Xây dựng kế toán trách nhiệm tại tổng công ty xây dựng số 1

Bảng 1.2 Báo cáo trách nhiệm trung tâm chi phí định mứcBảng 1.3 Báo cáo trách nhiệm trung tâm chi phí dự toán Bảng 1.4 Báo cáo trách nhiệm trung tâm doanh thu Bảng 1.5 Báo cáo trách nhiệ

HOÀNG QUANG MINH

XÂY DỰNG KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM TẠI TỔNG CÔNG TY

XÂY DỰNG SỐ 1.

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

TP HỒ CHÍ MINH – NĂM 2014

HOÀNG QUANG MINH

XÂY DỰNG KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM TẠI TỔNG

CÔNG TY XÂY DỰNG SỐ 1.

Chuyên ngành: Kế Toán

Mã số: 60340301

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS TS PHẠM VĂN DƯỢC

TP HỒ CHÍ MINH – NĂM 2014

Mục lục

Danh mục các chữ viết tắt

Danh mục các bảng

Danh mục các sơ đồ

Danh mục phụ lục

PHẦN MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: Cơ sở lý luận về kế toán trách nhiệm tại doanh nghiệp 6

1.1.Khái niệm và vai trò của kế toán quản trị. 6

1.2.Đánh giá trách nhiệm quản lý 8

1.2.1.Khả năng kiểm soát 8

1.2.2 Đánh giá trách nhiệm quản lý 9

1.3.Kế toán trách nhiệm. 11

1.4.Vai trò của kế toán trách nhiệm. 12

1.5.Nội dung kế toán trách nhiệm. 13

1.5.1.Sự phân quyền và phân chia các trung tâm trách nhiệm. 13

1.5.1.1.Sự phân quyền. 13

1.5.1.2.Các trung tâm trách nhiệm. 15

1.5.1.2.1.Trung tâm chi phí. 17

1.5.1.2.2.Trung tâm doanh thu. 18

1.5.1.2.3.Trung tâm lợi nhuận 19

1.5.1.2.4.Trung tâm đầu tư. 20

1.5.2.Chỉ tiêu đánh giá trách nhiệm quản lý. 20

1.5.2.1.Chỉ tiêu đánh giá trách nhiệm quản lý ở trung tâm chi phí 21

1.5.2.2.Chỉ tiêu đánh giá trách nhiệm quản lý ở trung tâm doanh thu 21

1.5.2.3.Chỉ tiêu đánh giá trách nhiệm quản lý ở trung tâm lợi nhuận. 22

1.5.2.4.Chỉ tiêu đánh giá trách nhiệm quản lý ở trung tâm đầu tư. 23

1.5.3.1.2.Đặc điểm báo cáo kế toán trách nhiệm. 26

1.5.3.1.3.Yêu cầu của báo cáo kế toán trách nhiệm. 26

1.5.3.2.Báo cáo kế toán trách nhiệm cho các trung tâm trách nhiệm. 27

1.5.3.2.1.Báo cáo trách nhiệm của trung tâm chi phí. 27

1.5.3.2.2.Báo cáo trách nhiệm của trung tâm doanh thu. 28

1.5.3.2.3.Báo cáo trách nhiệm của trung tâm lợi nhuận. 29

1.5.3.2.4.Báo cáo trách nhiệm của trung tâm đầu tư. 29

Kết luận chương 1 31

Chương 2: Thực trạng công tác đánh giá trách nhiệm quản lý tại Tổng công ty Xây dựng số 1 32

2.1.Khái quát về Tổng công ty xây dựng số 1 (CC1). 32

2.1.1.Giới thiệu về doanh nghiệp. 32

2.1.1.1.Khái quát về Tổng công ty xây dựng số 1. 32

2.1.1.2.Mục tiêu hoạt động 32

2.1.2.Lĩnh vực hoạt động. 33

2.1.2.1.Xây dựng 33

2.1.2.2.Công trình năng lượng 33

2.1.2.3.Công trình hạ tầng giao thông 33

2.1.2.4.Công trình Dân dụng và Công nghiệp 34

2.1.2.5.Đầu tư 34

2.1.2.6.Tư vấn thiết kế. 34

2.1.2.7.Xuất nhập khẩu. 35

2.1.2.8.Kinh doanh bất động sản. 35

2.1.2.9.Kinh doanh vật liệu xây dựng. 35

2.1.3.Cơ cấu tổ chức quản lý. 36

2.1.3.1.Sơ đồ tổ chức quản lý. 36

2.1.3.3.2.Quan hệ giữa Tổng công ty và các công ty con. 39

2.1.3.3.3.Quan hệ giữa Tổng công ty và các công ty liên kết. 40

2.1.4.Đặc điểm tổ chức kế toán tại Tổng công ty xây dựng số 1. 40

2.2.Thực trạng công tác kế toán trách nhiệm tại Tổng công ty. 41

2.2.1.Thực hiện khảo sát 41

2.2.1.1.Mục tiêu khảo sát. 42

2.2.1.2.Nội dung khảo sát. 42

2.2.1.3.Câu hỏi khảo sát. 42

2.2.1.4.Kết quả khảo sát. 42

2.2.2.Nhận xét về tình hình thực hiện kế toán trách nhiệm tại CC1 45

2.2.2.1.Về nhận thức của nhà quản lý về kế toán trách nhiệm 45

2.2.2.2.Về hệ thống phân cấp ra quyết định 46

2.2.2.3.Về việc xác định các trung tâm trách nhiệm 47

2.2.2.4.Về việc lập báo cáo quản trị 47

2.2.2.5.Về đánh giá trách nhiệm nhà quản lý bộ phận 52

Kết luận chương 2 53

Chương 3: Xây dựng kế toán trách nhiệm tại Tổng công ty xây dựng số 1 54

3.1.Quan điểm về xây dựng kế toán trách nhiệm. 54

3.2.Xây dựng kế toán trách nhiệm tại công ty. 55

3.2.1.Xây dựng trung tâm trách nhiệm và hoàn thiện dự toán ngân sách cho từng trung tâm. 55

3.2.2.Xây dựng trung tâm trách nhiệm. 55

3.2.3.Hoàn thiện dự toán ngân sách cho từng trung tâm trách nhiệm. 57

3.2.3.1.Hoàn thiện dự toán ngân sách cho trung tâm chi phí. 57

3.2.3.1.1.Dự toán chi phí cho hoạt động xây lắp. 58 3.2.3.1.2.Dự toán chi phí cho hoạt động khai khoáng , sản xuất vật liệu xây

3.2.3.3.Hoàn thiện dự toán ngân sách cho trung tâm đầu tư. 63

3.2.4.Xây dựng báo cáo trách nhiệm cho các trung tâm trách nhiệm. 64

3.2.4.1.Báo cáo trách nhiệm cho trung tâm chi phí. 64

3.2.4.2.Xây dựng báo cáo trách nhiệm cho trung tâm lợi nhuận. 70

3.2.4.3.Xây dựng báo cáo trách nhiệm cho trung tâm đầu tư. 71

3.2.5.Giải pháp thực hiện 72

3.2.5.1.Hoàn thiện bộ máy kế toán quản trị. 72

3.2.5.2.Xây dựng định mức xây dựng. 73

3.2.5.3.Nâng cao nhận thức nhà quản lý. 73

3.2.5.4.Ứng dụng công nghệ thông tin trong việc xây dựng kế toán trách nhiệm. 73

3.2.5.5.Hoàn thiện công tác thu thập số liệu theo yêu cầu kế toán quản trị. 74

3.2.5.5.1.Xây dựng mã số trách nhiệm quản trị. 74

3.2.5.5.2.Xây dựng mã số tài khoản kế toán trách nhiệm. 74

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 76

KẾT LUẬN CHUNG 77 Tài liệu tham khảo

Phụ lục

Bảng 1.2 Báo cáo trách nhiệm trung tâm chi phí định mức

Bảng 1.3 Báo cáo trách nhiệm trung tâm chi phí dự toán

Bảng 1.4 Báo cáo trách nhiệm trung tâm doanh thu

Bảng 1.5 Báo cáo trách nhiệm trung tâm lợi nhuận

Bảng 1.6 Báo cáo trách nhiệm trung tâm đầu tư

Bảng 2.1 Tổng hợp kết quả khảo sát tình hình thực hiện kế toán trách nhiệm tạiTổng công ty xây dựng số 1 và các đơn vị thành viên

Bảng 2.1 Báo cáo các sản phẩm chính

Bảng 2.2 Báo cáo sử dụng vốn đầu tư quý I năm 2014

Bảng 2.3 Báo cáo tổng hợp tình hình đầu tư phát triển quý I năm 2014Bảng 3.1 Xác định trung tâm trách nhiệm tại Tổng công ty xây dựng số

1 Bảng 3.1 Bảng chiết tính định mức xây dựng công việc

Bảng 3.2 Dự toán chi phí phát sinh cho các tổ đội thi công theo công việcBảng 3.3 Dự toán chi phí phát sinh cho các tổ đội thi công

Bảng 3.4 Dự toán sản xuất (phụ lục 2)

Bảng 3.5 Dự toán chi phí nguyên vật liệu trực tiếp (phụ lục 2)

