TÁC GIẢ NGUYỄN MINH CHÂU – sự đổi mới QUAN NIỆM về HIỆN THỰC và CON NGƯỜI QUA các tác PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA, bến QUÊ, bức TRANH

TÁC GIẢ NGUYỄN MINH CHÂU – sự đổi mới QUAN NIỆM về HIỆN THỰC và CON NGƯỜI QUA các tác PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA, bến QUÊ, bức TRANH TÁC GIẢ NGUYỄN MINH CHÂU – sự đổi mới QUAN NIỆM về HIỆN THỰC và CON NGƯỜI QUA các tác PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA, bến QUÊ, bức TRANH TÁC GIẢ NGUYỄN MINH CHÂU – sự đổi mới QUAN NIỆM về HIỆN THỰC và CON NGƯỜI QUA các tác PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA, bến QUÊ, bức TRANH

TÁC GIẢ NGUYỄN MINH CHÂU – SỰ ĐỔI MỚI QUAN NIỆM

VỀ HIỆN THỰC VÀ CON NGƯỜI QUA CÁC TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA, BẾN QUÊ, BỨC TRANH

Bài làm

Nguyễn Minh Châu là một trong những nhà văn hàng đầu củanền văn học Việt Nam hiện đại Là cây bút văn xuôi có đóng góp xuấtsắc cho văn học thời kì kháng chiến chống Mĩ Sự tài ba và tinh tế củaông đã được mọi người đánh giá là “Người mở đường tài ba và tinhanh” của công cuộc đổi mới văn học Truyện ngắn “Bức tranh” đượccoi là tác phẩm mở đầu quá trình chuyển hướng sáng tác sang kiểunhân vật tư tưởng của Nguyễn Minh Châu

Trong giai đoạn trước 1975, cùng với những văn nghệ sĩ cùngthế hệ, Nguyễn Minh Châu cũng đứng cùng trong dàn đồng ca chungcủa dân tộc thể hiện những tác phẩm của mình bằng cảm hứng sử thi,ngợi ca, phục vụ các nhiệm vụ chính trị và cổ vũ chiến đấu Thếnhưng, Nguyễn Minh Châu là nhà văn nhạy cảm với những biến đổicủa đời sống xã hội ngay sau chiến tranh Ông sớm ý thức được đòihỏi phải đổi mới văn học và ông đã trực tiếp bày tỏ những suy nghĩđầy tinh thần trách nhiệm của một nhà văn trước xã hội và con người

a Sự đổi mới quan niệm về hiện thực và mối quan hệ giữa văn học và đời sống:

Trong bài báo gây tiếng vang sâu rộng đương thời ″Hãy đọc lời

ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa, Nguyễn Minh Châu đãchỉ ra giới hạn chật hẹp của quan niệm về hiện thực trong văn học của

ta suốt một thời kì dài, mà nhà văn dùng hình ảnh ″ cái hành lang hẹp

và thấp khiến mỗi người viết phải tự mình ″bạt bớt chiều cao, thu hẹpbớt chiều ngang để có thể đi lại dễ dàng Đó là thứ ″văn nghệ minhhọa Cái nhìn hiện thực không còn bị bó hẹp trong những khuôn khổ

có sẵn mà mở ra trong một thực tại đa chiều, luôn biến động và đầybất ngờ, như lời Nguyễn Minh Châu: Cuộc đời thì đa sự, con người thì

đa đoan, mỗi tác phẩm phải là sự khám phá những quy luật của đờisống Với nhận thức ấy, nhiều tác phẩm của Nguyễn Minh Châu saunăm 1975 là những cuộc đối chứng với những quan niệm, nhận thứchạn hẹp, chủ quan của một thời trong cách nhìn cuộc đời và conngười

Quan niệm về mối quan hệ giữa văn học với đời sống củaNguyễn Minh Châu là một quan niệm đặt trên nền tảng tinh thần nhânbản: ″văn học và đời sống là những vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm

là con người, ″ Nhà văn tồn tại ở trên đời có lẽ trước hết là vì thế : đểlàm công việc giống như kẻ nâng giấc cho những người cùngđường ,tuyệt lộ, bị cái ác hoặc số phận đen đủi dồn con người ta đếnchân tường, những con người cả thể xác và tâm hồn bị hắt hủi và đọađầy đến ê chề, hoàn toàn mất hết lòng tin vào con người và cuộc đời,

