Hạn chế tác động tiêu cực của sở hữu chéo đảm bảo an toàn hoạt động các ngân hàng thương mại việt nam

Kể từ 2005 tới nay, sự tăng trưởng nhanh chóng của các NHTM cổ phần đãđi kèm với việc hình thành một cấu trúc sở hữu chéo và đa phương giữa ngân hàngvới doanh nghiệp và ngân hàng với ngâ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HỒ CHÍ MINH

NGUYỄN THỊ DUNG

HẠN CHẾ TÁC ĐỘNG TIÊU CỰC CỦA SỞ HỮU CHÉO ĐẢM BẢO AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC NGÂN

HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ

TP HỒ CHÍ MINH NĂM 2014

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HỒ CHÍ MINH

NGUYỄN THỊ DUNG

HẠN CHẾ TÁC ĐỘNG TIÊU CỰC CỦA SỞ HỮU CHÉO ĐẢM BẢO AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC NGÂN

HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM

CHUYÊN NGÀNH: TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG

MÃ SỐ : 60340201

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS TS TRẦN HOÀNG NGÂN

TP HỒ CHÍ MINH NĂM 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi, chưacông bố tại bất cứ nơi nào.Mọi số liệu sử dụng trong luận văn này có độ chính xáccao nhất trong phạm vi hiểu biết của tôi

Tôi xin chịu mọi trách nhiệm về lời cam đoan của mình

Tp Hồ Chí Minh, ngày 03 tháng 03 năm 2014

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Dung

TRANG PHỤ BÌA

LỜI CAM ĐOAN

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG BIỂU

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ

LỜI MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu: 1

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 2

5 Bố cục luận văn: 2

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỞ HỮU CHÉO VÀ QUY ĐỊNH ĐẢM BẢO AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM 3

1.1 CÁC LÝ THUYẾT VỀ SỞ HỮU CHÉO VÀ QUY ĐỊNH ĐẢM BẢO AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM 3

1.1.1 SỞ HỮU CHÉO TẠI CÁC NHTM 3

1.1.1.1 Khái niệm sở hữu chéo 3

1.1.2 ĐẢM BẢO AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM NHÌN TỪ BASEL 3

1.1.2.1 Tiêu chuẩn Basel 4

1.1.2.2 Tiêu chuẩn Basel II 5

1.1.2.3 Ưu điểm của Basel II so với Basel I 7

1.2 CÁC BÀI HỌC KINH NGHIỆM VỀ SỞ HỮU CHÉO TRÊN THẾ GIỚI 7

1.2.1 Bài học kinh nghiệm sở hữu chéo ở Hàn Quốc 7

1.2.2 Bài học kinh nghiệm sở hữu chéo ở Nhật Bản 9

1.2.3 Bài học kinh nghiệm sở hữu chéo ở Đức 11

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 13

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG SỞ HỮU CHÉO VÀ VIỆC CHẤP HÀNH CÁC QUY ĐỊNH ĐẢM BẢO AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM VIỆT NAM 14

2.1 Lý thuyết sở hữu chéo và đảm bảo an toàn hoạt động của các NHTM Việt Nam 14

2.1.1 Phân loại các hình thức sở hữu chéo ở các NHTM Việt Nam 14

2.1.1.1 Sở hữu của các NHTM nhà nước và NHTM nước ngoài tại các Ngân hàng liên doanh 14

2.1.1.2 Cổ đông chiến lược nước ngoài tại các NHTM 15 2.1.1.3 Cổ đông tại các NHTM là các công ty quản lý quỹ 17

2.1.1.4 Sở hữu của NHTM nhà nước tại các NHTM cổ phần 18

2.1.1.5 Sở hữu lẫn nhau giữa các NHTM cổ phần 20

2.1.1.6 Sở hữu NHTM cổ phần bởi các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước và tư nhân 20 2.1.2.1 Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu 21

2.1.2.2 Giới hạn tín dụng 22

2.1.2.3 Tỷ lệ khả năng chi trả 22

2.1.2.4 Giới hạn góp vốn, mua cổ phần 22

2.1.2.5 Tỷ lệ cấp tín dụng so với nguồn vốn huy động 24

2.1.3 Tác động của sở hữu chéo đến an toàn hoạt động của các NHTM Việt Nam 25

2.1.3.1Vi phạm về vốn 25

2.1.3.2 Vi phạm về giới hạn tín dụng 26

2.1.3.3 Vi phạm về góp vốn, mua cổ phần 28

2.2 THỰC TRẠNG SỞ HỮU CHÉO VÀ VIỆC CHẤP HÀNH CÁC QUY ĐỊNH ĐẢM BẢO N TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM VIỆT NAM 29

2.2.1THỰC TRẠNG CƠ CẤU SỞ HỮU VỐN CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM 29

2.2.1.1 HỆ THỐNG NGÂN HÀNG VÀ SỰ HÌNH THÀNH SỞ HỮU CHÉO 29

2.2.1.1.1 Hệ thống ngân hàng và sự phát triển về số lượng và vốn 29

2.2.1.1.2 Sự hình thành sở hữu chéo 32

2.2.1.2 THỰC TRẠNG SỞ HỮU CHÉO 33

2.2.1.2.1 Sở hữu của các NHTM nhà nước và NHTM nước ngoài tại các Ngân hàng liên doanh 33

2.2.1.2.2 Cổ đông chiến lược nước ngoài tại các NHTM 35

2.2.1.2.3 Cổ đông tại các NHTM là các Công ty quản lý quỹ 38

2.2.1.2.4 Sở hữu của NHTM nhà nước tại các NHTM cổ phần 39

2.2.1.2.4.5 Sở hữu lẫn nhau giữa các NHTMCP 37 2.2.1.2.4.6 Sở hữu NHTMCP bởi các tập đoàn, tổng Công ty Nhà nước và tư nhân 38

2.2.2.1 Tình huống của ngân hàng thương mại cổ phần (ACB) 44

2.2.2.2 Tình huống của ngân hàng thương mại Sài Gòn Thương Tín (Sacombank) 46

2.2.2.3 Tình huống ba ngân hàng hợp nhất: NH Thương mại cổ phần Sài Gòn, NH Đệ Nhất, NH Sài Gòn Tín Nghĩa 48

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 52

CHƯƠNG 3: KIẾN NGHỊ VÀ GIẢI PHÁP HẠN CHẾ TÁC ĐỘNG TIÊU CỰC CỦA SỞ HỮU CHÉO ĐẾN AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM 53

3.1 Giải pháp hạn chế tác động tiêu cực của sở hữu chéo đến an tòa hoạt động của các NHTM Việt Nam 53

3.1.1 Kiến nghị về qui định nhằm hạn chế sở hữu chéo 53

3.1.1.1 Khái niệm sở hữu chéo 53

3.1.1.2 Định nghĩa lại khái niệm người liên quan 53

3.1.1.3 Qui định về minh bạch thông tin 53

3.1.1.4 Qui định tách biệt hoạt động của NHTM và NHĐT 54

3.1.1.5 Qui định về xác định nguồn lực tài chính khi tham gia góp vốn mua cổ phần tại các NHTM 55

3.1.1.6 Hoàn thiện luật thuế thu nhập cá nhân 55

3.1.1.7 Đưa ra quy định, khung pháp lý cho công ty cổ phần tài chính 55

3.1.1.8 Qui định chế tài khi vi phạm về các qui định về SHC 55

3.1.2 Giải pháp giảm SHC 56

3.1.2.1 Xây dựng một lộ trình cụ thể từng bước giảm SHC trong hệ thống NHTM hiện nay 56

3.1.2.2 Sáp nhập ngân hàng ngân hàng nâng cao tính minh bạch trong quản trị ngân hàng, minh bạch nguồn gốc của nguồn tiền 57

3.2 Định hướng quản lý sở hữu chéo tại các NHTM Việt Nam của Ngân hàng Nhà nước 57

3.2.1 Định hướng quản lý sở hữu chéo tại các NHTM Việt Nam của Ngân hàng Nhà nước 57