Bảng 3.6 Dự toán chi phí nhân công trực tiếp (phụ lục 2)

Bảng 3.7 Dự toán chi phí sản xuất chung (phụ lục 2)

Bảng 3.8 Dự toán chi phí bộ phận tư vấn (phụ lục 2)

Bảng 3.9 Dự toán chi phí bán hàng (phụ lục 2)

Bảng 3.10 Dự toán chi phí Quản lý doanh nghiệp (phụ lục 2)

Bảng 3.11 Dự toán doanh thu (phụ lục 2)

Bảng 3.12 Dự toán của trung tâm lợi nhuận

Bảng 3.13 Dự toán của trung tâm đầu tư đối với dự án tự đầu tư

Bảng 3.14 Dự toán của trung tâm đối với hoạt động đầu tư vào cty

khác Bảng 3.15 Báo cáo trách nhiệm tổ đội thi công

Bảng 3.16 Báo cáo trách nhiệm phân xưởng sản xuất

Sơ đồ 1.2 Quy trình lập kế hoạch, ra quyết định, kiểm soát

Sơ đồ 2.1 Cơ cấu tổ chức quản lý Tổng công ty

Sơ đồ 2.2 Cơ cấu tổ chức quản lý Tổng công ty và các công ty thành viên

Sơ đồ 2.3 Sơ đồ tổ chức bộ máy kế toán tại Tổng công ty

Sơ đồ 3.1 Trình tự lập báo cáo trách nhiệm trung tâm chi phí

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài.

Nền kinh tế phát triển chậm lại, mức độ cạnh tranh ngày càng cao, bên cạnh

đó là xu thế hội nhập, toàn cầu hóa về kinh tế đã buộc các doanh nghiệp tại ViệtNam phải tự thay đổi để thích nghi với xu hướng mới này Việc thành công của mộtdoanh nghiệp được quyết định rất nhiều bởi các quyết định của nhà quản lý, vì vậycông tác đánh giá hiệu quả hoạt động và trách nhiệm nhà quản lý bộ phận nhằmcung cấp thông tin hữu ích cho nhà quản lý trong việc ra quyết định ngày càng đượccác doanh nghiệp chú ý

Kế toán trách nhiệm là một nội dung cơ bản của kế toán quản trị Bên cạnhchức năng chính của mình là cung cấp thông tin đánh giá trách nhiệm người đứngđầu các bộ phận, kế toán trách nhiệm còn giúp cho nhà quản lý trong việc đưa raquyết định nhanh chóng và chính xác hơn Vì vậy, kế toán trách nhiệm ngày càng cóvai trò và vị trí quan trọng trong hoạt động quản lý tại các doanh nghiệp trên thếgiới Tại Việt Nam, kế toán quản trị và kế toán trách nhiệm vẫn còn là lĩnh vực khámới mẻ Việc áp dụng kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp Việt Nam còn rấtnhiều hạn chế, đặc biệt là trong ngành xây dựng, nơi mà các công ty hoạt độngtrong phạm vi trải rộng, đa ngành nghề, việc đánh giá trách nhiệm nhà quản lý bộphận và toàn công ty còn tồn tại nhiều bất cập Bên cạnh đó, những vấn đề về chấtlượng công trình xây dựng, biện pháp thi công gây ra những vấn đề về xã hội, môitrường cũng thường xuyên diễn ra gây hậu quả nghiêm trọng Vì vậy, nhu cầu cungcấp thông tin cho nhà quản lý trong việc kiểm soát hoạt động đã và đang trở thànhnhu cầu cấp bách cho các doanh nghiệp xây dựng

Cạnh tranh ngày càng gay gắt cộng với những thay đổi liên tục trong môitrường kinh doanh khiến cho những hệ thống kiểm soát cũ không đủ khả năng cungcấp thông tin hỗ trợ nhà quản lý trong việc ra quyết định và kiểm soát, vì vậy việcxây dựng hệ thống đánh giá trách nhiệm quản lý kết hợp giữa những chỉ tiêu tài

chính và phi tài chính đang được nghiên cứu và áp dụng ngày càng nhiều trên thếgiới.

Để giải quyết những tồn tại trên, nâng cao hiệu quả hoạt động tại các doanhnghiệp, cần thiết phải có một công cụ kiểm soát hữu hiệu giúp cho nhà quản lý thựchiện chức năng, nhiệm vụ của mình Việc tổ chức kế toán trách nhiệm là phù hợpvới xu hướng thực tiễn hiện nay Vì vậy, tác giả đã quyết định lựa chọn đề tài “ Xâydựng kế toán trách nhiệm tại Tổng công ty xây dựng số 1” làm đề tài nghiên cứucho luận án của mình

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu về kế toán trách nhiệm.

Sau khi Robert Anthony giới thiệu quyển sách về kế toán quản trị (1956), kếtoán trách nhiệm bắt đầu nhận được sự quan tâm của các chuyên gia Đặc biệt trongngành xây dựng, bắt đầu có nhiều nghiên cứu được công bố về đánh giá tráchnhiệm quản lý áp dụng những mô hình quản trị mới

- Martin N Kellogg (1962) trong tác phẩm “Fundamentals of ResponsibilityAccounting” đã trình bày về sự phát triển của kế toán trách nhiệm trong mối quan hệ giữa kếtoán trách nhiệm với cơ cấu tổ chức, kế toán chi phí, kiểm soát chi phí…Tác giả cho rằng kếtoán trách nhiệm có mối quan hệ chặt chẽ với phân cấp quản lý và kế toán chi phí Nguyêntắc thiết lập một hệ thống kế toán trách nhiệm là phải phân chia tổ chức thành các bộ phận,phân công trách nhiệm cho các bộ phận đó Bên cạnh

đó, hệ thống kế toán chi phí được sử dụng như là công cụ quản lý, trướchết phải gán trách nhiệm cho từng khoản chi phí Để kiểm soát được chiphí thì cần phải tìm hiểu và xác định được nguồn gốc phát sinh chi phí

- Joseph P Vogel (1962) cũng đã bàn về kế toán trách nhiệm trong tác phẩm

“Rudiments of Responsibility Accounting in Public Utilities” Kế toán trách nhiệm trước

hết được sử dụng để kiểm soát chi phí Tác giả đã đề cập đến việc xây dựng và thiết lập

hệ thống kế toán trách nhiệm trong

doanh nghiệp Kế toán trách nhiệm phải được xây dựng trên cơ sở phâncấp quản lý nhằm thu thập thông tin cũng như kiểm soát thông tin tại các

bộ phận, từ đó cung cấp thông tin cho nhà quản trị ra quyết định một cách

có hiệu quả

- N.J Gordon (1963) trong tác phẩm “Toward a Theory of Responsibility

Accounting System” đã trình bày những nghiên cứu về lý thuyết của hệ

thống kế toán trách nhiệm Kế toán trách nhiệm chỉ phát huy hiệu quả khidoanh nghiệp có phân cấp quản lý

Tại Việt Nam, có nhiều nghiên cứu về kế toán trách nhiệm nói chung và kếtoán trách nhiệm trong ngành xây dựng nói riêng Về phần cơ sở lý thuyết, lý luận

về kế toán trách nhiệm đã được đề cập đầy đủ trong đề tài nghiên cứu khoa học “Tổchức hệ thống báo cáo kế toán đánh giá trách nhiệm bộ phận trong doanh nghiệpthương mại tại Việt Nam” tại Trường ĐH kinh tế Tp Hồ Chí Minh do tác giả PhạmVăn Dược (2010) thực hiện Đây là một trong những tài liệu rất có giá trị cho việcnghiên cứu về kế toán trách nhiệm Nghiên cứu đã hệ thống hóa được cơ sở lý luận

về kế toán trách nhiệm, trình bày được một hệ thống báo cáo đánh giá trách nhiệmquản trị được thiết lập phù hợp với cơ cấu tổ chức trong doanh nghiệp thương mại

Về mặt ứng dụng thực tiễn, kế toán trách nhiệm cũng là đề tài nghiên cứucủa rất nhiều luận văn thạc sỹ, tiêu biểu như sau:

- Bùi Thị Bích Liên, 2012 Xây dựng kế toán trách nhiệm tại Tổng công ty

Văn hoá Sài Gòn – Công ty TNHH MTV Luận văn thạc sỹ Trường đại họcKinh tế TP HCM Luận văn có đề cập tới lý thuyết phân loại chi phí gắn vớitrách nhiệm bộ phận và áp dụng kế toán trách nhiệm cho công ty nhà nước

- Đỗ Khánh Ly, 2010 Hoàn thiện công tác tổ chức kế toán trách nhiệm tạiIDICO Nghiên cứu đã bổ sung những ảnh hưởng cơ cấu tổ chức trong tổng công ty hoạtđộng theo mô hình mẹ con đến công tác kế toán trách nhiệm

- Luận án tiến sỹ “Tổ chức kế toán trách nhiệm trong các Tổng công ty xâydựng thuộc Bộ giao thông vận tải” của Tiến sỹ Nguyễn Hữu Phú đề cập đến

việc áp dụng mô hình Knowledge Management Star (KM Star) trong việcđánh giá trách nhiệm quản lý tại các trung tâm trách nhiệm Bên cạnh đó tácgiả cũng nghiên cứu về đặc điểm ngành xây dựng và để xuất mô hình xâydựng kế toán trách nhiệm cho các Tổng công ty xây dựng.

