Nghiên cứu điều kiện tự nhiên vùng cao nguyên đá đồng văn mèo vạc phục vụ xây dựng công viên địa chất (geopark) đề tài NCKH QG 08 12

Càc dàc trung cùa karst Dòng Vàn - Mèo Vac nhu co su phàn bó cùa dia hìn karst dang non, càc caru tàp trung tao thành cành quan rùng dà, bang dòng karst the chiéu thàng dùng dà dugc nhàc

DAI HOC QUOC GIÀ HA NÓI

TRl/ÒNG DAI HOC KHOA HOC TU NHIÉN

x x x x x x x x x

Ten oe tai

NGHIÉN ClTU DIÈU KIÈN T\S NHIÉN VÙNG CAO

NGUYÈN D3À DÒNG VÀN - MEO VAC PHUC VU XÀY

DUNG GÒNG VIÉN DIA CHAT (GEOPARK)

M À S Ó : QG.08.12

CHU TRI DE TAI: PGS TS Ta Hòa Phuoìig

CÀC CÀN BÓ THAM GIÀ:

P G S T S D à n g Vàn Bào PGS TS Nguyén Vàn Virong

TS Doàn Nhàt Truòng

" ^ J t i S ' A f ' T - ^ > G Tir: T H ; : -ÌF

QII161

HA N Ó I - 2 0 1 0

DANH MUC TAI LIÉU

1 Tom tàt bào cào bang tiéng Viét

7 Tom tàt bào cào bang tiéng Anh

3 Vàn bàn Bào cào chinh

4 Phu lue

5 Bàn copy càc bài bào

6 Bàn copy quyét dinh huónng dàn NCS (chua bào ve)

7 Bàn copy bia khóa luan tòt nghiép

8 Tom tàt cóng trình Ne cùa cà nhàn

9 Bàn photo De cuong de tài dugc phé duyét

0 Phiéu dàng ky két qua nghién ciru KH-CN

Bào cào tóm tàt bang tiéng Viét

• Nghién cuu càc diéu kién tu nhién (chù yéu là dja chat, dia ly - dia mao) cùa

vùng cao nguyén dà vói Dóng Vàn - Mèo Vac, tìm ra nhùng net tiéu biéu nhàt, dàp ung càc tiéu chi Cóng vién dia chat do UNESCO xàc lap, làm co sa cho viec xày dung cóng vién dia chat

• De xuàt giài phàp nhàm phàt huy càc dac thù ve diéu kién tu nhién, xà hgi va vàn hóa dàn toc phuc vu phàt trién kinh té du lieh ben vùng

• Xày dung mot so bàn dò phuc vu quy hoach phàt trién kinh té du lich

+ Noi dung nghién ciru

• Tóng hgp tài Heu va nghién cuu bó sung ve dja chat, khàc hga tinh da dang

va dge dào ve dia chat cùa vùng nghién cùu nhu mot tài nguyén vó già ve dia chat xùng dàng dugc khai thàc phuc vu du lich

• Phàn loai dia hinh, phàt hien nhùng cành quan dcp hàp dàn phuc vu du lich

• Bién tàp lai bàn dò nén dia chat cho vùng cao nguyén dà Dóng Vàn - Mèo Vac, xày dung bàn dò dia mao va bàn dò tiém nàng du lich vùng cao nguyén

dà vói Dóng Vàn - Mèo Vac

• Trén co sa dành già toàn dien càc diéu kién tu nhién cùa vùng nghién cuu, de xuàt càc giài phàp nhàm phàt huy càc thè manh con ó dang tiém nàng phuc

vu phàt trién kinh té du lich ben vùng cho vùng cao nguyén dà, dù diéu kién

de xày dung mot cóng vién dja chat (Geopark)

e Càc két qua dat du-ac:

+ Két qua khoa hoc:

• Dà nghién cuu va xàc dinh dugc nhijng già tri dia chat - cành quan vùng cao

nguyén dà Dóng Vàn ~ Mèo Vac

• Dà xàc dinh rò tinh da dang ve dia chat cùa cao nguyén dà Dóng Vàn - Mèo Vac

• Sau thói gian nghién cùu, tàp thè tàc già de tài dà hoàn thien bào cào gòm càc phàn sau:

Ma dàu

Chuang 1 Diéu kién tu nhién, kinh té - xà hgi

Chuong 2 Dac trung dja mao co bàn vùng Dóng Vàn - Mèo Vac

Chuang 3 Già tn di san dia chat

Chuang 4 Tiém nàng va dinh huóng phàt trién du lich cao nguyén dà Dóng Vàn - Mèo Vac

Két luan

Tài liéu tham khào

Phu lue

+ Két qua img dung (néu co):

+ Két qua còng bo: dà cóng bó 4 bài bào trén càc tap chi ehuyén ngành, 2

bài khàc dà gùi in

+ Két qua dào tao: 1 cu nhàn

1 nghién cùu sinh dugc tao dièu kien làm luan àn TS

f Tinh hình kinh phi cùa de tài (hoàc dir àn)

De tài dugc càp 60 trieu, da dugc su dung nhu sau:

Thué khoàn ehuyén món

Cóng tàc phi

Hgi nghi, hgi thào

Quàn ly phi, Dien nuóc

-r

Tong

36.000.000 12.600.000 6.600.000 4.800.000

60.000.000

^^ ^/<>^~70^ 1 ^ ^

9

TRUONG DAI HOC KHOA HOC TU NHIEN

PHO Hieu Tauawr;

/ - • 'j

6 ^ 1 i l u i v / y £ f < ^ ^ , / Ju^yia J4^4vj^

4

Summary

a Title

Research on naturai conditions ofthe Dong Van - Meo Vac rocky plateau,

Ha Giang Province, implicating to construct the Geopark

Code: QG.08.12

b Coodinator: Assoc.Prof Dr Ta Hoa Phuong

e Key implementors:

Assoc.Prof Dr Dang Van Bao

Assoc.Prof Dr Nguyén Van Vuong

Dr Doan Nhat Truong

d Objectives and contents ofthe project:

+ Objectives

• To study naturai conditions (mainly - geological, geomorphological) of the Dong Van - Meo Vac rocky plateau to fmd out the most specific characteristics that satisfy the criteria of a Geopark established by UNESCO, the scientific basis for construction a Geopark in this area

• To propose solutions to bring into play the specific characteristics on naturai, social, cultural and nation conditions for a sustainable tourism cconomy

• To establish some maps for planning of tourism economy

+ Contents ofthe project

• Collecting and classifying available data and implement research on geology

to defme the geodiversity ofthe study area that is an inestimable geological resources that fit on tourism exploitation

• Classifying the terrain types to discover niee and attractive landseapes for tourism

• Establishing geological, geomorphological and potential tourism map for Dong Van - Meo Vac rocky plateau

• Proposing solutions to bring into play the potential strong points for a sustainable tourism economy at the rocky plateau on the basis of integrated assessment of naturai conditions ofthe study area

e Main resuits:

+ Scientific resuits:

• Studied and defined the geological landscape vakics ofthe Dong Van Meo Vac rocky plateau

-• Studied and clearly defined the geodiversity of the Dong Van - Meo Vac rocky plateau

• Ali resuits were combined in a project report ineluding the following parts: Introduction

Part 1: Naturai conditions, economie - social

Part 2: Specific geomorphological characteristics of Dong Van - Meo Vac rocky plateau

Part 3: The geological heritage value

Part 4 Tourism potential and development orientation of the Dong Van Meo Vac rocky plateau

-Conclusion

References

Annexes

+ Application resuits (if yes):

+ Publications: Published 4 articles

+ Trainning resuits: Trained 1 bachelor and 1 PhD student

DAI HOC QUOC CIA HA NÓI

TRUTÒNG DAI HOC KHOA HOC T Ì T NHIÉN

TS Doàn Nhàt Truòng

HA N Ó I - 2 0 1 0

MODAU

Dong Vàn, Mèo Vac là hai huyen nàm a circ bàc tinh Ha Giang, cung là cir

bàc cùa lành thò Viét Nam, dugc giói han trong toa do tir 23 dén 23 23' vi do bàc 105^7' dén 105^34' kinh do dong Noi day dugc biét tói nhu cao nguyén dà dò so v

nàm a do cao lón nhàt nuóc ta vói nhiéu ky quan thién nhién nhu dèo Ma Pi Lèng

hèm vuc Nho Qué , nhOng cành rìmg nguyén sinh vói nhùng loài dac hùu trén ni

dà voi ó dò cao trén lOOOm Dong Vàn - Mèo Vac cQng dugc biét tói vói càc dan' thàng, di tich vàn hoà - Ijch su co già tri nhu Cgt co Lung Cu ó cuc bàc cùa Tò quòc

co phò co Dòng Vàn va chg tinh Khau Vai, co khu di tich ''Nhà Vuong'\., Noi dà con àn chua nhiéu tài nguyén thién nhién va nhàn vàn quy già, ma chi di ve phia nar lành thò này chùt it, nguói ta dà khòng con thày dugc

Dóng Vàn - Mèo Vac cung dugc biét tói là noi ma nuóc luòn là nguòn tà nguyén khan hiém, là diéu kién han che trong phàt trién kinh té - xà hgi Tuy nhiér còng tàc diéu tra thàm dò nuóc trong nhOng nàm gàn day dà mang lai két qua kh quan Nhàm phàt huy càc già tri tu nhién ma thién nhién dà ban tàng cho nguói dà] vùng cao này, dòng thói khàc phuc nhOng han che, khó khan, càn phài co nhiJng hiéi biét day dù ve diéu kién tu nhién noi day, trong dò diéu kién dia chat, dia mao dòn: mot vai trò quan trong

Dia hình karst chàng nhùng là mot kiéu dia hình dgc dào ma mién karst con 1 mot cành quan, mot loai mòi truóng tu nhién dac biét Nuóc ta co khoàng 60.000 km

dà vói lo ra trén bé mat tàp trung chù yéu tu vT tuyén 16° vT Bàc tra lén, lai nàm tron, khu vuc co khi hau nhiet dói gió mùa àm nén rat thuan Igi cho qua trình karst ph£ trién Tuy nhién, do nhiéu nguyén nhàn khàch quan ncn dén nay mói chi co mot S' còng trình nghién cùu ve ITnh vuc này

Nhìn chung, cho dén nay càc két qua nghién cùu ve karst ó nuóc ta thuc si chua dugc bao nhiéu, con nhiéu vàn de càn phài quan tàm dùng muc hoTi Tuy nhiér càc két qua này dà bò sung va hoàn thién thém mot cho càc còng trình ly thuyét tron

nhùng nàm gàn day va dà phàc hoa dugc nhùng net co bàn nhàt ve dièu kién phé

trién karst, dac diém dja hình karst ó Viét Nam Két qua nghién cùu con cho co sa d khàng dinh tinh dac thù cùa karst Viét Nam là karst nhiet dói, nò trai vói y kién cu

F Blondel cho ràng hien tugng karst ó nuóc ta cùng giòng nhu ó vùng òn dói

Càc dàc trung cùa karst Dòng Vàn - Mèo Vac nhu co su phàn bó cùa dia hìn karst dang non, càc caru tàp trung tao thành cành quan rùng dà, bang dòng karst the

chiéu thàng dùng dà dugc nhàc tói trong càc vàn lieu, tuy nhién su nghién cùu d

tiét ve chùng, dac biét là nhùng phàn tich ve diéu kién va co che hình thành dugc d càp khòng nhiéu

Ve tén gai va ranh giài cao nguyén dà Dong Vàn - Mèo Vac

Trong kién thùc phò thòng, ó Viét Nam, nguói ta biét tói ba kiéu cao nguyén cao nguyén bazan vói dien phàn bò ròng rài ó Tày Nguyén; cao nguyén khòi tàng m; khòng gian dién hình là Dà Lat va cao nguyén dà vói Néu nhu cao nguyén Mòc Chài

- cao nguyén dà voi dién hình nàm trén dò cao 800-lOOOm vói dia hình lugn sónj thoài thì cao nguyén dà vói Dòng Vàn - Mèo Vac (duói day se ggi tàt là cao nguyéi Dòng Vàn) lai co dia hình nùi khà ro Trong nhiéu vàn liéu, kiéu dia hình nhu Dònj

Vàn dugc ggi là "-hình san" (ploskogorie, tableland) bòi vi bé mat cùa chùng khòni

bàngphàng nhu mot dòng bang lugn song, là mot tiéu chi chinh cùa cao nguyén Tu;

nhién do trong càc vàn liéu khoa hgc va vàn hoà, cùng nhu trong dói song xà hgi, ti

cao nguyén dà tró thành qua quen thuòc nén de nghi vàn tiép tue su dung Ggi là cai

nguyén cùng khòng hàn là sai, vi trén dién tich vài tram km , càc dinh nùi déu co di cao san san nhau, tu 1500-1600m ó phia bàc dén 1200-1300m ó phia nam va vói d-cao tuang dói tu vài chuc m dén 200m, trén suón phàn bò càc bé mat dinh dang va nùi ròng, chàn nùi thuóng dugc lién két vói nhau bòi càc day trùng, nhiéu noi dug

ma ròng dàng ké, tao nén càc khu dinh cu va canh tàc làu dói cùa nguói dàn Chini

su khàc biét giùa Dòng Vàn vói Mòc Chàu, vói càc vùng nùi dà vói khàc cùa lành thi

dà tao nén nhùng già tri dgc dào ó day Va su khàc biét dò dugc tao nén bai mot qu trình dac biét cùa tu nhién - qua trình rùa lùa, hoà tan dà vói bay qua trình karst tron, diéu kién dia chat hoàc khi hau khàc biét Nghién cùu dia mao cao nguyén Dòng Vàr cùng chinh là nghién cùu qua trình karst dugc phàt trién trong nhùng diéu kién dà biét cùa lành thò - yéu tò tao nén net dóc dào va tinh da dang cùa dia mao karst Dòn Vàn Dò là càc non karts dién hình phàn bò trén hàu hét cao nguyén, càc cành dòn caru tao nén cành quan rùng dà, càc bang dòng thàng dùng bang tram mét va dac bié

là trén cao nguyén này, tu dia hình trùng dén càc suón va bé mat dinh nùi, dàu dà cung gap lo tra dà vói Nguói dàn dia phuang noi day cùng góp phàn tao nén càn quan ''cao nguyén dà'' bòi càc còng trình kién trùc bang dà nhu nhùng bue tuóng d quanh càc khu cu trù, vuón ruòng Mac dù co nhùng han che nhìn nhàn theo khi canh bào tòn (se dugc nhàc tói ó phàn sau), song càc còng trình dà nhàn sinh này d tao nén net dgc dào cùa cao nguyén, dugc ghi nhàn trén nhiéu vàn liéu khàc nhai Vói nhùng dac trung nhu vày, cao nguyén Dòng Vàn - Mèo Vac dugc ggi là ''ca nguyén dà" hiém thày ó Viét Nam