3.2.2 Các giải pháp hỗ trợ thực hiện định hướng quản lý sở hữu chéo tại các NHTM Việt Nam của Ngân hàng Nhà nước 57

3.2.3 Lộ trình thực hiện định hướng quản lý sở hữu chéo tại các NHTM Việt Nam

của Ngân hàng Nhà nước 60

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 62

KẾT LUẬN 63

TÀI LIỆU THAM KHẢO 65

AMC : Công ty quản lý tài sản

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1: Số lượng ngân hàng giai đoạn 1991-2012 29

Hình 2.1: Số lượng ngân hàng từ 1991-2012 30

Bảng 2.2: Quy định về vốn pháp định của các NHTM 32

Bảng 2.3: Danh sách ngân hàng liên doanh 2012 34

Bảng 2.4: Tỷ lệ sở hữu của gia đình bà Trần Thị Hường tại Nam Việt Bank 42

Hình 1.1: Sở hữu của các NHTM nhà nước và NHTM nước ngoài tại các Ngân

hàng liên doanh 14

Hình 1.2: Sở hữu của các cổ đông chiến lược nước ngoài tại các NHTM 16

Hình 1.3: Sở hữu của các công ty quản lý quỹ tại các NHTM 17

Hình 1.4: Sở hữu của NHTM nhà nước tại các NHTM cổ phần 19

Hình 1.5: Sở hữu lẫn nhau giữa các NHTM cổ phần 20

Hình 1.6: Sở hữu của các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước và tư nhân tại các NHTM 21

Hình 2.1: Số lượng ngân hàng từ 1991-2012 30

Hình 2.2: Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu của các nhóm TCTD 40

Hình 2.3: Mô hình thực trạng sở hữu chéo của các NHTM nhà nước 36

Hình 2.4: Sở hữu cổ phần NamABank của nhóm cổ đông có liên quan đến bà Trần Thị Hường 41

Hình 2.5: Quan hệ sở hữu giữa ACB-DaiABank-VietABank, ACB-Eximbank-VietABank, S.J.C-Eximbank-VietABank 45

Kể từ 2005 tới nay, sự tăng trưởng nhanh chóng của các NHTM cổ phần đã

đi kèm với việc hình thành một cấu trúc sở hữu chéo và đa phương giữa ngân hàngvới doanh nghiệp và ngân hàng với ngân hàng.Trục trặc của hệ thống ngân hàngliên tục phát sinh, bộc lộ với việc các ngân hàng thương mại dùng sở hữu chéo đểlách, không tuân thủ các quy định bảo đảm an toàn hoạt động

Trong báo cáo kinh tế vĩ mô năm 2012 do Ủy ban Kinh tế của Quốc hội vấn

đề sở hữu chồng chéo trong hệ thống ngân hàng hiện nay đã được đề cập, trong đónổi bật là việc sở hữu NHTM cổ phần (TMCP) bởi các tập đoàn, tổng công ty(TCT) nhà nước và tư nhân Ở Việt Nam, hình thức sở hữu chéo được thừa nhận làkhá phổ biến, và mức độ sở hữu chéo ở Việt Nam rất khó đánh giá Nguyên do làkhông minh bạch thông tin và các kiểu "lách" luật sở hữu một cách hợp pháp

Vậy các ngân hàng đã làm như thế nào để hình thành mối quan hệ sở hữuchéo chằng chịt như hiện nay và mối quan hệ đó tác động như thế nào đến an toànhoạt động của hệ thống ngân hàng thương mại cũng như làm thế nào để giảm nhữngtác động tiêu cực đó Đề tài " Hạn chế tác động tiêu cực của sở hữu chéo đảm bảo

an toàn hoạt động của ngân hàng thương mại Việt Nam" được tôi chọn làm đề tàinghiên cứu

2 Mục tiêu nghiên cứu:

Đề tài nghiên cứu giải quyết 3 vấn đề cơ bản;

• Tổng quan lý thuyết về sở hữu chéo, tác động của sở hữu chéo đến an toàn hoạt động của NHTM

• Phân tích hiện trạng sở hữu chéo trong hệ thống NHTM VN và tác động của

sở hữu chéo đến chấp hành các quy định đảm bảo an toàn hoạt động của

• Đưa ra các kiến nghị và giải pháp hạn chế sở hữu chéo và tác động tiêu cực của SHC đến an toàn hoạt động của NHTM

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: tác động của sở hữu chéo đến việc tuân thủ quy định

về bảo đảm an toàn hoạt động của NHTM

Phạm vi nghiên cứu: Các NHTM của Việt Nam trong giai đoạn 2008-2012

4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu: nghiên cứu định tính kết hợp nghiên cứu tínhhuống

-3-CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỞ HỮU CHÉO VÀ QUY ĐỊNH

ĐẢM BẢO AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM

1.1 CÁC LÝ THUYẾT VỀ SỞ HỮU CHÉO VÀ QUY ĐỊNH ĐẢM BẢO AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM

1.1.1 SỞ HỮU CHÉO TẠI CÁC NHTM

1.1.1.1 Khái niệm sở hữu chéo

Sở hữu chéo được định nghĩa là doanh nghiệp A sở hữu doanh nghiệp B vàngược lại doanh nghiệp B sở hữu doanh nghiệp A Bản chất sở hữu chéo là cácdòng vốn đầu tư lẫn nhau mà lại chịu sự chi phối của một người hay một nhómngười nhất định

Sở hữu chéo ngân hàng là việc một ngân hàng A có cổ phần trong ngân hàng

B, rồi ngân hàng B lại có cổ phần trong ngân hàng A Hay ngân hàng A lại có cổphần trong doanh nghiệp C và doanh nghiệp C lại có cổ phần trong ngân hàng A.Cũng có thể là kiểu gián tiếp theo kiểu một nhóm nhà đầu tư hay một doanh nghiệp

sở hữu cả NH A và Ngân hàng B (NH A và NH B là sở hữu chéo gián tiếp củanhau) Lý thuyết có thể hiểu một cách đơn giản là vậy tuy nhiên trên thực tế, sở hữuchéo phức tạp hơn nhiều bởi nó hàm chứa những mối quan hệ chằng chịt và đôi khirất khó phân tách rõ ràng

1.1.2 ĐẢM BẢO AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM NHÌN TỪ BASEL

Ngân hàng thanh toán quốc tế (BIS) đã xây dựng chỉ tiêu đánh giá mức độ antoàn và hiệu quả trong hoạt động ngận hàng nhằm chuẩn mực hóa hoạt động ngânhàng trong trào lưu toàn cầu hóa Tiêu chí đầu tiên đánh giá khả năng tham gia vàothị trường vốn quốc tế là mức độ tuân thủ chỉ tiêu an toàn vốn tối thiểu – đây là nộidung nền tảng của Basel I (1988) Ngoài những ảnh hưởng của quá trình tự do hóatài chính và sự tiến bộ trong công nghệ ngân hàng cũng như xu hướng đa dạng hóacác sản phẩm tài chính diễn ra rầm rộ vào những thập kỷ cuối thế kỷ 20 thì yêu cầuxây dựng một nền tảng so sánh hiệu quả hoạt động ngân hàng và đảm bảo hạn chếrủi ro trong hệ thống thanh toán liên ngân hàng toàn cầu là động lực dẫn đến

sự ra đời của Hiệp ước Basel I và sau đó hơn 10 năm là Basel II (1999).

