đó, hình phạttiền với tính chất là hình phạt chính được áp dụng độc lập không phải kèmtheo một hình phạt chính nào khác

- Hai là, về phạm vi áp dụng: Hình phạt tịch thu tài sản theo quy định tại

Điều 45 BLHS hiện hành chỉ được áp dụng đối với người bị kết án về tộiphạm nghiêm trọng, tội phạm rất nghiêm trọng hoặc tội phạm đặc biệt nghiêmtrọng xâm phạm an ninh quốc gia, tội phạm về ma túy, tham nhũng hoặc tộiphạm khác mà BLHS quy định Trong khi đó hình phạt tiền được áp dụng là

hình phạt chính đối với người phạm tội ít nghiêm trọng, phạm tội nghiêmtrọng do BLHS quy định; hoặc người phạm tội rất nghiêm trọng xâm phạmtrật tự quản lý kinh tế, môi trường, trật tự công cộng, an toàn công cộng vàmột số tội phạm khác (khoản 1 Điều 35 BLHS năm 2015) Hình phạt tiền ápdụng đối với hình phạt bổ sung đối với người phạm tội tham nhũng, ma túy,những tội phạm khác trong BLHS quy định, không phụ thuộc vào những tộiphạm này thuộc loại tội phạm nghiêm trọng, tội phạm rất nghiêm trọng hay tộiphạm đặc biệt nghiêm trọng, nghĩa là có thể áp dụng đối với cả tội ít nghiêmtrọng Như vậy, phạm vi tội phạm được áp dụng hình phạt tiền rộng hơn nhiềuhơn so với hình phạt tịch thu tài sản.

- Ba là, về nội dung pháp lý: Nội dung cơ bản của hình phạt tịch thu tài

sản là tước một phần hoặc toàn bộ tài sản thuộc sở hữu của người bị kết án,còn nội dung của hình phạt tiền và tước một khoản tiền nhất định của người(thể nhân) hoặc của pháp nhân thương mại bị kết án nộp vào ngân sách Nhànước Như vậy, đối tượng mà nhà nước tước bỏ của người bị kết án hoặc phápnhân thương mại bị kết án là một khoản tiền nhất định, còn đối tượng mà Nhànước tước bỏ của người bị kết án tịch thu tài sản là toàn bộ hay một phần tàisản của người đó Tài sản mà tòa án tuyên bố tịch thu không nhất thiết phải làtiền mà còn có thể là những tài sản khác như: hiện vật, giấy tờ có giá trị nhưtiền, Những tài sản này có thể đang do người bị kết án trực tiếp chiếm giữ,quản lý và cũng có thể là tài sản mà người bị kết án đang cho vay, cho thuê,cầm cố, gửi ở ngân hàng, quỹ tín dụng, … trừ tài sản, đồ vật là tang vật của vụ

án, bởi tang vật của vụ án đương nhiên bị tịch thu và xử lý theo quy định củaBLTTHS hiện hành

- Bốn là, về mức tiền, tài sản mà tòa án tuyên bố tước bỏ tịch thu nộp vào

ngân sách nhà nước

Khi quyết định hình phạt tiền, Tòa án sẽ lựa chọn một mức tiền nhất định

để tuyên bố tước của đối tượng bị kết án sung công quỹ nhà nước tùy thuộc

vào tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm, tình hình tài sản, tài chính củađối tượng bị kết án, có xét đến biến động của giá cả nhưng không thấp hơnmột 1.000.000 đồng (đối với cá nhân người bị kết án) hoặc không dưới

50.000.000 đồng (đối với pháp nhân thương mại bị kết án) Trong khi đó, mứctài sản mà tòa án tuyên bố tịch thu của người bị kết án có thể chỉ là một phầnhoặc toàn bộ tài sản thuộc sở hữu riêng của người bị kết án tùy thuộc vào tínhchất, mức độ nguy hiểm của tội phạm, tình hình tài sản của người bị kết án,nhất là những tài sản bất hợp pháp do phạm tội mà có, BLHS không quy địnhmức tối thiểu cũng như mức tối đa tài sản bị tịch thu như mức phạt tiền Tuynhiên, để đảm bảo nguyên tắc nhân đạo của luật hình sự Việt Nam, khi quyếtđịnh tịch thu toàn bộ tài sản của người bị kết án, Tòa án vẫn để cho người bịkết án và gia đình họ có điều kiện sinh sống

- Năm là, về đối tượng bị áp dụng hình phạt: Đối tượng bị áp dụng hình

phạt tiền bao gồm cả cá nhân người bị kết án, cả pháp nhân thương mại bị kết

án Còn đối tượng bị áp dụng hình phạt tịch thu tài sản chỉ có thể là cá nhânngười bị kết án

1.2.2. Phân biệt hình phạt tiền với biện pháp tịch thu vật, tiền liên quan trực tiếp đến tội phạm

Cả hai biện pháp trách nhiệm hình sự này giống nhau ở chỗ: Đều lànhững biện pháp cưỡng chế được quy định trong BLHS Đối tượng bị áp dụng

có thể là cá nhân phạm tội hoặc pháp nhân thương mại phạm tội Tuy nhiên,hình phạt tiền và biện pháp tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm

có một số điểm khác nhau sau:

+ Thứ nhất, khác nhau về tính chất và hậu quả pháp lý: Phạt tiền là một

trong những hình phạt do vậy khi đối tượng bị áp dụng hình phạt tiền sẽ để lại

án tích trong một thời hạn nhất định Còn biện pháp tịch thu vật, tiền khôngphải là hình phạt mà chỉ là một trong những biện pháp tư pháp, do vậy khi bị

áp dụng không để lại án tích đối với đối tượng bị áp dụng

+ Thứ hai, về đối tượng bị áp dụng: Hình phạt tiền chỉ có thể đối với cá

nhân bị kết án hoặc pháp nhân thương mại bị kết án Còn biện pháp tư pháptịch thu tiền, vật trực tiếp liên quan đến tội phạm được áp dụng đối với cá nhânphạm tội hoặc pháp nhân phạm tội, không đòi hỏi đã bị kết án

+ Thứ ba, về thẩm quyền áp dụng: Hình phạt tiền chỉ do Tòa án áp dụng,

còn biện pháp tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm thì ngoài Tòa