De xàc djnh ranh giói cao nguyén dà Dòng Vàn - Mèo Vac, theo nhùng yé càu chung càn long ghép 3 tiéu chi là: diéu kién dja hình, tinh toàn ven lành thè t nhién va ranh giói hành chinh hien tai

Ve diéu kién dja hình, càc cao nguyén hoàn chinh gòm hai bò phàn hình thà

bé mat dinh cao nguyén nàm ngang hoàc lugn sóne thoài va suan vàch eiói han ca

nguyén vói càc khu viro dia hình thàp hoàc cao han Theo tiéu chi này, cao nguyén Dòng Vàn - Mèo Vac bao gòm càc bè mat dinh cao tu 800m dén 1600m, ve phia nam dugc ehuyén tiép vói càc khòi nùi bòi bè mat suón dóc kéo dai tu khu vuc Bàn Dòng Sao, xà Bach Dich (Yèn Minh) ó gàn bién giói Viét Trung phia tày bàc Yèn Minh, qua UBND huyen Yen Minh, dgc theo song Nhiem dén xà Màu Due, kéo dai ve dòng bàc dén nam Mèo Vac, vòng xuòng phia dòng nam quan Khàu Vai dén song Nho Qué va tiép sang khòng gian cùa tinh Cao Bang Vè phia bàc, cao nguyén này kéo dai

va gàn vói cao nguyén Vàn Nam cùa Trung Quòc

Tiéu chi vè su toàn ven cùa lành thè tu nhién khà quan trgng dòi vói còng tàc bào tòn, thuóng dugc càc nhà quàn ly su dung de phàn chia càc lành thò Theo tiéu chi này, ranh giói cùa cao nguyén dà Dòng Vàn - Mèo Vac dugc lày theo ranh giói cùa song Nhiem va song Nho Qué Vè co bàn, ranh giói này cùng khà phù hgp vói tiéu chi vè dia hình, dac biét là tu khu vuc Yèn Minh ve phia tày bàc Tu Yèn Minh

vè phia song Nho Qué, khu vuc cao nguyén dugc mó ròng trong pham vi dia hình cao 500-800m, càu tao bòi càc dà tram tich lue nguyén Day khòng phài là suón vàch dóc nàm ngay sàt bè mat dinh cùa cao nguyén, song chùng vàn là khu vuc dia hình suón ehuyén tiép tu bé mat cao nguyén xuòng day thung lùng song chinh cùa vùng

Tiéu chi ve ranh giói hành chinh dugc àp dung dòi vói giói han phia bàc cùa cao nguyén, dò là bién giói quòc già giùa Viét Nam va Trung Quòc Doan ranh giói thù hai dugc vàn dung tiéu chi này co chiéu dai khòng lón tai ranh giói giùa tinh Ha Giang va tinh Cao Bang khòng trùng vói song Nho Qué ó phia dòng cùa Lùng Pù

Long ghép cà ba tiéu chi trén, ranh giói cao nguyén dà Dóng Vàn - Mèo Vac cùng chinh là ranh giói khu vuc nghién cùu cùa de tài dugc giói han phia bàc bòi biér giói Viét - Trung, ranh giói phia nam dugc xàc djnh tu doan suón vàch dòc tu khi vuc Bàn Dòng Sao, xà Bach Dich (Yèn Minh) ó gàn bién giói Viét Trung phia tà> bàc Yèn Minh, nói xuòng thugng nguòn song Nhiem ó phia tày UBND huyen Yér Minh, kéo dai dgc song Nhiem dén ngà ba song Nhiem ~ song Nho Qué, nguge dòn^

song Nho Qué dén phia dòng Lùng Pù, vòng lén tày bàc theo ranh giói giùa hai Unì

Ha Giang ~ Cao Bang dén bién giói Viét Trung Theo ranh giói này, dién tich cac nguyén khoàng lOOOkm^ giói han trong càc kinh vT tuyén: VT 23'^00'-23"23'590B v^

KT 105''05'-105^32'267D Ve mat hành chinh, cao nguyén này bao gòm toàn b( huyen Dòng Vàn, phàn lón huyen Mèo Vac va mot phàn huyen Yèn Minh Trong càt

vàn liéu dia ly va bàn dò, nguói ta thuóng ggi lành thò dò là cao nguyén Dóng Vàn tuy nhién de tòn vinh va ghi nhàn nhùng già tri nói bat cùa Mèo Vgc trong tóng thi

càc di san thién nhién quy già cùa cao ngu\én nà\- hgp ly han ncn ggi là cao nguyéi

Dóng Vàn-Mèo Vgc

105°45' 105°20'

105"45' 105*^20'

Hình I S(/ do vi fri cao nguyén eia Dóng Van - mèo \ 'gc

De tal dàc biét càp Dai hoc Quòc già ma so QG.08.12 duac thuc hién trong 2

nàm 2008 va 2009 vói muc tiéu chinh là:

• Nghién cim càc diéu kien tu nhién ' (chu yéu là dia chat, dia ly - dia mao) cua

vùng cao ngu>én dà vói Dòng Vàn - Meo Vac tim ra nhùng net tiéu biéu nhàt

dàp ùng càc tiéu chi Còng vién dia chat do UNESCO xàc lap lam ca sa cho

viéc xày dung còng vién dia chat,

• De xuàt giai phàp nhàm phat huy cac dàc thu ve diéu kién tu nhién xà hòi va

vàn hoa dàn toc phuc vu phat trién kinh té du lich ben \Lmg,

• Xà\' dmig mot so ban dò phuc \ u qu\ hoach phat trién kinh té du lich

' Do diéu kién kinh phi dugc eo hep (kinh phi dugc càp tóng còng 60 tnéu dòng cho 2

nàm thuc hién) nén cac tac già chu véu phat hu\ thè manh cua ininh \è mang dia

chat, dia ly - dia mao càc mang dièu kién tu nhién khac co thè se duac nghién cuu

trons khòn khó mot de tai khac

Dén nay, de tài dà hoàn thành ve ca bàn muc tiéu dat ra Két qua nghién cùu cu

de tài cho thày cao nguyén dà Dòng Vàn - Mèo Vac ve phuang dién dia chat - di mao hoàn toàn dàp ùng nhung tiéu chuàn de xày dung mot còng vién dia ch^ (Geopark) tàm ca quòc già, tién tói già nhàp mang luói còng vién dia chat toàn càu

Chu*(mg 1 DIÈU KIÉN Tir NHIÉN, KINH TÉ - XÀ HOI

Cao nguyén dà Dóng Vàn - Mèo Vac dugc coi là mot trong so nhùng cao nguyé

dà vói cao nhàt ó khu vuc Dòng Bàc Bò Viét Nam

Khi hau vùng cao nùi dà vói, nàm sàt chi tuyén bàc mat me, nhiet do trung bìn trong nàm 15-16^C, mang dàc diém cùa khi hau càn nhiet dói va òn dói Mùa dòn thuóng kéo dai tói 6-7 thàng, vào càc thàng XII va thàng L liét trai thuóng già lanl

co nhùng ngày nhiet dò ha thàp tói 5^C, cà biét tói 0*^C va dói khi cùng co tuyét ra Mùa he khi hàu trén cao nguyén chi nóng vào buoi trua, nhiet dò co thè lén tói tré 20*^C, nhung dju ngay vè buoi chiéu va màt me vào dém va buoi sang, nhiet dò h xuòng tói duói 15 C

7.2.2 Dac diém thuy vàn

Vùng cao nguyén dà vói Mèo Vac co song Nho Qué là dóng mach lón nhàt, b; nguòn tu Vàn Nam, Trung Quòc dò vào Viét Nam ó dia phàn xà Lùng Cu, huyé Dòng Vàn, xuòng phia nam nói vói song Nhiem va dò \'ào song Gàm 0 phia nan tày nam khu vuc he thòng song va suoi nho phàt trién han chù yéu trén nén càc e lue nguyén cùa he tàng Song Hién Song Nam Lung va song Chù My déu bàt nguc

lù day nùi Phù My, dò ve phia nam nhàp lai thành song Nam Ban va dò vào sòr Nhiem He thòng song thù hai gòm song Tàt Ngà va song Pàc Dàu bàt nguòn tu ci dinh nùi cao ó day Miéu Vac, chày xuòng phia nam \ à nhàp vói nhau tai bàn Tòn

xà Niem San sau dò dò vào song Nhiém Tuy nhièn trén vùng nùi dà vói, càc sòr này chi xuàt lo nuóc ó dò cao 350-300m so \'ói muc nuóc bicn do vày vice ngu dàn sinh song trén càc thung lùng dà \òi ó dò cao tu' lOOOm tra lén là khòng t; dung dugc càc nguòn nuóc này Trén bé mat cua cao ngu\ cu dà \ ói phó bién càc dii nùi tai mèo càc thung lùng hep phàt trién manh me càc phcu karst gièna karst va e

bang dóng khò, chi co rat it suoi ngàn hình thành vào mùa mua Do vày nguòn nuc trén mat là nuóc mua hàu nhu bi thu hét vào càc he thòng karst, rói thàm sàu xuòr long dàt va quy tu vào càc he thòng song Nho Qué, song Nhiem Nhìn chung, die kien tu nhién cùa cao nguyén dà vói khòng thuan Igi cho su tich va giù nuóc m; cùng nhu nuóc ngàm Cùng vói thói quen cùa dóng bào chat cày lày cui, dot nuanj làm rày càng làm can kiet càc nguòn nuóc hiém boi con giù dugc trong càc tàng e lue nguyén

1.3 Dat dai

Dién tich dàt su dung vào muc dich nòng nghiép cùa cao nguyén dà khòng nhiéi khoàng 15 nghìn ha Dà thè phàn lón dién tich dàt thuòc dia hình nùi dà vói va ó d cao trén lOOOm so vói mire nuóc bién, it dién tich thuòc càc vùng co dò cao tu 700i tró xuòng Dàt ferarit phàt trién trén dia hình nùi dà vói, trong càc thung lùng va tré càc suón nùi cao Do dugc canh tàc làu dói, lai phàn bó trén dia hình nùi dòc nén d;

bò phàn dà bi bào mòn, rùa tròi manh con tra dà góc Nguói nòng dàn phài rat vàt \ mói co thè tao ra dugc mành dàt tròng, bang càch phà dà, xép thành càc bó ngàn \ goin dàt mùn lai Do khòng co nguòn phàn chuòng bón thuóng xuyén, lai thiéu nuc nén thói gian canh tàc trong nàm chi co 01 vu, nàng xuàt thàp

1.4 Giao thòng

Càc duóng giao thòng lién huyen Dòng Vàn - Mèo Vac - Yèn Minh va bé TX H Giang xuyén qua huyen Quàn Ba déu dà dugc trai nhua, giao thòng dà thuan tién ho

thói ky 10 nàm truóc rat nhiéu Tu trung tàm càc huyen dèu co duóng ó tò di vè ci

xà Tuyén duóng tu Dòng Vàn di còt co Lùng Cu dà trai nhua Tuy nhién, nhiè duóng con trong tinh trang càp phòi, nén viec di lai con khó khan, nhàt là duóng ( xuòng càc bàn thuóng nhò, qua nhiéu dóc cao vuc sàu, chi thich hgp cho giao thòn bang ngua thò Tuy nhién, co thè nói ràng, dói vói mot huyén mièn nùi cao, co due mot he thòng duóng giao thòng nhu hién nay dà là khà thuan Igi

Giao thòng duóng thùy cùa vùng cao ngm'cn hàu nhu khòng dàng ké, vi man

song suoi khòng phàt trién Càc song mién nùi dang ó giai doan tré toc dò dòng chi

cao, lai co nhiéu ghénh thàc, khong thuan Igi cho giao thòng

1 5 Thòng tin lién lac va buu chinh vien thòng

Mang luói thòng tin lién lac va buu chinh vien thòng cua càc huyen trong cz

nguyén con kém phàt trién, mói chi tàp trung a càc hu\èn ly Tuy nhién viéc gÌE dich dién thoai qua so mày cùa Buu dién trung tàm huyen \ a i càc huyen trons tir cùng nhu vói tàt cà càc noi khàc trong toàn quòc là tuong dói thuàn Igi Ngoài r mang di dóng Vinaphon va Viettel cùng dà dugc phu a khu xyc thì tran Càc mar

này dà hoà nhàp vào mang di dòng toàn quòc, nhung do dia hình nùi cao nén ó cà vùng xa trung tàm huyen khòng bàt dugc song