1.1.2.1 Tiêu chuẩn Basel I

- Mục đích của Basel I: Củng cố sự ổn định của toàn bộ hệ thống ngân hàng

quốc tế, Thiết lập một hệ thống ngân hàng quốc tế thống nhất, bình đẳng nhằm giảm cạnhtranh không lành mạnh giữa các ngân hàng quốc tế

- Tiêu chuẩn của Basel I:

 Tỉ lệ vốn dựa trên rủi ro - “Tỉ lệ Cook”: tỉ lệ này được phát triển bởiBCBS với mục đích củng cố hệ thống ngân hàng quốc tế, đối tượng ban đầu là nhữngngân hàng hoạt động quốc tế, nhưng sau này đã được thực thi trên hơn 100 quốc gia.Theo tiêu chuẩn này, ngân hàng phải giữ lại lượng vốn bằng ít nhất 8% của rổ tài sản,được tính toán theo nhiều phương pháp khác nhau và phụ thuộc vào

< 6% và thiếu vốn trầm trọng khi CAR < 2%

 Vốn cấp 1, cấp 2 và cấp 3: Thành tựu cơ bản của Basel I là đã đưa rađược định nghĩa mang tính quốc tế chung nhất về vốn của ngân hàng và một cái gọi là tỷ

lệ vốn an toàn của ngân hàng Tiêu chuẩn này quy định: Vốn cấp 1 ≥ Vốn cấp 2 + Vốncấp 3

Vốn cấp 1 là lượng vốn dự trữ sẵn có và các nguồn dự phòng được công bố,như là khoản dự phòng cho các khoản vay, bao gồm: Vốn chủ sở hữu vĩnh viễn; Dựtrữ công bố (Lợi nhuận giữ lại); L ợi ích thiểu số (minority interest) tại các công tycon, có hợp nhất báo cáo tài chính; Lợi thế kinh doanh (goodwill)

Vốn cấp 2 (Vốn bổ sung) gồm: L ợi nhuận gi ữ lại không công bố; Dự phòngđánh giá lại tài sản; Dự phòng chung/dự phòng thất thu nợ chung; Công cụ vốn hỗnhợp; Vay với thời hạn ưu đãi; Đầu tư vào các công ty con tài chính và các tổ chứctài chính khác

Vốn Cấp 3 (Dành cho rủi ro thị trường) = Vay ngắn hạn

 Vốn tính theo rủi ro gia quyền:

RWA = Tổng (Tài sản x Mức rủi ro phân đị nh cho từng tài sản trong bảng cân đối kế toán) + Tổng (Nợ tương đương x Mức rủi ro ngoại bảng)

Basel I đưa ra trọng số rủi ro gồm 4 mức: quốc gia 0%; ngân hàng 20%; doanh nghiệp 100% Trọng số rủi ro không phản ánh độ nhạy cảm rủi ro trong mỗi

-5-loại này

- Những thiếu sót của Basel I: Sau khi rủi ro tín dụng được thiết lập vào

năm 1988, Uỷ ban Basel đã chuyển sự chú ý của họ sang rủi ro thị trường để phản

ứng lại các hoạt động kinh doanh chuyên hữu ngày càng tăng của các ngân hàngthương mại và đến năm 1996, Bsael I đã được sửa đổi với mục đích tính đến cả phívốn đối với rủi ro thị trường

Mặc dù vậy, Basel I vẫn có khá nhiều điểm hạn chế Một trong những điểmhạn chế cơ bản của Basel I là không đề cập đến một loại r ủi ro đang ngày càng trởnên phứ c tạp với mức độ ngày càng tăng lên, đó là rủi ro vận hành (không có yêucầu vốn dự phòng rủi ro vận hành) Ngoài ra, còn một số điểm hạn chế khác, như:không phân biệt theo loại rủi ro, không có lợi ích từ việc đa dạng hóa…

1.1.2.2 Tiêu chuẩn Basel II

- Mục tiêu của Basel II: Nâng cao chất lượng và sự ổn định của hệ thống

ngân hàng quốc tế; Tạo lập và duy trì một sân chơi bình đẳng cho các ngân hàng hoạtđộng trên bình diện quốc tế; Đẩy mạnh việc chấp nhận các thông lệ nghiêm ngặt hơntrong lĩnh vực quản lý rủi ro

Hai mục tiêu đầu của Basel II là những mục tiêu chủ chốt của Hiệp ước vốnBasel I Mục tiêu cuối cùng là mới, đó là dấu hiệu của việc bắt đầu chuyển dần từ cơchế điều tiết dựa trên tỷ lệ, mà đó chỉ là một phần của khung mới, hướng đến một sựđiều tiết mà sẽ dựa nhiều hơn vào các số liệu nội bộ, thông lệ và các mô

hình

- Basel II sử dụng khái niệm“Ba trụ cột”:

 Trụ cột thứ I: liên quan tới việc duy trì vốn bắt buộc Theo đó, tỷ lệvốn bắt buộc tối thiểu (CAR) vẫn là 8% của tổng tài sản có rủi ro như Basel I Tuy nhiên,rủi ro được tính toán theo ba yếu tố chính mà ngân hàng phải đối mặt: rủi ro tín dụng, rủi

ro vận hành (hay rủi ro hoạt động) và rủi ro thị trường So với Basel I, cách tính chi phívốn đối với rủi ro tín dụng có sự sửa đổi lớn, đối với rủi ro thị trường có sự thay đổi nhỏ,nhưng hoàn toàn là phiên bản mới đối với rủi ro vận hành Trọng số rủi ro của Basel IIbao gồm nhiều mức (từ 0%-150% hoặc hơn) và rất nhạy cảm với xếp hạng

 Trụ cột thứ II: liên quan tới việc hoạch định chính sách ngân hàng,Basel II cung cấp cho các nhà hoạch định chính sách những “công cụ” tốt hơn so vớiBasel I Trụ cột này cũng cung cấp một khung giải pháp cho các rủi ro mà ngân hàng đốimặt, như rủi ro hệ thống, rủi ro chiến lược, rủi ro danh tiếng, rủi ro thanh khoản và rủi ropháp lý, mà hiệp ước tổng hợp lại dưới cái tên rủi ro còn lại

(residual risk)

Basel II nhấn mạnh 4 nguyên tắc của công tác rà soát giám sát: Thứ nhất, cácngân hàng cần phải có một quy trình đánh giá được mức độ đầy đủ vốn nội bộ theodanh mục rủi ro và phải có được một chiến lược đúng đắn nhằm duy trì mức vốn đó.Thứ hai, các giám sát viên nên rà soát và đánh giá việc xác định mức độ vốn nội bộ

và chiến lược của ngân hàng, cũng như khả năng giám sát và đảm bảo tuân thủ tỉ lệvốn tối thiểu; giám sát viên nên thực hiện một số hành động giám sát phù hợp nếu

họ không hài lòng với kết quả của quy trình này Thứ ba, Giám sát viên khuyến nghịcác ngân hàng duy trì mức vốn cao hơn mức tối thiểu theo quy định Thứ tư, giámsát viên nên can thiệp ở giai đoạn đầu để đảm bảo mức vốn của ngân hàng khônggiảm dưới mức tối thiểu theo quy định và có thể yêu cầu sửa đổi ngay lập tức nếumức vốn không được duy trì trên mức tối thiểu

 Trụ cột thứ III: Các ngân hàng cần phải công khai thông tin một cáchthích đáng theo nguyên tắc thị trường Basel II đưa ra một danh sách các yêu cầu buộccác ngân hàng phải công khai thông tin, từ những thông tin về cơ cấu vốn, mức độ đầy đủvốn đến những thông tin liên quan đến mức độ nhạy cảm của ngân hàng với rủi ro tíndụng, rủi ro thị trường, rủi ro vận hành và quy trình đánh giá của ngân hàng đối với từngloại rủi ro này

Như vậy, quá trình phát triển của Basel và những Hiệp ước mà tổ chức nàyđưa ra, các ngân hàng thương mại càng ngày càng được yêu cầu hoạt động một cáchminh bạch hơn, đảm bảo vốn phòng ngừa cho nhiều loại rủi ro hơn và do vậy, hyvọng sẽ giảm thiểu được rủi ro

-7-1.1.2.3 Ưu điểm của Basel II so với Basel I

- Về cấu trúc và nội dung: Basel I tập trung vào một giải pháp quản lý rủi ro duynhất là “yêu cầu vốn tối thiểu” Trong khi, Basel II tập trung nhiều hơn vào các phươngpháp nội bộ của chính ngân hàng, đánh giá hoạt động thanh tra, giám sát và kỷ luật trênnguyên tắc thị trường Do đó, quyền lực của các nhà quản lý quốc gia được tăng lên bởi

họ cần phải đánh giá sự đủ vốn của ngân hàng có tính đến đặc điểm rủi ro cụ thể của nó

- Về tính linh động của ứng dụng: Basel I quy định chung một chọn lựa cho tất cảcác ngân hàng Basel II linh hoạt hơn với một danh sách các phương pháp, các biện phápkhuyến khích để các nhà quản lý quốc gia và các ngân hàng chọn lựa

- Về tính nhạy cảm với rủi ro: Basel I đo đạc rủi ro quá sơ bộ Basel II nhạy cảmhơn với rủi ro thông qua độ nhạy cảm của yêu cầu vốn đối với mức độ rủi ro tăng lên và

sự công khai bắt buộc một cách chi tiết về độ nhạy cảm rủi ro và chính sách rủi ro