án, còn có thể do các cơ quan tiến hành tố tụng khác áp dụng

+ Thứ tư, về khoản tiền, vật bị tước hoặc tịch thu: Khoản tiền phạt bị Tòa

án tuyên bố tước bỏ của đối tượng bị kết án sung công quỹ nhà nước là khoảntiền bất kỳ; còn tiền, vật bị các cơ quan tiến hành tố tụng quyết định tịch thuphải là tiền, đồ vật trực tiếp liên quan đến tội phạm Theo quy định tại Điều 47BLHS hiện hành thì khoản tiền, vật trực tiếp liên quan đến tội phạm bao gồm:a) Công cụ phương tiện dùng vào việc phạm tội; b) vật hoặc tiền do phạm tộihoặc do mua bán đổi chác những thứ ấy mà có, hoặc thu lợi bất chính từ việcphạm tội; c) Vật thuộc loại Nhà nước cấm tàng trữ, cấm lưu hành

+ Thứ năm, về mục đích áp dụng cụ thể: Khoản tiền phạt bị Tòa án tuyên

bố tước của đối tượng bị kết án là để để sung công quỹ nhà nước Còn tiền, vậttrực tiếp liên quan đến tội phạm bị các cơ quan tiến hành tố tụng quyết địnhtịch thu là để sung công quỹ nhà nước (nếu là tiền hoặc tài sản), hoặc để tiêuhủy (nếu là vật không có giá trị hoặc không sử dụng được)

+ Thứ sáu, về thời điểm áp dụng: Hình phạt tiền được tòa án quyết định

áp dụng đối với đối tượng bị kết án ở giai đoạn xét xử vụ án hình sự sự; cònbiện pháp tư pháp tịch thu tiền, vật trực tiếp liên quan đến tội phạm được các

cơ quan tiến hành tố tụng quyết định áp dụng ở bất kỳ giai đoạn tố tụng nàokhi có căn cứ luật định

1.2.3. Phân biệt hình phạt tiền với biện pháp phạt tiền với tính chất là biện pháp xử phạt vi phạm hành chính

Hình phạt tiền với phạt tiền là biện pháp xử phạt vi phạm hành chính có

những điểm giống nhau như: Đều là chế tài pháp lý áp dụng đối với chủ thể cóhành vi vi phạm pháp luật; chủ thể vi phạm đều phải nộp một khoản tiền vàocông quỹ nhà nước Tuy nhiên, hai biện pháp phạt tiền này có những điểmkhác nhau cơ bản sau đây:

+ Một là, về tính chất: Hình phạt tiền là chế tài hình sự được quy định

trong BLHS, còn phạt tiền với tính chất là biện pháp xử phạt vi phạm hànhchính được quy định trong Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012

+ Hai là, đối tượng áp dụng: Hình phạt tiền được áp dụng đối với cá

nhân người bị kết án hoặc pháp nhân thương mại bị kết án theo quy định củapháp luật hình sự, còn phạt tiền với tính chất là biện pháp xử phạt vi phạmhành chính được áp dụng đối với mọi cá nhân, tổ chức có hành vi vi phạmhành chính, nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự và theo quyđịnh của Luật Xử lý vi phạm hành chính thì phải xử phạt vi phạm hành chính

+ Ba là, về chủ thể có thẩm quyền áp dụng: Hình phạt tiền là do Tòa án

quyết định áp dụng đối với những đối tượng bị kết án, còn phạt tiền với tínhchất là biện pháp xử phạt vi phạm hành chính là do nhiều cơ quan, tổ chứcquyết định áp dụng tùy theo từng lĩnh vực, vi phạm cụ thể như: Công an, Ủyban nhân dân, Thanh tra chuyên ngành, Hải quan, Kiểm lâm, Thuế, v.v

+ Bốn là, về mức tiền phạt: Đối với hình phạt, mức tiền phạt được BLHS

hiện hành quy định nhiều mức khác nhau tương ứng với tính chất, mức độ nguyhiểm cho xã hội của tội phạm nhưng thấp nhất không dưới 1.000.000đ (đối với

cá nhân bị kết án) hoặc thấp nhất không dưới 50.000.000 đồng (đối với phápnhân thương mại bị kết án) Còn đối với phạt tiền với tính chất là hình thức xửphạt vi phạm hành chính cũng được luật xử lý vi phạm hành chính năm 2012quy định nhiều mức khác nhau tùy theo từng loại vi phạm hành chính nhưng chỉnằm trong khoảng từ 50.000 đồng đến 1.000.000 đồng (đối với cá nhân vi phạmhành chính) hoặc từ 100.000 đồng đến 2.000.000 đồng (đối với tổ chức vi phạmhành chính) (Điều 23 Luật Xử lý vi phạm hành chính)

Trên đây là những điểm khác nhau cơ bản giữa hình phạt tiền với các loạihình phạt và các biện pháp phạt khác có liên quan Nắm vững những điểmkhác nhau này, cơ quan và người có thẩm quyền mới có thể áp dụng đúng đắncác biện pháp xử phạt vi phạm pháp luật trong thực tiễn.

+ Hình phạt tiền là một trong những biện pháp cưỡng chế có tính nghiêmkhắc của Nhà nước, là một trong những hình phạt thuộc hệ thống hình phạtcủa Nhà nước ta Do vậy, hình phạt này có nhiều điểm tương đồng với cácbiện pháp cưỡng chế hình sự khác, nhất là những biện pháp trách nhiệm pháp

lý, những hình phạt và biện pháp tư pháp có những nội dung giống hình phạttiền Tuy nhiên, giữa chúng vẫn có sự khác biệt, đòi hỏi phải làm rõ, để ápdụng đúng đắn trên thực tế

+ Nghiên cứu những vấn đề lý luận về hình phạt tiền trong Luật hình sựViệt Nam cho thấy, hình phạt tiền không chỉ là một hiện tượng xã hội mà còn

là một hiện tượng pháp lý hình sự, một loại hình phạt có khả năng tác động vềmặt kinh tế đối với cá nhân, pháp nhân thương mại bị kết án