- Nguyễn Thanh Bình, 2014 Xây dựng kế toán trách nhiệm tại công ty TNHHMTV xây dựng Bình Phước Luận án cũng đề cập tới các bước trong việc xây dựng hệthống kế toán trách nhiệm và áp dụng nó cho doanh nghiệp xây dựng

Vì vậy, hướng nghiên cứu của đề tài này là triển khai thực hiện việc tổ chức

hệ thống kế toán trách nhiệm đi sâu vào chi tiết của tổng công ty xây dựng cụ thể Ởđây là Tổng công ty xây dựng thuộc Bộ xây dựng

Nội dung việc áp dụng kế toán trách nhiệm trong các công ty xây dựng về cơbản đã được trình bày trong luận án “Tổ chức kế toán trách nhiệm trong các Tổngcông ty xây dựng thuộc Bộ giao thông vận tải” của Tiến sỹ Nguyễn Hữu Phú Luậnvăn sẽ khai thác đặc điểm riêng của CC1, qua đó đề xuất triển khai thực hiện việc tổchức hệ thống kế toán trách nhiệm đi sâu vào từng mảng hoạt động của loại hìnhtổng công ty và chi tiết vào một tổng công ty xây dựng cụ thể

3 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài.

Thông qua việc hệ thống hóa các lý luận và nghiên cứu liên quan đến kế toántrách nhiệm trong doanh nghiệp, tác giả vận dụng những cơ sở lý luận này đểnghiên cứu thực trạng công tác đánh giá trách nhiệm quản lý bộ phận tại Tổng công

ty xây dựng số 1 Qua đó đề xuất đưa ra các giải pháp, đề xuất xây dựng hệ thống

kế toán trách nhiệm tại Tổng công ty

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của đề tài.

Đối tượng nghiên cứu là kế toán quản trị, kế toán trách nhiệm tại Tổng công

ty xây dựng số 1 và các đơn vị thành viên

Phạm vi nghiên cứu là các lý luận về kế toán trách nhiệm trong doanhnghiệp, sau đó là thực tiễn công tác đánh giá trách nhiệm quản lý bộ phận tại Tổngcông ty xây dựng số 1 Dựa vào cơ sở lý thuyết để xây dựng hệ thống kế toán tráchnhiệm phù hợp với tình hình công ty.

Đây là nghiên cứu ứng dụng, dựa trên nền tảng lý thuyết có sẵn về kế toántrách nhiệm để vận dụng cho phù hợp với đặc điểm của ngành xây dựng nói chung

và Tổng công ty xây dựng số 1 nói riêng Để làm được điều này, luận văn được thựchiện dựa trên các phương pháp nghiên cứu:

- Hệ thống hóa các lý luận về kế toán quản trị và kế toán trách nhiệm làm nền tảng cho việc ứng dụng thực tiễn vào đơn vị

- Phỏng vấn, quan sát, thu thập tài liệu liên quan đến nội dung nghiên cứu

để hiểu rõ hơn về tình hình, đặc điểm kinh doanh, quản lý và công tác đánh giá trách nhiệm quản lý tại công ty

Chương 1 : Cơ sở lý luận về kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp

Chương 2: Thực trạng công tác đánh giá trách nhiệm quản lý tại Tổng công ty xâydựng số 1

Chương 3: Xây dựng kế toán trách nhiệm tại Tổng công ty xây dựng số 1

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM TRONG DOANH

NGHIỆP 1.1 Khái niệm và vai trò của kế toán quản trị.

Kế toán quản trị là một yếu tố quan trọng của quá trình quản lý Đặc biệt nóliên quan đến việc xác định, đo lường, trình bày, giải thích và sử dụng thông tin cóliên quan để giúp các nhà quản lý điều hành tổ chức của họ Nó cũng cung cấpnhững công cụ kế toán và quản lý tài chính nhằm tạo ra, bảo vệ, bảo tồn và gia tănggiá trị cho các bên liên quan Trong ấn phẩm “Định nghĩa kế toán quản trị” (2008)

do Hiệp hội kế toán viên quản trị (IMA) phát hành có đưa ra định nghĩa: Kế toánquản trị là công việc liên quan đến việc hỗ trợ nhà quản lý trong việc ra quyết định,hoạch định chiến lược và hệ thống quản lý hiệu quả, cung cấp chuyên môn trongviệc báo cáo và kiểm soát để hỗ trợ cho nhà quản lý trong việc xây dựng và thựchiện chiến lược của tổ chức

Như vậy, vai trò chính của kế toán quản trị là cung cấp thông tin cho nhàquản lý thực hiện chức năng của mình trong việc lập kế hoạch, ra quyết định vàkiểm soát:

- Lập kế hoạch liên quan đến việc thiết lập các mục tiêu của tổ chức và xây dựngcác chiến lược liên quan có thể được sử dụng để đạt được những mục tiêu đó Để giúpcho việc lập kế hoạch, kế toán quản trị cung cấp thông tin về những gì đã

xảy ra trong quá khứ giúp nhà quản lý có thể đặt ra mục tiêu có thể đạt được trongtương lai, ví dụ nhà quản lý đang lập kế hoạch doanh số bán hàng trong tương lai,người đó cần phải biết doanh số đã đạt được trong quá khứ Lập kế hoạch có thểbao gồm kế hoạch ngắn hạn ( kế hoạch chiến thuật) hoặc kế hoạch dài hạn ( kếhoạch chiến lược)

- Ra quyết định liên quan đến việc xem xét các thông tin được cung cấp và thựchiện ra quyết định Trong hầu hết các trường hợp, việc ra quyết định liên quan

đến việc lựa chọn giữa hai hay nhiều lựa chọn khác nhau Nhà quản lý cần những

thông tin đáng tin cậy để so sánh và hiểu được hậu quả sẽ xảy ra khi lựa chọn một

phương án Phần đầu tiên trong quá trình ra quyết định là lập kế hoạch, và phần thứhai là kiểm soát

- Kiểm soát bao gồm việc thu thập thông tin về kết quả thực tế xảy ra và báocáo cho nhà quản lý Nó giúp nhà quản lý kiểm soát hoạt động của mình hoặc có thể

đánh giá lại, sửa đổi ngân sách hoặc mục tiêu Những thông tin này thường là nhữngthông tin nội bộ, chủ yếu với mục đích kiểm soát, phản hồi

Sơ đồ 1.1: Vai trò của kế toán quản trị trong việc thực hiện chức năng của

nhà quản lý.(Kaplan, 2012)

1 Xác định mục tiêu

2 Xác định cách thức để đạt được mục tiêu

3 Ra quyết định nhằm đạt được mục tiêu dựa trên các

thông tin được cung cấp

1 Thực hiện ra quyết định

1 Tập hợp thông tin về kết quả thực tế đạt

được

2 So sánh kết quả thực tế và mong muốn

3 Xem xét lại mục tiêu ( nếu cần thiết)

Ở đây, nhà quản lý xây dựng kế hoạch, những yếu tố đầu vào ( nhân công, nguyênvật liệu, thiết bị…) và hoạt động đều được kiểm soát Đầu ra từ hoạt động

được đo lường và báo cáo phản hồi lại cho nhà quản lý, kết quả thực tế từ báo cáođược so sánh với kế hoạch Từ đó nhà quản lý đưa ra hành động thích hợp, đặc biệtkhi hoạt động cho ra kết quả tốt hơn hoặc tệ hơn so với kế hoạch Phản hồi từ báocáo có thể được sử dụng để xem xét lại kế hoạch đề ra hoặc để thiết lập kế hoạchcho kỳ sắp tới

1.2 Đánh giá trách nhiệm quản lý.

1.2.1 Khả năng kiểm soát.

Khi đánh giá trách nhiệm quản lý bộ phận, một trong những vấn đề quantrọng là phải phân biệt được các khoản mà nhà quản lý bộ phận có thể kiểm soátđược ( do đó, họ chịu trách nhiệm về nó) và những khoản mà họ không thể kiểmsoát được Kế toán trách nhiệm cũng dựa trên nguyên tắc này Điều này nói nênrằng, đánh giá trách nhiệm quản lý bộ phận chỉ nên được thực hiện đối với các khíacạnh hiệu suất mà nhà quản lý có thể kiểm soát được Vì vậy, nguyên tắc kiểm soátnày cho rằng những khoản mục không thể kiểm soát cần được loại trừ khỏi các báocáo dùng để đánh giá trách nhiệm quản lý, hoặc ảnh hưởng của các khoản mụckhông thể kiểm soát cần được tính toán và trình bày riêng biệt bên cạnh nhữngkhoản mục có thể kiểm soát

Trong thực tế, các nguyên tắc năng kiểm soát có thể rất khó áp dụng Vì cónhiều trường hợp không rõ ràng trong việc phân loại có thể kiểm soát hoặc không thểkiểm soát Ví dụ, nếu một đối thủ cạnh tranh giảm giá bán sản phẩm của họ, đây có thểđược xem là hành động không thể kiểm soát được Tuy nhiên, nhà quản lý có thể phảnứng với hành động đó bằng cách thay đổi giá bán của công ty mình, qua đó, có thểgiảm tác động của hành vi hãng đối thủ Vì vậy, ở đây có cả hành động có thể kiểmsoát và không thể kiểm soát Tương tự như vậy, nếu một nhà cung cấp tăng giá sảnphẩm của họ, điều này có thể được xem như là một hành động không kiểm soát được.Tuy nhiên, nhà quản lý có thể phản ứng bằng cách tìm kiếm để thay

đổi nhà cung cấp hoặc sử dụng một sản phẩm khác để giảm thiểu tác động tiêu cựccủa hoạt động của nhà cung cấp Một lần nữa, có những hành động có khả năngkiểm soát được và không kiểm soát ở đây.