1.6 Dac diém kinh té - xa hoi

Theo bang phàn vùng kinh té-xà bòi, càc huyen trong cao nguyén dà Dòng Vàn Mèo Vac cùa tinh Ha Giang nàm trong tiéu vùng kinh té - xà hgi 1, thàp nhàt trong tiéu vùng kinh té cùa tinh

7.6.7 Dac diém dàn cu

Cao nguyén dà là noi sinh song cùa dòng bào 22 dàn toc Nguói H^Mòng chiér khoàn 50%, chiém ty le thàp han làn lugt là càc dàn toc tày, Nùng, Giày, La Chi, Ho v.v

Nguói H'Mòng chiém dàn so dòng nhàt va thuóng chiém ITnh ó càc vi tri co di hình cao nhàt cùa cao nguyén dà vói Hg tu cu theo dòng hg co quan he huyét thòn^ thàn thich thành tùng bàn tu 30-50 nòe nhà, dòi khi co bàn lén dén trén 50 nòe nh^ rài ràc trong càc thung lùng dà vói, trén càc suón nùi cao

Nguói H'Mòng co bàn sàc vàn hoà riéng vói càch àn màc rat tiéu biéu Phu n thuóng màc vày xoè qua dàu gòi, mac ào nhiéu màu sàc cuòn tap de ó bung, dà cuòn khan, chàn di tàt ngàn va day vài Trung Quòc Nguói phu nù H'Mòng co the quen àn màc dep vào càc ngày chg phién nhàt là càc thiéu nù, tuoi 15-16 Hg man theo guang, lugc va càc bò vày, ào dcp de thay truóc khi xuòng chg Nguói dàn òn H'Mòng àn màc don giàn han nhiéu, quàn dai dùng thung ào ngàn cài khuy vài, dà dòi mù nói; tàt cà déu màu den va chàn di già}' \ài Nguói phu nù H'Móng thuòc ri nhiéu càc bài tinh ca, mó tà càc mòi tinh dao du\'cn cành dcp thién nhién; hg hàt sa

me, co thè bang gió lién vào mòi phién chg Dàn òng H'Móng co biét tài thói khèi

ho thuóng biéu dién khèn cùng vói diéu nhày uyén ehuyén làm say dàm long nguc vào càc ngày le bòi va trong càc buoi chg phién

Nhà cùa nguói H'Mòng là nhà dàt, thuóng là thàp, nho, co phàn so sài; cgt, kè( dòn tay là cày lày ó rùng vè, mài Igp co tranh Tuóng bao quanh bang dàt hoàc bàn vàn xè, xung quanh nhà thuóng rào bang càc cày nhò Ngày nay mot so bàn ó ga duóng òtò, nhà dà dugc xày bang gach ba banh Igp tàm Igp fibro-ximàng do Nt nuóc tài trg Nguói H'Móng thich song trcn càc ''nòe nhà" cùa vùng nùi, khòng e

thói quen tròng lùa nuóc, cày ngò là nguòn cung càp luang thuc chù \'éu cho bua ì

hàng ngày Ngò dugc tròng trén càc thung lùng dà \'ói trcn càc suón nùi cao, tror càc hòc dà vói co dàt ferarit Ngò cùng là thùc an chinh cho già sue dóng thói cùng nguòn tinh bòt de nàu rugu

Uòng rugu là phong tue vàn hoà cua nguoi ILMóng Vao càc dip tang le cuòi he ngày tét ngày le va thuóng xuyén hon la \ao cac phicn cha: ban bc anh cm gap nh;

là phài co bàt rugu Nguói già, nguói tré, phu nù cùng nhu nam giói déu biét uòn, rugu Hg uòng rugu cho dén khi tan chg, dòi khi say xin, nàm ngù ngay tai chg boa trén duóng ve nhà

Su tan tuy cùa nguói phu nù H'Mòng that dàng khàm phu Ngoài còng viec < nuang, rày, hg con dàm nhiem tàt cà càc viec nói trg trong già dinh, chàm sóc chòng con Khi nguói chòng say rugu, hg ngòi ben chàm sóc va chó dgi cho dén khi nguò chóng tinh rugu, vuc chòng lén ngua dua ve nhà Dói bàn tay cùa nguói phu ni H'Mòng khòng lue nào nghi ngai, ngay cà khi di nuang, rày, di chg Hg mang the< nhùng cuòn sgi lanh, vùa di vùa nói tuóng nhu khòng khi nào dùt, rói de dét lèi nhùng chiéc vày xoè, nhùng chiéc khan muòn màu sàc nhùng bò quàn ào dep ch< chòng, con

Ngoài tròng ngò, nguói H'Mòng con tròng khoai, san, rau xanh, tròng mia va tròn, lanh de dét vài Vàt nuòi chù yéu là gà, Ign, chó, de, bò va ngua Tàt cà vàt nuòi de" thà ròng Còng cu lao dòng thò so, tu tao: cuòc, cày, dao Bò là vàt nuòi dùng de cà; ruòng, de thit va buon bàn trao dòi ngua dùng de thò hàng di chg San xuàt dira va canh tàc nuang, rày Cuòc song cùa nguói H'Mòng thuóng gàn lién vói mòi truón, thién nhién, dot rùng làm nuang, rà}', lày cui \ à san bàt thù rùng Trong nhùng nàr gàn day, rùng tu nhién khòng con nén dòng \at hoang dà cùng di cu di noi khàc Né kinh té cùa nguói H'Mòng cùng nhu tàt cà càc dàn toc khàc trong huyen déu man

tinh tu cung, tu càp Hàng nòng san: ngò, lùa: càc loai rau màu: bàp cài, xu hào, ci

xanh; vàt nuòi: Ign, gà, bò, de, chó; càc nòng cu: cày dao cuòc, xcng, gùi; san xué

ra chù yéu là de trao dòi, chua mang tinh kinli doanh Mot diéu nói bàt ó càc huyé trong vùng: càc nòng cu nhu cày, cuòc, dao chao gang dcu do nguói H'Mòng tu ta

va co chat lugng khà tòt, luói dao, luai cà)' sac \ à co dò cùng cao Nguói H'Mòng e biét tài khoan nòng sùng kip, tuy nhién trong nhùng nàm gàn day dóng vàt hoang d khòng con cùng vói viec Nhà nuóc vàn dóng tir nguyén nòp sùng tu tao de dàm bà

an ninh trong còng dòng dàn cu nén nghé tini cóng khoan nòng sùng cùng mai mot Phàn dòng nguói H' Mòng khòng biét chù càc thè he lù 50 tuoi tra lén biét rat tiéng phó thòng Trong nhùng nàm gàn dà\, Nhà nuóc dàc biét quan tàm dén né

giào due phò thòng, càc Truóng phó thòng co' so nói trù dugc mó ròng dén càc y,

hoàc cum xà, do vày thè he tré ngày nay cua nguói ILMóng dà bici dugc nhiéu tién phò thòng han thè he truóc Mot so cm hani hoc tiép tue hgc Icn pho ihòng Trung he

tal trung tàm thi tran huyen Mot so em co khà nàng dugc IUXCMI thàng vào ci

Truóng trung hgc day nghé va Cao dàng su' pham cùa tmh hoàc cac truóng Dai he Quòc già do Nhà nuóc tài trg

Nhòm càc dàn toc Tày-Nùng dùng ihù hai \ e màt dàn so trong \ ung Hg song ó Cc vùng gòm chù yéu nùi dà phién sci cai b^i l^-i \ a cac da phun irao nui lùa ma ngc

ngù phò thòng ggi là vùng nùi dàt, co khà nàng chùa va càch nuóc tòt, do vày nguò nuóc mat cùng nhu nuóc ngàm khà dòi dào, thuan Igi cho canh tàc lùa nuóc

Nguói Tày va nguói Nùng thuóng chgn nhùng vùng gàn càc luu \'uc song, suoi v thung lùng thàp co nhiéu nuóc Hg cùng song thành tùng bàn, dòng due, nhà san xe: lan nhà dàt, ròng rài, cao rào va thoàng màt Hg co ngòn ngù, nén van hoà va phon; tue khà gàn gùi nhau nhu vàn nghé dàn gian, iha ca, mùa nhac, tue ngù, ca dao va cà làn diéu hàt lugn, hàt then cùng vói nhac cu dgc dào là dàn tinh Nguói Nùng co 1 hgi lón nhàt là hgi Lùng Tùng (bòi xuòng dóng va thàng giéng hàng nàm) Càch ài màc cùa nguói Tày va nguói Nùng khà giòng nhau va càch àn màc cùa nam va ni cùng khòng khàc nhau nhiéu, xanh chàm là màu chù yéu dùng de may quàn ào Phi

nù mac quàn dai va ào dai lùng, cài khu\' \':ù kiéu nguói Hoa nam giói màc quài dùng thung, ào may kiéu ào bà ba, co dùng cài khu}' vài Tu\' nhicn ngày nay, d; phàn lóp tré, àn màc giòng lùa tuoi thanh nicn nguói Kinh

Nguói Tày thuóng làm nhà san va dugc xày dung khà còng phu, bang nhiing loa

gò tòt Tàng san dùng de ó, bép dàt ó giùa nhà Tàng Irei dugc va}' kin xung quanl bang tre, gò de nòng cu va nhòt già sue nhu ii'àu, bò, Ign, gà; gà\' mal ve sinh va dai biét ò nhiém mòi truóng Mùi bòi hàm tu phàn tràu, phàn Ign, phàn bò xòng lén tréi san trong nhùng ngày he oi bue Cgt nhà cua nguói Tày thuóng làm bang cày g<

nghién, chàc khòe, khòng bi mói, mgl; xà gò i\òn tay cùng dugc làm bang càc loai g<

tòt nhu chò nàu, chò chi, chó xanh Rui, me hìm bang tre luóng già \ à mài Igp bànj

co tranh hoàc ngòi àm-duang

Nguói Nùng thuóng làm nhà dal, bao quanh là dal tràiih tuong, day, chàc chàn ròng rài va cao rào han nhà cùa nguói ILMóng, mùa dóng thì àm, mua he thì màt Nguói Tày cùng nhu nguói Nùng sinh song chù ycu bang nghé tròng lùa nuóc khai khan càc long chào thung lùng va càc cac suón dói làm ruòng bàc thang Ngoà

ra hg cùng biét tan dung càc suón nùi dà vói de tròng lac, dàu tuong \'à tròng càc cà' hoa màu khàc

Khàc vói nguói H'Mòng, nguói Tày va nguói Nùng thuóng chàn nuòi già sue bàn: càch nhòt duói nhà san hoàc nhòt ricng \oi so kigng dóng nliài là ^à, vjt, ngar ngòng Dùng tràu cày ruòng nuóc, gico ma r u mói tròng lua Nga\' nay, nguói Tà> nguói Nùng buóc dàu dà biét àp dung càc i^'.uong phap khoa hgc \ao chàn nuòi v

tròng trgt nhu dào ao thà cà, nuòi càc giòng \on cho nàng xuàt cao

Ngirói Tày cùng nhu nguói Nùng quan if n nhicu dcn \iéc hgc hànli cùa con cà

do vày so càn bò làm còng ebùc cho Nhà \:v >c nhu lam giao \ icn Kim trong càc C'

quan hành chinh chiém so dòns sau n-uói Ki: !i

Nguói Dao chiém vi tri dòng thù ba, sau nguói H'Mòng va còng dóng nguói Tà} Nùng Hg chiém ITnh trén càc vi tri cao han nguói Tày va Nùng \ à thàp han nguc H'Mòng, trung bình ó dò cao 400m Nguói Dao làm nhà dàt, nhung khòng to, ca chàc chàn nhu nhà dàt cùa nguói Nùng Hg àn màc giàn dj hon nguói H'Mòng ve quàn dai, ào dai bang vài bòng tu dét, màu xanh chàm co duóng \ ién chi màu thè càc hình hoa vàn rat tinh té Nguói Dao giói nghé làm lùa nuong trong ngò, tròn che, bòng trén càc nucmg, rày Nguói Dao rat giói nghé che tàc dò trang sue bàn bac, dòng va rèn due còng cu lao dong

Nguói Kinh da phàn là còng chùc lìhà nuóc, làm \ ice trong cac Ban, Ngành cu

ca quan Dàng, HDND va UBND, là càn bò tàng cuòng giùp càc xà k'im còng tàc qua

ly hành chinh Hg là giào vién, y, bàc sy, sy quan quàn dòi Còng un nhàn dàn, Bò de

bién phòng Hg song tap trung ó càc thj tran Meo Vac, Dóng Vàn, o càc Trung tàm

té xà, càc cum Truóng phò thòng nói trù va Dòn bién phòng Trong so này co mot s xày dung già dinh vói nguói dja phnivng, dà co càc tlié he con \ à cliàu mang dòn màu lai giùa nguói Kinh vói ngu'ói ILMóny l'à}', Nùng \'à càc c!àn toc khàc Ng0£

ra co mot so thucmg nhàn làm cóng tàc cljcli \ n buon bàn, mó quàn àn quàn giài khi

va nhà nghi Mot so dà song dinh cu, mot so t'cn kìm àn co tinh thói \ u

1.6.2 Kinh té

Hién tai nén kinh té cùa cao ngu\ cn dà nói chung co xuàt phài clicm rat thàp, ty 1 nguói nghèo ó thi tran chiém khàc C:M) so \ (Vi toàn quòc TÓU càc tlii tran, so nguc

huóng luang hành chinh su nghiép tu ngàn s;:ch Trung uong chicni dai da so; con h

là mot so tiéu thuóng song bang nghé djch \ u buon bàn nhó le Da phan hg là nguc Kinh, tu càc huyen mién xuòi, mot so xày dung già dinh vói nguói dia phuang, din

cu làu dai, mot so vàng lai buon bàn co ifnh '^lòi \'u Hàng hoà tr;iM dói chù yéu gòr càc màt hàng nhu yéu phàm: Muói duòng i^uóc màm giày, bi': c|n;Mi, ào, vài, x phòng, day, dép, dò gò, dò dién \ a e ' j màt ! mg phuc \'u cho ; n vu:it nóng nghie

nhu phàn bón hoà hgc; càc mat hàn^^ phuc \\\ xà}' dung nhu xi mà:ig sàt, thép, gact

tàm Igp va djch vu phuc vu àn uòng Dóng th• i càc thuóng nhàn Ì:^:\]^^ ihu mua mot s

màt hàng nòng nghiép cùa nguói cL-n C

cày dugc phàm co tinh dàc san e ' - - "

phuang tham già còng tàc chinh c;n;

nguói dàn song bang nghé nòng

tió-càp

• Nòng nghiép:

Nòng nghiép là ngành kinh i • •" -i m

càc huyén ly, noi tap trung dóng C ; ' - e

dàn ó càc bàn, song bang nghé nóng iucp

dl''0-C

'ng: ihoc gao n g c i<;!i gà va mot s nói Trù- mot so e'n b^ là nsuói di vnu kiwng Nlià n'

àn nuòi theo plur

C'Mi dai bò phà

li ùc tu cune, t

1 cua \ ung cao IIL

e Nàia nu'óc con

:'i huyén Tr 100% neuc

Nguói Dao chiém vi tri dòng thù ba, sau nguói H'Mòng va cóng dóng nguói Tày Nùng Hg chiém ITnh trén càc vi tri cao hon nguói Tày \ à Nùng va thàp hon nguò

H'Mòng, trung bình ó dò cao 400m Nguói Dao làm nhà dàt, nhung khòng to, ca(

chàc chàn nhu nhà dàt cùa nguói Nùng, Hg àn màc giàn di hon nguói H'Mòng vó quàn dai, ào dai bang vài bòng tu dét, màu xanh chàm, co duóng \ién chi màu thèi càc hình hoa vàn rat tinh té Nguói Dao giói nghé làm lùa nuang tróng ngò, trònj che, bòng trén càc nuang, rày Nguói Dao rat gioì nghé che tàc dò trang sue bànj bac, dóng va rèn due còng cu lao dóng

Nguói Kinh da phàn là còng chùc nhà nuóc, làm \'iec trong càc Ban, Ngành cu;

ca quan Dàng, HDND va UBND, là ciin bó tàng cuò'ng giùp càc xà L\m còng tàc quài

ly hành chinh Hg là giào vién, y, bàc sy, sy quan quàn dòi Cóng :in nhàn dàn, Bò dò bién phòng Hg song tap trung ó càc thj tran Meo Vac Dóng Vàn o càc Trung tàm ;

té xà, càc cum Truóng phò thòng nói trù va Dòn bién phòng Trong so này co mot s( xày dung già dinh vói nguói dia pliu-(vng, dà co càc thè bé con \'à chàu mang dòn| màu lai giùa nguói Kinh vói ngu'ói ILMóny Tà}', Nùng va càc c'àn tgc khàc Ngoà

ra co mot so thuang nhàn làm cóng tàc di'ch \ n buon bàn mó quàn àn quàn giài khà

va nhà nghi Mot so dà song dinh cu, mot so c'cn làm àn co tinh thói \'ii

1.6.2 Kinh té

Hién tai nén kinh té cùa cao ngiiyCMi dà noi chung co xuàt phài dicm rat thàp, ty L

nguói nghèo ó thi tran chiém khàc c;!0 so \o\ toàn quòc Tai càc thi Iran, so nguò

huóng luang hành chinh su nghiép tu ngàn sàch 1 rung uong chicni dai da so; con la

là mot so tiéu thuang song bang nghé djch \ u buon bàn nho le Da phàn hg là nguò Kinh, tu càc huyén mién xuòi, mot so xày dung già dinh vói nguoi dia phuang, dinl

cu làu dai, mot so vàng lai buon bàn co ifnh 'hoi \'u Llàng hoà trjn clói chù yéu gòri càc màt hàng nhu yéu phàm: M'jói ''nóng -u'drc mani, già}', bàt t|uàn, ào, vài, x phòng, day, dép, dò gò, dò dién \à e ' : mat ! ':ng phuc \'u cho \ ;i xuài nóng nghie

nhu phàn bón hoà hgc; càc màt hàiu! phuc \\\ xà}' dung nhu' xi màng sàt, thép, gac?

tàm Igp va dich vu phuc vu àn uòng Hong t!^ ' i càc thuóng nhàn c'^.ng ihu mua mot s màt hàng nòng nghiép cùa nguói ('''^ d'i p! " ng: ihóc gao ng'"- l'.^n eà va mot s

cày dugc phàm co tinh dàc san e!'"; à'i \à •^:'!Ói Trù' mot so e di h'^ là nguói di phuang tham già còng tàc chinh c.u] ' ) d'!oc ! ".VULI kroiig Xlìà u! • \ c-n dai bò phà

nguói dàn song bang nghé nòng lii"^'- '••;! \à 'làn nuòi theo pbii: -•: t' ne tu cung, t

" - • n i r r '

: " -n e'

hicp

•1 cua \ung cao ng'" :

e Nàia nu'o'c con

n 'à huyén Tr

" 1 100% ngu(

Nhùng cày luang thuc chinh cùa \ ùng:

^ Ngo: Theo dành già chung, cày ngò dùng dàu trong so càc cà} màu luang thuc ci

ve quy mò va dien tich cùng nhu san lugng cùa tinh Ha Giang Ngò là san phàrr chinh cùa dòng bào nguói H'Mòng dùng trcing bua àn hàng ngà}' (làm mèn mén) dùng chàn nuòi già sue va nàu rugu

^ Lùa: cày lùa dùng hàng thù hai sau cày ngó Cày lùa coi nhu là màt hàng dàc sàr

cùa vùng Gao nuang tham, vùa mém \ ùa dco, ngon micng thuóng dugc dòng bàc H'Mòng nàu thành xòi màu trong càc dip le, tét \ à bàn trong càc ngày chg phién

^ Cày thu'C phàm rau, qua: Chiém khoàng 9.4^)0 dien tich cà} iróng hàng nàm \ì

thuóng tròng xen vói cày ngò Càc loai r;iu cài khoai sg, hành tà}' gùng, dàu qua \i

càc loai rau tham khàc co chat hrgng rà', cat^ nhung mói chi dàj^ ùmg dugc nhu cài

su dung tai chò cùa nguói dàn

v^ Cày còng nghiép: Trong so cày còim nglùcp quan trgng co cà}' dò tuang va cà)

lac cùng thich nghi vói khi hàu vùng cao dugc dóng bao tróng de kìm ihùc àn va trac dòi hàng hoà Cày còng nghiép làu nàm 'j::n n'ur \ àng bòng trcn d it Meo Vac

^ Chàn nuòi: Bò là con vàt nuòi vói sd hign^i Vm trong \ ung c:io ngLi}'cn dà Chà:

lugng thjt bó ngon va dugc dành già tlnwàc mot trong càc giòng bó dà thich nghi dugc vói khi bau lanh va diéu kién khó han e : c;io i^'_ni\ àn dà \ói càn -'ngc duy tri bào ve

Ngua, de là nhùng già sue dugc nuòi i.ldàu v\\\\\vi chira co con : > ihóng ké cu thè

Lgn den va gà quàc cùng là nhùng dàc s i e.;: • L;:^ :: ihit thom n n

^ Dò uong: Rugu ngò dugc dùng pho ! icn Hong \ùng, cùng h"; dàc san cùng dugc

nhiéu khàch hàng uà chuòng, co huon^' \ i ricrei ciia nicn ki \à lo ; ngó cùa vùng cac nguyén dà voi

Mac dù chàn nuòi chi chiém tv trgn'j -^lio i' ~'^'^ ^;;n xuàt nóng '^-hicp nhung nò di dàp ùng dugc nhu càu vè sue kéo, chu}\: eh :!,':j pham cho nli i dàn Ihit lgn, thi

bò, gà dugc bàn hàng ngày ó chg hu} àn ivièr :v_ ;} chg phién e hàng \ai chuc cor

lgn dugc gièt mó de phuc vu cho (^^owi '^ ' o ^ : I , :i hci) lanh \c oi elig

• Làm nghiép:

Dién tich rùng cùa cao ngincn '' P"' L'"". hi thu hv7 ' ^ ULIU-ÒÌ dàn chu;

nhàn thùc dugc tàm quan trgng cua ^ '" :"• o \ é ru'ng < \ wvv^w Phàn lói rùng tu nhién dà bi chat ha de hi}' ci ' m • • \ \\\\ XhùuL' i cr\' cho go qm

hiém nhu pamu cùng dà bj khai thac ^ i ki, d > \:;,} nhùng N.I: ;dìain ihu dugc ti nguòn rùng tu nhién là khòng dàng kc ".lod " :• o' i^iòt so dmh - ni cat) con sót la mot so cày co thu ó nhùng noi khó k' ' ' j

Ngày nay chiém tuyét dai bò phàn dien "'c!i C;ÌO ngu}én dà !à càc quàn xà thuc vàt thù sinh, càc loài phàn bò ròng, khòng co già tri tài nguyén I licn chi con mot se mành rùng nguyén sinh nhò nhoi con sót lai iicn duóng dinh cùa mot so dai nùi d^ vói Trén dò con tòn tai mot so loài thòng km quy hiém, dang co nguy ca tuyé chùng Theo GS Phan Ké Lòc, viec khoanh \ ùng càc dien tich dò nhàm muc dici" phàt trién du lich sinh thài là khòng thuc te

• Djch vu du lich

Là cao nguyén dà vói nàm ó mành dal dja (klu ciré bàc cua Tò quòc, co cènni

quan thién nhién rat dòc dào, hùu tinh noi sinh song cùa trén 20 e' n toc anh em giài bàn sàc, nén cao nguyén dà Dòng Vàn - Mèo Vac cùng là noi ci> tiém nàng lón de phàt trién kinh tè du lich Tuy nhicn liicn trang nv.aiih kinh té du lich noi day chuc phàt trién, con tu phàt, do chua dugc dàu tu \à, quan làm dùng mù j cùa càc càp chinh quyén

Chu-cmg 2 DÀC TRl/NG DIA MAO C O BÀN VÙNG DÒNG VÀN - MÈO VAC

• • •

Trong nghién cùu di san dja chat phuc vu xày dung Khu di san tu nhièn co già

tri dia chat hoc (Geological nature heritage) hoàc xày dung càc Còng vién dia chat

(Geopark), nhùng nghién cùu, dành già càc già tri dia chat va dia mao co y nghTa quan trgng bac nhàt Bòi dò là nèn tàng cùa càc già tri di san thién nhién dugc càc quòc già riéng biét hoàc dugc UNESCO còng nhàn

De dành già càc già tn dia mao, viec thành lap mot bàn dò dia mao ùng dung cho ngành du lich dugc coi là nhiém vu hàng dàu Trong de tài này bàn dò dia mao cùng se dugc su dung làm nén cho bàn dò tiém nàng du lich cùa vùng

2.1 Nguyén tàc thành lap bàn do dia mao

Hién nay ó Viét Nam va trén Thè giói co khà nhiéu phuang phàp phàn loai dja hình va nguyén tàc xày dung bàn dò dia mao nhu bàn dò dia mao chung kiéu tòng hgp theo nguyén tàc nguòn gòc - hình thài, kién trùc - hình thài hoàc bàn dò chung kiéu phàn tich nhucnguyén tàc nguòn gòc, nguòn gòc - lich su, nguyén tàc càc bé mat cùng nguòn gòc va cùng tuoi, nguyén tàc nguòn gòc - hình thài - dòng lue Dòi vói càc bàn dò dia mao ty le trung bình dén lón (1: 100.000 dén 1: 50.000), dàc biét là bàn dò dia mao vùng karst, de phàn ành dugc thuc chat dac trung hình thài cùa khu vuc, phàn ành dugc nguòn gòc phàt sinh càc thành tao dia hình hién tai, dòng thói làm sàng tò xu huóng phàt trién dja hình, bàn dò dia mao càn dugc xày dung theo nguyén tàc càc bé mat dòng nhàt ve nguòn gòc Dò cung chinh là nguyén tàc dugc lira chgn de xày dung bàn dò dia mao cao nguyén dà Dòng Vàn ~ Mèo Vac

Trén bàn dò thè hien 4 nhòm nguòn gòc vói 21 dang dia hình co nguòn gòc va hình thài khàc nhau gòm: 1 Dia hình kién tao va kién trùc bóc mòn (gòm 4 dang dia hình); 2 Dja hình bóc mòn tòng hgp (gòm 10 dang dia hình); 3 Dia hình karst (gòm

6 dang dia hình) va Dia hình dòng chày (gòm 1 dang dia hình) Càc dang dia hình dugc thè hién trén bàn dò bang nén màu chat lugng theo nguyén tàc dia hình càng cao thì màu càng xàm

2.2 Dàc diém càc dang dja hình

r r

2.2.1 Dia hình kién tao va kién trùc bóc mòn

a Suón kién tgo - hòc món doc dùt gay, dóc >30

Suón kién tao dgc dut gay là mot dang dia hình kién tao dugc hình Ihành chù yéu do boat dòng cùa dùt gay kién tao rhuòc pham vi cao nguyén Dòng Vàn Meo Vac, thung lùng song Nho Qué chày khà thàng theo phuang tày bàc dóng nam dgc