để bênh vực cho những con người không có ai để bênh vực (Ngồi buồn mà viết chơi)

b Đổi mới cách nhìn về con người

Trong những năm trước chiến tranh khi hướng tới khái quát bứctranh lịch sử với cảm hứng sử thi lãng mạn, Nguyễn Minh Châu đã tậptrung thể hiện những vẻ đẹp cao cả cùng với hạt ngọc ẩn dấu trong bềsâu tâm hồn con người Những nhân vật của Nguyễn Minh Châu nằmtrong khuôn mẫu chung của nhân vật sử thi, tính loại hình nổi trội hơn

tính cá biệt Sau chiến tranh Nguyễn Minh Châu đi tới quan niệm toànvẹn và đa chiều về con người Vượt qua quan niệm phiến diện mộtchiều của văn học sử thi, nhà văn tiếp cận con người trên nhiều bìnhdiện và nhiều tầng bậc: con người thế sự, đời tư tồn tại cùng conngười xã hội, lịch sử, con người trong tính cá thể riêng biệt và tínhnhân loại phổ quát Hứng thú nhất với Nguyễn Minh Châu là khámphá thế giới bên trong, đầy bí ẩn của con người, lật xới vào tầng đáysâu của tâm lí, tư tưởng, cả tiềm thức và tâm linh của con người Nétriêng của ông là tập trung khai thác về đề tài chiến tranh và sau chiếntranh, chủ yếu là đi sâu vào cuộc đấu tranh tư tưởng và "Bức tranh" làtruyện ngắn mở đầu cho một loạt truyện ngắn đánh dấu sự chuyểnbiến quan trọng này.

Câu chuyện kể về một ông họa sĩ trong thời kì chiến tranh chống

Mỹ Ông đang công tác ở chiến trường miền Tây Nam bộ nhận đượclệnh trên ra Bắc để chuẩn bị dự cuộc triển lãm tranh ở nước ngoài.Trên đường đi, lúc dùng chân ở một cái trạm giữa rừng có một anhchiến sĩ nhờ ông vẽ cho bức chân dung, nhung ông lại từ chối Hômsau anh chiến sĩ ấy lại là người đến "thêu tranh" cho ông và cứu ôngthoát khỏi tại nạn nguy hiểm Hối hận, ông đã vẽ cho anh bức chândung và hứa sẽ đem về đưa tân tay mẹ anh Nhưng rồi ông lại quên lờihứa, đem bức tranh đóng gói cho triển lãm và ông được nỗi tiếng.Tám năm sau, tình cờ họa sĩ gặp lại anh chiến sĩ năm xưa, nay là thợcắt tóc, khi ông vào quán cắt tóc Ông chợt nhớ lại mọi chuyện cũ, rayrứt không yên, một cuộc đấu tranh nội tâm diễn ra trong ông để cuốicùng ông phải tự thú với chính mình về những việc đã làm và vẽ bứcchân dung bộ mặt bên trong của chính ông để thay cho lời tự thú

Với cái nhìn thuần nhất con người hiện ra trong tính lưỡng diện,

đa diện và luôn biến động không ngừng Dù vậy nhà văn vẫn đặt niềmtin ở con người, muốn dùng ngòi bút tham gia trợ lực cho con ngườitrong cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác, thức tỉnh ở con người ýthức tự vấn để hướng tới hoàn thiện nhân cách

Bức tranh là một truyện ngắn có tính luận đề, tác giả đã đưa ra

và giải quyết vấn đề theo một hướng mới qua cặp nhân vật sóng đôihọa sĩ và anh chiến sĩ