- Về trọng số rủi ro: Basel I quy định từ 0 - 100 và ưu đãi hơn với các nước thuộc

Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD- Organisation for Economic Co-operationand Development) Basel II quy định từ 0 - 150 hoặc hơn và không có đặc quyền nào,bao gồm cả phân cấp bên trong và bên ngoài

- Về kỹ thuật giảm rủi ro tín dụng: Basel I chỉ hỗ trợ và đảm bảo Basel II thừa nhận

về kỹ thuật giảm thiểu rủi ro tốt hơn, đưa ra nhiều kỹ thuật hơn như hỗ trợ, đảm bảo, pháisinh tín dụng, lập mạng lưới vị thế (position netting)

1.2 CÁC BÀI HỌC KINH NGHIỆM VỀ SỞ HỮU CHÉO TRÊN THẾ GIỚI 1.2.1 Bài học kinh nghiệm sở hữu chéo ở Hàn Quốc

Ở Hàn Quốc, sở hữu chéo được coi là đặc trưng nổi bật của các tập đoàn kinhdoanh quy mô lớn (Chaebol).Mối quan hệ sở hữu chéo không chỉ giữa các công ty thànhviên trong nội bộ Chaebol mà còn giữa các Chaebol với nhau Luật Thương

mại của Hàn Quốc quy định rõ giới hạn cho phép đối với vấn đề này, theo đó, cáccông ty con không được phép nắm giữ cổ phiếu của công ty mẹ và công ty mẹ cũngkhông được phép nắm giữ quá 40% cổ phần của công ty con Tuy việc nắm giữ cổphần chéo không được phép nhưng một công ty vẫn có thể đầu tư vốn vào một công

ty khác và sau đó chuyển vốn cổ phần sang cho bên thứ 3 Hình thức này là hìnhthức đầu tư nội bộ, được gọi là “mô hình kim tự tháp”

Mô hình này cho thấy, với số vốn đầu tư không quá lớn (chỉ cần đảm bảo mứckhống chế ở một số Cty chủ chốt và một lượng vốn nhỏ ở các Cty con) nhưng phạm

vi ảnh hưởng của Cty mẹ hay các gia đình sáng lập thực sự rất lớn Cty mẹ chỉ cầnduy trì tỷ lệ cổ phần khống chế tại Cty A và Cty B nhưng vẫn có ảnh hưởng rất lớn tớicác Cty con của A và B Tuy nhiên, chính sự tập trung này cộng thêm với các chính sáchbảo hộ quá lớn của Chính phủ là những nguyên nhân căn bản gây nên rất nhiều vấn đềbất cập ở Hàn Quốc:

Thứ nhất, những bất cập liên quan tới quản trị doanh nghiệp (DN): Tình trạngquản lý không rõ ràng, kém hiệu quả trong quản lý do những mối quan hệ qua lạiđan xen trong mô hình sở hữu chéo khá phổ biến.Các Cty niêm yết trực thuộc cácchaebol luôn có quan niệm mang tính mặc định là những người lãnh đạo sẽ khôngbao giờ bị thay thế.Vị trí của những người này sẽ vẫn được duy trì đến chừng nàonhững người ủng hộ họ vẫn còn nắm giữ các vị trí quản lý tại các Cty con, vì thế họđương nhiên sẽ trúng cử trong đại hội cổ đông Thêm nữa là tình trạng không phânđịnh rõ ràng chức năng quản trị của Hội đồng quản trị (HĐQT) với chức năng quản

lý của Ban điều hành và thiếu tính minh bạch trong quản lý DN Cho đến năm 1997,HĐQT của tất cả các Cty niêm yết chỉ bao gồm những “người trong cuộc” và họ cóquyền chỉ định kiểm toán viên bên ngoài.Vì thế, tính độc lập của các kiểm toán viênbên ngoài luôn là một vấn đề gây nhiều nghi vấn

Sau cuộc khủng hoảng 1997, Sở Giao dịch Chứng khoán Hàn Quốc đã buộccác Cty muốn niêm yết phải có tối thiểu là 1/4 thành viên của HĐQT là các thànhviên độc lập từ bên ngoài Đồng thời, phải thành lập một uỷ ban bao gồm cả kiểmtoán viên nội bộ, thành viên độc lập từ bên ngoài và các chủ nợ để lựa chọn (hoặc

Khủng hoảng tài chính năm 1997-1998 đã cho thấy một trong những nguyênnhân dẫn đến nợ xấu là việc các Công ty gia đình này nắm quyền kiểm soát ở cácNHTM và sử dụng những NHTM này tài trợ cho các dự án của mình và các Công ty

có liên quan.Vì thế, sau khủng hoảng, Hàn Quốc đã cấm ngay các tập đoàn khôngđược đầu tư vào các lĩnh vực khác

1.2.2 Bài học kinh nghiệm sở hữu chéo ở Nhật Bản

SHC ở Nhật Bản có một số đặc thù Các công ty ở Nhật Bản thường thiết lậpquan hệ chặt chẽ với một NH (gọi là “main bank”).Các NH này cho vay và mua cổphần của các doanh nghiệp Scher (2001) cho thấy hai lý do của việc tồn

tại SHC giữa NH và DN là duy trì mối quan hệ kinh doanh ổn định và duytrì yêu cầu đủ vốn Mô hình “main bank” đã đóng một vai trò nhất định trong

sự thịnh vượng của kinh tế Nhật Bản kể từ sau Chiến tranh thế giới 2 Tuynhiên nghiên cứu của Scher cũng cho thấy mô hình “main bank” không còn phù hợp

từ những năm 1990 do đã góp phần tạo nên hậu quả xấu cho nền kinh tế Nhật Bản

Cụ thể, do các NH không những thực hiện không tốt vai trò giám sát các DN liênquan mà còn cấp một lượng tín dụng lớn, kém chất lượng cho các DN này Hậu quả

là các NH chịu những khoản nợ xấu lớn và bị suy giảm vốn chủ sở hữu

Tình trạng sở hữu chéo ở nước này đã giảm được đáng kể bằng cách hìnhthành một định chế tài chính là công ty quản lý vốn.Cần sử dụng hoạt động muabán-sáp nhập (M&A) để giảm sở hữu chéo, đồng thời có giải pháp hạn chế tác độngtiêu cực của sở hữu chéo, chẳng hạn định nghĩa lại khái niệm người có liên quan,minh bạch thông tin.

Kinh nghiệm của Nhật Bản là thành lập công ty mua cổ phần NH (banks’shareholding purchase corparation – BSPC).Các DN vi phạm quy định hạn chếSHC phải thoái vốn bằng cách bán cổ phần cho BSPC, sau đó BSPC sẽ bán lại chocác nhà đầu tư bên ngoài theo một lộ trình nhất định.Thêm vào đó, Quỹ ETF có thểgiúp giải quyết vấn đề sở hữu chéo trong ngành ngân hàng (NH).Đây là một trongnhiều ưu điểm của loại hình quỹ này đang được UBCKNN tiếp nhận từ kinh nghiệmcủa Nhật Bản

Lý do để ETFs được Chính phủ Nhật đưa vào gói giải pháp khi đó chính là

do ưu điểm dễ tiếp cận với NĐT, bao gồm cả NĐT cá nhân của loại hình quỹ này.Tại Mỹ - nơi khởi nguồn của quỹ ETF - chính sự gia nhập mạnh mẽ của NĐT cánhân là một trong những lý do lớn thúc đẩy loại hình quỹ ETF tăng trưởng chóngmặt (tốc độ tăng trưởng gộp tài sản quỹ ETF trong 10 năm đạt gần 30%/năm)

Lợi ích của ETF với NĐT cá nhân luôn được nhấn mạnh: Trước hết, các đơn

vị tối thiểu của ETF rất nhỏ, giúp NĐT có thể đầu tư vào một nhóm CP theo ngànhtrọng tâm chỉ với số tiền khiêm tốn Trong khi đó, khác với danh mục đầu tư củacác quỹ tương hỗ, ETFs lại được giao dịch như một CP trên sàn và do đó nó có tínhlinh hoạt và minh bạch lớn hơn rất nhiều.Ngay cả chi phí quản lý ETF cũng rất thấp

so với các loại hình quỹ khác

ETF có tác dụng giúp giải quyết sở hữu chéo ở Nhật và giảm tác động khủnghoảng Châu Á.Bằng chứng từ Nhật cho thấy sở hữu chéo không hoàn toàn mang ýnghĩa tiêu cực.Thậm chí, đây là yếu tố quan trọng thúc đẩy sự thành công của quátrình công nghiệp hóa