14

theo mot dut gay boat dòng làu dai Càc phàn tich dja mao cho thày trong Cenozoi, dùt gay song Nho Qué boat dóng manh, kéo theo su sut lùn dang bàc ó cành phia tày nam Dgc dut gay này, boat dòng bóc mòn - xàm thuc xày ra manh me, tao nén thung lung kién tao dién hình vói dja hình hém vuc dai (trén 30km, va ben Vàn Nam con trén lOkm) va sàu nhàt (dén 800-900m) cùa Viét Nam, tao vàch dòc dung khi càt qua càc khòi dà vói C-P Song Nho Qué khi chày vào dàt Viét dà ha nhanh dò cao day song: tu do cao tuyét dòi 800-900m (ben Vàn Nam) vói suón dòc sàu 400-500m, dà nhanh chóng giàm con 560m rèi 52 Im (Ma Lù, Dòng Vàn), va chi con 150m ó ngà

ba Nho Qué-sòng Nhiem (Khàu Vai) Hém vuc Nho Qué hùng vT khòng chi bai kich

ca lón lao cùa nò ma con vi nò xuàt hién tai mot noi thàng cành nùi non trùng diep, cành quan bao la da dang, vói càc màt san bang nhiéu thè he (tir 20 trieu nàm truóc), càc dang nùi dèi nhièu kiéu loai va sàc màu, con long song thì hep (40-50m), sàu hun hùt va tuyét nhién khòng mot khùc uòn quanh, song hung du* vói làm thàc ghénh, day hoang sa nhu thuó mói khai thién lap dia

b Suàn dò la - kién trùc, dòc >45

Suón dò Io kién trùc thuóng co dò dòc lón, dugc hình thành do qua trình trgng lue ó phia suón nguge huóng dòc cùa càc dà ràn chàc Thuòc pham vi cao nguyén Dòng Vàn - Meo Vac, suón dò lo - kién trùc phàn bò thành càc dai hep ó phia tày bàc Dòng Vàn, ehuyén tiép tu càc bé mat san bang xuòng day thung lùng

e Dia hình hòc món - kién trùc dang nùi dcm nghièng trén dà vói

Trén lành thò Viét Nam, dia hình nùi don nghièng khà phò bién trén càc dà tram tich lue nguyén tuoi Mesozoi, su co mat cùa dang dia hình này tai Dòng Vàn -Mèo Vac trén càc dà carbonat dà tao nén tinh dòc dào cùa cành quan dia mao tao day Dia hình nùi don nghièng tai cao nguyén dà này dugc hình thành trong bòi cành chung ve su phù hgp giùa càu trùc dia chat va hình thài dia hình dugc xem xét ó duói

day

Nhìn tòng thè, càc thành tao dia chat tu Quàn Ba dén Dòng Vàn càu tao nèn mot phuc nép lòm ma phàn da là càc dà lue nguyén xen carbonat he tàng Ha Giang (phia tày nam) hoàc carbonnat xen lue nguyén he tàng Chang Pung va Mia Le (phia dòng bàc) Phàn trung tàm là càc dà carbonnat thuòc he tàng Bàc San Càc thành tao Mesozoi thuòc he tàng Hong Ngài, he tàng Song Hién co dang lóp phù trén càc thành tao Paleozoi Càu trùc này dugc phàn ành khà rò net trén bình dò dia hình hién tai duói dang tucmg quan nghich

Cao nguyén karst Dòng Vàn Mèo Vac co dang khòi tàng nàm ó trung tàm càu trùc nép lòm vùa néu trcn dugc khòng che bòi càc dùt gay kién tao phu(Tng tày bàc - dòng nam va dòng bàc - lày nam Bc mat cao ngu\cn nà\ phan ành càu trùc dang vòm thoài vói phàn trung tàm càu tao boi càc dà carbonat he tàniz Bàc Son tuoi

Carbon-Permi, phàn ria là càc thành tao lue nguyén he tàng Song Hién tuoi Trias co thè nàm nhu òm lày khòi dà co han này Phù hgp vói càu trùc này, càc thành tao he tàng Bàc Som tao nén mot bé màt dinh dang vòm thoài, nói cao trén 1500m, tao phàn thuy cho càc luu vuc song Nho Qué, song Nhiém Càc thành tao he tàng Song Hién tao nén càc day nùi co duóng phàn thuy chinh cao duói lOOOm, lugn vòng quanh khòi karst Dèng Vàn - Mèo Vac Tai phàn ria, càc thung lùng song suoi co dang toà tia tu khòi karst cùng phàn ành dàc trung càu trùc cùa vùng

Tai phàn trung tàm khòi karst Dòng Vàn, càu trùc dia chat cùng dugc phàn ành khà rò net trén dia hình Truóc tién, co thè nhàn thày là càc thành tao tré han thuóng

nàm a vj tri dia hình cao hon Vi du dién hình dugc quan sàt tai khu vuc Phò Cào

-Phò Bang Phàn phàn thuy cùa càc khòi nùi là càc tram tich tuoi Trias, thuòc he tàng Song Hién (phia tày - tày nam Phò Bang) hoàc he tàng Hong Ngài (phia dòng, dòng nam Phò Bang) Trén phàn suón cao cùa khàc khòi nùi là càc dà carbonat he tàng Dòng Dàng tuoi Permi va dà carbonat cùa he tàng Bàc San càu tao nén bé mat ca bàn cùa cao nguyén Tai khu vuc Sàng Tùng, dòng nam Mèo Vac, cung gap nhiJng quan he tuong tu nhu trén

d Dia hình hòc món - kién trùc trén càc dà tuoi Paleozoi giùa

Dgc thung lùng song Nho Qué, dja hình càu trùc bóc mòn càng dugc phàn ành

rò net Qua trình bóc mòn manh me dgc dut gay song Nho Qué dà tao diéu kién phai

lo càc thành tao carbonai xen lue nguyén tuoi Paleozoi thuòc càc he tàng Chang Pung, Lutxia, Si Ka, Bàc Bun va Mia Le Viec so sành càc bé màt san bang phàn bò ó hai phia cùa thung lùng song Nho Qué cùng cho phép nhàn dinh su xuàt lo càc dà carbonat he tàng Chang Pung ó tà ngan song Nho Qué khòng phài do qua trình nàng trong Neogen - De tu, ma dà dugc hình thành tu càc giai doan dia chat co hon

Su phù hgp cùa dia hình vói càu trùc dia chat dugc thè hién ó trén phàn ành mot dac trung là càc thành tao dja chat ó khu vuc Dòng Vàn - Mèo Vac va làn càn co gòc dòc nhò va thuóng tao nén càc nép uòn thoài (trù càc khu vuc chiù ành huóng cùa càc dói dut gay kién tao) Dàc diém này co y nghTa hét sue quan trgng trong viec tao nén nhùng cành quan dia hình karst dòc dào cùa khu vuc

2 2.2 Dia hình hòc mòn tong hffp

a Bé mài san hàng

Tinh phàn bàc là dàc trung C(T bàn cua dia hình bc màt irai dàt Hién nay phàn lón tàc già déu thòng nhàt vói Le Due An Ma Còng Cg (I97X) ve co che va tuoi cùa càc bc màt san bang Viét Nam \ói 3 nhòm: Nhòm thù nhàt gòm càc bé màt dinh co tuoi Paleogen dugc thành tao bang con duóng pcncpicn hòa Nhòm ihù hai hi

16

càc bè màt phàn bò trén suón càc khòi nùi co tuoi Miocen som va Pliocen Nhòm thù

ba gèm càc bè màt phàn bò dgc thung lùng dugc thành tao vào Pleistocen som Hai nhòm sau chiém dién tich chù yéu cùa càc bé mat san bang va dugc thành tao bang con duóng pediment hóa CQng theo càc tàc già này, càc bình san karst Tà Phìn, Mòc Chàu, Dòng Vàn v.v thuc chat là càc pediplen co, hình thành trén dà cacbonat

Tai khu vuc Dòng Vàn - Mèo Vac, Pham Khà Tuy va còng su dà xàc dinh 5 muc bé mat san bang trén càc dò cao khàc nhau ó day là: 1 bàc 1600 - 2000m tuoi Oligocen; 2 bac 1100-1400m tuoi Miocen som; 3 bàc 750-950m tuoi Miocen muòn-Pliocen; 4 bac 400-550 m tuoi Pliocen muòn va 5 bàc 100-350m tuoi Pleistocen som

Tinh phàn bac dia hình va su phàn bò càc màt san bang trong pham vi Dòng Vàn - Mèo Vac va làn can co the dugc quan sàt khà rò theo màt càt phuang dòng bàc

tu Ha Giang qua Quàn Ba, Yèn Minh dén Dòng Vàn, Chang Pung hoàc theo phuang tày bàc tu bàc song Nhiem qua Khàu Vai, Lùng Pù, Giàng Chù Phìn dén Chang Pung Càc mat càt déu ghi nhàn su co màt cùa càc bàc dja hình nàm ó càc muc dò cao: 400-600m, 800-lOOOm, 1100-1300m, 1400-1600mvà 1800-2000m

b Bé màt san bang cao 400~600m

Bé màt phàn bò chù yéu trén dinh cùa càc dai dòi nùi thàp dgc song Nhiém, càu tao bai càc tram tich lue nguyén he tàng Song Hién 1 rong pham vi càc huyén vùng cao cùa Ha Giang, bé màt san bang cao 800-lOOOm dugc bào tòn khà tòt dang bàc thang trén suón khòi nùi, ma dién tich ròng nhàt chinh là khu vuc cao nguyén Làng Dàn Dò là bé mat lugn song thoài, dugc giói han xung quanh bòi càc suón vàch dà voi dòc cao trén 300m Day thuc su là cành dòng karst dugc nàng lén, trén dò con nhiéu khòi karst sót, dia hình caru tàn vói mot sé cgt dà nói cao trén bè màt lóp tàn tich terarosa

e Bè màt san bang cao SOO-lOOOm

Tai phia bàc song Nhiem, bé mat cao 800-lOOOm càu tao bòi dà tram tich lue nguyén he tàng Song Hién bi phàn càt manh bòi càc thung lùng dang toà tia tu vòm cao nguyén Dòng Vàn, tao màt dinh lugn song Bé màt này co ranh giói ehuyén tiép lén cao nguyén khà rò bai sucm vàch bóc mòn dòc vói dò chénh cao trén 200m Dò cao cùa bé mat san bang này cùng chinh là dò cao xuàt lo nuóc ngàm ó suón nam -tày nam cao nguyén Dòng Vàn

e Bè màt san Bàc dia hình I I()0-Ì30()m

Bé màt tòn tai dang vai nùi trcn suón cua bc mat cao h(rn cy mot so neri khàc

trong pham vi cao ngu\én chùng lai h\ bc màt nghièng thoai nàm a gàn dà\ cac trùn^i giùa càc non karst Bé màt chuàn dugc khao sài \:\\ khu \uc C'àn Chu PhuK kuniz l*u

trén duóng tu Mèo Vac dén Chg tinh Khàu Vai Dò là bé màt cành dòng karst co dugc nàng lén dò cao 1200 - 1300m Trén bé màt này con co nhiéu khòi karst sót dang non cao tu 50-200m Bé màt lugn song thoài vói nhiéu caru, trong dò nhiéu khòi bj phù day bòi terarossa

/ Bé mat san bang cao MOO-lóOOm

Bè mat co su phò bién nhàt trén cao nguyén Dòng Vàn Truóc tién dò chinh là tap hgp càc dinh cùa karst dang non vói dò phàn càt sàu tu vài chuc met dén 200m

Di tich cùa bé màt san bang này dugc bào tòn tòn va phàn bò ròng nhàt trén dinh khòi nùi Trung Mò Pua ó dòng - dòng bàc Phò Bang, khu vuc Lùng Cu va khu vuc bién giói Chang Pung, trong dò khu vuc Chang Pung co càc màt bang ròng nhàt va màt bang này cung chi là phàn ria cùa mot bé màt san bang ròng lón phàn bò ó tà ngan luu vuc Nho Qué thuòc dàt Trung Quòc Hàu hét càc dién tich cùa bàc dia hình này déu dugc càu tao bai dà vói, trong dò càc màt bang tai dòng Phò Bang hình thành trén

dà vói he tàng Hong Ngài va Dòng Dàng, càc màt san bang ó Lùng Cu va Chang Pung trén dà vói he tàng Chang Pung Trén càc bé màt lugn song thoài này dòi noi vàn nói lén càc non karst sót co dò cao trén 1700m Dò chinh là di tich cùa bé màt cao nhàt, chiém vj tri dinh cùa cao nguyén, ma hién dà bi phà huy dàng ké Dién phàn

bò ròng nhàt ó day dugc quan sàt trén dinh nùi Miéu Vac, song dién tich cùng khòng dàng ké Tuy nhién, càch Phò Bang khoàng trén lOkm vè phia bàc, trong pham vi lành thò Trung Quòc, bé màt này lai co dién tich dàng ké

g Bé màt san bang cao trén I800m

Trén cao nguyén Dòng Vàn - Mèo Vac, càc bé màt san bang này tòn tai dang sót trén dinh càc khòi nùi sót cao nhàt Bé màt ehuyén xuòng phia duói bòi suón dò

la dòc trén 45^ Su co mat càc màt bang trén càc khòi nùi cao nhàt vùng này néu dugc nghién cuu day dù co thè co y nghTa lón dòi vói viec xày dung càc diém du lich Tai day co thè quan sàt dugc toàn cành càc ky quan thién nhién cùa cao nguyén