Như vậy, toàn bộ hành động, doanh thu, chi phí, lợi nhuận, vốn đầu tư …được sử dụng để đánh giá trách nhiệm quản lý được nhắc đến trong chương này lànhững chỉ tiêu có thể kiểm soát được bởi nhà quản lý bộ phận

1.2.2 Đánh giá trách nhiệm quản lý

Đánh giá trách nhiệm quản lý là khía cạnh quan trọng trong chức năng kiểmsoát để ra quyết định của kế toán quản trị và nó bao gồm những nội dung sau:

- Xác định cơ cấu tổ chức của doanh nghiệp Ví dụ tổ chức nên được cơ cấutheo chức năng hay theo phân quyền và mức độ phân quyền như thế nào là thích hợp

- Phân công trách nhiệm, người quản lý bộ phận phải chịu trách nhiệm về doanh thu , chi phí, đầu tư…

- Thiết lập hệ thống đánh giá trách nhiệm quản lý trong việc hoàn thành mụctiêu

- Đánh giá hiệu quả của các hoạt động

Về căn bản, đánh giá trách nhiệm quản lý là việc xác định mức độ thực hiệncủa các bộ phận trong việc thực hiện kế hoạch được giao Đánh giá trách nhiệmquản lý là phần quan trọng trong quá trình kiểm soát Có nhiều biện pháp đánh giátrách nhiệm quản lý khác nhau tùy theo những loại hình kinh doanh khác nhau Cácyếu tố cần được xem xét khi đánh giá trách nhiệm quản lý là:

- Xác định những nguồn lực cần thiết: con người, thiết bị và thời gian để thuthập và phân tích thông tin Chi phí và lợi ích của việc sử dụng các nguồn lực cho việcthực hiện đánh giá trách nhiệm quản lý cần được cân nhắc trước khi áp dụng

- Về mặt tổng thể, trách nhiệm quản lý cần được so sánh với mục tiêu của tổchức và các kế hoạch được hoạch định dựa trên mục tiêu tổ chức Nếu tổ chức

không có mục tiêu rõ ràng, bước đầu tiên của đánh giá trách nhiệm quản lý là xâydựng chúng Bước thứ hai là xác định các yếu tố quan trọng tác động lên sự thànhcông của mục tiêu này.

- Các biện pháp đánh giá phải phù hợp Điều này có nghĩa là phải tìm ra tổ

chức đang làm gì và họ làm như thế nào nhằm xác định những biện pháp đánh giá

trách nhiệm phản ánh những gì thực sự diễn ra

- Trách nhiệm quản lý trong ngắn hạn và dài hạn cần được đánh giá Mục tiêu ngắnhạn có thể quan trọng, nhưng việc chỉ tập trung vào mục tiêu ngắn hạn không

có nghĩa sẽ giúp cho doanh nghiệp thành công trong dài hạn

- Các biện pháp đánh giá trách nhiệm cần công bằng Nó chỉ nên bao gồm các yếu tố

mà nhà quản lý có thể kiểm soát được thông qua các quyết định của họ, và do

đó họ phải chịu trách nhiệm về nó

- Nhiều công cụ đo lường cần được sử dụng cùng lúc Nhà quản lý có thể tìm racách bóp méo kết quả nếu chỉ dùng 1 thước đo duy nhất, nhưng khó có thể cùng lúc bópméo nhiều thước đo Thẻ điểm cân bằng (BSC) cung cấp một cách thức

đánh giá trách nhiệm quản lý thông qua nhiều phương diện là một ví dụ, các thước

đo liên kết chặt chẽ với nhau và nhà quản lý sẽ rất khó bóp méo tất cả các thước đo

- Các ước tính cần được xây dựng sát thực tế nhất có thể Chúng bao gồm việcước tính những khoản mục tài chính có giá trị không chắc chắn, ví dụ như chi phí sử

dụng vốn, và các ước tính này cũng có thể ảnh hưởng tới các chỉ tiêu phi tài chính

- Đánh giá trách nhiệm quản lý cần có được sự hưởng ứng, hơn tất cả, nhà quản lýđưa ra quyết định vì lợi ích cốt lõi của tổ chức Nhà quản lý chỉ hưởng ứng việc đánh giátrách nhiệm nếu như họ thấy nó hữu ích Do đó, kế toán quản trị cần phải tiếp cận nhữngtriết lý thị trường hiện đại để xây dựng hệ thống đánh giá trách

nhiệm quản lý : đáp ứng những gì khách hàng muốn, chứ không phải mua rẻ bán

đắt

- Một công cụ đánh giá trách nhiệm quản lý thích hợp được chọn cần được kiểmsoát một cách thường xuyên nhằm đảm bảo rằng nó đang cung cấp thông tin

hữu ích Sẽ là lãng phí nếu như công ty tiêu tốn nhân lực dùng để đo lường thị phầnnếu sự gia tăng thị phần không còn là mục tiêu của tổ chức.

Kế toán trách nhiệm là thuật ngữ dùng để mô tả sự phân cấp thẩm quyền gắnvới việc đo lường mức độ thực hiện của các trung tâm phân cấp dưới góc độ kếtoán

Kế toán trách nhiệm là một nội dung của kế toán quản trị Kể từ khi được đềcập đến lần đầu tiên tại Mỹ trong tác phẩm "Basic organizational planning to tie inwith responsibility accounting" của Ailman, H.B.1950 đến nay Kế toán trách nhiệm

đã được nghiên cứu và vận dụng khắp nơi trên thế giới Tuy nhiên, cho đến nay vẫnchưa có khái niệm thống nhất cho kế toán trách nhiệm Trong đó có một số quanđiểm nổi bật:

- Theo nhóm tác giả Anthony A.Atkinson, R.D Banker, Robert Kaplan, S.MYoung thì Kế toán trách nhiệm là một hệ thống kế toán có chức năng thu thập, tổng hợp

và báo cáo các dữ liệu kế toán có liên quan đến trách nhiệm của từng nhà quản lý riêngbiệt trong một tổ chức, thông qua các báo cáo liên quan đến chi phí, thu nhập và các sốliệu hoạt động bởi từng khu vực trách nhiệm hoặc đơn vị trong tổ

chức (Atkinson và cộng sự, 2011) Theo đó nhóm tác giả còn nhấn mạnh việc đánhgiá trách nhiệm quản lý dựa trên doanh thu và chi phí có thể kiểm soát, hệ thống nàycũng phân định rõ ràng những đối tượng có thể kiểm soát và những đối tượng khôngthể kiểm soát

- Theo nhóm tác giả D.F.Hawkins, V.G Narayanan, J.Cohen, M.Jurgens thì kếtoán trách nhiệm là một hệ thống tạo ra những thông tin tài chính và phi tài chính cóliên quan, về những hoạt động thực tế và được lập kế hoạch của những trung tâmtrách nhiệm trong một công ty – những đơn vị trong tổ chức được đứng đầu bởinhững nhà quản lý có trách nhiệm cho kết quả hoạt động của đơn vị họ quản lý.(Hawkins và cộng sự, 2004) Theo đó, kế toán trách nhiệm cung cấp thông tin chủ

yếu thông qua việc so sánh kết quả hoạt động thực tế của trung tâm trách nhiệm với

kế hoạch được giao

- B.Venkatrathnam và Raji Reddy (2008) trình bày quan điểm của mình về kếtoán trách nhiệm như sau: kế toán trách nhiệm là một hệ thống kiểm soát của nhà

quản lý được dựa trên những nguyên tắc về ủy quyền và xác định trách nhiệm

- Bên cạnh đó, tại Việt Nam cũng có nhiều nghiên cứu về kế toán trách nhiệm.Theo Đoàn Ngọc Quế và cộng sự thì “Kế toán trách nhiệm là hệ thống thu thập, xử

lý và truyền đạt thông tin có thể kiểm soát theo phạm vi trách nhiệm của từng nhàquản trị nhằm đạt được mục tiêu chung của tổ chức” ( Đoàn Ngọc Quế và cộng sự,

2011, trang 196)