-11-1.2.3 Bài học kinh nghiệm sở hữu chéo ở Đức

Các nghiên cứu trên thế giới đều thừa nhận sự thành công của quá trình côngnghiệp hóa ở Đức có sự đóng góp đáng kể của liên minh ngân hàng - doanh nghiệp

Hệ thống tài chính của Đức lúc bấy giờ đi theo định hướng dựa vào ngânhàng Đồng thời, lĩnh vực ngân hàng cũng có mức tập trung rất cao Có 4 ngân hànglớn chiếm 20% quy mô doanh thu toàn ngành: Deutsche Bank, Dresdner Bank vàCommerzbank (thành lập từ đầu thế kỷ XVIII vào thời kỳ công nghiệp hóa đầu tiêncủa người Đức) và Ngân hàng Bayerische Hypo-und Vereinsbank

Các ngân hàng này có thể đóng nhiều vai trò trong quá trình phát triển: nhàcho vay, cổ đông, đại diện ủy quyền hoặc là nhà tư vấn Đồng thời, đại diện củangân hàng có thể có mặt trong hội đồng giám sát công ty, cho dù không phải là cổđông Đây là một dấu hiệu cho thấy sự ảnh hưởng mạnh mẽ của lĩnh vực tài chínhlên sự quản trị của các ngành công nghiệp khác

Đặc biệt, sức mạnh của sự giám sát này thể hiện qua 2 con đường: tỉ lệ sởhữu cổ phần và mối quan hệ của người đại diện nằm trong ban quản trị công ty vàngược lại

Chính các mối quan hệ lâu dài, tập trung này đã dẫn đến sự ổn định, gần gũi,phụ thuộc lẫn nhau và hỗ trợ đáng kể trong chiến lược phát triển vì lợi ích chungcủa các bên liên quan

Alberto Onetti và Alessia Pisoni (2009) cho rằng SHC giữa NH, công ty bảohiểm và các DN lớn và mối quan hệ gần gũi, liên kết giữa thành viên hội đồng quảntrị của các công ty khác nhau là đặc điểm chính của mối quan hệ NH - DN ở Đức

Mô hình truyền thống này đã hỗ trợ dẫn dắt sự thành công của quá trình côngnghiệp hóa ở Đức, góp phần tạo nên một nền tảng công nghiệp ổn định Quan hệSHC với các NH đảm bảo cho các DN sự ổn định về sở hữu cùng tính liên tục trongquản trị doanh nghiệp Đồng thời SHC cho phép NH nắm giữ quyền lực quan trọngtrong các DN từ đó tạo nên cho NH mạng lưới các mối quan hệ cá nhân, không phảiluôn minh bạch, với một số nhất định các nhà điều hành của các công ty khác nhau

Tuy nhiên Alberto Onetti và Alessia Pisoni (2009) cũng chỉ ra rằng, do ảnhhưởng của tiến trình toàn cầu hóa, đang hình thành một xu hướng hoạt động theođịnh hướng thị trường của các NH Đức Xu hướng truyền thống kiểm soát DNthông qua sở hữu chéo, mặc dù đang giữ vai trò lớn, theo xu thế đang dần giảm đitầm quan trọng.

- Sở hữu của các Tổ chức tài chính nước ngoài trong NHTM, đặc biệt là với

tư cách cổ đông chiến lược sẽ giúp mở rộng quy mô, mở rộng thị trường của Ngân hàng,nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ, chuyên nghiệp hơn trong quản trị

- Sở hữu chéo giữa NHTM với DN góp phần làm tăng hiểu biết giữa Ngânhàng với DN, đồng thời hình thành nên một cơ cấu sở hữu và quản trị ổn định trong các

DN, qua đó nâng cao chất lượng của hoạt động kinh doanh thông qua sự hợp tác bổ trợlẫn nhau

Tuy nhiên tác động tiêu cực của sở hữu chéo làm vô hiệu hóa các quy địnhđảm bảo an toàn hoạt động của NHTM thì lại to lớn hơn rất nhiều lần lợi ích mà nó mang lại

- Sở hữu chéo làm tăng vốn ảo trong hệ thống dẫn đến các vi phạm về vốn

- Sở hữu chéo vô hiệu hóa các qui định về giới hạn tín dụng thông qua việc cấp tín dụng cho các công ty con, công ty liên kết, các bên liên quan

- Thông qua sở hữu chéo qui định về góp vốn,mua cổ phần cũng bị vi phạmdẫn đến thâu tóm ngân hàng, vượt tỷ lệ sở hữu theo qui định bằng hình thức ủy thác hoặcthông qua các công ty liên kết

Nhìn chung, NH có thể tạo ra giá trị gia tăng cao nếu như biết sử dụng sởhữu chéo một cách thích hợp trong chuỗi giá trị của mình.Tuy nhiên, những mặttích cực của sở hữu chéo cũng chỉ như phần nổi của tảng băng

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG SỞ HỮU CHÉO VÀ VIỆC CHẤP

HÀNH CÁC QUY ĐỊNH ĐẢM BẢO AN TOÀN HOẠT ĐỘNG

CỦA NHTM VIỆT NAM

2.1 Lý thuyết sở hữu chéo và đảm bảo an toàn hoạt động của các NHTM Việt

Nam

2.1.1 Phân loại các hình thức sở hữu chéo ở các NHTM Việt Nam

Theo Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia (NFSC) dẫn thống kê của Ủy ban

Kinh tế Quốc hội thì vấn đề sở hữu chéo và đầu tư chéo tại các tổ chức tín dụng ở

Việt Nam được chia thành 6 nhóm: Sở hữu của các NHTMNN và NHTM nước

ngoài tại các Ngân hàng liên doanh, Cổ đông chiến lược nước ngoài tại các NHTM,

Cổ đông tại các NHTM là các công ty quản lý quỹ, Sở hữu của NHTMNN tại các

NHTM cổ phần, Sở hữu lẫn nhau giữa các NHTM cổ phần, Sở hữu NHTM cổ phần

bởi các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước và tư nhân.Với các hình thức sở hữu chéo

này, tác giả luận văn khái quát vào minh họa bằng sáu sơ đồ sở hữu để sử dụng làm

khung phân tích

2.1.1.1 Sở hữu của các NHTM nhà nước và NHTM nước ngoài tại các Ngân hàng

liên doanh

Hình 1.1: Sở hữu của các NHTM nhà nước và NHTM nước ngoài

tại các Ngân hàng liên doanh

Quản lý

NHNN

Quản lý

NHTM nướcNHTM nhà Tái cấp vốn

Sở hữu NH liên doanhSở hữu

( Nguồn: Tác giả tự vẽ )

Ngân hàng liên doanh thông thường được sở hữu bởi một ngân hàng nướcngoài và một ngân hàng trong nước.