Nhân vật họa sĩ được xây dựng trong tác phẩm có những tínhcách vừa đáng phê phán vừa đáng trân trọng Và những tính cách ấyđược bộc lộ qua hai lần ông vẽ tranh Bức tranh thứ nhất, ông vẽ chândung người chiến sĩ Ông vẽ bức tranh này thể hiện lòng hối hận và sựbiết ơn chân thành của mình, khi ông tỏ vẻ là một con người cao ngạohay tự ái, không biết thông cảm cho anh chiến sĩ, người đã thuê tranhcho ông và cứu ông thoát chết Anh chiến sĩ ấy lúc vừa gặp ông đãnhờ vẽ bức chân dung để gửi về cho mẹ mình nhưng ông đã từ chối.Giờ đây trước cử chỉ đẹp của anh lính, ông họa sĩ ray rứt nhìn lại mìnhông đã cảm thấy mình quá nhỏ bé trước hành động độ lượng củangười chiến sĩ Và vượt qua mặc cảm kiêu ngạo ông đã nhận lỗi "Tôixin lỗi đồng chí tôi cũng vẽ cho đồng chí một bức thật dẹp" Tuy làngười tự cao nhưng hoa sĩ cũng có nét đáng quí là biết nhận lỗi và sữalỗi Bức tranh này ông vẽ để biểu hiện sự hối hận, như lời tự thú đầutiên của cuộc đời ông từ những năm tháng còn chiến tranh Khôngnhằm dụng ý làm nghệ thuật, song ông đã dồn vào bức tranh tất cả sựngưỡng mộ, lòng hối hận chân thành của minh chỉ trong ba mươi phút,bức tranh người chiền sĩ giải phóng đã hoàn thành Bức tranh ấy mang

nét đẹp kiên cường bất khuất của người chiến sĩ giải phóng đầy lòng

độ lượng và cả nét đẹp trong tâm hồn của người họa sĩ Có lẽ vì thế

mà nó trở thành tuyệt tác, trở thành đỉnh cao trong sự nghiệp sáng táccủa ông

Nhưng rồi cũng chính sự thành công ấy dẫn đến việc làm tội lỗicủa ông đối với người chiến sĩ Ông đã thất hứa, không đem bức tranh

về cho bà mẹ luôn ngóng tin con mà lại đóng gói đêm bức tranh đitriền lãm Ông đã thành đạt trên sự đau khổ của người khác

Với tâm trạng tội lỗi ấy, cuối cùng họa sĩ cũng đã nhận ra sautám năm, khi tình cờ gặp lại anh lính năm xưa trong cửa hiệu cắt tóc.Họa sĩ đã trải qua một cuộc đấu tranh nội tâm gay gắt, quyết liệt Ông

đã phải tự chất vấn mình nhiều khi tưởng tượng những cuộc đối thoạivới anh lính rồi tìm cách biện hộ cho việc làm của mình Ông đã địnhtrốn thoát sự ám ảnh ấy nhưng vẫn không trốn thoát được Nhất là khiông biết được bà tnẹ anh chiến sĩ đã bị mù mắt trong đó ông có mộtphần gây ra Bởi bà mẹ vì tưởng con minh chết khóc than đến mù mắt.Từng lúc con người xấu, con người tốt trong ông đã đấu tranh lẫnnhau Khi cái xấu bảo ông trốn, hay lấy tiền để chuộc tội, lúc cái tốtkhuyên ông đừng mà phải thú nhận Và đáng mừng thay cuối cùngphần thiện đã thắng: "Tôi xin nhận đã gậy thêm đau khổ cho bà mẹanh Tôi đã lừa dối anh Tôi thu thêm được nhiều tiền của và tiếng tămtrên sự đau khổ của anh" Trước tòa án lương tâm người họa sĩ đã thútội, ông đã nhìn ra được cái xấu trong con người mình để vượt qua vàvươn tới cái thiện, cái tốt đẹp Và cũng như lần trước, Ông bày tỏ sựhối hận bằng cách vẽ tranh Nhưng lần này không phải vẽ ai mà ông

vẽ chính mình, tự họa bức tranh thể hiện cái bộ mặt bên trong củachính ông.

Từ những việc làm ấy, ta thấy người họa sĩ tuy là người đã gâynhiều tội lỗi, cũng có những việc làm đáng phê phán nhưng nét đángqui, đáng trân trọng với ông là cuối cùng con người xấu xa kia cũng

đã rất chân thật, dũng cảm tự đấu tranh với chính mình và đã chiếnthắng cái xấu trong bản thân

Không dễ dàng gì, một con người như thế lại tự nhận ra được tộilỗi của mình Chính có luồng ánh sáng từ nhân cách cao thượng củangười chiến sĩ đã giúp cho ông họa sĩ soi rọi lại mình Trong suốt tácphẩm nhà văn để cho anh im lặng Từ lúc bị từ chối khi anh nhờ họa sĩ

vẽ chân dung, anh chi "lẳng lặng đi xuống đồi" đến lúc gặp lại họa sĩ,bao nhiêu lần ông ta đến, bao nhiêu lần khơi gợi, anh lính vẫn lặng im