+ Kết quả nghiên cứu ở Chương 1 là cơ sở lý luận và pháp lý để đánh giáthực tiễn ở Chương 2 và đưa ra giải pháp đảm bảo áp dụng đúng hình phạt tiềntrên thực tiễn ở Chương 3

Chương 2 QUY ĐỊNH HÌNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ HÌNH PHẠT TIỀN VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẠI TÒA ÁN NHÂN DÂN

TỈNH QUẢNG NINH

2.1. Quy định về hình phạt tiền trong pháp luật hình sự Việt Nam

2.1.1. Quy định về hình phạt tiền trong pháp luật Việt Nam từ năm 1945 đến trước khi ban hành Bộ luật Hình sự năm 1985

Nghiên cứu các văn bản pháp luật hình sự từ năm 1945 đến trước khi banhành Bộ luật hình sự năm 1985 thấy rằng, ngay sau khi giành được chínhquyền, bên cạnh việc tạm thời áp dụng luật lệ hiện hành của chế độ cũ nhưngkhông trái với nền độc lập của nước Việt Nam và chính thể dân chủ cộng hòa,Nhà nước dân chủ nhân dân đã từng bước xây dựng hệ thống pháp luật mớilàm cơ sở pháp lý cho việc xử lý tội phạm Văn bản pháp luật đầu tiên có quyđịnh hình phạt tiền là Sắc lệnh số 51 do Chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng

hòa ban hành ngày 17/4/1946 Tại điều 10 của Sắc lệnh này có quy định: "

những việc tiểu hình là những việc có thể bị phạt tù từ 6 ngày đến 5 năm, hay

bị phạt trên 900đ" Đến ngày 14/4/1948, Chủ tịch nước ban hành Sắc lệnh số

168-SL trừng trị tội đánh bạc Trong sắc lệnh này hình phạt tiền được quy định

tại Điều 2 với nội dung như sau: "Những người nào tổ chức một cuộc đánh

bài, đánh bạc, một trò chơi, không cứ một nơi nào đều bị phạt tù từ 2 đến 5 năm và phạt bạc từ 1.000đ đến 10.000đ.

Các người làm công tác khác, giúp trực tiếp vào cuộc chơi đều là tòng phạm Những người nào đánh bạc hay dự vào cuộc chơi nói trên sẽ bị phạt tù

từ 1 năm đến 3 năm và phạt bạc 5.000đ đến 50.000đ".

Còn tại Điều 3 của Sắc lệnh này quy định: "Các việc làm bày bán, tàng

trữ, lưu hành các khí cụ chuyên dùng để đánh bạc đều cấm hẳn Những người phạm vào điều này sẽ bị phạt tù từ 3 tháng đến 1 năm và phạt bạc từ 1.000đ

đến 10.000đ" [56, tr.497] Ngoài ra ở thời kỳ này còn có một số sắc lệnh khác

cũng quy định hình phạt tiền là hình phạt chính hoặc hình phạt phụ (nay làhình phạt bổ sung) như: Sắc lệnh số 123-SL ngày 27/10/1949 về vi phạm thể

lệ chữa bệnh, chế thuốc; Sắc lệnh số 89-SL ngày 22/5/1950 cấm việc cho vaylãi chồng thành gốc; Nghị định số 150-TTg ngày 5/3/1952 của Thủ tướngChính phủ về tội vi phạm thể lệ quản lý thuốc phiện, v.v Đặc biệt, Điều 6Nghị định số 32/NĐ ngày 6/4/1952 của Bộ Tư pháp đã hướng dẫn tiền phạtđược tính theo giá gạo Sau đó, Thông tư số 113/VHH ngày 4/4/1952 một Bộ

Tư pháp hướng dẫn thi hành Nghị định này đã xác định rõ: "Để định tiền phạt

giá gạo ấy là giá gạo nơi trụ sở Tòa án xét xử, khi tuyên án Mức tối đa và tối thiểu tiền phạt lấy giá gạo làm tiêu chuẩn, nhưng khi tòa án tuyên phạt tiền phải tính ra tiền và đơn vị vẫn lấy đồng bạc tài chính" [56, tr.52] Nhìn chung

các văn bản pháp luật hình sự quy định về hình phạt tiền giai đoạn 1945- 1954còn hết sức đơn giản, nội dung chưa cụ thể, rõ ràng Sau khi chính thức xóa bỏhoàn toàn việc áp dụng luật lệ của chế độ cũ, Nhà nước Việt Nam hết sức quantâm đến việc ban hành những văn bản pháp luật mới để có cơ sở pháp lý đấutranh phòng chống tội phạm, nhất là những năm 1955 trở về sau Ở thời kỳnày, các văn bản pháp luật hình sự có quy định hình phạt tiền phải kể đến: Sắclệnh số 282-SL ngày 14/12/1956 về chế độ báo chí; Sắc luật 003/SLT ngày18/6/1957 về quyền tự do xuất bản, Sắc luật số 011/SLT ngày 14/9/1957 về tộiđầu cơ Hình phạt tiền được quy định trong các văn bản pháp luật hình sự này

có sự tiến bộ hơn, rõ ràng, cụ thể hơn như:

Tại Điều 13 của Sắc lệnh số 282 ngày 14/12/1956 về chế độ báo chí có

quy định: "Báo chí nào vi phạm Điều 10 bị trừng phạt tùy theo lỗi nặng nhẹ

mà cảnh cáo, tịch thu ấn phẩm, đình bản tạm thời, hoặc bị truy tố trước Tòa

án, có thể bị phạt tiền từ năm vạn đồng đến hai chục vạn đồng" [56, tr 421]

Hoặc tại Điều 16 của Sắc luật số 003/SLT ngày 18/6/1957 về quyền tự do xuất

bản có quy định: "Nhà xuất bản hay cá nhân xuất bản nào vi phạm Điều 12 thì

cơ quan có thẩm quyền tùy theo trường hợp nhẹ hay nặng mà cảnh cáo, thu hồi tạm thời giấy phép hoặc truy tố trước Tòa án Tòa án có thể xử phạt tiền

từ năm vạn đồng đến hai mươi vạn đồng" [56, tr 427].