Càc màt san bang là minh chung cho lich su phàt trién làu dai cùa lành thò phàn ành càc boat dòng tàn kién tao co tinh chu ky, mó dàu mòi chu ky này là su phàn di kién tao manh, làm già tàng boat dòng phàn càt sàu manh Cuòi chu ky là boat dòng nàng càn bang vói qua trình bóc mòn, tao bé màt nghièng thoài ngang gòc xàm thuc va suón dòc ngàn càch vói bé màt truóc dò Nghién cùu càc màt san bang con cho phép xàc dinh dugc càc bé màt dia hình co dò dòc nhò noi co thè quy hoach càc trung tàm dò thi, du lich trén dinh hoàc vai nùi (khàc vói càc trung tàm hién co

chù yéu nàm ó day thung hàng, trù khu vuc Khàu Vai) Dò cùng la C(T sa cho vice tìm kiém càc dang dia hình karst sót àn nàu duói hVp tàn lich terarossa se duoc de càp ià]

ó phàn sau

2.2.3 Bé màt sirò'n

a Càc suàn hòc mòn va bóc món - xàm thuc trén dà tram tich lue nguyén

Cao nguyén Dòng Vàn - Mèo Vac khòng chi dugc giói han trong khòi nùi dà vói vói dia hình phò bién là karst, ma ó phia nam - tày nam cùa cao nguyén này phàn

bò chù yéu càc dà tram tich lue nguyén he tàng Song Hién Chùng tao ncn dia hình mèm mai vói duóng phàn thuy lugn song thoài, suón mém mai, khàc biét hàn vói dia hình sàc nhgn trén dà vói Ò phia bàc Yèn Minh va phia dòng Dòng Vàn, tram tich lue nguyén he tàng Song Hién con phàn bò trén dinh phàn thuy cùa càc day nùi I ai day xuàt hien càc dòng chày màt hiém hoi trén cao nguyén, song chùng cùng mau chóng àn minh vào càc cùa bién cùa khòi karst làn can Cùa bién dién hình dugc quan sàt trén suoi Thàu tai khu vuc Phò Cào

Qua trình bóc mòn - xàm thuc trén càc tram tich lue nguyén dà hình thành nén càc kiéu suón dàc trung sau: Suón bóc mòn tòng hgp trén càc dà tram tich lue nguyén, dòc 20- 30*^ ; Suón xàm thuc - bóc món dgc khe suoi, dòc 20 - 30 ; Suón xàm thuc va rua tròi bé màt, dòc 8-20

b Suàn bóc món tóng hap trén càc dà carbonnat, dòc 20-30

Càc dà tram tich carbonat cùa he tàng Mia Le nói riéng va càc dà vói tuoi Devon nói chung co dò tinh khiét khòng cao Hoat dòng rùa lùa - hòa tan trén càc thành tao này khòng manh me nhu trén dà vói he tàng Bàc San va de lai nhiéu tàn tich khòng hóa tan, tao nén dja hình mém mai hon Fai khu vuc này, dòng thói vói qua trình rua lùa - hòa tan, qua trình bóc mòn trén càc dà tram tich lue nguyén cùng tao nén càc suón thoài, tao nén su da dang cùa cao nguyén karst

e Suàn dò là, dòc >45

Suón phàt trién trén càc khòi nùi sót co dò cao trén 1800m phàt trién trén càc

dà tram tich lue nguyén hoàc phun trào Dò dòc suón khà lón, duói chàn suón phàn

bò nhiéu tàng làn lón

2.2.4 Dia hình karst

Trén cao nguyén dà Dòng Vàn - Mèo Vac, dia hình karst dang non là phò bién, song dòi nai vàn quan sàt thày càc khòi karst hình thàp hiém hoi Dò là càc khòi karst tai trung tàm huyén ly Dòng Vàn Diéu này cùng tuang tu nhu su hiém hoi cùa karst dang non trong càc khòi karst dang thàp dién hình ó Vinh Ha Long, Phong Nha

phàn lóp day cùa he tàng Bàc San thuóng tao ncn càc n()n knrsl cmi dòi su(rn \ra irui

kiéu hoang mac Càc non karst trén dà vói he tàng Hong Ngài thuóng tao nén dia hình nùi don nghièng dàc trung Do làn nhiéu hgp chat khòng hoà tan, càc thành tao carbonat he tàng Chang Pung va he tàng Nà Quàn cùng vàn tao nén càc khòi karst hinh non, song phàn suón thuóng co dang gay vói phàn thàp thuóng thoài hon Dò chinh là phàn suón co tich tu càc vàt liéu khòng hoà tan dua tu trén xuòng Cành quan này dugc quan sàt khà ro tai bó bàc song Nhiém ó phia nam Yèn Minh

Do hoat dòng kién tao két hgp vói qua trình bóc mòn, dia hình karst trén cao nguyén tòn tai trén càc dò cao khàc nhau nhu sau:

v^ Dia hình cao nguyén karst vói dinh dang non, cao >1500m

v^ Dja hình cao nguyén karst vói dinh dang non, cao 1400-1500m

^ Dia hình cao nguyén karst vói dinh dang non, cao 1000-1200m

^ Dia hình cao nguyén karst vói dinh dang non, cao 800-lOOOm

2.2.5 Day trùng karst

Tinh da dang cành quan cùa cao nguyén Dóng Vàn con dugc thè hién bòi su phong phù cùa càc dang dia hình àm nhu phéu karst, thung lùng va cành dòng karst Phéu karst là mot trung khép kin co dang tròn hoàc gàn tròn vói duóng kinh tu vài met dén hàng kilomet, suón càc phéu thuóng tir thoài dén dòc dung Vè nguòn gòc, trén cao nguyén Dòng Vàn, càc phéu phàt trién theo hai phuang thùc: phéu hóa tan

va phéu sap dò Phàn lón càc phéu hòa tan déu co kich thuóc bc va co dang long chào, trén màt dà dugc phù bòi mot lóp dàt terarossa, dugc nhàn dàn dia phucmg su dung làm dàt canh tàc Mot so phéu vói lóp dàt phù day co thè su dung làm ho chùa nuóc Càn luu y, do gòc xàm thuc nàm sàu nén qua trình karst ngàm con dang boat dòng manh, nguy ca sap day cùa càc phéu karst này khà cao Càn nghién cuu day dù truóc khi xày dung càc ho co dung tich lón trén chùng Kiéu thu hai là phéu karst sap

dò, kiéu này phò bién ó nhiéu nai trong càc khòi dà dà voi co dò sàu dàng ké, tói hàng tram mét, co vàch dòc dung va duói day là dòng dà va vun

Cành dòng karst cùng là mot dang dja hình àm trong càc khòi dà vói ròng dén hàng chuc kilomet vuòng Chùng thuóng co day rat bang phàng trén dò làp day tram tich bó rói - là san phàm phong hóa tu dà voi - dàt terarossa Dàt này khà màu mó va thich nghi tròng càc loai cày nòng nghiép va cày còng nghiép ngàn ngày.Trén cành dòng karst con co nhiéu khòi dà vói sót dang khàc nhau tao nén phong cành hàp dàn khàch du lich

Thung lùng karst vói dia hình kco dai, khèp kin hoàc nùa kin, dugc hình thành

do su mó ròng lién két cùa càc phéu karst hoàc do su sap dò cua he thòng bang dòng ngàm là net dàc trung cho vùng karst Trong phauì vi \ ùng nghién cùu càc thung lùng co quy mò khòng lón song chinh chùng tao diéu kién elio \ ice hình thành càc

khu quàn cu làu dói cùa dòng bào dàn toc, là noi hình thành càc thi tran, thi tu, càc trung tàm làng xa Dò là càc thung lùng karst tai Dòng Vàn, Mèo Vac, Phò Bang, Lung Chinh, Lùng Tao, Lùng Cam Mac dù co dién tich khòng ròng, song càc thung lung karst co y nghTa khoa hgc va thuc tién lón Dò là noi àn chùa nhiéu di tich chua dugc biét tói ve tài nguyén va Ijch su hình thành vùng dàt ó day Trén lành thò Viét Nam, nhiéu nai tram tich duói day càc thung lùng này là nai tap trung khà giàu sa khoàng cùa vàng, thiéc, Trén cao nguyén Dòng Vàn, phàn gàn day càc thung lùng karst thuóng phàt trién càc bé màt gò thoài, trén dò qua trình karst con de lai dàu àn cùa minh bai cành dòng caru co kich thuóc lón va da dang vè hình thài Dò là càc cành dòng caru ó Lung Tao, Lùng Hoà,

2.2.6 Dia hình do dòng chày

a Day thung lùng vài long song, bài bòi khòng phàn chia

Trong cao nguyén dà Dòng Vàn - Mèo Vac, dia hình thung lùng dàc trung là càc trùng khép kin, song vàn khà phò bién càc dòng chày màt, tao nén su da dang cùa dia hình dòng chày

Dia hình dòng chày màt phò bién nhàt là dgc càc thung lùng song Nho Qué, song Nhiém va càc suoi nhành cùa chùng Ngoài long song, trén càc thung lùng này phàn bò càc bài bòi ròng, song càc thém song phàn bò han che va co kich thuóc hep

2.3 Khai quàt vè lich sur phàt trién dia hình

Nhiéu tàc già ehuyén sàu vè karst dà dua ra quan diém giài thich nhùng net dòc dào cùa cacxta nhiet dói nhu là su biéu hién cùa nhùng giai doan phàt trién tuang dói già ma cacxta òn dói chua dat tói dugc Mot so tàc già (nhu Jean Corbel) con chung minh tuoi già cùa kiéu karst nhiet dói bang càch suy dién tu muc dò hóa tan CO2 trong nuóc tùy thuòc vào diéu kién nhiet dò cùa mòi truóng va két luan ràng karst nhiet dói phài co tuoi tuyét dòi lón hon nhiéu so vói ó òn dói [2] Waltham T.,

1998 dà dua ra sa dò tién hoà cùa qua trình karst vói 7 giai doan phàt trién khàc nhau, khói dàu là dòng bang karst, ehuyén sang karst dang non, karst dang thàp va két thùc lai quay tró vè dòng bang karst ó mùc co so xàm thuc khàc [10] Theo sa dò này, karst Dòng Vàn - Mèo Vac dugc xép vào giai doan 3 (dòi vói vùng trung tàm) hoàc 4 (dòi vói vùng ria) Càn phài co nhùng thào luan ky hon vè càc quan diém cùa càc hgc già phucmg tày trén, song tu dò cùng co thè ghi nhàn ràng dia hình karst Dòng Vàn -Meo Vac co qua trình tién trién làu dai de co dugc nhùng hinh thài dàc trung nhu hién nay

De khòi phuc lich su phàt trién dia hình cua mòi lành thò càn phài xàc dinh duac tuoi cùa dia hình \ói tu càch nhu là dàu àn cùa su tién hoà Tronii diéu kién chua co co so cùa chinh vùnu nubicn cùu nà\ chùim tòi cho ràni^ buóc dàu ncn ben

he tuoi cùa càc bé màt san bang dà dugc néu trén vói càc bé màt dà dugc dinh tuoi khàc ó Viét Nam Theo dò, bé màt dinh hién chiém vj tri cao nhàt vùng - bé mal 1800-2000 hoàc lón hon nùa co thè chinh là di tich cùa thói ky san bang triet de nhàt xày ra ó khàp Dòng Duong va càc khu vuc làn càn dà dugc ghi nhàn trong nhiéu vàn liéu Dò chinh là bé màt peneplen tuoi Paleogen (nhiéu tàc già xàc dinh cu thè hon là Oligocen) Hai bé màt 1400-1600m va 1200-1300m dugc xép vào càc bàc tuoi Miocen Càc bé mat 500-600m va 800-lOOOm dugc hinh thành trong Pliocen Mot bé mat san bang dang khói dàu dugc nhàc tói khà nhiéu trong vàn liéu hién nay, dò là pedimen thung lùng dugc hình thành trong thói ky dàu De tu, khi nhiet dò bé mat Trai dàt bi lanh di dàng ké bòi càc chu ky bang ha Tai Dòng Vàn - Mèo Vac, qua trình pedimen hoà trong thói ky này dà de lai dàu khà rò ràng bòi bé màt gò dòi lugn song thoài nàm ó phàn cao càc thung lùng karst dà dugc nhàc tói ó phàn trén

Dàu àn cùa qua trình phàt trién vùng dàt làu dai con dugc ghi nhàn trén càc bang dòng karst vói nhiéu bàc cùa bang khàc nhau, là su ky vT cùa càc bang sàu ma khòng ai phù nhàn thói gian hình thành làu dói cùa chùng

Thung lùng Nho Qué cùng là mot dàu àn cho mot lich su phàt trién làu dai de tao nén mot cành quan ky vT dén thè Chùng tòi khòng thòng nhàt vói mot so tàc già khi khòng quan sàt dugc he thòng bac thém duói day thung lùng song ma cho ràng long song mói chi dugc hình thành vào Holocen! Co nhiéu dóng song, trong diéu kién càu trùc dia chat dàc biét, dòng lue dòng chày manh se khòng tao nén bài bòi va thém song ròng Va dàc biét là càc qua trình dóng lue ve sau dà khòng cho phép giù dugc càc dàu àn ve càc thói ky phàt trién cùa minh Song Nho Qué càt vào bé màt san bang 1400-1600m, trén suón cùa thung lùng con ghi nhàn nhiéu bé màt nghièng thoài

- dàu àn cùa càc thói ky san bang hoàc thém song ó càc dò cao khàc nhau Khào sàt mot càch chi tiét thung lùng này, chàc chàn co thè sàng tò thém nhiéu diéu vè lich sur hình thành vùng dàt hien nay

