Giải pháp phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng việt nam

Chính tác hại to lớn của việc rửa tiền như trên, rất nhiều các tổ chức chính phủ và phi chính phủ được phân công thực hiện công tác phòng chống rửa tiền như: Ngân Hàng Thế Giới, Quỹ Tiền

HUỲNH THANH HÒA

LU ẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

TP H Ồ CHÍ MINH – NĂM 2016

HUỲNH THANH HÒA

LU ẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng

Mã số: 60.34.02.01

Người hướng dẫn khoa học: PGS., TS NGUYỄN THỊ NHUNG

TP H Ồ CHÍ MINH – NĂM 2016

Cùng với quá trình kiện toàn về khuôn khổ pháp lý, hệ thống ngân hàng cũng

đã triển khai mạnh mẽ công tác phòng chống rửa tiền trong hệ thống Nhiều ngân hàng đã ban hành các quy định riêng liên quan đến công tác phòng chống rửa tiền

và tổ chức các khóa đào tạo cho các cán bộ nhằm nâng cao ý thức về phòng chống rửa tiền Bên cạnh những kết quả đạt được thì công tác phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng vẫn còn nhiều điểm hạn chế Trên cơ sở đó, tác đưa ra một số kiến nghị, giải pháp nhằm hoàn thiện công tác phòng chống rửa tiền nói chung và qua hệ thống ngân hàng nói riêng

L ỜI CAM ĐOAN

Lu ận văn này chưa từng được trình nộp để lấy học vị thạc sĩ tại bất cứ một trường đại học nào Luận văn này là công trình nghiên cứu riêng của tác giả, kết

qu ả nghiên cứu là trung thực, trong đó không có các nội dung đã được công bố trước đây hoặc các nội dung do người khác thực hiện ngoại trừ các trích dẫn được

d ẫn nguồn đầy đủ trong luận văn

TP.Hồ Chí Minh, ngày … tháng … năm 2016

Tác giả

Hu ỳnh Thanh Hòa

L ỜI CÁM ƠN

Tôi xin gởi lời cảm ơn chân thành và sự tri ân sâu sắc đối với quý thầy cô

c ủa Trường Đại học Ngân hàng TP.Hồ Chí Minh, bạn bè, đồng nghiệp, Cục Phòng,

ch ống rửa tiền đã tạo điều kiện cho tôi hoàn thành luận văn Và tôi cũng xin chân thành cám ơn PGS., TS Nguyễn Thị Nhung đã nhiệt tình hướng dẫn giúp tôi hoàn thành tốt luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

M ỤC LỤC

TÓM TẮT i

L ỜI CAM ĐOAN ii

L ỜI CÁM ƠN iii

M ỤC LỤC iv

DANH M ỤC CHỮ VIẾT TẮT ix

DANH M ỤC BẢNG, BIỂU x

L ỜI MỞ BÀI 1

T ỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 4

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ RỬA TIỀN VÀ PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN QUA H Ệ THỐNG NGÂN HÀNG 6

1.1 T ổng quan về rửa tiền 6

1.1.1 Khái niệm về rửa tiền 6

1.1.2 Quy trình rửa tiền 8

1.1.3 Các phương thức rửa tiền chủ yếu 9

1.1.4 Tác động của rửa tiền 10

1.1.4.1 Rửa tiền gây ra sự mất ổn định về kinh tế 10

1.1.4.2 Giảm uy tín và đầu tư nước ngoài 11

1.1.4.3 Làm suy yếu các định chế tài chính 12

1.1.4.4 Làm tổn thương khu vực tư nhân 12

1.1.4.5 Những ảnh hưởng khác 13

1.2 Ho ạt động rửa tiền qua hệ thống ngân hàng 13

1.2.1 M ột số dấu hiệu nhận biết rửa tiền qua hệ thống ngân hàng 13

1.2.2 Điều kiện phát sinh rửa tiền qua hệ thống ngân hàng 15

1.2.3 Các phương thức phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng 17

1.3 Phòng chống rửa tiền ở một số nước trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho Vi ệt Nam 19

1.3.1 Phòng chống rửa tiền tại một số nước trên thế giới 19

1.3.1.1 Phòng chống rửa tiền tại Mỹ 19

1.3.1.2 Phòng chống rửa tiền tại Singapore 21

1.3.2 Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam 23

CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN QUA HỆ TH ỐNG NGÂN HÀNG VIỆT NAM 26

2.1 Tình hình rửa tiền tại Việt Nam 26

2.1.1 Tình hình kinh tế xã hội liên quan đến hoạt động rửa tiền tại Việt Nam 26

2.1.1.1 Về thị trường tài chính 26

2.1.1.2 Cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước 28

2.1.1.3 Phương tiện thanh toán 29

2.1.1.4 Kiều hối 30

2.1.1.5 Hoạt động đầu tư 31

2.1.1.6 An ninh trật tự xã hội 31

2.1.2 Ho ạt động rửa tiền tại Việt Nam thời gian qua 32

2.2 Th ực trạng phòng chống rửa tiền qua hệ thống Ngân hàng Việt Nam 36

2.2.1 V ề phía cơ quan Nhà nước 36

2.2.1.1 Xây dựng khung pháp lý về phòng chống rửa tiền 36

2.2.1.2 Thành lập cơ quan chuyên trách về phòng chống rửa tiền 40

2.2.1.3 Tăng cường phối hợp phòng chống rửa tiền giữa các cơ quan có liên

quan 43

2.2.1.4 Hợp tác quốc tế trong công tác phòng chống rửa tiền 44

2.2.2 Th ực trạng phòng chống rửa tiền tại các ngân hàng thương mại 45

2.2.2.1 Mô hình tổ chức phòng chống rửa tiền tại các ngân hàng thương mại 45

2.2.2.2 Nhận thức của ngân hàng về phòng chống rửa tiền 46

2.2.2.3 Công tác đào tạo 47

2.2.2.4 Kiểm soát, quản lý công tác phòng chống rửa tiền 48

2.3 Đánh giá kết quả công tác phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng 51