Còn tại Điều 3 của Sắc luật 001-SLT ngày 19/4/1957 cấm mọi hành đầu

cơ quy định: "Những người vi phạm luật này và những người đồng phạm theo

nhẹ hay nặng có thể bị truy tố trước Tòa án và có thể bị phạt tiền từ 10 vạn đồng đến 100 vạn đồng và bị phạt tù từ 1 tháng đến 5 năm, hoặc một trong hai hình phạt trên" [56, tr 268]

Đến năm 1970, để bảo vệ tài sản của nhà nước và của công dân, Nhànước ta ban hành 2 pháp lệnh, đó là Pháp lệnh trừng trị các tội xâm phạm tàisản XHCN và Pháp lệnh trừng trị các tội xâm phạm tài sản riêng của công dân.Việc ban hành hai pháp lệnh này đã đánh dấu bước tiến quan trọng về kỹ thuậtlập pháp hình sự ở nước ta Trong hai pháp lệnh này, hình phạt tiền được quyđịnh một cách khá rõ ràng về phạm vi, điều kiện áp dụng Cụ thể: tại khoản 3Điều 20 Pháp lệnh trừng trị các tội xâm phạm tài sản XHCN có quy định:

"Phạm một trong những tội quy định ở các điều 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13,

14, 15, 16, 17, thì tùy theo tính chất nghiêm trọng của tội phạm hoặc nguồn thu lợi bất chính mà có thể bị phạt tiền từ 50 đồng đến 5.000 đồng " [56, tr

208]; hoặc tại khoản 3 Điều 16 Pháp lệnh trừng trị các tội xâm phạm tài sản

riêng của công dân có quy định: "Phạm một trong các tội quy định ở điều 3, 4,

5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 13 trong trường hợp có tính chất nghiêm trọng của tội phạm hoặc nguồn thu lợi bất chính mà có thể bị phạt tiền từ 50 đồng đến 3.000 đồng " [56, tr 457].

Sau năm 1975 miền Nam được giải phóng, đất nước thống nhất, Chínhphủ Cách mạng lâm thời miền Nam Việt Nam đã ban hành Sắc luật số03SL/76 ngày 15/3/1976 quy định về các tội phạm và hình phạt Theo Sắc luậtnày, hình phạt tiền được áp dụng đối với tội phạm về kinh tế, các tội xâmphạm trật tự công cộng và an toàn công cộng, xâm phạm sức khỏe của nhân

dân và chỉ được áp dụng là hình phạt bổ sung Điều 6 của Sắc luật này quy

định hình phạt tiền đối với tội phạm về kinh tế với nội dung: "Phạm một trong

những các tội phạm (về kinh tế) trên đây thì bị phạt tù từ 6 tháng đến 5 năm

và phạt tiền đến 50.000 đồng ngân hàng" Còn Điều 9 của Sắc luật 03/SL-76

quy định hình phạt tiền (là hình phạt bổ sung) đối với các tội xâm phạm đếntrật tự công cộng, an toàn công cộng và sức khỏe của nhân dân với nội dung

như sau: " cờ bạc, tổ chức ổ mại dâm, buôn bán, tàng trữ ma túy và các chất

độc khác, thì bị phạt tù từ 3 tháng đến 5 năm Trường hợp nghiêm trọng thì bị phạt tù đến 15 năm Trong mọi trường hợp, có thể bị phạt tiền đến 1.000 đồng ngân hàng" [57, tr 237].

Để đáp ứng yêu cầu ổn định trật tự quản lý kinh tế (trật tự kinh doanh,tăng cường kỷ cương, kỷ luật trong quản lý nhà nước, ngày 20/5/1981 Nhànước ta đã ban hành Pháp lệnh trừng trị các tội hối lộ và ngày 30/6/1982 banhành Pháp lệnh trừng trị các tội đầu cơ, buôn lậu, làm hàng giả, kinh doanhtrái phép Trong hai pháp lệnh này, hình phạt tiền được quy định là hình phạt

bổ sung Cụ thể: Điều 7 Pháp lệnh trừng trị các tội hối lộ quy định: "Người

phạm tội hối lộ nói ở Điều 2 và Điều 3 của Pháp lệnh này còn có thể bị phạt tiền từ 1 đến 3 lần giá trị của hối lộ"; còn Điều 2 Pháp lệnh trừng trị các tội

đầu cơ, buôn lậu, làm hàng giả, kinh doanh trái phép quy định: "Người nào lợi

dụng khó khăn về kinh tế hoặc tạo ra những khó khăn đó, mua vét hàng hóa, lương thực, vật tư, các loại tem, phiếu, vé, giấy tờ có giá trị phân phối hàng hóa, vật tư hoặc cung ứng dịch vụ nhằm thu lợi bất chính, thì bị phạt tù từ 6 tháng đến 5 năm và bị phạt tiền gấp 3 lần giá trị hàng phạm pháp".

Qua nghiên cứu các quy định về hình phạt tiền trong các văn bản phápluật nêu trên có thể thấy:

+ Hình phạt tiền được quy định ngay trong các văn bản pháp luật hình sựđầu tiên của Nhà nước ta sau khi mới giành được chính quyền dưới các hình thứcSắc lệnh, Sắc luật, Pháp lệnh (văn bản pháp luật hình sự đơn hành, dưới luật)

+ Hình phạt tiền vừa được quy định là hình phạt chính, vừa được quyđịnh là hình phạt bổ sung Hình phạt tiền được áp dụng là hình phạt chính theoquy định của Sắc lệnh số 51 ngày 17/04/1946, Sắc lệnh số 168-SL ngày14/04/1948 và Sắc luật 03/SL-76 ngày 15/3/1976 Hình phạt tiền được ápdụng là hình phạt bổ sung theo quy định của Pháp lệnh trừng trị các tội xâmphạm tài sản XHCN năm 1970, Pháp lệnh trừng trị các tội xâm phạm tài sảnriêng của công dân năm 1970, Pháp lệnh trừng trị các tội phạm về hối lộ năm

1981 và Pháp lệnh trừng trị các tội đầu cơ, buôn lậu, làm hàng giả, kinh doanhtrái phép năm 1982

+ Hình phạt tiền được áp dụng chủ yếu đối với người phạm tội có tínhchất vụ lợi nhằm trừng phạt họ về mặt kinh tế và loại trừ điều kiện mà họ sửdụng được phạm tội mới (tái phạm) Về cơ bản phạm vi áp dụng hình phạt tiềncòn hẹp, chỉ đối với một số ít tội