2,4 Nhirng già trj doc dào ve dja mao cùa cao nguyén

2.4.1 Kiéu hình thài karst phò bién tai cao nguyén Dòng Vàn là non karst

Co thè nói Dòng Vàn - Mèo Vac là xu so cùa càc non karst, dgc theo càc tuyén duóng quòc lo, tinh lo, di sàu vào càc lùng karst, lén càc bé màt san bang cao trén 1400m, dàu dàu cùng quan sàt dugc càc non karst Karst hình non ó day thuóng

co ty le chiéu cao/duóng kinh day trung bình là 0.5 va dò chénh cao dia hình thuóng

tu 80-150m mot so nai dén 200m (hinh 3) Dò chénh cao này phàn ành mùc dò karst hoà ó day dang dién ra khà nìanh Càc non karst co the tro trui mau bac trang tròng

xa nhu cành quan cùa khu vuc bi khai thàc dà him vàt liéu xày dung (dien hình \i\ khu

vuc Sàng Tung) song thuóng co màu xàm dcn do rcu phong barn trcn dà vói \a cùng

co thè dugc phù bòi lóp phù thuc vàt Dàc trung trén tao nèn su khàc biét co bàn giùa karst Dòng Vàn - Mèo Vac vói càc vùng karst khàc cùa lành thò, va nò co net gàn gùi hon vói karst ó Vàn Nam Trung Quòc

Karst dang non va dang thàp là hai dang karst duong dién hình cho karst nhiet dói, chùng rat phàt trién ó Viét Nam va Trung Quòc 0 Viét Nam, karst dang thàp pho bién han cà Chùng phàt trién ròng rài ó Bàc San, Ninh Bình, Quàng Bình, dién hình nhàt là karst dang thàp ó vinh Ha Long Karst dang thàp co hai dang: dang thàp nhgn va thàp cut, chùng déu co vàch dòc dung, hình dang càc khòi karst rat da dang

va co nhiéu hình thù ky dj Kiéu karst hình chóp khàc vói loai hình thàp ó chò co nhùng nggn nùi dà vói vói suón thoài hon, chàn suón òn dinh (khòng thày nhijng dàu vét càt xè manh chàn suón) Co nguói cho ràng karst hình chóp là giai doan phàt trién mai, tré lai cùa karst hình thàp, su xuàt hién kiéu karst hinh chóp dành dàu mot giai doan phàt trién kién tao mói cùa khói karst, chu trình karst tré lai (Dào Dinh Bàc, 2002)

Karst hình non dién hình ó vùng Gunung Sewu ó Java va Jamaica (Lehman, 1936; Weltham et al, 1983) Karst hình non cà thè co ty le chiéu cao/ ròng khoàng 0,25, va rat hiém khi cao >100m Day thung lùng giua càc non rat hep Diéu dàc biét

là cà Java va Jamaica là hinh thài cùa càc non karst lién tue nói vói nhau trén dién ròng lai Trung Quòc, hình thài karst co su thay dòi dàng ké tu tày sang dòng, karts hình non thuc su phàt trién ó cao nguyén Guizhou con dang thàp thì phàt trién chù yéu ó vùng dòng bang Quangxi ó phia dòng, va dang chóp dòi phàt trién ó cà 2 vùng

va ó cà vùng ehuyén tiép Càc non karst phàn bò ròng rài ó cao nguyén Guizhou co

su khàc vói càc non karst dién hình vùa mò tà ó trén, chùng tàch biét nhau va dugc bao quanh bòi vói càc day aluvi Khi bau cùng co su phàn hoà tu tày sang dòng Càc hình thài karst dang thàp phàt trién ó vùng khi bau nhiet dói Guangxi vói lugng mua trung bình nàm khoàng 2000mm, va nhiet dò trung bình khoàng 21 C, trong khi dò karst dang non va chóp dòi thì co ó vùng khi bau can nhiet dói Guizhou vói lugng mua gàn 1200mm va nhiet dò trung bình là 15 C [9] Su phàn hoà trén co net gàn gùi vói diéu kién Viét Nam, khi theo dòi càc làt càt cành quan theo chiéu tày bàc - dòng nam, tu Dòng Vàn, qua Bàc Can, Bàc son dén Ha Long

De giài thich su khàc biét vè diéu kién hình thành 2 kiéu hình thài karst trén, hién co mot so y kién khàc nhau Hgc thuyét làu dói hon vè karst dang thàp ó Trung Quòc dà dugc Silar (1965) tòng két dua trén vai trò cùa khi bau va su làu dai cùa qua trình karst va cho ràng karst dang thàp ó Quangxi duóng nhu là su tién hoà karst tu cao nguyén (iui/hou

So dò tién h(ìà cua cành quan karst dugc Waltham T (1998) dua ra cùng phu hgp vói quan diém trcn So' dò phàt trién gòm 7 buóc nhu dà (hrgc gitVi thiéu (V Ircn

Dò là mot sa dò dugc don giàn hoà trong ebuòi phàt trién phuc tap nhung nò cùng dai dien cho mòi lién quan ròng cho nhùng kiéu cành quan karst nhiet dói Theo Waltham T., chuòi tién hoà hoàn chinh chi phàt trién ó nhùng vùng co: l.Dà vói day;

2 Khi hàu nóng àm va 3 Nàng kién tao chung chàm Waltham T 1998 cùng lién he giùa càc thuàt ngù dà dugc càc nhà dja chat Trung Quòc (fengeong, fenlin) va phuang Tày (cones, mogotes, towers) su dung

Dào Dinh Bàc, 2002, khi phàn tich dàc trung cùa càc phu loai karst ó Viét Nam (dang karst hình thàp, hình non, ) cùng dua ra nhàn dinh ràng càc phu loai trén

co le chi là su biéu hien nhùng giai doan phàt trién khàc nhau cùa cùng mot kiéu karst nhiet dói thòng nhàt, nghTa là chùng phài co mòi lién he phàt sinh vói nhau Su khàc biét ve hình thài cùa chùng co thè chi phu thuòc vào nhùng diéu kién hoàn toàn co tinh dja phuang (nhu bé day tàng, dò tinh khiét, dàc diém thè nàm, vàn dòng kién tao mói)

Càc nghién cùu cùa chùng tòi ve càc vùng karst khàc nhau cùa lành thò, dac biét là càc vùng karst dang ó giai doan phàt trién nhu Phong Nha - Ké Bang cho thày

it co su phàn hoà vè hình thài theo mùc dò truóng thành cùa qua trình karst tu ria vào trung tàm khòi, co nghTa là ó day, karst hình thàp vàn chiém chù yéu trong toàn khòi karst Dòng thói, càc két qua khào sàt tai Dòng Vàn - Mèo Vac cùng cho thày tai day,

tu rìa cào trung tàm khòi hàu nhu chi phò bién karst hình non Karst hình non ó Dòng Vàn - Mèo Vac phàt trién cà trén càc dà carbonat tuoi Cambrì thuòc he tàng Chang Pung, dà vói Devon he tàng Nà Quàn, càc dà vói tinh khiét he tàng Bàc San va dà vói Trias he tàng Hong Ngài Dang non cùa dia hình karst phò bién cà trén dà vói phàn lóp day, phàn lóp mòng va dà vói dang khòi

Càc dang suón vàch dòc dùng va cành quan karst dang thàp trong vùng karst Dòng Vàn - Mèo Vac khòng nhiéu, chùng co quy luàt phàn bò rò ràng Dò là ó phàn ria càc khòi nùi dà vói, khi càc thung lùng karst co quy mò tuong dòi lón Cành quan này dugc gap tai khu vuc gàn thj tran Yèn Minh, Phò Cào, Ma Le, thi tran Dòng Vàn, Càc vàch dòc dùng này co thè dugc giài thich bòi su xup dò tùng màng do phàn chàn bi rùa lùa hoà tan tao hàm èch do nuóc màt Dò cùng là hình thùc de dòng bang ven rìa ngày càng mó ròng

Nhùng phàn tich trén day cùa chùng tòi cho thày vai tró lón cùa khi bau dia phumig (co va hién dai) tói su phàn di ve hình thài cùa dia hình karst, va ó Viét Nam muòn nghién cùu va chiém nguóng tao hoà dà tao nén càc cbòm dòi dang non co dinh hoàc nhgn hoàc hai tròn va dò cao dinh dò dòc suón khàc nhau thi càn phài tói cao nguyén Dòng Vàn

2.4.2 Càc thrng lùng karst kin trén cao nguyén déu là nhùng thàng canh

Dùn^ \àv mòi thun^ lùnu kin karst trcn cao nuu\én v(Vi hình thài \a kich co' khàc

nhau déu là nhùng thàng cành dàc sàc, nhu Phò Bang, Phò Cào Lùng Cu, Dòng Vàn, Mèo Vac, Ò Phò Bang bao quanh thung kin là càc day nùi trùng diep (cao 1600-1700m) vói càc mat san bang, càc dinh nùi sót; con duói day thung (cao 1355m) là thèm dòi gò lugn song nhiéu bàc khàc nhau (20-40m), di tich mot long song co lón (vói phàt hién càc gò dòi ó day càu thành tu cuòi song) là càc diém quàn cu, con dóng chày hién dai nhò bé uòn khùc men theo chàn dòi Dàc biét day dò nói lén càc cum cgt, thàp karst, tròng nhu nhùng toà thàp dà co chi con là phé tich Trén duóng 4B Phò Cào

di Sùng Là (Dòng Vàn) gap nhiéu thung karst kin nói nhau lién tiép, day ó dò cao trén i400m, dugc dùng làm mat duóng giao thòng Càc thung kin ròng 200-300m, kéo dai hàng km, nhu nhijng long chào kin, co càc vòng trùng long vào nhau, noi thàp nhàt ó lech vè mot dàu thung, con xung quanh là càc khòi nùi suón dòc, dinh nhgn da dang

Co nhijng ho trùng karst kin vói hình phéu tròn, day nhgn dién hình vò cùng ngoan muc vói kich thuóc cuc lón, sàu tói tram mét Thung karst kin Dòng Vàn tut xuòng 200-300m so vói càc khòi nùi xung quanh; tai bó bàc cùa thung noi lén mot càch dot ngòt dia hình thàp, non karst nhiet dói co vàch dòc dién hình, nhu ó vùng Bàc Son, Ninh Bình Day là dang dia hình karst hiém hoi cùa cao nguyén này ma su sinh thành cùa chùng co le lién quan cùng vói su hình thành tao thung kin này, co dòng chày nuóc màt phong phù, là ca so xàm thuc dja phuong bòi dò, bàt dàu tu Pliocen-dàu De tu Nhu vày càc dang dja hình karst này là khà co (tu 3-4 trieu nàm truóc), tòn tai nhu mot chùng tich ve mot diéu kién co dja ly xa xua, khi ma dò cao cùa vùng chi mói dat dén mire 500-600m Khàc vói thung kin Dòng Vàn, thung lùng song Nhiém tai Yèn Minh

co tuoi tré, Holocen, càc vàch karst mói hoàc tham chi dang dugc hình thành, càt xé vào suón TN cùa Cao nguyén

2.4.3 Dia hình caru phàt trién mqnh^ tao nén cành quan dgc dào

Caru là mot dang dia hình co kich thuóc nhò, là dàc trung cùa qua trình karst

cà trén mat va ngàm, co su phàt trién trong tàt cà càc khòi karst Khi caru phàt trién trén dién tich lón chùng tao thành cành dòng caru Nhùng cành dòng caru vói càc khòi dà nói cao co nhiéu hình thài, dién hình là nhùng khòi dà sàc nhgn, bi àn món tao rành sàu hình òng ó canh dugc ggi là rùng dà Nhu vày, rùng dà chinh là caru, song chùng co quy mò lón, tao nén cành quan dóc dào, dà co tàc già ggi chùng là ''caru ó mùc tugng dài'\ lai day, dà vói dugc ggt rùa thành hàng loat thàp va song thàng dùng ó sucm, dugc bò tri tàch biét nhau, nhiéu thàp riéng biét cao dén vài chuc

m Càc rùng dà nói tiéng dugc biét tói phàn bò ó Con Minh va Qué Làm, Trung Quòc

Trong càc còng bò a Viét Nam truóc dà> hàu hét tàc già dcu khàng dinh a day rat hiém rùng dà hoàc chi co dien tich \ài tram met \ uòng tai cao ngu\én Dòng Vàn (Nguyén Quaiig My Vù Vàn Phài, Dàng Vàn Rao 1998) ( 'àc nghién cùu cua chùng

tòi cùng khàng dinh càc khòi da vói nàm duói dò cao l()()()ni a Vict Nam hàu hct

khòng gap nhiéu cành quan rùng dà Song dòi vói cao nguyén Dòng Vàn cành quan rùng dà lai phàn bò ó nhiéu vi tri khàc nhau Rùng dà ó Dòng Vàn - Mèo Vac co thè phàt trién ó phàn day thung lùng karst, trén càc dai gò thoài ven thung lùng, trén bé màt san bang dang bàc thang trén suón nùi va thàm chi trén cà mot so suón nùi thoài Kiéu rìmg dà dién hình nhàt vàn phàn bò trén càc gò dòi thoài dgc thung lùng va trén càc bé mat san bang co

Rùng dà ó Dòng Vàn - Mèo Vac co thè là càc khòi dà sàc nhgn, canh thàng va sàc, dugc tàch biét nhau hoàc dinh dang mùi màc, canh co dang òng do qua trình àn mòn theo chiéu thàng dùng Nhiéu khu vuc rùng dà phàt trién trén càc dinh dòi nói cao trén bé mat suón thoài, tròng tua nhùng thành phò dà (khu vuc Càn Chu Phìn) Diéu kién dia chat co ành huóng lón tói hình thài rùng dà Càu trùc dia chat vói càc lóp dà vói day trung bình va mòng xen kè nhau, co góc dòc nhò thuóng tao nén càc khòi dà co hình thài àn tugng nhàt Cành quan rùng dà vói càc lóp khàc nhau nhu toà làu dai dà do càc lóp nghièng thoài dugc phàt hien trén bé màt gò thoài, trén duóng tu Lùng Pù di Khàu Vai Càc dà voi phàn lóp day hon, bj he thòng khe nùt càt vuòng góc tao thành càc khòi tu 1 dén vài m se tao diéu kién hình thành cành quan rùng dà dién hình Dò là cành quan rùng dà dugc phàt hién trén bé màt gò thoài tai Lùng Phìn