Sự im lặng ấy thể hiện anh là một con người cao thượng, giàu lòng độlượng, lúc là anh bộ đội hay là thợ cắt tóc, anh vẫn lẳng lặng sống mộtcách âm thầm như thế để mọi người chung quanh tự phán xét lấy việclam của mình Anh chiến sĩ tượng trưng cho ánh sáng lương tâm, làtấm gương cho họa sĩ soi lại mình

Ở đây Nguyễn Minh Châu đã thể hiện lòng tin của ông đối vớicon người Ông tin rằng trong tận đáy lòng của mồi người, dẫu thế nàothì cũng còn có lương tâm, còn điều thiện, ông đã cố đi tìm những hạtngọc đang ẩn giấu trong bề sâu tâm hồn mỗi con người chúng ta, khơigợi để nó tỏa sáng, giúp ta sống ngày một tốt đẹp hơn Ông họa sĩtrong câu chuyện không dại diện cho ai cả, không đại diện cho tầnglớp nào trong xã hội mà ông là nhân vật thế hiện cái bên trong ở mỗicon người chúng ta "có mặt tốt - mặt xấu; mặt thiên thần, mặt ác quỉ

và tác giả muốn tự chúng ta phải nhìn thấy để tự đấu tranh với cái xấuvươn tới cái đẹp Xây dụng kiểu nhân vật như vậy, ta gọi là kiểu nhânvật tư tưởng Đây là những đổi mới của Nguyễn Minh Châu trongcách xây dựng nhân vật.

Bức tranh tự họa chân dung mình để thay cho lời tự thú được tácgiả phác họa bằng những dòng nét thật kì lạ: "một cái mặt người rấtlém một nửa tốt rợp, một nửa da cắt khuôn mặt mặt nạ".Những đường nét ấy thể hiện cả thế giới tâm hồn đang sống lẫn lộn

"giữa ngưới tốt, kẻ xấu, rồng phượng lẫn rắn rết, thiên thần và ácquỷ" Đó là kết quả của quá trình tự đấu tranh thật gay go, quyết liệt,không khoan nhượng của bản thân mình, bức họa ấy là khuôn mặt xấu

xí, lạ lùng, khuôn mặt bên trong của người họa sĩ Ở đây tác giả cho tathấy được: Một con người thường có hai mặt Họ mặt bên ngoài thìthường được phô bày rất đẹp, rất lịch sự, thanh tao nhưng bên trongcái vẻ bề ngoài đó là những cái xấu xa ti tiện, những vun vén cá nhân,ích kỉ hẹp hòi Những thói xấu ấy luôn được che giấu trước một cáimặt nạ bảnh bao Và có mấy ai dám lột cái mặt nạ của mình ra Họa sĩ

đã dám làm cái điều ấy, đã dám tự mình lột cái mặt của chính mình,phơi bày tất cả mọi cái xấu xa qua bức chân dung tự họa Đây chính làkết quả của một cuộc sám hối, là lời tự thú chân thành của một tâmhồn biết hướng thiện

Thông qua bức tranh nhà văn muốn nêu lên một quy luật: Cuộcđấu tranh nội tâm luôn diễn ra với mọi người cuộc đấu tranh nàykhông đơn giản dễ dàng Bởi cái xấu, cái tốt, thiên thần và ác quỷ,rồng phượng và rán rết rất khó tiêu diệt trong ta nêu như chúng takhông có trong lòng ánh sáng mạnh mẽ của luồng tâm, của những

phẩm chất cao đẹp soi rọi Tác phẩm là hức thông điệp mà NguyễnMinh Châu muốn nhắc nhử chúng ta từng lúc phải biết tự suy nghĩ vềchính mình, tự đấu tranh để vượt qua cái xấu trong mỗi con ngườimình mà hướng tới cái thiện, cái tốt.