+ Hình phạt tiền được áp dụng trong hoàn cảnh chính quyền nhà nướccòn non trẻ, tình hình kinh tế xã hội còn thấp kém, đời sống nhân dân còn khókhăn Do vậy, hình phạt tiền được áp dụng căn cứ vào điều kiện, hoàn cảnh, khảnăng kinh tế cụ thể của người phạm tội; không áp dụng hình phạt tiền liên đới.Đặc biệt, từ năm 1955 trở về trước, do vẫn áp dụng luật lệ của chế độ cũ, nênTòa án đã đổi hình phạt tù thành hình phạt tiền, nhưng từ sau năm 1955 trở vềsau thì không được quy đổi hình phạt tù thành hình phạt tiền và ngược lại

2.1.2. Quy định về hình phạt tiền trong Bộ luật hình sự năm 1985

Năm 1985 đánh dấu một bước phát triển quan trọng của công tác lậppháp hình sự ở nước ta bằng việc ban hành BLHS đầu tiên ngày 27/6/1985(sau đây gọi là BLHS năm 1985) Đây là một văn bản quy phạm pháp luậthình sự có kỹ thuật pháp điển hóa cáo, trong đó quy định tương đối đầy đủ vềtội phạm, về hình phạt phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội, đặc biệt là tìnhhình tội phạm vào thời điểm đó Trong BLHS năm 1985, hình phạt tiền là hìnhphạt duy nhất được quy định vừa là hình phạt chính vừa là hình phạt bổ sung

Theo quy định tại Điều 23 BLHS năm 1985 thì: "Hình phạt tiền được áp dụng

đối với người phạm các tội có tính chất vụ lợi, tham nhũng các tội dùng tiền làm phương tiện hoạt động hoặc các trường hợp khác do pháp luật quy định Mức phạt tiền được quyết định theo mức độ nghiêm trọng của tội đã phạm, đồng thời có xét đến tình hình tài sản của người phạm tội, sự biến động của giá cả" [6, tr 91]

Tại phần các tội phạm của BLHS năm 1985, hình phạt tiền là hình phạtchính quy định tại 9 điều luật, là hình phạt bổ sung được quy định tại 58 điều luật.Nghiên cứu các quy định của BLHS năm 1985 về hình phạt tiền thấy rằng:

+ Một là, trong BLHS năm 1985, hình phạt tiền vừa được quy định là

hình phạt chính, vừa được quy định là hình phạt bổ sung, nhưng trong phầncác tội phạm hình phạt tiền chỉ được quy định là hình phạt chính đối với một

số ít tội phạm cụ thể Điều này, cho thấy các nhà làm luật nước ta chưa nhìnnhận, đánh giá đầy đủ vai trò, tầm quan trọng của hình phạt tiền trong đấutranh phòng, chống tội phạm Mặt khác, theo quy định tại Điều 23 BLHS năm

1985 thì hình phạt tiền được áp dụng đối với người phạm tội có tính chất vụlợi, tham nhũng, các tội có dùng tiền làm phương tiện hoạt động, nhưng trongphần các tội phạm, có một số tội cũng thuộc loại tội phạm có tính chất nàynhưng nhà làm luật không quy định hình phạt tiền là hình phạt chính hoặc làhình phạt bổ sung, ví dụ: Điều 170, 174, 175, 176 Như vậy, quy định tạiĐiều 23 phần chung không được cụ thể hóa một cách triệt để trong phần cáctội phạm của BLHS năm 1985 Điều đó đã dẫn đến việc thu hẹp phạm vi ápdụng của hình phạt tiền

+ Hai là, một số chế tài có hình phạt tiền được quy định là hình phạt bổ

sung bắt buộc chiếm tỷ lệ không đáng kể (khoảng 11%) trong tổng số các chếtài của BLHS năm 1985 đã ảnh hưởng đến tần suất áp dụng trong thực tiễnhình phạt tiền là hình phạt bổ sung Trong nhiều trường hợp, Tòa án không bịràng buộc phải áp dụng hình phạt tiền là hình phạt bổ sung mà có thể tùy nghi

lựa chọn giữa hình phạt bổ sung là hình phạt tiền với hình phạt bổ sung khác.

Do vậy, có ý kiến cho là "Điều đó đã làm cho phạm vi áp dụng hình phạt tiền

trên thực tế lại bị thu hẹp thêm một lần nữa, cho thấy sự nhìn nhận về vai trò và hiệu quả của hình phạt tiền chưa được đánh giá một cách chính xác" [49, tr 27].

+ Ba là, trong phần các tội phạm của BLHS năm 1985, nhà làm luật quy

định mức tối thiểu và mức tối đa của hình phạt tiền (tiền phạt) hoặc chỉ quyđịnh mức tối đa mà không quy định mức tối thiểu Trong đó có một số khunghình phạt giữa mức tối thiểu và mức tối đa của tiền phạt quá rộng, ví dụ: Điều

215 "Tội vi phạm các quy định về xuất bản và phát hành sách, báo, ấn phẩm

khác" quy định mức tối thiểu của hình phạt tiền là 250.000đ, mức tối đa là 10

triệu (gấp 40 lần mức tối thiểu) Điều đó có thể dẫn đến sự tùy tiện trong thựctiễn áp dụng đồng thời không bảo đảm nguyên tắc cá thể hóa hình phạt và khảnăng tác động có lựa chọn của hình phạt tiền đối với người bị kết án Mặtkhác, đối với một số tội, do nhà làm luật chỉ quy định mức tiền phạt tối đa màkhông quy định mức tối thiểu cũng có thể dẫn tới việc áp dụng hình phạt tiền

bị cứng nhắc, không bảo đảm công bằng khi quyết định hình phạt, đồng thời

còn gây khó khăn cho việc áp dụng khoản 3 Điều 38 BLHS năm 1985 "Khi có

nhiều tình tiết giảm nhẹ, Tòa án có thể quyết định một hình phạt dưới mức thấp nhất mà điều luật quy định".