2.4.4 Hang dong karst chù yéu phàt trién theo phuang thàng dung

Càc két qua hgp tàc khào sàt hang dòng giùa càc nhà khoa hgc thuòc Vién Nghién cùu dja chat va Khoàng san Viét Nam vói Bi dà làm sàng tò dugc dàc diém cùa he thòng hang dòng thàng dùng tai cao nguyén Dòng Vàn Hién dà phàt hién ó Dòng Vàn 20 hang , ó Mèo Vac 37 hang Càc hang co thè xuàt phàt tu càc dò cao khàc nhau tuy nhién déu phàt trién theo phuong DB-TN va vi tri két thùc cùa hang thuóng ó dò cao giòng nhau tu 950 dén 1050m, trùng dò cao xuàt lo nuóc Càc hang

ó Mèo vac co dò sàu day thuóng ó mùc dia hình 350m (Ho Tién Chung va nnk., 2008)

Trong nghién cùu dia mao hang dòng, càc mire cùa hang cùng nhu muc cùa càc doan nàm ngang trong hang rat quan trgng Nò cho phép khòi phuc lai lich su cùa qua trình hình thành hang dòng nói riéng, va cùa qua trình dia mao karst trong khu vuc nói chung Thém vào dò, càc muc hang dòng này con làm tién de cho vice tìm kiém nguòn nuóc ngàm vòn khà khan hiém trong vùng karst lai cao nguyén Dòng Vàn, ngoài càc mire cùa hang ó vi tri thàp, trùng vói vj tri xuàt lo nuóc ngàm hoàc vi tri cùa càc day thung lùng co (khu vuc Phò Cào), con quan sàt dugc nhiéu muc hang dòng ó cao hcm Dàc biét, mot so hang tai khu \ uc Phò Bang (bang Dòng Nguyet) nàm trén dò cao 40-5()m phù hgp vói bc mat ch'a hìnli ckuig gò thoai càu tao beri tàng

cuòi sói hien gàn két yéu nàm ó dàv thung h^ing kar>t (^ dà\

Hình 2 Màt san bang cao 1600m phia Hình 3 Bè màt san bang I400-1600m trén

bàc dòn bién phòng Phó Bang trén dà vói cao nguyén Dóng Vàn quan sàt tu Cóng

he tàng Bàc San (ành Ta Hòa Phuang) Tròi Quàn Ba (ành Nguyén Viét Dùng

-ThienXhien.Net)

Hình 4 Karst dang non dién hình trén Hình 5 Canh quan caru tàn vài càc mom

cao nguyén Dòng Vàn anh chup tai Lùng dà xèp làp nhu dàn hai càu trèn bài hién Tao - Dóng Vàn (anh Dàng Vàn Bào) (ành Dàng Vàn Bào)

Hình 6 Khói karst dang thàp hiém hoi trén dà vói he tàng Bàc San tai thi tran Dón^ l'àn

(anh Dàng Van Bào)

Hình 7 Cành quan caru tàn - ca sa cho Hình 8 Dia hình caru tai Xà Phìn, Dóng

viéc tòn tao cành quan rìmg dà (anh Vàn (anh Dàng Vàn Bào)

Dàng Vàn Bào)

Hình 9 Hèm vuc Nho Qué - mot cóng trình Hình 10 Cành quan rìmg dà gàn Khau Vai

liièn trùc k)' VI cua tliièn nhién ^^^/^ ^^-^^ y^^^^^ ^^^^^^

(anh Dàng Vàn Bào)

Chircrng 3 GIÀ TRI DI SAN DIA CHAT Khai niem chung ve Cóng vién dia chat va càc hình loai Dja di san khàc

Khài niem còng vién dia chat (Geopark) dugc phàt trién tu nhiéu nguòn khàc

u nhung chù yéu tu càc nuóc chàu Au Khoàng trén chuc nàm truóc day, f^SCO dà nhàn dugc rat nhiéu thòng tin tu càc vien nghién cùu dia chat, tu càc khoa hgc, tu càc tò chùc chinh phù cùng nhu phi chinh phù ve viéc khói thào mot

Hg trình toàn càu vè càc khu di san dia chat ma ó thói dò mói chi dugc thùa nhàn ) quòc già cùa mot so nuóc chàu Au va Bàc My Sau mot thói gian tham vàn va

1 bj, ban Càc khoa hgc Trai dàt cùa UNESCO dà dua ra '^Chuang trình Cong tia chàV\ Sau dò, tu nàm 1999, Ban dièu hành cùa UNESCO dà thào luan càch

rién khai van hành va di tói két luan cuòi cùng vào thàng 6 nàm 2001 dành dàu

iói cùa chuang trình Còng vién dia chat

'huong trình còng vién dia chat cùa UNESCO co muc tiéu tich hgp viéc bào ve tòn càc di san dia chat vói viéc phàt trién ben vùng kinh té va tài nguyén Vói

cu nhu vày, chucmg trình Còng vién dia chat dugc gàn lién vói chuang trình

^uói va sinh quyén (MAB) cùa UNESCO Chuang trình Còng vién dia chat

Mcsc xem nhu là mot phàn bò sung cho danh muc di san thién nhién thè giói

iig càp mot phuang thùc thich hgp cho viéc lua chgn va còng nhàn còng vién

ut ó càp Quòc già va Quòc té Néu nhu truóc day, muc tiéu bào ve va bào tòn Jòi dugc dàt lén hàng dàu thì gió day, vói su ra dói cùa chucmg trình "Còng

ia chat" muc tiéu phàt trién kinh té, dàc biét là kinh té du lich ben vùng dà dugc

yp bài hóa vói muc tiéu bào tòn Tiép buóc càc hoat dòng cùa chuang trình, tai

hi dia chat Quòc té tò chùc tai Brazil, nhiéu bào cào khoa hgc vè còng vién dia (Và bào tòn di san dia chat dà dugc trình bay Co thè coi dò là nhùng tién de cho lành còng cùa bòi nghi quòc té vè Còng vién dia chat dugc tò chùc làn dàu tién ó Kinh Trung Quòc vào 6/2004 Trong làn dai bòi dàu tién này, bòi nghi cùng nhàt

tò chùc Hgi nghi quòc té vè Còng vién dia chat 2 nàm mot làn Làn thù hai, bòi lìj dugc tò chùc ó Belfast Bàc Ailen tu 17 dén 21 thàng 9/2006

Theo dinh nghTa cùa UNESCO Geopark là: "Mot vùng co giói han xàc djnh co

[lot hoac mot vài tàm quan trong khoa hoc, khòng chi riéng ve dja chat, ma con

a càc già trj dgc dào ve vàn hoà, sinh thài va khào co hgc" Quan niem còng vién

ia chat cùa UNI^SCO Ihùa nhàn mòi quan he giùa con nguói - dia chat va khà nàng

ù dung khu di san cho phàt trién kinh le ben vùng

Theo TS Wolgang Eder giàm dòc Ban Càc khoa hgc Trai dàt cùa UNESCO thì tàm quan trgng cùa quy mò va chùc nàng cùa mot còng vién dia chat thè hién ó càc nói dung sau:

a) Gòng vién dia chat phài thè hién mot cành quan co kich thuóc va quy

mò dù lón de tao ra hoat dòng kinh té du lich eò biéu qua Càc vét lo nhó

le, rói rac ké cà eò già tri vè màt khoa hgc cùng khòng thè tao thành còng vién dia chat

b) Mot còng vién dia chat càn phài tàp hgp mot so danh thàng dja chat

(geosites) dù de minh hga càc dàc diém dia chat chinh yéu Tàp hgp càc danh thàng nhu vày phài co tàc dung thùc day su phàt trién càc boat dòng du lich dja chat

e) Còng vién dia chat ngoài vice càn phài co mot so càc danh thàng dac

biét ve co sinh, vè dia chat, eò tinh dòc dào va thàm my cao con phài eò càc già tri ve khào eò, sinh thài, lich su va vàn hòa

d) Càc vùng co già tri dàc biét vè di san dia chat nhung khòng eò cu dàn

sinh song hoàc qua xa xòi, beo lành khòng phuc vu phàt trién kinh té dugc thì cùng khòng thich hgp cho vice xày dung còng vién dia chat Nhu vày khài niem vè còng vién dia chat dói hòi phài lién két giùa con nguói vói dia chat va boat dòng kinh té

e) Gòng vién dia chat con phài eò chùc nàng phuc vu cho còng tàc giào

due mòi truóng, thùc day nghién cùu khoa hgc trong ITnh vuc khoa hgc Trai dàt, tàng cuóng viéc thuc hién chinh sàch bào ve mòi truóng va phàt trién ben vùng

Nhu vày, ngoài càc tièu chuàn vè màt khoa hgc, mot còng vién dia chat càn dàm bào càc tiéu chuàn: kich co va mòi truóng; quàn ly va lién két dia phuang; phàt trién kinh tè (ben vùng), giào due, bào ve va bào tòn

Trong khuòn khò cùa chuang trình Còng vién dia chat cùa UNESCO, mang luói Gòng vién Dia chat Quòc té (INOG), dugc thành làp tu nàm 1998, dén nàm 2005 co

35 còng vién va hy vgng se eò trén 500 còng vién tham già vào mang Trong dò, ó mang luói còng vién dia chat Chàu Au eò 23 còng vién (Ào 2 Phàp 3, Due 6, Hy Eap

2, Ailen E Italy 2, lày lian Nha 2 va Anh 4) Mang luói toàn càu còng vién dia chat quòc già co boat dòng gàn lién vói lYung tàm di san cùa UNESCO, mang luói thè giói Con nguói va Sinh quyén cho càc khu du trù sinh quyén va càc tò chùc phi chinh phù quòc già va quòc té ve bào tòn di san dia chat

0 càp quòc già, tuy theo thè che cua mòi nuóc mot còng vién dia chat bao U")n càc dàc diém dia chat eò v nabla sau: càc k:)ai dà lai nou\én kboàne va khoànu vàt

30

hoà thach, dia hình va cành quan, khoa hgc vè trai dàt, dja chat kinh tè va mò, dia chat còng trinh, dia mao, dja chat bang ha, dia ly tu nhién, thuy vàn, khoàng vàt hgc,

co sinh hgc, thach hgc, tram tich hgc, thò nhuong, hang dòng, dia tàng, dia chat càu trùc va nùi lùa hgc

Càc nuóc trong khu vuc cùng rat chù trgng nghién cùu va dành già di san dia chat vói tu càch là tài nguyén dia chat quòc già day tiém nàng Vi du Trung Quòc dà thành làp 85 còng vién dia chat quòc già, trong dò 12 còng vién dà tró thành thành vién cùa mang luói Còng vién dia chat toàn càu (2005) Càc hoat dóng bào tòn di san dia chat dà dugc thuc hien tai Dai Loan va Hong Kong Tai Malaysia, di san va ky quan dja chat là noi dung dugc quan tàm tu nhirng nàm 1976 - 1980, dén nay dà co

424 di san dja chat dugc xàc dinh, trong dò co 54 di san dà dugc mò tà va dành già Dào Langkawi dugc coi là còng vién dia chat dàu tién va dà mang lai Igi ich rat lón cho du lich nuóc này Thài Lan cùng co nhùng boat dòng diéu tra, dành già mot so danh thàng dia chat de de nghi bào tòn va mot so dà dugc su dung làm còng vién dia chat quòc già

Vice nhàt thè hoà bào tòn dja chat vói du lich dàm bào bào tòn dugc càc dàc tinh di san dòc dào, nghién cùu khoa hgc, giào due mòi truóng va tàng cuóng phàt

trién kinh té dia phuang dira trén du lich dia chat (geotourism) Nhiéu khu di san dia

chat rat eò già tri cho du lich, dàc biét là du lich két hgp giào due Mot so khu con thich hgp cho boat dòng giài tri co thè mang lai Igi ich kinh té cao, dòng thói dàm bào tinh ben virng cho su nghiép bào tòn

Gò thè nói, màc dù chuang trình còng vién dia chat cùa UNESCO va mang luói còng vién dja chat toàn càu mói hình thành nhung dà thu hùt dugc nhiéu quòc già tham già va dà góp phàn khòng nhò trong vice thùc day su phàt trién cùa khoa hgc dia chat theo huóng phuc vu, bào tòn va phàt trién ben vùng tài nguyén dia chat Xu thè này dà va dang tiép tue phàt trién

3.2 Thurc trang nghién ciru Dia di san ò* Viet Nam

Hién nay Viét Nam chua co còng vién dia chat, cùng chua co còng trình nghién

cùu ehuyén sàu vè ITnh vuc này Còng vién dia chat mói chi dugc nhàc dén rat khài

lugc trén càc phuang tién thòng tin dai chùng, chua bao hàm nhùng noi dung khoa hgc chuàn xàc, hoàc dugc de càp trong mot so bào cào ó càc bòi thào, bòi nghi khoa hgc

Gàn cu vào càc két qua nghién cùu dà còng bò va nhùng lai liéu luu trù hién co,

co thè thày còng tàc nghién cùu càc di san dia chat, lién tói xày dung còng vién dia chat ó Viét Nam mói chi di nhùng buóc dàu tién luy nhién co thè nói tién de cho vice nghién cùu này dà eò tu cuòi thè ky 19 khi càc nhà dia chat Phàp bàt dàu nghién cùu ó Dòng Duo'ng Càc còng trình dia chat mang tinh tòng hgp cao hoàn thành sau