Những vấn đề sâu xa ấy được tác giả chuyển tới trong một hìnhthức diễn dạt phong phú, đặc sắc Từ những cách, vào đầu có nghệthuật đến những tình huống của truyện đều thể hiện dụng ý nghệ thuậtriêng của nhà văn Đặc biệt là cách xây dựng tình huống mấu chốt,xây dựng nhân vật theo kiểu nhân vật tư tưởng, những cuộc đối thoại

mà là độc thoại đến cách kết cấu đầu cuối tương ứng điều tạo được sựhấp dẫn cho người đọc Đây là kết quả của một quá trình tìm tòi họchỏi nghiên cứu để đổi mới phương pháp sáng tác của Nguyễn MinhChâu Sự thành công của tác phẩm đã đánh giá được giá trị của sự tìmtòi đổi mới ấy

Từ sự đổi mới cách nhìn con người, NMC đã đạt đến nhiềuthành công trong khám phá và thể hiện con người Thế giới nhân vậtNMC sau năm 1975 gồm 3 loại chính: nhân vật tư tưởng, nhân vật thế

sự và nhân vật tính cách−số phận Mỗi kiểu loại nhân vật ấy đều cókhả năng và giá trị riêng trong việc khám phá và thể hiện con người.Các nhân vật tư tưởng (như người họa sĩ trong Bức Tranh, Nhĩ trongBến Quê) không phải là đại diện cho một loại người, một giai tầngtrong xã hội, cũng không được chú trọng làm nổi bật tính cách, mà làphương tiện để nhà văn trình bày phát hiện của mình về một vấn đề tưtưởng, đạo đức hay để chiêm nghiệm về quy luật đời sống

Kiểu nhân vật này thường xuất hiện trong những truyện mangtính luận đề và dễ có nguy cơ trở thành cái loa phát ngôn cho tư tưởng

của tác giả Nhưng may mắn là các nhân vật tư tưởng của NMC, nhờ

sự hiểu biết lẽ đời và khả năng phân tích tâm lí con người của tác giả,

mà không bị trở thành khô cứng thiếu sức sống Quan sát những conngười xung quanh mình trong dòng đời tưởng như bình lặng, nhà vănqua các nhân vật thế sự đã nhắc nhở mọi người về các quan hệ ứng

xử, về các thói quen, cách sống đang tiềm ẩn trong đó những điều bất

ổn và những nguy cơ về đạo đức và lối sống Đó có thể là sự vô tâm

đến thành bạc bẽo vô ơn của đứa con gái đối với người mẹ (Mẹ con chi Hằng), là sự nhiệt tình tốt bụng, nhưng nông nổi, hấp tấp của cô

Hoằng đã gây ra không ít sự phiền nhiễu cho mọi người trong khu tập

thể (Người đàn bà tốt bụng) Đó còn là những người đàn bà trong một

khu tập thể vốn không phải là những người xấu, nhưng do hành độngtheo thói tục, cả thói “ngồi lê đôi mách của họ” đã gián tiếp dẫn đến

cái chết thương tâm của Cô Thoan (Đứa ăn cắp) Những nhân vật thế

sự ấy hầu như không có thói quen tự nhìn lại mình, không nghĩ đếnhậu quả của lối sống và cách ứng xử của mình Nhà văn muốn cảnhtỉnh người đời về hậu quả của thói tục đời thường, của sự thờ ơ vôtrách nhiệm với người khác Nhân vật thế sự còn là phương tiện đểnhà văn khám phá những quy luật nhân sinh, trong đó bao gồm cả

không ít những nghịch lí (Hương và Phai, Chiếc thuyền ngoài xa).

Với quan điểm nhân bản, Nguyễn Minh Châu thể hiện sự cảmthông sâu sắc với những con người bị số phận dồn đẩy và những bikịch không thể nào thoát ra được Chiến tranh chẳng những đã phạtngang cuộc đời của Lực và Thai ra làm hai nửa, mà còn đem đến số

phận bi kịch trong hầu khắp mọi nhân vật trong Cỏ lau Tất cả họ đều

là nạn nhân của chiến tranh với những mất mát không thể nào bù đắp

được, những cuộc đời giang dở và không có gì chờ đợi họ ở phía

trước Nếu Hạnh (Bên đường chiến tranh) là biểu tượng cho tình yêu

và niềm tin ở người phụ nữ vẫn cất giữ vẹn nguyên qua bao nhiêu biến

động của chiến tranh và thời gian, thì Quỳ (Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành) lại là một tính cách có vẻ dị biệt nhưng thật độc đáo và