Như vậy, mặc dù BLHS năm 1985 qua hơn chục năm áp dụng đã đượcsửa đổi bổ sung tới 4 lần vào các năm: 1989, 1991, 1992, 1997 nhưng vẫn cònnhiều điểm bất cập, hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu đấu tranh, phòng chống tộiphạm trong tình hình mới, cần phải sửa đổi, bổ sung một cách toàn diện, trong đócác quy định về hình phạt tiền Với tinh thần đó ngày 21/12/1999, Quốc hội khóa

X tại kỳ họp thứ 6 đã thông qua BLHS năm 1999 thay thế BLHS năm 1985

2.1.3. Quy định về hình phạt tiền trong Bộ luật hình sự năm 1999

Trong BLHS năm 1999, sửa đổi bổ sung năm 2009 (sau đây gọi tắt làBLHS năm 1999), hình phạt tiền tiếp tục được quy định vừa là hình phạt

chính, vừa là hình phạt bổ sung Nếu so với quy định của BLHS năm 1985, thìquy định về phạt tiền trong BLHS năm 1999 có nhiều điểm mới Cụ thể là:

+ Thứ nhất, BLHS năm 1999 đã mở rộng số lượng điều luật quy định

hình phạt tiền

Trong BLHS năm 1999 (lúc mới ban hành), h́nh phạt tiền được quy định

ở hình phạt chính tại 68/263 điều luật (chiếm 25,85%); hình phạt tiền là hìnhphạt bổ sung được quy định tại 104/263 điều luật (chiếm 39,54%) Như vậy,hình phạt tiền là hình phạt chính được BLHS năm 1999 quy định tăng hơn 7,5lần so với hình phạt tiền là hình phạt chính được quy định ở BLHS năm 1985(Bộ luật này chỉ quy định hình phạt tiền là hình phạt chính tại 9 điều luật).Hình phạt bổ sung tăng 1,8 lần (BLHS năm 1999 quy định hình phạt tiền là hìnhphạt bổ sung tại 104 điều luật, còn BLHS năm 1985 chỉ quy định tại 58 điềuluật) Qua đây thấy rằng, nhà làm luật nước ta đã có cách nhìn và đánh giá tíchcực về vai trò của hình phạt tiền trong đấu tranh phòng chống tội phạm Mặt khác,việc mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền là nhằm phát triển kinh tế - xã hội,nhất là trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng XHCN

+ Thứ hai, BLHS năm 1999 quy định chặt chẽ hơn về phạm vi, điều kiện

áp dụng hình phạt tiền

Khác với Điều 23 BLHS năm 1985, Điều 30 BLHS năm 1999 quy định

phạm vi, điều kiện áp dụng hình phạt tiền là hình phạt chính như sau: "Phạt

tiền được áp dụng là hình phạt chính đối với người phạm tội ít nghiêm trọng xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, trật tự công cộng, trật tự quản lý hành chính

và một số tội phạm khác do Bộ luật này quy định" (khoản 1 Điều 30).

Như vậy, khác với quy định của BLHS năm 1985, BLHS năm 1999không dựa vào tính chất của tội phạm (như tính chất vụ lợi, tính chất thamnhũng) hoặc tính chất của phương tiện sử dụng để phạm tội mà căn cứ vàotừng nhóm tội xâm phạm đến những quan hệ xã hội nhất định được luật hình

sự bảo vệ để quy định phạm vi, điều kiện áp dụng hình phạt tiền là hình phạt

chính Nghiên cứu phần các tội phạm của BLHS năm 1999 cho thấy, hình phạttiền được áp dụng đối với các nhóm tội phạm cụ thể sau đây:

+ Nhóm các tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế Nhóm này hìnhphạt tiền áp dụng đối với những tội mà người phạm tội thực hiện nhằm mụcđích thu lợi bất chính được quy định tại 20/31 điều luật

+ Nhóm các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng Nhómnày, hình phạt tiền được áp dụng đối với những tội có tính chất vụ lợi hoặcdùng tiền làm phương tiện phạm tội được quy định tại 30/56 điều luật;

+ Nhóm các tội phạm khác do BLHS quy định Nhóm này bao gồm cáctội phạm (nhưng không thuộc hai nhóm tội phạm nêu trên) mà BLHS có quyđịnh hình phạt tiền là hình phạt chính nhằm đạt được hiệu quả cao nhất trongviệc xử lý tội phạm Thuộc nhóm này có 02 tội xâm phạm quyền tự do dân chủcủa công dân; 01 tội xâm phạm sở hữu; 09 tội phạm về môi trường; 01 tộiphạm về ma túy, 07 tội phạm trật tự quản lý hành chính

Điều kiện duy nhất để áp dụng hình phạt tiền đối với những nhóm tội

phạm nêu trên là: "Tội phạm mà người phạm tội thực hiện phải thuộc tội phạm

ít nghiêm trọng", tức là tội phạm gây nguy hại không lớn cho xã hội mà mức

cao nhất đối với tội ấy là đến 03 năm tù (khoản 2 Điều 8 BLHS năm 1999).Đối tượng bị áp dụng hình phạt tiền chỉ là những người phạm tội đủ 16tuổi trở lên, còn đối với người ở độ tuổi từ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tộithì không áp dụng hình phạt tiền (khoản 5 Điều 69 BLHS năm 1999)

* Về hình phạt tiền là hình phạt bổ sung, khoản 2 Điều 30 đã quy định rõràng, cụ thể những trường hợp được áp dụng hình phạt tiền là hình phạt bổ

sung khi không áp dụng là hình phạt chính, theo đó: "Phạt tiền được áp dụng

là hình phạt bổ sung đối với người phạm các tội tham nhũng, ma túy hoặc tội phạm khác do Bộ luật này quy định" Từ quy định này thấy rằng, khoản 2 Điều

30 không quy định điều kiện áp dụng hình phạt tiền là hình phạt bổ sung màchỉ quy định phạm vi các trường hợp được áp dụng hình phạt này Tuy nhiên,

theo quy định tại điểm c khoản 2 Điều 28 BLHS năm 1999 thì có thể hiểu điều

kiện để áp dụng thì phạt tiền với tính chất là hình phạt bổ sung là "Khi hình

phạt chính được áp dụng không phải là hình phạt tiền" Điều này có nghĩa là,

nếu hình phạt tiền đã được áp dụng là hình phạt chính thì không áp dụng làhình phạt bổ sung