Qua các quan điểm về kế toán trách nhiệm đã nêu trên, nhìn chung ta có thểhiểu kế toán trách nhiệm như sau: Kế toán trách nhiệm là hệ thống thu thập, xử lý,báo cáo, tổng hợp thông tin về doanh thu, chi phí và lợi nhuận có thể kiểm soát tạicác mức độ phân quyền khác nhau mà nhà quản lý chịu trách nhiệm về chúng Mụcđích của hệ thống thông tin này để đánh giá trách nhiệm nhà quản lý bộ phận, đồngthời cũng giúp cho nhà quản lý có thể hành động một cách thích hợp, kịp thời,hướng đến mục tiêu quản trị công ty trong doanh nghiệp

1.4 Vai trò của kế toán trách nhiệm.

Kế toán trách nhiệm là một nội dung của kế toán quản trị, nó là hệ thống thuthập các dữ liệu mà nhà quản lý bộ phận có thể kiểm soát về đánh giá hiệu suất và

so sánh nó với kế hoạch nhằm cung cấp thông tin cho việc thực hiện các chức năngquản lý Thông qua hoạt động của mình, kế toán trách nhiệm thể hiện những vai tròsau đây:

- Cung cấp thông tin giúp đánh giá trách nhiệm nhà quản lý bộ phận Thông quaviệc phân chia tổ chức thành các trung tâm trách nhiệm và đo lường kết quả

hoạt động của bộ phận, kế toán trách nhiệm sẽ cho biết mức độ hoàn thành kế hoạchcủa từng bộ phận, xác định mức độ đóng góp của từng bộ phận trong việc thực hiệnmục tiêu chung của tổ chức

- Cung cấp phản hồi hỗ trợ việc lập kế hoạch của nhà quản lý Các báo cáo của

kế toán trách nhiệm cung cấp thông tin phản hồi để nhà quản lý nắm bắt tình hình thựchiện thực tế so với báo cáo, đồng thời dựa vào đó để tìm ta những khó khăn,

hạn chế giúp cho nhà quản lý ra những quyết định điều chỉnh kịp thời đảm bảodoanh nghiệp vẫn đi đúng mục tiêu Ngoài ra những phản hồi này cũng giúp nhàquản lý trong việc lập kế hoạch trong kỳ sau

- Giúp cho việc liên tục cải thiện hiệu quả hoạt động Cung cấp cho nhà quản

lý cái nhìn chính xác hơn về hoạt động của mình qua việc so sánh hiệu quả hoạtđộng của doanh nghiệp với những doanh nghiệp dẫn đầu thị trường, qua đó xác địnhmục tiêu cải tiến liên tục hoặc xác định vấn đề đang gặp phải

- Định hướng các nhà quản lý hướng tới mục tiêu của bộ phận và mục tiêuchung của tổ chức Khuyến khích các bộ phận, các nhà quản lý chủ động, sáng tạo trongviệc điều hành bộ phận nhằm đạt được hiệu quả cao và các mục tiêu đề ra

1.5 Nội dung kế toán trách nhiệm.

1.5.1 Sự phân quyền và phân chia các trung tâm trách nhiệm.

1.5.1.1 Sự phân quyền.

Nhìn chung, một tổ chức lớn có thể được cấu trúc theo một trong hai cách:theo chức năng( tập trung tất cả các hoạt động tương tự trong công ty thành một bộphận, chẳng hạn như sản xuất, bán hàng, nghiên cứu được đặt dưới sự kiểm soát củangười đứng đầu phòng ban phù hợp) hoặc theo bộ phận ( chia thành các bộ phậnphù hợp với sản phẩm hoặc dịch vụ mà bộ phận đó thực hiện hoặc cung cấp)

Do đó, trong cấu trúc bộ phận, nhà quản lý bộ phận chịu trách nhiệm về mọihoạt động ( sản xuất, bán hàng, cung cấp dịch vụ…) liên quan đến sản phẩm của họ,trong đó, cấu trúc chức năng được áp dụng cho từng bộ phận Có thể chỉ có 1 phầncông ty được áp dụng cấu trúc bộ phận và khi đó tất cả các hoạt động quản lý ởtrung tâm được cấu trúc theo chức năng với nhiệm vụ cung cấp dịch vụ cho tất cảcác bộ phận trong công ty

Nhìn chung, cấu trúc bộ phận sẽ dẫn tới việc phân cấp ra quyết định và nhàquản lý bộ phận có thể có quyền tự do quyết định giá bán, lựa chọn nhà cung cấp,thực hiện cơ cấu sản phẩm và quyết định các yếu tố nguồn lực đầu vào và đầu ra.Tất nhiên, quyền lực của quản lý bộ phận còn tuỳ thuộc vào mức độ phân quyền mà

họ nhận được

Ưu điểm của cấu trúc bộ phận:

- Cấu trúc bộ phận có thể cải thiện chất lượng của việc ra quyết định bởi vì nhàquản lý bộ phận ( người ra quyết định) hiểu được những điều kiện thực tế và có nhiềuthông tin chi tiết để đánh giá hơn.Hơn nữa, việc đánh giá trách nhiệm quản lý bộ phận sẽtạo động lực cho nhà quản lý bộ phận ra những quyết định vì lợi ích chung của tổ chức

- Các quyết định được đưa ra nhanh hơn, kịp thời hơn vì thông tin không nhất thiếtphải được đưa tới nhà quản lý cấp cao Quyết định có thể được thực hiện ngay tại chỗ bởinhững người quen thuộc với dòng sản phẩm và quy trình sản xuất Ngoài ra những ngườinày có thể phản ứng nhanh nhạy với sự thay đổi cục bộ một cách nhanh chóng và hiệuquả

- Các nhà quản lý cấp cao được giải phóng khỏi những chi tiết trong các hoạt

động hàng ngày và cho phép họ dành nhiều thời gian hơn trong việc lập kế hoạch

chiến lược

- Cấu trúc bộ phận còn giúp cho doanh nghiệp đào tạo thế hệ quản lý trong

tương lai bằng cách cung cấp cho họ những kinh nghiệm quản lý quý giá và đượcthực hành trong môi trường ít phức tạp hơn so với những gì mà nhà quản lý cấp caohiện hành gặp phải

- Trong tổ chức lớn, bộ phận quản lý ở trung tâm có thể không có đủ nguồn lựccũng như kỹ năng quản lý trực tiếp Vì vậy, việc phân quyền cho các đơn vị ở dưới thực

sự cần thiết

Bên cạnh đó, cấu trúc bộ phận cũng tồn tại những nhược điểm:

- Một mối nguy hiểm của kế toán bộ phận là việc tổ chức được phân chiathành nhiều trung tâm độc lập với nhau, mỗi hành động tại một thời điểm có thể

chống lại mong ước và lợi ích của các trung tâm khác Quyết định được đưa ra bởinhà quản lý bộ phận có thể chỉ quan tâm đến lợi ích của bộ phận mình mà ảnhhưởng đến lợi ích của các bộ phận khác, đôi khi ảnh hưởng đến cả lợi ích của doanhnghiệp Do đó, nhiệm vụ của nhà quản lý cấp cao là cố gắng ngăn chặn việc rối loạnchức năng ra quyết định giữa các nhà quản lý ở các bộ phận riêng biệt Để làm điềunày, nhà quản lý cấp cao phải duy trì sức mạnh và quyền lực của mình để các nhàquản lý bộ phận không được phép ra quyết định hoàn toàn độc lập Sự cân bằng nàygiúp cho việc phân cấp vừa tạo ra sự khuyến khích, động lực, vừa đảm bảo các bộphận trong tổ chức đều hướng tới mục tiêu, lợi ích chung

- Nhiều ý kiến cho rằng chi phí để vận hành hệ thống, ví dụ như hoạt động kếtoán, có thể cao hơn so với việc tập trung

- Nhà quản lý cấp cao, thông qua việc uỷ quyền cho quản lý bộ phận ra quyếtđịnh, có thể mất quyền kiểm soát nếu như họ không nhận được sự cảnh báo vềnhững thay đổi đang diễn ra trong tổ chức Vì vậy, việc duy trì hệ thống đánh giátrách nhiệm hữu hiệu và có được những thông tin kiểm soát thích hợp, nhà quản lýcấp cao có thể kiểm soát hoạt động một cách hữu hiệu hơn

1.5.1.2 Các trung tâm trách nhiệm.

Kế toán trách nhiệm là một hệ thống kiểm soát quản lý dựa trên các nguyêntắc uỷ quyền và phân định trách nhiệm Các bộ phận công ty được chia thành cáctrung tâm trách nhiệm và hình thành hệ thống kế toán cho các trung tâm trách nhiệmnày Theo đó, kế toán trách nhiệm sinh ra từ một hệ thống mà ở đó nhà quản lýđược quyền quyết định, có quyền hạn và trách nhiệm cho từng hoạt động xảy ratrong một khu vực cụ thể của công ty Theo hệ thống này, các nhà quản lý chịutrách nhiệm về các hoạt động của các bộ phận Những bộ phận này có thể được gọi

là các phòng ban, ngành, đơn vị, vv,… Như vậy, hệ thống kế toán trách nhiệm baogồm nhiều trung tâm trách nhiệm, các trung tâm này là một bộ phận của tổ chức,nơi mà các nhà quản lý bộ phận chịu trách nhiệm về hoạt động của bộ phận mình

Tuỳ theo cơ cấu tổ chức, quyền ra quyết định của nhà quản lý bộ phận và mức độphân quyền mà doanh nghiệp hình thành hệ thống các trung tâm trách nhiệm tươngứng.

