TÌM HIỂU CA DAO, tục NGỮ TIẾNG hát NGHĨA TÌNH

TÌM HIỂU CA DAO, tục NGỮ TIẾNG hát NGHĨA TÌNH TÌM HIỂU CA DAO, tục NGỮ TIẾNG hát NGHĨA TÌNH TÌM HIỂU CA DAO, tục NGỮ TIẾNG hát NGHĨA TÌNH TÌM HIỂU CA DAO, tục NGỮ TIẾNG hát NGHĨA TÌNH TÌM HIỂU CA DAO, tục NGỮ TIẾNG hát NGHĨA TÌNH

TÌM HIỂU CA DAO, TỤC NGỮ TIẾNG HÁT NGHĨA TÌNH

LỜI MỞ ĐẦU

Nếu người Nhật tự hào khi có những dòng thơ Haiku uyên thâm

đi vào lòng người, nếu người Đan Mạch tự hào khi có tập truyện cổ tích Andersen nổi tiếng toàn thể giới thì có lẽ mỗi người dân Việt Nam chắc chắn sẽ tự hào hơn ai hết khi chính bản thân mình là những người sáng tác và thổi lên cảm xúc và triết lý nhân văn, nhân đạo trong từng câu ca dao, tục ngữ dân gian truyền thống Từ bao đời nay, người Việt dù đi đâu về đâu, dù là làm ruộng hay trong chiến tranh và

cả thời bình sinh hoạt gia đình thì họ vẫn luôn sử dụng ca dao tục ngữ như một “báu vật” của văn học văn hóa Việt Nam Trong những câu

ca dao, tục ngữ con người ta có thể học hỏi được thật nhiều bài học kinh nghiệm, không chỉ vậy ca dao tục ngữ còn là tiếng nói bộ bạch nhẹ nhàng mà không lộ liễu những tâm tình hay suy tư, tình cảm của một ai đó Ở ca dao, tục ngữ của người Việt lại có thể được chia ra làm nhiều mục đích khác nhau như ca dao than thân, tiếng ca phản kháng, ca dao giao duyên, cao dao về lao động nghề nghiệp nhưng có

lẽ thật thiếu xót nếu không nhắc tới ca dao nghĩa tình về tình cảm gia đình cũng như tình yêu quê hương đất nước

Trong bài tìm hiểu về ca dao dân ca về tiếng hát tình nghĩa của nhóm chúng em, chúng em học hỏi được rất nhiều điều từ những tư liệu tìm hiểu được nhóm em đã phân chia ra làm 4 phần bao gồm: Ca

dao tình nghĩa tình cảm gia đình, ca dao tình nghĩa tình yêu quê hương đất nước, Ca dao nghĩa tình đối với các hình thức nghệ thuật truyền thống khác, Ca dao tình nghĩa trong xã hội ngày nay Chúng em rất mong có được sự góp ý để bài tìm hiểu này thêm hoàn thiện

Cao dao tình nghĩa tình cảm gia đình

Tình cảm gia đình thường là một trong những chủ đề tiêu biểu của ca dao, dân ca Những câu thuộc tình cảm gia đình thường là lời

ru của mẹ, lời của cha mẹ, ông bà nói với con cháu, lời của con cháu nói với cha mẹ, ông bà để bày tỏ tâm tình, nhắc nhở về công ơn sinh thành, về tình mẫu tử và tình anh em ruột thịt

Trong gia đình, cha mẹ là người yêu thương chúng ta nhất, công lao và tình yêu của bậc làm cha làm mẹ dành cho con cái là rất to lớn không gì có thể so sánh:

Đố ai đếm được vì sao

Đố ai đếm được công lao mẹ già

Đói lòng ăn hột chà lá

Để cơm cho mẹ, mẹ già yếu răng

Hay: Công cha như núi Thái Sơn

Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

Một lòng thờ mẹ kính cha

Cho tròn chữ “ hiếu” mới là đạo con

Lời ca dao tuy giản dị mà ý nghĩa thật lớn lao, nó ca ngợi công

ơn trời biển của cha mẹ và nhắc nhở đạo làm con phải lấy chữ hiếu là đầu Công cha đi liền với nghĩa mẹ, không phải ngẫu nhiên mà cha ông ta mượn hình ảnh núi Thái Sơn và nước trong nguồn vô tận để so sánh với công lao nghĩa mẹ Cha mẹ luôn là người hy sinh tất cả, che chở cho con để con cái mình được sống hạnh phúc:

Gió mùa thu mẹ ru con ngủ Năm canh chày mẹ thức đủ năm canh.