Tóm lại, Điều 30 BLHS năm 1999 đã quy định cụ thể trường hợp nào thìhình phạt tiền được áp dụng là hình phạt chính, trường hợp nào hình phạt tiềnđược áp dụng là hình phạt bổ sung Trong khi đó, BLHS năm 1985 không quyđịnh rõ vấn đề này Do vậy, quy định tại Điều 30 BLHS năm 1999 đã đảm bảoviệc áp dụng hình phạt tiền được thống nhất hơn và có tác dụng hạn chế sự tùytiện khi áp dụng Nghiên cứu phần các tội phạm của BLHS năm 1999 có quyđịnh hình phạt tiền là hình phạt bổ sung thấy rằng, ngoài những người phạmtội tham nhũng, ma túy, Bộ luật này đã mở rộng phạm vi áp dụng hình phạttiền là hình phạt bổ sung đối với những người phạm các tội được quy định ởcác chương khác của BLHS Cụ thể là: 03 tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe,danh dự, nhân phẩm của con người (Chương XII); 02 tội xâm phạm quyền tự do,dân chủ của công dân (Chương XIII); 10 tội xâm phạm sở hữu (Chương XIV);

24 tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế (chương XVI); 10 tội phạm về môitrường (Chương XVII); 28 tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng(Chương XIX) và 7 tội xâm phạm trật tự quản lý hành chính (Chương XX).Cũng như hình phạt tiền là hình phạt chính, hình phạt tiền là hình phạt bổsung chỉ áp dụng với người phạm tội đủ 16 tuổi trở lên, không áp dụng đối vớingười phạm tội ở độ tuổi từ 14 tuổi nhưng chưa đủ 16 tuổi

+ Thứ ba, BLHS năm 1999 quy định cụ thể mức phạt tiền tối thiểu tại

Điều 30 phần chung, đồng thời trong phần các tội phạm hầu hết các điều luậtđều quy định mức tối thiểu và mức tối đa của hình phạt tiền, hoặc quy địnhmức tối đa của hình phạt này Trong khi đó Điều 23 BLHS năm 1985 khôngquy định mức tối thiểu của hình phạt tiền, còn trong phần các tội phạm của Bộ

luật này gần như chỉ quy định mức tiền phạt tối đa (ngoại trừ Điều 215 Tội viphạm các quy định về xuất bản và phát hành sách, báo, ấn phẩm khác, tuy cóquy định mức tiền phạt tối thiểu là 250.000đ và mức tiền phạt tối ta là10.000.000đ, nhưng khoảng cách giữa mức tiền phạt tối thiểu với mức tiềnphạt tối đa là quá lớn, gấp khoảng 40 lần Để khắc phục hạn chế này, khoản 3

Điều 30 BLHS năm 1999 quy định: "Mức phạt tiền được quyết định tùy theo

tính chất, mức độ nghiêm trọng của tội phạm được thực hiện, đồng thời có xét đến tình hình tài sản của người phạm tội, sự biến động của giá cả nhưng không được thấp hơn 1.000.000đ".

Như vậy, mức tối thiểu của hình phạt tiền được quy định chung cho cảhình phạt tiền là hình phạt chính và hình phạt tiền là hình phạt bổ sung vàđược nhà làm luật xác định cụ thể là 1.000.000đ Đây là một quy định mới, thểhiện tính nghiêm khắc của chế tài hình sự so với chế tài hành chính Về vấn đề

này có tác giả nhận định: "Quy định này phản ánh được các đòi hỏi của cả hai

khía cạnh của nguyên tắc công bằng; công bằng ngang nhau và công bằng phân phối Luật quy định mức phạt tiền được quyết định tùy theo tính chất, mức độ nghiêm trọng của tội phạm thể hiện sự bình đẳng giữa mọi người trước pháp luật, thể hiện khía cạnh ngang nhau của công bằng; đồng thời có xét đến tình hình tài sản của người phạm tội, sự biến động giá cả thị trường

đã thể hiện khía cạnh phân phối của công bằng" [27, tr.70] Trên cơ sở quy

định có tính nguyên tắc này, tại phần các tội phạm BLHS, mức phạt tiền đượcquy định cụ thể đối với từng tội danh từ mức tối thiểu đến mức tối đa hoặctheo số lần giá trị hàng phạm pháp hoặc số lợi bất chính Đơn vị tiền tệ để tínhmức phạt tiền là Việt Nam đồng Khi quyết định mức phạt tiền cụ thể đối vớingười bị kết án, Tòa án không chỉ phải bảo đảm mức tiền phạt tương xứng vớitính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm mà còn phải xét đến tình hình tàisản của người bị kết án để hình phạt tiền được áp dụng có tính khả thi

Thứ tư, BLHS năm 1999 quy định rõ, cụ thể phương thức thi hành hình

phạt tiền tại khoản 4 Điều 30, theo đó: "Tiền phạt có thể nộp một lần hoặc

nhiều lần trong thời hạn do Tòa án quyết định trong bản án" Phương thức thi

hành hình phạt tiền được BLHS năm 1999 quy định như vậy là nhằm tạo điềukiện để người bị kết án với những điều kiện, hoàn cảnh kinh tế khác nhau, khảnăng tài sản khác nhau đều có thể thi hành hình phạt tiền mà Tòa án áp dụngđối với họ Đồng thời xác định rõ trách nhiệm của Tòa án phải ấn định rõtrong bản án thời hạn thi hành hình phạt tiền của người bị kết án

Từ sự phân tích, đánh giá trên có thể thấy rằng, quy định của BLHS năm

1999 về hình phạt tiền chặt chẽ, cụ thể hơn, có nhiều ưu điểm hơn, đặc biệt là

đã mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền và phương thức thi hành hình phạttiền Tuy nhiên, trong quá trình thi hành BLHS năm 1999 kể từ khi có hiệu lựcđến nay cho thấy, quy định của Bộ luật này về hình phạt tiền đã bộc lộ nhữnghạn chế, bất cập nhất định cần phải sửa đổi bổ sung để phát huy hiệu quả củahình phạt tiền trong đấu tranh phòng, chống tội phạm