đầy sức ám ảnh Người phụ nữ ấy với rất nhiều khả năng và cũng rấtnhiều ham hố, luôn khát khao đi tìm cái tuyệt đối, luôn hành động mộtcách khác thường, để rồi phải dành nửa đời mình để sửa chữa những

lầm lạc, cực đoan của chính mình Nếu lão Khúng trong Khách ở quê

ra mới chỉ xuất hiện như một tính cách nông dân độc đáo có phần dị biệt, thì trong thiên tuyệt bút Phiên chợ Giát lại là cả một cuộc đời,

một số phận hay “một giả thuyết về thân phận người nông dân”(Hoàng Ngọc Hiến) hiện ra qua dòng độc thoại, hồi tưởng của nhânvật, đặt trên nền cảnh của bao nhiêu sự kiện, biến động xã hội, lịch sử

"Bức tranh" đúng là một tác phẩm có giá trị đặc sắc về cả nộidung lẫn nghệ thuật, truyện đã thể hiện được tài năng của NguyễnMinh Châu trong quá trình tìm tòi đổi mới góp phần làm thay đổi bộmặt văn học của dân tộc Qua truyện nhà văn muốn gửi đến chúng talời nhắn nhủ chân thành: Phải biết tự suy xét lại chính mình, tự đấutranh với cái xấu của bản thân để vươn tới cái thiện, cái đẹp Hãy luônsống với nhau bằng tình yêu thương, lòng độ lượng có như vậy thìcuộc sống của con người sẽ tốt đẹp biết bao!

“Bến quê” là một tác phẩm hay của làng văn học hiện đại Việt

Nam Câu chuyện xoay quanh nhân vật Nhĩ – một người bị bệnh nặngnằm bên cửa sổ để Liên – vợ anh săn sóc Anh nghĩ suốt đời mình đãlàm vợ khổ Nhĩ nhìn qua cửa sổ đã phát hiện thấy vẻ đẹp lạ lùng của

bãi bồi bên kia sông ngay phía trước cửa sổ nhà anh và trong anh bỗngbừng lên khao khát được đặt chân lên vùng đất ấy, anh cũng biết rằng

sẽ không bao giờ thực hiện được điều ấy Anh sai thằng Tuấn (contrai) thay anh sang bên kia sông chơi loanh quanh một lúc Chàng traivâng lời nhưng lại ham vui nên muộn chuyến đò Bọn trẻ hàng xómsang giúp anh Cụ giáo Khuyến ghé vào hỏi thăm Nhĩ cố sức giơ tay

ra ngoài cửa sổ như ra hiệu khẩn thiết cho một người nào đó

Căn bệnh hiểm nghèo khiến Nhĩ, người đã đi đến hầu khắp mọinơi trên thế giới – hầu như bị liệt toàn thân không thế tự di chuyểnđược, dù chỉ là nhích nửa người trên giường bệnh Tất cả mọi sinhhoạt của anh đều phải nhờ vào sự giúp đỡ của người khác mà chủ yếu

là của Liên, vợ anh

Tình huống trớ trêu ấy lại dẫn đến một tình huống tiếp theo,cũng đầy nghịch lí Khi Nhĩ đã phát thiện thấy vẻ đẹp lạ lùng của bãibồi bên kia sông ngay phía trước cửa sổ nhà anh, nhưng anh biết rằng

sẽ không bao giờ có thể được đặt chân lên mảnh đất ấy, dù nó ở rấtgần anh, Nhĩ đã nhờ cậu con trai thực hiện giúp mình cái điều khaokhát ấy, nhưng rồi cậu ta lại sa vào một đám chơi cờ trên hè phố và cóthể lỡ chuyến đò ngang duy nhất trong ngày

Tạo ra một chuỗi những tình hống nghịch lí như trên, tác giảmuốn lưu ý người đọc một nhận thức về cuộc đời : cuộc sống và sốphận con người chứa đựng những điều bất thường, những nghịch lí,ngẫu nhiên, vượt ra ngoài những dự định, ước muốn, cả những hiểubiết và toan tính của con người Bên cạnh đó, tác giả còn muốn gửigắm mọi suy ngẫm : trong cuộc đời, người ta hướng đến những điều

cao xa mà vô tình không biết đến những vẻ đẹp gần gũi ngay bên cạnhmình.