Nhiệm vụ chính của kế toán trách nhiệm là thu thập và báo cáo số liệu kếhoạch và thực tế về các yếu tố đầu vào và đầu ra của kế toán trách nhiệm Vì vậy,

kế toán trách nhiệm dựa trên những thông tin liên quan đến đầu vào và đầu ra Cácnguồn lực được sử dụng là được gọi là đầu vào Các nguồn lực được sử dụng bởimột tổ chức chủ yếu là các nguồn lực vật chất như số lượng nguyên vật liệu tiêuthụ, giờ công lao động,… Để thực hiện kiểm soát quản lý, các nguồn lực vật chấtkhông đồng nhất được thể hiện bằng tiền và được gọi là chi phí Vì vậy, đầu vàođược thể hiện như chi phí Tương tự như vậy, kết quả đầu ra được đo bằng tiền tệđược gọi là "doanh thu" Nói cách khác, kế toán trách nhiệm được dựa trên dữ liệuchi phí và doanh thu hoặc thông tin tài chính

Để đánh giá mức độ hoàn thành của một trung tâm trách nhiệm, người tathường quan tâm đến hai tiêu chí: tính hữu hiệu và hiệu quả Theo đó tính hữu hiệuthể hiện tỷ lệ đầu ra so với đầu vào còn tính hiệu quả thể hiện mức độ hoàn thành kếhoạch của trung tâm trách nhiệm

Kế toán trách nhiệm còn là một phương pháp phân chia cơ cấu tổ chức thànhcác trung tâm trách nhiệm khác nhau để đo lường hiệu suất của họ Nói cách khác

kế toán trách nhiệm là một công cụ để đo lường hiệu suất bộ phận với mục đích:

- Để xác định sự đóng góp của một bộ phận cho toàn thể tổ chức

- Cung cấp một cơ sở cho việc đánh giá chất lượng của việc thực hiện quản lý bộphận Kế toán trách nhiệm được sử dụng để đo hiệu suất của các nhà quản lý và

do đó, ảnh hưởng đến cách hành xử các nhà quản lý

- Thúc đẩy các hoạt động quản lý bộ phận của mình một cách phù hợp với các mục tiêu cơ bản của các tổ chức

Vì những mục tiêu kiểm soát trên, trung tâm trách nhiệm được phân thànhcác nhóm: trung tâm chi phí, trung tâm doanh thu, trung tâm lợi nhuận và trung tâmđầu tư.

1.5.1.2.1 Trung tâm chi phí.

Một trung tâm chi phí là một trung tâm trách nhiệm, trong đó yếu tố đầu vào,nhưng không có kết quả đầu ra, được đo bằng tiền tệ Trong một trung tâm chi phí,

hệ thống kế toán chỉ ghi lại dữ liệu chi phí ( đầu vào) phát sinh tại trung tâm trongkhi các dữ liệu doanh thu ( đầu ra) bị loại trừ Nó đo lường hoạt động tài chính vềchi phí mà tự nó phát sinh Nói cách khác, việc thực hiện đánh giá tại một trung tâmchi phí là việc đo lường hiệu quả hoạt động trong trung tâm đó về số lượng đầu vàođược sử dụng để sản xuất một số lượng nhất định Sự chênh lệch giữa thực tế và dựtoán cho thấy mức độ hiệu quả của bộ phận

Một điểm lưu ý trong việc đánh giá trách nhiệm ở trung tâm chi phí là khảnăng kiểm soát Khả năng kiểm soát là khái niệm quan trọng trong một hệ thống kếtoán trách nhiệm Một trung tâm trách nhiệm chỉ được đánh giá dựa trên các yếu tố

có thể kiểm soát Sẽ là không hợp lý nếu bắt nhà quản lý chịu trách nhiệm về cácyếu tố ngoài tầm kiểm soát của họ Vì vậy, cần thiết phải xác định các chi phí có thểkiểm soát và chi phí mà không kiểm soát được Chi phí có thể kiểm soát được củamột cấp quản lý là chi phí mà nhà quản lý cấp đó được quyền ra quyết định Ngượclại là chi phí không kiểm soát được

Như vậy, trung tâm chi phí là cơ sở của hệ thống xác định chi phí có thểkiểm soát, là tiền đề cho các hoạt động sau: lập dự toán chi phí, xác định chi phíthực tế phát sinh và so sánh chi phí thực tế với dự toán chi phí Trung tâm nàythường gắn liền với các hoạt động trực tiếp tạo ra sản phẩm, dịch vụ hoặc gián tiếpphục vụ sản xuất kinh doanh như các phân xưởng, phòng ban chức năng… Theo đó,nhà quản lý bộ phận chỉ chịu trách nhiệm về những chi phí có thể kiểm soát, khôngchịu trách nhiệm đối với doanh thu và đầu tư vốn Có 2 dạng trung tâm chi phí:

- Trung tâm chi phí định mức: là trung tâm chi phí mà các nguồn lực có thể

kiểm soát và hao phí để sản xuất ra một đơn vị sản phẩm, dịch vụ có thể được xâydựng định mức cụ thể Theo đó, chi phí để tạo ra một đơn vị sản phẩm có thể đượcxác định trước, vì vậy, nhà quản lý bộ phận không chịu trách nhiệm về những biếnđộng chi phí phát sinh do thay đổi mức độ hoạt động Đối với trung tâm này thì tínhhữu hiệu được đo lường bởi chi phí thực tế phát sinh và chi phí định mức, còn tínhhiệu quả được do lường bằng mức độ hoàn thành sản lượng mong muốn trong giớihãn về chất lượng và thời gian nhất định Các trung tâm chi phí này thường gắn vớicác cấp quản lý cơ sở, ví dụ như nhà máy, phân xưởng, tổ đội sản xuất…

- Trung tâm chi phí dự toán: là trung tâm chi phí mà mối quan hệ giữa nguồn lực sửdụng và kết quả đạt được là không rõ ràng Kiểm soát chi phí trong trường hợp này nhằmđảm bảo mỗi chi phí thực tế phát sinh gắn liền với mục tiêu, nhiệm vụ được giao của cáctrung tâm Như vậy, mục tiêu chính của trung tâm chi phí dự

toán là quản lý chặt chẽ các chi phí, giảm thiểu, tiết kiệm tối đa các chi phí phátsinh Vì vậy, nhà quản lý trung tâm chi phí này cần xây dựng dự toán chi phí nhằmxác định được sự chênh lệch giữa thực tế và dự toán, từ đó tìm hiểu nguyên nhânphát sinh chênh lệch

Về mặt quản lý kiểm soát, trung tâm chi phí có vai trò to lớn vì đây là bộphận phát sinh chi phí chủ yếu cho doanh nghiệp Quản lý tốt trung tâm chi phí sẽgóp phần gia tăng hiệu quả hoạt động , giảm chi phí, gia tăng lợi nhuận cho đơn vị

1.5.1.2.2 Trung tâm doanh thu.

Trung tâm doanh thu chỉ chịu trách nhiệm kiểm soát đối với doanh thu phátsinh, không chịu trách nhiệm kiểm soát về chi phí phát sinh, hoặc chi phí có thểkiểm soát chiếm tỷ trọng không đáng kể trong chi phí sản xuất và chi phí bán hàng.Nhà quản lý có quyền quyết định đối với tất cả hoạt động liên quan đến bán hàngnhằm tạo ra doanh thu cho đơn vị

Trung tâm này được phân định cho nhà quản lý cấp trung hay cơ sở như làphòng doanh thu, chi nhánh tiêu thụ…

Việc đánh giá trách nhiệm nhà quản lý bộ phận tại trung tâm doanh thu cầnxem xét đến giá vốn của hàng hóa, dịch vụ,… để khuyến khích trung tâm này tạo ralợi nhuận chứ không chỉ đơn thuần là tạo ra doanh thu.