2.1.4. Quy định về hình phạt tiền trong Bộ luật hình sự năm 2015

BLHS năm 2015 đã được Quốc hội khóa XIII, kỳ họp thứ 10 thông quangày 27/11/2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017 (sau đây gọi chung làBLHS năm 2015) Trong Bộ luật này, bên cạnh việc kế thừa những quy địnhhợp lý về hình phạt tiền của BLHS năm 1999 thì cũng có nhiều sửa đổi, bổsung mới Một trong những sửa đổi, bổ sung quan trọng là quy định hình phạt

tiền đối với pháp luật thương mại phạm tội Theo quy định tại Điều 32 “Các

hình phạt đối với người phạm tội” và Điều 33 “Các hình phạt đối với pháp nhân thương mại phạm tội” của BLHS năm 2015 có thể thấy, trong hệ thống

hình phạt nước ta, hình phạt tiền là hình phạt duy nhất vừa được áp dụng đốivới người phạm tội (thể nhân) vừa được áp dụng đối với pháp nhân thươngmại phạm tội với tư cách là hình phạt chính hoặc hình phạt bổ sung khi không

áp dụng là hình phạt chính

* Trước hết, quy định của BLHS năm 2015 về hình phạt tiền áp dụng đối

với người phạm tội

Nếu so sánh với quy định của BLHS năm 1999, thì BLHS năm 2015 quyđịnh về hình phạt tiền áp dụng đối với người phạm tội có những sửa đổi, bổsung mới sau đây:

- Mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền là hình phạt chính đối vớingười phạm tội Cụ thể là:

Khoản 1 Điều 35 BLHS năm 2015 quy định:

"1 Phạt tiền được áp dụng là hình phạt chính đối với các trường hợp sau đây:

a. Người phạm tội ít nghiêm trọng, phạm tội nghiêm trọng do Bộ luật này quy định;

b. Người phạm tội rất nghiêm trọng xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, môi trường, trật tự công cộng, an toàn công cộng và một số tội phạm khác do

Bộ luật này quy định" Như vậy, khoản 1 Điều 35 đã mở rộng phạm vi áp dụng

hình phạt tiền là hình phạt chính áp dụng đối với người phạm tội theo hướng:

+ Mở rộng loại tội phạm hình phạt tiền được áp dụng là hình phạt chínhđối với người phạm tội Theo đó, phạt tiền là hình phạt chính không chỉ được

áp dụng đối với người phạm tội ít nghiêm trọng (theo quy định tại Điều 30BLHs năm 1999), mà còn được áp dụng đối với người phạm tội nghiêm trọng,tội rất nghiêm trọng

Với việc sửa đổi, bổ sung này thấy rằng, việc áp dụng hình phạt tiền làhình phạt chính đối với người phạm tội không bị giới hạn về nhóm tội phạm

cụ thể được quy định tại phần các tội phạm với điều kiện tội phạm mà ngườiphạm tội thực hiện phải thuộc loại tội ít nghiệm trọng, tội nghiêm trọng (quyđịnh tại khoản 1, 2 Điều 9 BLHS năm 2015), đồng thời trong điều luật tươngứng có quy định hình phạt tiền là hình phạt chính Chỉ riêng đối với ngườiphạm tội rất nghiêm trọng, điểm b khoản 1 Điều 35 BLHS năm 2015 đã giớihạn một số nhóm tội phạm cụ thể mà người phạm tội thực hiện được áp dụng

hình phạt tiền là hình phạt chính Đó là nhóm các tội xâm phạm trật tự quản lýkinh tế, môi trường, trật tự công cộng, an toàn công cộng và các tội phạm khác

do BLHS quy định Một số tội phạm khác do BLHS năm 2015 quy định ở đây

là những tội phạm không thuộc các nhóm tội phạm nêu trên và cũng khôngthuộc trường hợp phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng, nhưng nhà làm

luật nhận thấy, "Khi áp dụng phạt tiền là hình phạt chính sẽ đạt được mục đích

của hình phạt" [53,tr26].

Đối với hình phạt tiền là hình phạt bổ sung, nhà làm luật kế thừa toàn bộquy định tại khoản 2 Điều 30 BLHS năm 1999 và tiếp tục quy định tại khoản 2

Điều 35 BLHS năm 2015 như sau: "Hình phạt tiền được áp dụng là hình phạt

bổ sung đối với người phạm tội về tham nhũng, ma túy hoặc những tội phạm khác do Bộ luật này quy định" Trong BLHS hiện hành, phạt tiền là hình phạt

bổ sung được quy định dưới dạng chế tài tùy nghi (không bắt buộc) Vì vậy,nếu điều luật có quy định hình phạt bổ sung là phạt tiền, đồng thời hình phạttiền không được áp dụng là hình phạt chính thì tùy từng trường hợp mà Tòa án

có thể áp dụng phạt tiền là hình phạt bổ sung đối với người bị kết án

Thứ hai, về căn cứ quyết định và mức phạt tiền, khoản 3 Điều 35 BLHS

năm 2015 về cơ bản kế thừa quy định tại khoản 3 Điều 30 BLHS năm 1999

nên tiếp tục quy định: "3 Mức phạt tiền được quyết định căn cứ vào tính chất

và mức độ nguy hiểm của tội phạm, đồng thời có xét đến tình hình tài sản của người phạm tội, sự biến động của giá cả, nhưng không thấp hơn 1.000.000đ".

Tuy vậy, khoản 3 Điều 35 BLHS năm 2015 có sửa đổi về kỹ thuật lập pháp, cụ

thể là thay một số từ "tùy theo" bằng cụm từ "căn cứ vào" và thay từ "nghiêm

trọng" bằng từ "nguy hiểm" trong nội dung của khoản này Việc thay đổi này là

nhằm đảm bảo sự chuẩn xác, sự thống nhất về mặt thuật ngữ trong các quyđịnh của BLHS năm 2015 Về mức phạt tiền, theo quy định tại khoản 3 Điều

35 BLHS hiện hành cho thấy, nhà làm luật nước ta chỉ quy định mức tối thiểuchung của hình phạt tiền là 1.000.000đ mà không quy định mức phạt tiền tối