Đáp lại tầm lòng to lớn của cha mẹ đối với con cái thì cũng có những câu ca dao thể hiện lòng hiếu thảo của con cái nó vang vọng mãi trong lòng ta thể kiện một tình cảm thân thương, đi vào lòng bằng một tình cảm chân thành trìu mến và sẽ sống mãi trong tim ta:

Đêm đêm con thắp đèn trời Cầu cho cha mẹ sống đời với con.

Không chỉ nhắn nhủ con người về công ơn cha mẹ, ca dao dân

ca còn thể hiện tình cảm nhớ thương quê mẹ của người con gái lấy chồng xa:

Chiều chiểu ra đứng ngõ sau Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều

Câu ca dao mở ra âm điệu trầm buồn sâu lắng với hai từ “ chiều chiều” Thời khắc ấy gợi cái tàn lụi của một ngày và cũng gợi cảm giác sum họp gia đình Ấy là quãng thờ gian của buồn, của nhớ, của bâng khuâng Những lời hát của người con gái lấy chồng xa hướng về quê mẹ xa xôi thẫm đẫm nỗi buồn xót xa

Má ơi! Đừng gả con xa Chim kêu vượn hú biết nhà má đâu.

Hai câu này có nghĩa đen là lời của một người con gái năn nỉ người mẹ của mình Nhưng nếu hiểu theo nghĩa bóng thì đó lời than vãn người con gái nếu lấy chồng xa xứ thì khó có thể về thăm cha mẹ của mình được vì suất giá là phải tòng phu, khiến người con gái khi lấy chồng xa sẽ có nỗi nhớ thương da diết đối khi nghĩ về quê nhà không cách nào về thăm được

Bên cạnh tình cảm cha mẹ - con cái, ca dao còn là những lời nhắn nhỉ cảm động về tình cảm ông bà và con cháu:

Ngó lên nuộc lạt mái nhà Bao nhiêu nuộc lạt bấy nhớ ông bà bấy nhiêu.

Nuột lạt- một hình ảnh quen thuộc trên những mái nhà tranh của làng quê Việt Nam đã được đưa vào câu ca dao một cách tự nhiên, giản dị và gần gũi Biệ pháp so sánh bao nhiêu – bấy nhiêu đã thể hiện

tình cảm nhơ thương, sự gắn bó bền chặt, ruột thịt của con cháu với ông bà Âm điệu lời ca tha thiết thể hiện sự kính trọng biết ơn!

Ruột thịt là tình cảm khó có gì có thể thay thế được Và, có lẽ, những lời người thân, người lớn trong nhà đã khuyên bảo con cháu nhớ giữ chặt tình anh em đã được đưa vào lời ca:

Anh em nào phải người xa Cùng chung bác mẹ một nhà cùng thân

Yêu nhau như thể chân tay Anh em hòa thuận hai than vui vầy.

Một lần nữa lối ví von so sánh được sử dụng thành công trong hai câu ca dao Tình cảm anh em gắn bó bền chặt không thể tách rời như tay với chân Sự hòa thuận cảu anh em chính là niềm vui cảu cha

mẹ gai đình Bài ca dao là lời nhắc nhở nhẹ nhàng mà sâu sắc về tình cảm ruột thịt anh em

Ngoài những tình cảm trên, ca dao còn thể hiện rất nhiều tình cả trong mối quan hệ gia đình như chú dì- con cháu, trong quan hệ vợ chồng,… Như “ Dì ruột thương cháu như con – Rủi mà không mẹ cháu còn cậy trông”, ý muốn nói tình máu mủ ruột thịt luôm yêu thương lẫn nhau dù có phải con ruột hay không thì chú và dì vẫn luôn quan tâm và lo lắng cho con cháu “ Rau tôm nấu với ruột bầu – Chồng chan vợ húp gật gù khen ngon”, câu ca dao nói về lòng chung thủy của những đôi vợ chồng lao động nghèo khó nhưng vẫn hạnh phúc dù bữa ăn chỉ là với món rau tôm, ruột bầu

Với âm điệu thiết tha, sâu lắng cùng lối ví von so sánh đặc trưng, nhưng câu thơ lục đã thể hiện tình cảm gia đình sâu sắc và thấm thía Lời ca nhắc nhở hẹ nhàng mà không giáo huấn, ca dao chính là tiếng lòng mang cả tư tưởng, triết lý đạo đức của nhân dân Nó đã trở thành viên ngọc quý trong kho tàng văn học Việt Nam