1.5.1.2.3 Trung tâm lợi nhuận.

Một trung tâm trong đó cả đầu vào và đầu ra được đo bằng tiền tệ được gọi làmột trung tâm lợi nhuận Nói cách khác cả chi phí và doanh thu của trung tâm đượcghi nhận Sự khác biệt về doanh thu và chi phí được gọi là lợi nhuận Tại trung tâmlợi nhuận, đo lường tài chính được thực hiện cho cả yếu tố đầu vào và đầu ra, vìvậy, các trung tâm này có thể được đo lường về cả mặt hiệu suất và hiệu quả hoạtđộng về mặt tài chính Phân tích lợi nhuận có thể được sử dụng như công cụ cơ sở

để đánh giá việc thực hiện quản lý tại bộ phận Cũng giống như trung tâm chi phí,chỉ những doanh thu và chi phí nào nhà quản lý có thể kiểm soát được mới được sửdụng trong quá trình đánh giá trách nhiệm nhà quản lý bộ phận Một trung tâm lợinhuận tạo ra doanh thu có thể là chi phí của một trung tâm lợi nhuận khác Vì vậy,quản lý có thể xác định sự phân chia có hiệu quả trong việc đạt được mục tiêu củamình Mục tiêu này có lẽ là để kiếm được một "lợi nhuận thỏa đáng" Lợi nhuậntheo dõi trực tiếp đến các bộ phận Khái niệm về lợi nhuận phân chia được gọi là

"đóng góp lợi nhuận” vì nó là số tiền đóng góp lợi nhuận trực tiếp bởi các bộ phận

Nhà quản lý trung tâm lợi nhuận thường được tự do quyết định giá bán, xácđịnh thị trường bán, cơ cấu sản phẩm, ra quyết định về sản lượng và lựa chọn nhàcung cấp Trung tâm lợi nhuận thường được hình thành theo dòng sản phẩm, phânkhúc thị trường hoặc dựa theo điều kiện địa lý Thông thường báo cáo lợi nhuận sẽđược thiết lập theo dạng số dư đảm phí nhằm dễ dàng xác định các nguyên nhân chủquan và khách quan dẫn tới biến động lợi nhuận

Về mặt quản lý kiểm soát, trung tâm lợi nhuận có tác dụng đánh giá được sựkiểm soát về cả doanh thu lẫn chi phí Quản lý tốt trung tâm lợi nhuận sẽ giúp doanhnghiệp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, tăng lợi nhuận

1.5.1.2.4 Trung tâm đầu tư.

Trung tâm đầu tư là trung tâm mà tài sản sử dụng được đánh giá bên cạnhviệc đo lường các yếu tố đầu vào và đầu ra Đầu vào được hạch toán về chi phí, kếtquả đầu ra được hạch toán về doanh thu và tài sản được sử dụng trong việc tạo racác giá trị Đây là đo lường rộng nhất, theo nghĩa là hiệu suất không chỉ được đo vềlợi nhuận mà còn về tài sản sử dụng để tạo ra lợi nhuận Một trung tâm đầu tư khácvới một trung tâm lợi nhuận trong đó là trung tâm đầu tư được đánh giá trên cơ sở

tỷ lệ lợi tức thu được từ tài sản đầu tư vào bộ phận này trong khi một trung tâm lợinhuận được đánh giá trên cơ sở doanh thu vượt qua chi phí cho một giai đoạn

Trung tâm này thường đại diện cho mức độ quản lý cao nhất trong doanhnghiệp như Giám đốc, Tổng giám đốc… Nhà quản lý tại trung tâm đầu tư có toànquyền sử dụng và đầu tư tài sản( tài sản, vốn lưu động…) để đạt được lợi nhuận tối

ưu Do đó, tỷ lệ hoàn vốn đầu tư và lợi nhuận còn lại được xem là phương pháp cơbản để đánh giá trách nhiệm quản lý của trung tâm này Phương pháp đo lường nàygiúp đo lường cả doanh thu, chi phí và tài sản kinh doanh và vì vậy phản ánh tráchnhiệm của nhà quản lý đối với lợi nhuận tính trên vốn đầu tư

Tóm lại, bước đầu tiên trong việc thực hiện Kế toán trách nhiệm là xây dựngcác trung tâm trách nhiệm Tổ chức cần phân định các bộ phận phân quyền vào cáctrung tâm trách nhiệm chi phí, doanh thu, lợi nhuận hoặc đầu tư Trong thực tế, việcphân định này tương đối phức tạp và mang tính tương đối, phụ thuộc vào cơ cấu tổchức, mức độ phân quyền cũng như quan điểm của nhà quản lý cấp cao Việc phânđịnh các trung tâm này đúng đắn góp phần quan trọng trong việc thực hiện hiệu quả

kế toán trách nhiệm

1.5.2 Chỉ tiêu đánh giá trách nhiệm quản lý.

Việc đánh giá hoạt động tại các trung tâm trách nhiệm thường được xem xéttrên hai mặt, đó là tính hữu hiệu và hiệu quả Và việc đánh giá hai mặt này được

thực hiện bằng các chỉ tiêu (chỉ số) tài chính và phi tài chính có thể kiểm soát đượcbởi nhà quản lý bộ phận Ngoài ra, việc đánh giá trách nhiệm quản lý bằng cách sosánh kết quả thực tế thực hiện được với dự toán ban đầu cũng thường xuyên được

áp dụng Do tính chất và mục tiêu của các trung tâm trách nhiệm khác nhau nên việc

đo lường cho từng loại trung tâm trách nhiệm cũng khác nhau

Việc đánh giá trách nhiệm quản lý tại trung tâm chi phí được thực hiện thôngqua các báo cáo kết quả được lập riêng cho từng trung tâm chi phí riêng biệt tuỳthuộc vào tính chất, chức năng, nhiệm vụ của các bộ phận này Thông tin dùng đểđánh giá trách nhiệm quản lý tại trung tâm chi phí là chi phí có thể kiểm soát được

Những chỉ tiêu đánh giá trách nhiệm quản lý tại trung tâm chi phí thường là

so sánh chi phí có thể kiểm soát phát sinh thực tế với chi phí theo dự toán, từ đó nhàquản lý bộ phận có thể nhận biết được xu hướng biến động, chênh lệch tốt, xấu, từ

đó đưa ra những quyết định, giải pháp hợp lý:

Mức chênh lệch chi phí = Chi phí có thể kiểm soát được thực tế phát sinh – Chi phí

có thể kiểm soát được dự toán

- Mức độ hoàn thành công việc.

- Mức chênh lệch chi phí = Chi phí có thể kiểm soát được thực tế phát sinh – Chi phí dự toán được duyệt

1.5.2.2 Chỉ tiêu đánh giá trách nhiệm quản lý ở trung tâm doanh thu

Việc đánh giá trách nhiệm quản lý của các trung tâm doanh thu thường đượcthực hiện bằng cách so sánh doanh thu có thể kiểm soát thực tế phát sinh với dựtoán và thực hiện phân tích các chênh lệch Trong trường hợp trung tâm doanh thuđược toàn quyền quyết định giá bán, số lượng sản phẩm tiêu thụ thì doanh thu cóthể kiểm soát là toàn bộ doanh thu phát sinh tại bộ phận, vì vậy trách nhiệm nhàquản lý sẽ được đánh giá trên doanh thu tạo ra Trong trường hợp trung tâm doanhthu không được toàn quyền quyết định giá bán, khi đó, các nhà quản lý trung tâmdoanh thu chỉ chịu trách nhiệm về số lượng và kết cấu mặt hàng bán ra Thông tindùng để đánh giá trách nhiệm quản lý tại trung tâm doanh thu là doanh thu có thểkiểm soát được.

Khi đánh giá trách nhiệm quản lý tại trung tâm doanh thu cần chú ý tới mụctiêu, chiến lược của công ty Trong trường hợp chiến lược công ty là tối đa hoá lợinhuận, chi phí của từng loại sản phẩm cần được quan tâm nhằm thúc đẩy các trungtâm doanh thu tạo ra lợi nhuận tối đa cho doanh nghiệp Nếu chỉ đánh giá về mặtdoanh thu có thể khiến các nhà quản lý tại trung tâm doanh thu tập trung chạy theodoanh số mà ảnh hưởng đến lợi nhuận chung của tổ chức Ngược lại, nếu chiến lượccủa công ty là mở rộng thị phần thì một số vấn đề như mức độ hài lòng của kháchhàng, mức độ chiếm lĩnh thị trường của dòng sản phẩm cần được quan tâm

Chỉ tiêu chủ yếu dùng để đánh giá trách nhiệm quản lý tại trung tâm doanhthu là so sánh doanh thu thực tế phát sinh và doanh thu kế hoạch nhằm tìm ra nhữngyếu tố ảnh hưởng đến biến động doanh thu:

Mức chênh lệch doanh thu = Doanh thu có thể kiểm soát được thực tế phát sinh – Doanh thu có thể kiểm soát được dự toán

Việc đánh giá trách nhiệm quản lý tại trung tâm lợi nhuận được thực hiệnthông qua các báo cáo thành quả được lập riêng cho từng trung tâm lợi nhuận riêngbiệt

Thông tin dùng để đánh giá trách nhiệm quản lý tại trung tâm lợi nhuận là lợinhuận có thể kiểm soát được bởi các nhà quản lý bộ phận Do đó, chỉ những doanhthu và chi phí có thể kiểm soát mới được sử dụng để đánh giá trách nhiệm Như vậy,báo cáo trách nhiệm quản lý thường được trình bày dưới dạng số dư đảm phí vàđược thực hiện bằng cách so sánh số thực tế phát sinh và dự toán để biết được chênhlệch lợi nhuận nào có lợi, chênh lệch nào bất lợi, và chênh lệch lợi nhuận là kết quảcủa việc kiểm soát doanh thu hay chi phí mang lại.