Sự thay đổi quan niệm về hiện thực còn thể hiện ngay trong việcmiêu tả thiên nhiên Trong tác phẩm “ Mảnh trăng cuối rừng”( 1970),tác giả viết “Gió tây nam xào xạc trên những chỏm rừng; Sương mùđùn ra như sữa thỉnh thoảng từ thung lũng vang lên một tiếng chim

mơ hồ ; Xe trôi trong sương bồng bềnh dưới trăng thanh”…Nổi bậtgiữa thiên ấy là hình ảnh ánh trăng trăng ùa vào buồng lái Trăng làmhình ảnh người rạng rỡ, vẻ đẹp tự nhiên thánh thiện của Nguyệt hiệndậy, khuôn mặt cô lồng đầy bóng trăng, từng sợi tóc của cô sáng lên

Và trong không gian rộng bao la của đêm rừng hỏa tuyến, trăng toảxuống thắp sáng đêm trên con đường xe chạy… Thiên nhiên lãng mạn

ấy, chính là cái phông để nhân vật xuất hiện và tỏa sáng vẻ đẹp rạngngời của mình Ở “ Bến quê” thiên nhiên hiện lên dung dị hơn,rất gầngũi, rất đời thường Trong những giây phút cuối đời, Nhĩ nhìn ra ngoàicửa sổ, nhận thấy những thay đổi rất nhỏ nhặt như “ những cánh hoabằng lăng dường như thẫm mầu hơn- một màu tím thẫm như bóngtối” “Những tia nắng sớm đang từ từ di chuyển từ mặt nước lênnhững khoảng bờ bãi bên kia sông, và cả một vùng phù sa lâu đời củabãi bồi bên kia sông Hồng lúc này đang phô ra trước khung cửa giangác nhà Nhĩ một một thứ màu vàng thau xen lẫn màu xanh non-những màu sắc thân thuộc quá như da thịt, như hơi thở của đất màumỡ” Những sắc màu thân thuộc như khí trời, hơi thở, gần gũi như đờisống nhưng dường như lần đầu tiên Nhĩ mới nhận ra, mới thấm thíahết vẻ đẹp của nó Phải chăng, trong cuộc sống bình dị cũng có nhữngnét đẹp của nó nhiều khi không dễ nhận ra Trong câu hỏi anh hỏi vợ :

“Đêm qua em có nghe thấy tiếng gì không ?” ta bắt gặp những âmthanh quen thuộc mà bình thường Nhĩ cũng chẳng bận tâm, nhưng giờđây với anh nó thật thân thuộc và quý giá biết bao ! Hình ảnh cánhbuồm nâu cứ trở đi trở lại trên con sông như đọng lại trong tâm tưởngcủa Nhĩ, anh quá hiểu rằng mình chỉ có thể sang bờ đất mơ ước trongtâm tưởng mà thôi Cánh buồm tượng trưng cho sự nghèo đói của quêhương được nhìn dưới con mắt đầy tình yêu thương và xót xa của Nhĩ.Mảnh vá trên cánh buồm hay trên tấm áo của Liên… đó là tất cả hìnhảnh quê hương gần gũi, yêu thương mà nặng trĩu niềm xót xa, thươngcảm.

Đổi mới trong quan niệm về con người

Với quan niệm con người mang vẻ đẹp của chủ nghĩa anh hùng,của khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn, ở thời kì trước 1975,Nguyễn Minh Châu đã xây dựng nên những hình mẫu nhân vật mangđậm cảm quan nghệ thuật của nhà văn Con người trong tác phẩmNguyễn Minh Châu trước hết là con người có lí tưởng sống cao đẹp, ýthức được tầm vóc lịch sử và ý nghĩa thời đại của cuộc kháng chiếnchống Mĩ Cô giáo Thùy trong Cửa sông (1966) đã “dành một phầnnhỏ thì giờ biên thư cho các học sinh của mình hiện đang ở các đơn vị

bộ đội” vì đã tự coi mình như “một người con gái ở hậu phương cónhiệm vụ đem đến cho họ những lời động viên, có nhiệm vụ săn sóccác chiến sĩ ngoài mặt trận” Thùy luôn cố gắng “tìm cách không táchmình ra khỏi cái guồng máy sinh hoạt chung của nhân dân đang hối hảchuyển sang thời chiến” bởi như thế là ích kỉ, là coi trọng hạnh phúc

cá nhân Những người lính trong Dấu chân người lính (1972) đều xácđịnh được trách nhiệm cao cả của thế hệ mình trước tiếng gọi thiêng