Ca dao tình nghĩa tình yêu quê hương đất nước

Đất nước ta đã trải qua biết bao năm tháng đối mặt với chiến tranh, bao năm kiên cường chống lại giặc thù Nhắc đến dân tộc Việt không thể không tự hào nhắc đến truyền thống yêu nước sâu sắc của nhân dân Ca dao dân ca Việt vì thế mà đóng vai trò rất quan trọng trong kho tàng văn học dân tộc, đặc biệt là ca dao về tình yêu quê hương đất nước, con người đã được lưu truyền qua bao đời

Cũng như tình cảm gia đình, tình yêu quê hương đất nước con người cũng là chủ đề lớn của ca dao dân ca Việt Xuyên thấm trong những câu hát, những lời đối đáp nhẹ nhàng mà sâu lắng ấy là bức tranh phong cảnh của từng vùng miền trên tổ quốc, nơi đó đong đầy tình cảm chân chất, sâu nặng, đầy tự hào về quê hương, đất nước, con người

Ở đâu năm của nàng ơi Sông nào sáu khúc nước chảy xuôi một dòng?

Sông nào bên đục, bên trong Núi nào thắt cổ bồng mà có thánh sinh?

Đền nào thiêng nhất xứ Thanh

Ở trên tỉnh Lạng có thành tiên xây?

Thành Hà Nội năm cửa chàng ơi Sông Lục Đầu sáu khúc nước chảy xuôi một dòng.

Nước sông Thương bên đục bên trong Núi Đức Thánh Tản thắt cổ bồng lại có thánh sinh

Đền Sòng thiêng nhất xứ Thanh

Ở trên tỉnh Lạng có thành tiên xây.

Non sông tổ quốc ta thật đẹp Bài ca dao đã phác họa rõ nét các địa danh có đặc điểm lịch sử, văn hóa nổi bật thông qua hình thức đối đáp phổ biến trong ca dao, dân ca Các địa điểm lịch sử được khéo léo đưa vào một cách gần gũi, thân thuộc với từng con người: thành Hà Nội, sông Lục Đầu, sông Thương, núi Đức Thánh Tản, đền Sòng, trải dài trên mọi miền đất nước Phần đầu là lời hỏi của chàng

trai và phần sau là lời đáp của cô gái, đây là hình thức để trai gái thử tài nhau Chàng trai đã lựa những nét tiêu biểu để hỏi, cô gái biết rất

rõ câu trả lời và trả lời đúng ý người hỏi Đó là một cách thức chia sẻ

sự hiểu biết cũng như niềm tự hào, tình yêu đối với quê hương đất nước Những chàng trai, cô gái hiểu ý nhau như thế, cùng chung những tình cảm như thế, họ hiểu nhau và cùng yêu quê hương tổ quốc

Có thể nói, bên cạnh tình yêu trai gái đơn thuần giờ đây đã lan tỏa thành tình yêu đối với quê hương, với những người xung quanh Nó trở thành một tình yêu to lớn, vĩ đại và bền chặt

Rủ nhau xem cảnh Kiếm Hồ, Xem cầu Thê Húc, xem chùa Ngọc Sơn.

Đài Nghiên, tháp Bút chưa mòn, Hỏi ai gây dựng nên non nước này?

Người ta “rủ nhau” chỉ khi họ có quan hệ gần gũi, thân thiết, có chung mối quan tâm và mong muốn được cùng làm việc gì

đó Bài ca là sự gợi rủ đến một loạt các địa danh như Kiếm Hồ, cầu Thê Húc, chùa Ngọc Sơn, đài Nghiên tháp Bút Tất cả đã gợi cho ta một địa điểm – hồ Gươm, một thắng cảnh thiên nhiên giữa lòng thủ đô

Hà Nội, đồng thời cũng là một di tích lịch sử văn hóa, biếu tượng của

Hà Nội từ rất lâu đời Nhắc đến hồ Gươm ta lại nhớ đến truyền thuyết

Sự tích hồ Gươm , cùng với thủ pháp “gợi” đã tạo nên vẻ đẹp hài hòa,

đa dạng, vừa thơ mộng vừa thiêng liêng Địa danh đó không chỉ gợi niềm tự hào về truyền thống lịch sử của thủ đô mà còn là lời nhắc nhở

các thế hệ sau phải biết trân trọng, gìn giữ, xây dựng và tiếp nối truyền thống đó