Hình 1.1 minh họa việc các NHTM nhà nước và NHTM nước ngoài cùng sởhữu ngân hàng liên doanh Sởhữu chéo này có tính tích cực vì các mối quan hệ nàychủ yếu hướng đến việc tăng cường thúc đẩy hoạt động thương mại giữa Việt Nam

và quốc tế, nâng cao năng lực quản trị và thúc đẩy việc sử dụng vốn một cách cóhiệu quả Đồng thời việc sở hữu chéo cho phép NHTM nhà nước khai thác được cơhội kinh doanh có lợi trên thị trường, đa dạng hóa hoạt động và phân tán rủi ro kinhdoanh Ngoài ra NHTM nhà nước thể tăng vốn điều lệ bằng việc cố đông củaNHTM nhà nước vay vốn của NH quốc tế Điều này, không chỉ giúp NHTM nhànước ổn định tài chính mà còn thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế

Như vậy,việc sở hữu chéo giữa NHTM nhà nước và NHTM nước ngoài tạicác Ngân hàng liên doanh góp phần cải thiện sự hỗ trợ vốn, công nghệ, góp phầnnâng cao năng lực quản trị, nhân sự, mở rộng quy mô, thị phần, kinh nghiệm vàhiểu biết lẫn nhau giữa các đối tác, thúc đẩy hoạt động liên kết kinh tế và thươngmại giữa Việt Nam và quốc tế

2.1.1.2 Cổ đông chiến lược nước ngoài tại các NHTM

Ngân hàng Nhà nước vừa ban hành Dự thảo Nghị định Về việc nhà đầu tưnước ngoài mua cổ phần tổ chức tín dụng Việt Nam.Về điều kiện đối với nhà đầu tưnước ngoài mua cổ phần và trở thành nhà đầu tư chiến lược nước ngoài, dự thảo quyđịnh:

-Nhà đầu tư phải là ngân hàng nước ngoài, công ty tài chính nước ngoài,công ty cho thuê tài chính nước ngoài được phép thực hiện hoạt động ngân hàngtheo quy định của pháp luật của nước nơi đặt trụ sở chính Công ty tài chính nướcngoài chỉ được là nhà đầu tư chiến lược tại công ty tài chính Việt Nam, công ty chothuê tài chính nước ngoài chỉ được là nhà đầu tư chiến lược tại công ty cho thuê tàichính Việt Nam;

- Nhà đầu tư phải có kinh nghiệm hoạt động quốc tế trong lĩnh vực tài chính ngân hàng từ 5 năm trở lên;

- Có tổng tài sản tối thiểu tương đương 10 tỷ USD vào năm trước năm nộp

-16-hồ sơ mua cổ phần;

- Có văn bản cam kết và kế hoạch rõ ràng về việc gắn bó lợi ích lâu dài với

tổ chức tín dụng Việt Nam, hỗ trợ tổ chức tín dụng Việt Nam áp dụng công nghệ hiện

đại; phát triển sản phẩm, dịch vụ ngân hàng; nâng cao năng lực quản trị, điều hành;

- Không sở hữu từ 10% vốn điều lệ trở lên tại bất kỳ tổ chức tín dụng nào

khác tại Việt Nam và cam kết hoặc đã sở hữu từ 10% vốn điều lệ của tổ chức tín dụng

Việt Nam trở lên

Hình 1.2: Sở hữu của các cổ đông chiến lược nước ngoài tại các NHTM

Cổ đông chiếnlược nước ngoài

Hình 1.2 cho biết sự sở hữu của các cổ đông chiến lược nước ngoài tại các

NHTM Trường hợp cổ đông này trực tiếp nắm cổ phần của NH, các quyết định cho

vay hay đầu tư của ngân hàng sẽ không thực hiện được hoặc bị hạn chế, giám sát

chặt chẽ

Thêm vào đó với khoản tín dụng được cấp bởi NH mà mình sở hữu, cổ đông

có thể dùng vốn vay để góp vốn lại vào chính NH hoặc vào NH khác Việc này tạo

nên việc tăng vốn ảo trong hệ thống NH

Tuy nhiên, sở hữu của các cổ đông chiến lược nước ngoài tại các NHTM

cũng được coi là nhóm sở hữu chéo mang ý nghĩa tích cực không chỉ cho các

NHTM mà còn giúp ổn định nền kinh tế vĩ mô

2.1.1.3 Cổ đông tại các NHTM là các công ty quản lý quỹ

Hình 1.3: Sở hữu của các công ty quản lý quỹ tại các NHTM

Công ty quản lýquỹ

Sở hữu

Cho vay

Ngân hàngthương mại

Giám sát Tái cấp vốn

NHNN

Nguồn: Tác giả tự vẽ

Theo TTCK Mỹ định nghĩa: công ty quản lý quỹ là công ty chuyên tráchthực hiện việc quản lý các quỹ đầu tư Công ty đầu tư sử dụng nhà tư vấn đầu tư,hay người quản lý đầu tư để quyết định loại chứng khoán nào sẽ đưa vào danh mụcđầu tư của quỹ

Từ hình 1.3, chúng ta có thể nhận thấy sở hữu chéo giữa công ty quản lý quỹ

và NHTM Các công ty quản lý quỹ vừa sở hữu ngân hàng vừa được ngân hàng chovay Điều này không trái với quy định của pháp luật

Tại Việt Nam, khi cổ đông tại các NHTM là các công ty quản lý quỹ đã giúphầu hết các NHTM vượt qua các khó khăn thử thách đồng thời cũng nâng cao côngtác quản lý tài sản, nguồn vốn tại các NHTM

Nghiên cứu mới nhất của các chuyên gia cho thấy, ngoài các hình thức bơmtiền từ ngân hàng vào chứng khoán theo những con đường truyền thống như: ngânhàng cho CTCK, công ty quản lý quỹ, nhà đầu tư vay tiền; ngân hàng bơm tiền vàochứng khoán thông qua công ty con là CTCK, công ty quản lý quỹ, thì đã lộ diện

“đường đi mới” của dòng tiền từ các TCTD chảy vào chứng khoán

Ví dụ, Ngân hàng A do đã hết hạn mức cho vay chứng khoán, nên không thểcho vay tiếp Họ sẽ thông qua thị trường liên ngân hàng để đẩy vốn vào Ngân hàng

-18-B, vẫn còn hạn mức cho vay chứng khoán Tiền từ Ngân hàng B ngoài cách chảyvào chứng khoán theo phương thức truyền thống là cho CTCK, công ty quản lý quỹ,nhà đầu tư vay, thì còn một cách mới tinh vi hơn là cho công ty đầu tư tài chính(thường là sân sau của các ngân hàng, nhân sự chủ chốt tại ngân hàng) vay Tiếp đó,tiền từ công ty đầu tư tài chính thoải mái chảy vào chứng khoán Sở dĩ xảy ra tìnhtrạng này, bởi về bản chất công ty đầu tư tài chính là một định chế tài chính, nhưnghiện nó không bị điều chỉnh bởi Luật Các tổ chức tín dụng

2.1.1.4 Sở hữu của NHTM nhà nước tại các NHTM cổ phần

Hình 1.4 minh họa việc sở hữu cuả NHTM nhà nước tại NHTM cổ phần Quan hệ

sở hữu này hình thành chủ yếu việc yếu kém nghiệp vụ ngân hàng của các NHTM

cổ phần trong giai đoạn đầu thành lập cũng như trong giai đoạn khủng hoảng

Hình 1.4: Sở hữu của NHTM nhà nước tại các NHTM cổ phần

NHNN

Nguồn: Tác giả tự vẽ

Sở hữu chéo trong trường hợp cho thấy khi các NHTM nhà nước là cổ đônglớn của các NHTM cổ phần, các NHTM nhà nước có thể ảnh hưởng đến các NHthuộc nhóm sau trong việc cung cấp vốn cho các DNNN Sở hữu chéo giữa NHTMnhà nước và NHTM cổ phần cũng tạo điều kiện để cho các DNNN có thể dễ dàngvay được vốn tại các NHTM cổ phần Bằng sở hữu chéo, các NHTM cổ phần đãkhông vi phạm các quy định về các hạn chế nhằm bảo đảm an toàn hoạt động củaNHTM cổ phần Đó là các quy định về những trường hợp không được cấp tín dụng,hạn chế cấp tín dụng, giới hạn cấp tín dụng Tổn thất, thiệt hại của các hoạt động

lách luật trên của đó là việc các DNNN sử dụng tiền vay đầu tư vào những dự ánkhông đúng mục đích hiệu quả hoạt động của các DN không cao gây thất thoát thiệthại lớn về tài sản Dẫn đến tình trạng các DNNN rơi vào tình trạng phá sản Đócũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng nợ xấu tại các NHhiện nay.