Bên cạnh việc đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ của bộ phận, hiệu quảcủa trung tâm lợi nhuận còn được đo lường bằng mức độ gia tăng lợi nhuận, tỷ suấtsinh lợi:

Tỷ suất sinh lợi trên doanh thu =

1.5.2.4 Chỉ tiêu đánh giá trách nhiệm quản lý ở trung tâm đầu tư.

Đánh giá thành quả quản lý ở các trung tâm đầu tư bao gồm: những chỉ tiêuđánh giá trách nhiệm quản lý tại trung tâm lợi nhuận, các thước đo thành quả trongviệc sử dụng vốn đầu tư Vì vậy, những số liệu về doanh thu, chi phí được sử dụng

để đánh giá trách nhiệm quản lý ở trung tâm đầu tư là những khoản có thể kiểm soátđược Các chỉ tiêu cơ bản thường được sử dụng để đánh giá thành quả của trung tâmđầu tư là: Tỷ suất hoàn vốn đầu tư (ROI); Lãi thặng dư (RI); Giá trị kinh tế tăngthêm (Economic value added – EVA); Các chỉ tiêu trên được xác định như sau:

 Tỷ suất hoàn vốn đầu tư (ROI):

còn thể hiện rõ sự tác động trực tiếp giữa lợi nhuận và vốn đầu tư Ngoài ra ROI thể

hiện những nhân tố tác động đến hiệu quả hoạt động giúp nhà quản lý có những

biện pháp khắc phục kịp thời, chẳng hạn như cải thiện doanh thu, chi phí, hoặc tính

lại cơ cấu vốn

 Lãi thặng dư (RI):

RI = Lợi nhuận của trung tâm đầu tư – Chi phí sử dụng vốn Trong

đó Chi phí sử dụng vốn = Vốn đầu tư x Tỷ suất chi phí vốn

RI cho biết lợi nhuận thực tế mà trung tâm đầu tư mang lại là bao nhiêu Vì

RI là số tuyệt đối nên không thể so sánh giữa các trung tâm đầu tư có nguồn vốn

khác nhau, do đó có một chỉ tiêu khác cũng thường được sử dụng là tỷ lệ lợi nhuận

còn lại trên vốn đầu tư:

%RI=

đ ư

Chỉ tiêu này xác định được tỷ lệ lãi thặng dư thực hiện trên cùng một mức

vốn đầu tư Vì vậy có thể được sử dụng để đánh giá thành quả giữa các bộ phận

khác nhau về mức vốn đầu tư Tỷ lệ RI càng lớn chứng tỏ trung tâm hoạt động càng

Lợi nhuận hoạt động trước lãi vay và sau thuế = Lợi nhuận sau thuế + lãi vay

x ( 1- thuế suất thuế TNDN)

Tổng vốn đầu tư = Tổng tài sản bình quân

WACC : lãi suất sử dụng vốn bình quân gia quyền

Lãi suất sử Lãi suất sử Tỷ trọng

Ưu điểm nổi bật nhất của EVA là có tính tới chi phí sử dụng vốn chủ, đây làchi phí cơ hội khi nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư, qua đó có thể xác định chính xác giá trịthực sự được tạo ra cho các nhà đầu tư Vì vậy, EVA phản ánh được mức độ hiệuquả của trung tâm đầu tư theo quan điểm kinh tế chứ không đơn thuần theo quanđiểm kế toán.

Bảng 1.1 Tổng hợp chỉ tiêu đánh giá các trung tâm trách nhiệm

- Biến động do thay đổi đơn giá

thực tế với dự toán

- Tỷ suất sinh lợi nhuận trên doanh thu

- RI

1.5.3 Tổ chức hệ thống báo cáo kế toán trách nhiệm.

1.5.3.1 Mục tiêu, yêu cầu, đặc điểm của báo cáo kế toán trách nhiệm.

1.5.3.1.1 Mục tiêu của báo cáo kế toán trách nhiệm.

Báo cáo kế toán trách nhiệm là sản phẩm của kế toán trách nhiệm Hệ thốngbáo cáo này ghi nhận tình hình hoạt động của các trung tâm trách nhiệm và so sánh

nó với mục tiêu mà tổ chức phân công cho trung tâm đó Theo như Atkinson vàđồng nghiệp thì “ báo cáo trách nhiệm là báo cáo về kết quả hoạt động cho mỗi cấpbậc của trách nhiệm theo sơ đồ tổ chức quản lý của doanh nghiệp Sau đó hệ thống

sẽ tổng hợp việc thực hiện mục tiêu của các cấp dưới lên cấp cao hơn cho đến khitổng hợp được việc thực hiện mục tiêu của toàn doanh nghiệp.” Ngoài ra, các báocáo này thường thể hiện các chỉ tiêu tài chính và phi tài chính giúp cho nhà quản lý

có cái nhìn đúng đắn hơn về tình hình hoạt động của bộ phận

1.5.3.1.2 Đặc điểm báo cáo kế toán trách nhiệm.

Theo R.S Kaplan, một hệ thống báo cáo kế toán trách nhiệm thường cónhững đặc điểm sau:

Thứ nhất, mức độ chi tiết của thông tin trên các báo cáo sẽ giảm dần theo cấp

độ quản trị từ thấp đến cao

Thứ hai, những bản báo cáo được phát hành dưới một hệ thống báo cáo kếtoán trách nhiệm có mối quan hệ mật thiết với nhau Thông tin trong báo cáo tráchnhiệm cấp thấp sẽ chi tiết cho những thông tin trong báo cáo trách nhiệm cấp caohơn

Thứ ba, báo cáo phải tách bạch được những khoản doanh thu, chi phí, lợinhuận … mà trung tâm trách nhiệm có thể kiểm soát được và không thể kiểm soátđược để đảm bảo tính đúng đắn khi đánh giá trách nhiệm quản lý

Bên cạnh đó, một báo cáo trách nhiệm có chất lượng là báo cáo thể hiệnđược : gắn liền với trách nhiệm cá nhân, người đứng đầu bộ phận; kết quả thực tếđược so sánh với tiêu chuẩn tốt nhất; những thông tin quan trọng, khoản mục trọngyếu phải được làm nổi bật

1.5.3.1.3 Yêu cầu của báo cáo kế toán trách nhiệm.

Báo cáo kế toán trách nhiệm có chất lượng phải đạt được những yêu cầu sauđây:

- Báo cáo phải được lập kịp thời, đảm bảo truyền tải thông tin kịp thời tới nhà quản lý.

- Báo cáo phải được lập thường xuyên, liên tục

- Báo cáo phải được thiết kế đơn giản, dễ hiểu, thể hiện những thông tin cần thiết giúp cho nhà quản lý thực hiện chức năng của mình

1.5.3.2 Báo cáo kế toán trách nhiệm cho các trung tâm trách nhiệm.

Trong thực tế không có mẫu biểu chính xác và chi tiết của một bảng báo cáokết quả hoạt động của từng bộ phận trong các doanh nghiệp, tùy vào đặc điểm củatừng doanh nghiệp cụ thể và việc tổ chức của trung tâm trách nhiệm của doanhnghiệp đó Thông thường, những bảng báo cáo sẽ cung cấp sự khác biệt giữa số liệuthực tế với dự toán ban đầu

Tùy theo mỗi loại trung tâm trách nhiệm mà nội dung báo cáo sẽ thể hiệnnhững nội dung khác nhau

1.5.3.2.1 Báo cáo trách nhiệm của trung tâm chi phí.

Báo cáo trách nhiệm của trung tâm chi phí thường là bảng so sánh chi phí cóthể kiểm soát giữa chi phí thực tế phát sinh và chi phí theo định mức hoặc dự toán

Báo cáo trung tâm chi phí được trình bày theo các cấp độ quản lý khác nhau,thực hiện theo chiều dọc từ dưới lên trên, báo cáo của cấp càng thấp sẽ càng chi tiết

và khi lên trên cũng mang nội dung đó nhưng sẽ mang tính tổng hợp hơn

Bảng 1.2 Báo cáo trách nhiệm trung tâm chi phí định mức.

Thời gian: (tháng, quí, năm)

Đơn vị tính:

Chỉ tiêu

Dự toán Thực tế Chênh lệch Báo cáo cho giám đốc nhà máy

Chi phí sản xuất có thể kiểm soát của bộ phận 1

Chi phí sản xuất có thể kiểm soát của bộ phận 2

Chi phí sản xuất có thể kiểm soát của bộ phận 3

…

Tổng

Bảng 1.3 Báo cáo trách nhiệm trung tâm chi phí dự toán

Thời gian: (tháng, quí, năm)

Đơn vị tính:

Chỉ tiêu tài chính có thể kiểm soát được:

- Sai sót trong công việc

Kèm theo báo cáo này thường là báo cáo phân tích biến động nêu rõ nguyên

nhân của biến động Dựa vào những thông tin này nhà quản trị sẽ kịp thời tìm hiểu

nguyên nhân và tìm ra cách khắc phục tốt nhất

1.5.3.2.2 Báo cáo trách nhiệm của trung tâm doanh thu.

Báo cáo trách nhiệm của trung tâm doanh thu thường là bảng so sánh doanh

thu có thể kiểm soát giữa doanh thu thực tế phát sinh và doanh thu theo dự toán

đồng thời kèm theo phân tích ảnh hưởng của các nhân tố như giá bán, sản lượng

tiêu thụ, cơ cấu sản phẩm, ,… đến sự biến động của doanh thu

Bảng 1.4 Báo cáo trách nhiệm trung tâm doanh thu.

Thời gian: (tháng, quí, năm)

Đơn vị tính:

DT có thể kiểm soát được - Chi