Đường vào xứ Huế lúc nào cũng rất đẹp và rất nên thơ Non xanh nước biếc gợi vẻ thanh mát, trong lành và có phần mộng

mơ Cảnh thiên nhiên tuyệt sắc qua đôi mắt thi nhân thật thuần khiết, trong trẻo và khoáng đạt Nó tuyệt đẹp như thế nên khiến người ta bỡ ngỡ, lầm tưởng như cảnh trong bức họa, mơ hồ hư ảo chứ không phải cảnh thật nữa, ví như “non xanh nước biếc như tranh họa đồ” Câu ca dao “ ai vô xứ Huế thì vô” như thể lời trách cứ, hờn dỗi dễ thương của người con gái, nhưng thực chất là lời mời nhẹ nhàng mà kín đáo và thật lòng Chỉ khi mến khách người ta mới mời họ đến chơi Câu thơ chứng tỏ được tấm lòng dân Huế, dịu dàng và mến khách, qua đó còn

có tình yêu sâu nặng đối với quê hương

Thân em như chẽn lúa đòng đòng Phất phơ dưới ngọn nắng hồng ban mai.

Câu ca dao miêu tả vẻ đẹp của cô gái thôn quê- tượng trưng cho con người Việt Nam Cô gái mặc dù nhỏ nhắn về dáng hình nhưng không hề bị lấp bởi cánh đồng bát ngát mênh mông mà đâu đó còn phảng phất sự nắm trọn của bàn tay con người- cô gái nhỏ bé ấy là người làm ra cánh đồng Ánh nắng và màu vàng óng của cánh đồng lúa chín “đòng đòng” như đang hấp thu vẻ đẹp tinh hoa của đất trời và hội tụ lên bóng hình nhỏ nhắn ấy Dường như ta có thể nhìn thấy nụ cười tỏa sáng như ánh mai rực rỡ Ngoài ra câu ca dao còn có một

cách hiểu khác, đây là lời tâm tình của cô gái Đứng trước cảnh sắc thiên nhiên rộng lớn của đất trời, cô gái cất lên những tiếng than phiền

về thân phận nhỏ bé, trôi nổi vô định và mỏng manh như đang “phất phơ giữa trời” Dẫu vậy, câu ca dao đã thể hiện được tình yêu quê hương và cảnh sắc đất nước của những con người nơi đây

Nếu có thể ví ca dao dân ca về tình yêu quê hương đất nước với một điều cụ thể, không hề trừu tượng, xin ví với người mẹ Bởi lẽ khi chúng ta được sinh ra, thứ đầu tiên ta nhìn thấy là tia sáng trên đất quê hương và đó cũng là nơi ta chôn rau cắt rốn Từng câu ca dao ru ta đi vào giấc ngủ, che chở và nuôi dưỡng tâm hồn ta như bàn tay người mẹ Khi ta chết đi, thân xác và tâm hồn ta lại quay trở về với đất mẹ Bởi vậy mà tình yêu quê hương đất nước luôn luôn tồn tại trong trái tim mỗi con người Chúng ta hãy trân trọng nó, nâng niu và phát huy nó hết mức có thể để tình yêu đối với quê hương đất nước luôn đong đầy

Cánh đồng là hình ảnh đặc trưng và không thể thiếu trong các bài ca dao Việt Nam bởi nó là biểu tượng của đất nước, của con người Bài thơ thứ tư đã gợi ra hình ảnh cánh đồng mênh mông bát ngát, tô đậm cảm giác về không gian rộng lớn và tràn đầy sức sống Hình ảnh người con gái nhỏ bé nhưng không hề bị chìm lấp trong cảnh quan rộng lớn ấy mà nổi bật lên như một vẻ đẹp được kết tinh từ sắc trời hương đất

Những bài ca dao sử dụng rất nhiều các biện pháp nghệ thuật Ngoài hình thức đối đáp, thể thơ lục bát còn có các biện pháp so

sánh, điệp từ, điệp ngữ, đảo ngữ, đối xứng,… làm tăng tác dụng gợi hình, tăng giá trị nội dung và nghệ thuật cho ca dao