2.1.1.5 Sở hữu lẫn nhau giữa các NHTM cổ phần

Hình 1.5: Sở hữu lẫn nhau giữa các NHTM cổ phần

Cho vay

Cổ đông lớn

Sở hữu

Cổ đông

thiểu số

Sở hữu

NHTM cổ phầnA

Người gửi

tiền

Cổ đôngthiểu số

2.1.1.6 Sở hữu NHTM cổ phần bởi các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước và tư nhân

Hình 1.6: Sở hữu của các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước và tư nhân tại các

án của tập đoàn, công ty nhà nước và tư nhân là cổ đông Mặc dù theo quy định, các

NH không được cho các cổ đông của mình vay vốn nhưng các NH có thể lách quyđịnh bằng cách cho các công ty con của các DN vay vốn

2.1.2 Các quy định đảm bảo an toàn hoạt động của NHTM Việt Nam

2.1.2.1 Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu

Thông tư số 13/2010/TT-NHNN (sau đây gọi tắt là Thông tư 13) quy định vềcác tỷ lệ bảo đảm an toàn trong hoạt động của tổ chức tín dụng được Ngân hàngNhà nước Việt Nam ban hành ngày 20/5/2010, có hiệu lực từ ngày 01/10/2010.Thông tư 13 gồm 22 điều, đề cập đến nhiều vấn đề liên quan đến mức độ an toàncủa các TCTD, trong đó có điểm mấu chốt đó là tăng tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu

Theo quy định tài sản Có chia thành nhiều loại khác nhau có mức độ rủi ro từ0% đến 250% Vốn tự có gồm vốn tự có cấp 1 và cấp 2 Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu

2.1.2.3 Tỷ lệ khả năng chi trả

Theo thông tư 13 thì tỷ lệ về khả năng chi trả phải được tổ chức tín dụng xácđịnh và có các biện pháp để đảm bảo các tỷ lệ về khả năng chi trả cho ngày hôm saunhư sau: Tỷ lệ tối thiểu bằng 15% giữa tổng tài sản “Có” thanh toán ngay và tổng

Nợ phải trả.Tỷ lệ tổng tài sản có đến hạn trong 7 ngày tiếp theo và tổng nợ đến hạnthanh toán trong vòng 7 ngày tối thiểu bằng 1

Theo quy định, tổ chức tín dụng phải thành lập một bộ phận quản lý tài sản

“Nợ”, tài sản “Có” (từ cấp phòng hoặc tương đương trở lên), để theo dõi và quản lýkhả năng chi trả hàng ngày Bộ phận quản lý tài sản “Nợ”, tài sản “Có” do TổngGiám đốc (Giám đốc) hoặc Phó Tổng Giám đốc (Phó Giám đốc) được ủy quyền phụtrách

2.1.2.4 Giới hạn góp vốn, mua cổ phần

Một cổ đông cá nhân không được sở hữu vượt quá 5% vốn điều lệ của một tổchức tín dụng, một cổ đông là tổ chức không được sở hữu vượt quá 15% vốn điều lệcủa một tổ chức tín dụng, trừ một số trường hợp đặc biệt, cổ đông và những ngườiliên quan của cổ đông đó không được sở hữu vượt quá 20% vốn điều lệ của một tổchức tín dụng

Theo luật số 47 luật các tổ chức tín dụng về góp vốn và mua cổ phần nhưsau:

- Mức góp vốn, mua cổ phần của một ngân hàng thương mại và các công ty

con, công ty liên kết của ngân hàng thương mại đó vào một doanh nghiệp hoạt độngtrên lĩnh vực quy định tại khoản 4 Điều 103 của Luật này không được vượt quá 11%vốn điều lệ của doanh nghiệp nhận vốn góp Ngân hàng thương mại được góp vốn,mua cổ phần của doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực sau đây:

+ Bảo hiểm, chứng khoán, kiều hối, kinh doanh ngoại hối, vàng, bao thanhtoán, phát hành thẻ tín dụng, tín dụng tiêu dùng, dịch vụ trung gian thanh toán, thông tintín dụng;

+ Lĩnh vực khác không quy định tại điểm a khoản này

- Tổng mức góp vốn, mua cổ phần của một ngân hàng thương mại vào cácdoanh nghiệp, kể cả các công ty con, công ty liên kết của ngân hàng thương mại đókhông được vượt quá 40% vốn điều lệ và quỹ dự trữ của ngân hàng thương mại

- Mức góp vốn, mua cổ phần của một công ty tài chính và các công ty con,công ty liên kết của công ty tài chính vào một doanh nghiệp theo quy định tại khoản 2Điều 110 của Luật này không được vượt quá 11% vốn điều lệ của doanh nghiệp nhậnvốn góp

+ Công ty tài chính được góp vốn, mua cổ phần của doanh nghiệp, quỹ đầu tư

- Tổng mức góp vốn, mua cổ phần của một công ty tài chính theo quy địnhtại khoản 1 Điều 110 của Luật này vào các doanh nghiệp, kể cả các công ty con, công tyliên kết của công ty tài chính đó không được vượt quá 60% vốn điều lệ và quỹ dự trữ củacông ty tài chính

+ Công ty tài chính chỉ được dùng vốn điều lệ và quỹ dự trữ để góp vốn

+ Công ty tài chính được góp vốn, mua cổ phần của doanh nghiệp, quỹ đầu tư.+ Công ty tài chính chỉ được thành lập, mua lại công ty con, công ty liên kếthoạt động trong các lĩnh vực bảo hiểm, chứng khoán, quản lý tài sản bảo đảm sau khi

được Ngân hàng Nhà nước chấp thuận bằng văn bản

- Tổ chức tín dụng không được góp vốn, mua cổ phần của các doanh nghiệp,

tổ chức tín dụng khác là cổ đông, thành viên góp vốn của chính tổ chức tín dụng đó

Đồng thời Luật các tổ chức tín dụng cũng quy định tỷ lệ góp vốn tối đa vàomỗi công ty và tổng mức góp vốn, mua cổ phần của NHTM Các NHTM

-24-không được góp vốn, mua cổ phần của NHTM là cổ đông, thành viên góp vốn củachính NHTM đó Các khoản đầu tư, góp vốn cổ phần này của NHTM phải loại rakhỏi vốn tự có khi tính các tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu

2.1.2.5 Tỷ lệ cấp tín dụng so với nguồn vốn huy động

Theo Thông tư 19, NHNN sửa đổi Điều 18 của Thông tư 13 về tỷ lệ cấp tíndụng từ nguồn vốn huy động Theo đó, tổ chức tín dụng chỉ được sử dụng vốn huyđộng để cấp tín dụng với điều kiện trước và sau khi cấp tín dụng đều đảm bảo tỷ lệ

về khả năng chi trả và các tỷ lệ bảo đảm an toàn khác quy định tại Thông tư này.Việc cấp tín dụng từ nguốn vốn huy động không được vượt quá các tỷ lệ quy địnhnhư sau: Đối với ngân hàng là 80%; đối với tổ chức tín dụng phi ngân hàng là 85%.Cấp tín dụng quy định tại Khoản 1 Điều này bao gồm các hình thức cho vay, chothuê tài chính, bao thanh toán, chiếu khấu giấy tờ có giá và công cụ chuyển nhượng.Sau đó, NHNN đã hủy bỏ quy định trên bởi Thông tư 22/2011/TT-NHNN

Trong Thông tư 13, quy định nguồn vốn huy động sử dụng để cho vay khôngbao gồm tiền gửi không kỳ hạn của tổ chức kinh tế, Kho bạc Nhà nước, Bảo hiểm

Xã hội và các tổ chức khác Một số ngân hàng cho hay, tiền gửi không kỳ hạn củanhững đối tượng trên thường chiếm tỷ lệ từ 15% - 20% trong tổng nguồn vốn huyđộng của các tổ chức tín dụng Đây là nguồn vốn có tính ổn định cao

Ngoài tỷ lệ 20% của nguồn vốn huy động không được sử dụng để cho vaytheo công thức trên, thì còn khoảng 15% tiền gửi không kỳ hạn kể trên không được

sử dụng để cho vay Như thế, phần nguồn vốn để đảm bảo khả năng thanh toán lêntới 35% trên tổng nguồn vốn huy động là quá cao, không hợp lý…

Khoản 3, Điều 18 của Thông tư số 13 được sửa đổi tại Thông tư 19 quy địnhlại nguồn vốn huy động, bao gồm: Tiền gửi của cá nhân dưới các hình thức tiền gửikhông kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn; Tiền gửi có kỳ hạn của tổ chức, bao gồm cả tiềngửi có kỳ hạn của tổ chức tín dụng khác và chi nhánh ngân hàng nước ngoài; 25%tiền gửi không kỳ hạn của tổ chức kinh tế (trừ tổ chức tín dụng), kỳ hạn 3 tháng trởlên (trừ tiền vay của tổ chức tín dụng khác trong nước để bù đắp thiếu hụt tạm thờiđối với các tỷ lệ về khả năng chi trả theo quy định tại Khoản 1, Điều 14 Thông tư

13) và tiền vay của tổ chức tín dụng nước ngoài; Vốn huy động từ tổ chức, cá nhân dưới hình thức phát hành giấy tờ có giá.