Có thể nói, nội dung chính nhất, chung nhất và xuyên suốt những bài ca dao trên là hình ảnh đẹp của những thắng cảnh thiên nhiên, những di tích lịch sử văn hóa hay đơn thuần là hình ảnh cánh đồng thân quen với con người Những hình ảnh đó đã thể hiện được niềm tự hào to lớn, lấp đầy, tình yêu quê hương đất nước, con người mãnh liệt, hài hòa mà sâu sắc của nhân dân ta trên mọi miền tổ quốc

Ca dao đối với các loại hình nghệ thuật truyền thống

Ca dao tình nghĩa không chỉ được biết đến trong văn học dân gian là một thể loại độc đáo quan trọng mà còn được các tác giả lồng ghép vào nhưng bài nghệ thuật truyền thống như Chèo, Quan họ, Xẩm hay trong sân khấu Kịch Thường là những câu thơ truyền miệng được hát lên với nhạc điệu và nhịp điệu khác khau, tùy theo từng địa phương phù hợp với bài hát Từ xưa đến nay ca dao về tình nghĩa vợ chồng, tình nghỉa anh chị em, tình yêu quê hương đất nước luôn là nguồn cảm hứng bất tận để tác giả dân gian có những tác phẩm say đắm lòng người Như quan họ là một điển hình cho tình nghĩa anh chị

em Về cách xưng hô, quan họ lịch sự, nhún nhường, thường tự xưng

là em, dù đó là nam hay nữ, già hay trẻ: ví như: 'Thưa chị hai, chị ba, biết thì ca trước lên để anh em chúng em tiếp bước theo sau' Hoặc khi được liền anh mời trầu, liền chị đáp lại:

Chị em chúng em cả sữa no căng

Ăn trầu đã vậy biết nói năng thế nào

Bên liền anh cũng như bên liền chị đều tôn trọng nhau, cho nên trong câu quan họ, họ thường gọi nhau là người

Người ơi ! Người ở đừng về Người đừng tưởng gió trông mây

Người về em dặn người rằng Đâu hơn người ấy, đâu bằng đợi em

Nếu chúng ta thấy chữ ''chàng'' trong câu quan họ thì đó là ca dao mà quan họ mượn vào:

Chăn chiếu ai trải giường này Đêm qua chàng ngủ đêm nay chàng nằm

Qua việc đối đáp đã thấy được ca dao tình nghĩa mang nét mới hơn trong văn học dân gian Tiếp theo thêm vì dụ về nghệ thuật chèo cũng đã sử dụng ca dao nhuần nhuyễn điển hình là tác giả Tào Mạt Chúng ta có thể bắt gặp trong hấu hết các bài ca- ca từ- của bộ ba chèo Bài ca giữ nước lời ăn tiếng nói của nhân dân nhưng đã được Tào Mạt

sử dụng một cách tài tình khéo léo đến nỗi người xem người nghe quên mất đó là ca dao, dân ca Tào Mạt cho Hề hoạn hát:

Lá này gọi lá xoan đào Tương tư gọi nó thế nào hả em

Lá khoai anh ngỡ lá sen ánh trăng em ngỡ bóng đèn em khêu

hay:

Đêm qua rót đọi dầu đầy Than thân với bóng bóng dầy chẳng thương

Cứ đêm đêm anh bế bóng lên giường Ngọn đèn phụt tắt nửa thương nửa cười

Đoạn Cung nữ hát cho vua nghe hầu hết là những bài ca dao dân ca Việt nam:

Đầu làng có con chim xanh

Ăn no tắm mát đậu cành dâu da

Đường về bên ấy bao xa Mượn mình làm mối cho ta một người Một người mười tám đôi mươi Một người vừa đẹp vừa tươi như mình

Ai xinh thì anh mặc ai xinh Ông tơ chỉ quyết xe mình lấy ta

hay

Hỡi cô gánh nước quang mây Cho anh một gáo tưới cây ngô đồng Cây ngô đồng cành cao cành thấp

Lá ngô đồng lá dọc lá ngang Quả dưa gang trong vàng ngoài trắng Quả mướp đằng ngoài trắng trong vàng

Từ khi anh gặp được nàng Lòng càng tơ tưởng dạ càng ngẩn ngơ rồi câu hát của chú cháu ông lão đánh cá ngoài Hồ mù sương:

“ Thân em như ớt chín cây Càng tươi ngoài vỏ càng cay trong lòng v.v

Những câu ca dao dân ca ấy thuần túy, ngọt ngào đến độ người

ta không nhận ra đó là ca dao mà tưởng như đó là lời ca Tào Mạt viết