2.1.3 Tác động của sở hữu chéo đến an toàn hoạt động của các NHTM Việt Nam

Ví dụ, một người có 1000 tỷ đồng mua cổ phần của ngân hàng A, lấy cổphần đó đến ngân hàng B để thế chấp vay, được thêm 1000 tỷ đồng nữa Người đó

sẽ quay lại ngân hàng A để mua thêm cổ phần để được vay nhiều hơn, hoặc mua cổphần của ngân hàng C, lấy cổ phần của ngân hàng C để thế chấp vay ngân hàng D,được 1000 tỷ đồng mua cổ phần của ngân hàng E…Cứ như vậy, chỉ 1000 tỷ đồngchạy thành ra 5000-7000 tỷ đồng bằng cách sở hữu chéo tại nhiều ngân hàng.Vậytại sao người ta lại làm như vậy?Bởi những người vay mua cổ phiếu, thành cổ đônglớn của ngân hàng thì sẽ khống chế, chi phối được ngân hàng đó để vay cho mụcđích đầu tư cá nhân của mình

Chính điều này đã tạo ra luồng vốn tưởng là góp thật vào hệ thống nhưngthực chất lại là vốn vay lẫn nhau giữa các ngân hàng.Trong 4 năm qua, hàng loạtcác NHTMCP đã nâng vốn điều lệ lên 3.000 tỷđồng Nhưng trên thực tế, quy môcủa dòng vốn mới thực sự được bổ sung vào hệ thống ngân hàng vẫn chưa được làm

rõ Với quy mô vốn điều lệ tăng, các ngân hàng được phép huy động thêm tiền gửitrong dân cư và hàng nghìn tỷ đồng vốn huy động mới này lại có thể được dùng đểtài trợ cho những dự án sân sau của chính các cổ đông lớn của ngân hàng Ngoài ra,

sở hữu chéo làm sai lệch việc đánh giá rủi ro của hệ thống ngân hàng vì rất nhiềuchỉ số dựa trên số vốn tự có như hệ số an toàn (CAR),hay tỷ lệ vốn tự có/tổng tàisản, trong khi đó vốn tự có của các ngân hàng không thực chất là có quymô như vậy

-26-mà bao gồm cả nguồn vốn ảo do sở hữu chéo Trong những năm gần đây, tăngtrưởng tín dụng của các ngân hàng liên tục nóng khiến hệ số đòn bẩy tài chính tănglên và hệ số an toàn vốnCAR giảm, đồng thời tấm đệm để phòng ngừa rủi ro là vốn

tự có lại mỏng và bị gây nhiễu bởi sở hữu chéo, tất cả những điều đó càng làm trầmtrọng hơn những khó khăn của hệ thống.Các chỉ số không chính xác lại dẫn đến sailệch cả về quản trị ngân hàng cũng như việc giám sát đối với hệ thống tài chính.Điều này là đặc biệt nguy hiểm vì những rủi ro trong lĩnh vực ngân hàng tài chínhkhi bùng phát thì có sức lan tỏa rất rộng và hậu quả nghiêm trọng cho toàn bộ nềnkinh tế

Thêm vào đó, trong khi hoạt động của công ty quản lý quỹ đầu tư, quỹ đầu

tư, công ty chứng khoán bị kiểm soát, giám sát chặt chẽ bởi Ủy ban Chứng khoánNhà nước; hoạt động của ngân hàng thương mại và công ty tài chính bị kiểm soát,giám sát chặt chẽ bởi Ngân hàng Nhà nước, thì công ty cổ phần đầu tư tài chínhkhông bị giám sát, quản lý bởi cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành nào, mà chỉhoạt động theo Luật Doanh nghiệp, cho dù công ty này hoạt động không khác gìquỹ đầu tư, công ty tài chính Lợi dụng kẽ hở này, một nhóm cá nhân thành lập công

ty cổ phần đầu tư tài chính để mua cổ phần của một số ngân hàng nào đó, đồng thời

họ cũng mua cổ phần tại những ngân hàng này.Sau khi đã sở hữu được lượng cổphần kha khá, một mặt họ vay vốn tại ngân hàng mà họ là cổ đông, mặt khác lại yêucầu các ngân hàng mà họ và công ty cổ phần đầu tư tài chính do họ sáng lập đầu tưvốn vào các ngân hàng trong nhóm và như thế, “quyền lực” của họ một lần nữa lạiđược nâng lên

2.1.3.2 Vi phạm về giới hạn tín dụng

Khi sở hữu chéo thì quy định này sẽ bị vô hiệu hóa Bởi lẽ, sở hữu chéo chophép một doanh nghiệp, hay ngân hàng thương mại, có tỷ lệ cổ phần lớn trong cácngân hàng thương mại có thể gây áp lực để ngân hàng này cấp vốn đầu tư vàonhững dự án của doanh nghiệp hay ngân hàng “sân sau” của mình” Điều này sẽ dẫnđến nguy cơ là quy định bị “vượt rào”, bộ máy sàng lọc theo tiêu chí hiệu quả đầu

tư của ngân hàng thương mại bị vô hiệu

Các quy định về các đối tượng cấm cho vay, hạn chế cho vay cũng sẽ bị ảnhhưởng Chẳng hạn, pháp luật không cho phép tổ chức tín dụng cho vay đối với Chủtịch HĐQT, Tổng giám đốc, người thân của họ và một số đối tượng khác Tuynhiên, những người này lại có thể vay ở tổ chức tín dụng khác mà tổ chức của mình

là cổ đông lớn Sở hữu chéo cũng giúp các ngân hàng có thể lách quy định về việckhông được cho các cổ đông của mình vay vốn bằng cách cho các công ty con củacác doanh nghiệp vay vốn.Các NH cho vay người có liên quan sẽ vô hiệu hóa quyđịnh về giới hạn tín dụng Nguy hiểm hơn, NH có thể chuyển các khoản nợ xấuthành tài sản có khác thông qua việc chuyển nợ xấu sang các công ty con, công tyliên kết và việc này sẽ vô hiệu hóa quy định về báo cáo chất lượng tín dụng và trích

dự phòng rủi ro

Hơn nữa, trong bối cảnh hiện nay, ngân hàng thương mại rất dễ biến thànhkênh huy động vốn cho Tập đoàn, các công ty con của Tập đoàn Nhìn xa hơn,

"mạng nhện" liên kết còn thể hiện ở những hoạt động kinh doanh thiếu kiểm soát,

sự nhập nhằng trong việc cho vay, trong thẩm định và cung ứng vốn vay

Ví dụ, nhiều trường hợp ngân hàng A đang là cổ đông lớn chi phối ngânhàng B, không muốn thông qua một khoản vay, đã đẩy khách hàng cho ngân hàng B

mà không gặp trở ngại gì do A đang nắm giữ cổ phần chi phối tại B B biết kháchhàng không đáp ứng tiêu chuẩn cho vay nhưng khó có thể từ chối vì đang được điềuhành bởi người của A

Một hệ lụy khác là sở hữu chéo cũng có thể cho phép ngân hàng A giấu nợxấu của mình bằng cách không khai báo nợ xấu mà nhờ ngân hàng B, nơi A có sởhữu, cho vay, qua đó giảm được mức nợ xấu phải khai báo và không phải trích dựphòng rủi ro tương ứng Đó cũng là một trong những lý do khiến Ngân hàng Nhànước khó nắm được chính xác số nợ xấu của toàn bộ hệ thống ngân hàng

Đối với các doanh nghiệp (hay ngân hàng) là cổ đông lớn của ngân hàng, sởhữu chéo cho phép một doanh nghiệp (hay ngân hàng) có tỷ lệ cổ phần lớn trongcác NHTM có thể gây áp lực (một cách hợp pháp như qua bỏ phiếu trong hội đồngquản trị với vị thế cổ đông chiến lược) để ngânhàng này cấp vốn đầu tư vào những