2.3.1 Nh ững kết quả đạt được 51

2.3.2 Nh ững tồn tại, hạn chế 52

2.3.2.1 Việc triển khai thực hiện các văn bản pháp lý vẫn còn nhiều bất cập 52

2.3.2.2 Các ngân hàng thương mại chưa tuân thủ chặt chẽ các quy định của pháp luật về phòng chống rửa tiền 53

2.3.2.3 Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào lĩnh vực phòng chống rửa tiền ở các ngân hàng tại Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế 54

2.3.2.4 Đội ngũ thực hiện công tác phòng chống rửa tiền còn mỏng và yếu 54 2.3.2.5 Các yếu tố nội tại của hệ thống ngân hàng tạo cơ hội cho tội phạm rửa tiền 55

2.3.3 Nguyên nhân của những tồn tại 55

2.3.3.1 Chưa thực hiện tốt công tác tuyên truyền đến công chúng về mục tiêu thực hiện phòng chống rửa tiền 56

2.3.3.2 Nhận thức của các ngân hàng về công tác phòng chống rửa tiền chưa

cao 56

2.3.3.3 Công nghệ thông tin chưa được chú trọng 57

2.3.3.4 Hợp tác quốc tế trong phòng chống rửa tiền chưa toàn diện 57

CHƯƠNG III: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CÔNG TÁC PHÒNG CHỐNG R ỬA TIỀN QUA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG VIỆT NAM 59

3.1 Định hướng, mục tiêu phòng chống rửa tiền của Việt Nam 59

3.2 Gi ải pháp đối với các cơ quan Nhà nước 60

3.2.1 Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về phòng chống rửa tiền 60

3.2.2 Thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt 61

3.2.3 Tăng cường công tác phòng, chống các loại tội phạm nguồn, đặc biệt là tội phạm tham nhũng 62

3.3 Gi ải pháp đối với Ngân hàng Nhà nước 64

3.3.1 Ph ối hợp chặt chẽ với các cơ quan trong nước và quốc tế về phòng ch ống rửa tiền 64

3.3.2 Đẩy mạnh công tác tuyên truyền và tăng cường công tác đào tạo về phòng chống rửa tiền 65

3.3.3 Th ực hiện thanh tra, kiểm tra và thường xuyên giám sát các ngân hàng thương mại 66

3.3.4 T ổ chức nghiên cứu, ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật trong công tác phòng chống rửa tiền 66

3.4 Gi ải pháp đối với các ngân hàng thương mại 67

3.4.1 Hoàn thiện mô hình tổ chức phòng chống rửa tiền 67

3.4.2 Xây dựng chính sách nhận biết khách hàng 67

3.4.3 Đào tạo nâng cao hiểu biết cho cán bộ về công tác phòng chống rửa

ti ền 70

3.4.4 Hi ện đại hóa công nghệ tin học trong ngân hàng 71

3.4.5 Ph ối hợp chặt chẽ với Cục Phòng, chống rửa tiền 72

K ẾT LUẬN 74 DANH M ỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO a

PH Ụ LỤC d

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống

Nhóm Châu Á Thái Bình Dương về

DANH MỤC BẢNG, BIỂU

Bảng 1.1: Phân loại khách hàng trong phòng chống rửa tiền

Biểu đồ 2.1: Tỷ lệ tiền mặt trong tổng phương tiện thanh toán

Biểu đồ 2.2: Lượng kiều hối chuyển về Việt Nam qua các năm

Bảng 2.1: Số lượng báo cáo giao dịch đáng ngờ nhận được của Cục Phòng, chống rửa tiền

Bảng 2.2: Kết quả xử lý báo cáo giao dịch đáng ngờ

L ỜI MỞ BÀI

1 Đặt vấn đề

Hoạt động rửa tiền đã và đang trở thành một mối nguy cơ lớn đối với nhiều quốc gia trên thế giới Một trong những thủ đoạn rửa tiền phổ biến là thông qua hệ thống ngân hàng, điều đó có nghĩa là những quốc gia có hệ thống tài chính ngân hàng sơ khai, lỏng lẻo luôn là điểm đến tiềm năng của bọn tội phạm rửa tiền Tác hại của việc rửa tiền không chỉ làm mất sự kiểm soát của các chính sách kinh tế, mà còn làm suy yếu khu vực kinh tế tư nhân, lũng đoạn hệ thống tài chính, bóp méo hoạt động ngoại thương, ngăn cản hội nhập quốc tế… Chính tác hại to lớn của việc rửa tiền như trên, rất nhiều các tổ chức chính phủ và phi chính phủ được phân công thực hiện công tác phòng chống rửa tiền như: Ngân Hàng Thế Giới, Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế, Ủy Ban Giám Sát Ngân Hàng Basel, Lực Lượng Đặc Nhiệm Tài Chính…

Ở các nước phát triển như: Mỹ, Anh, Nga, Úc, Pháp, … thì Luật Phòng, chống rửa tiền đã được triển khai một cách hiệu quả Do đó, tội phạm rửa tiền lại có thêm động cơ để chuyển hoạt động rửa tiền sang các quốc gia mới nổi, trong đó có Việt

Nam

Tại Việt Nam, vấn đề phòng chống rửa tiền là một trong những vấn đề tương đối mới mẻ Tuy đến thời điểm hiện tại, Việt Nam đã ban hành Luật Phòng, chống rửa tiền số 07/2012/QH13 cũng như một số thông tư nghị định hướng dẫn như Nghị định 116/2013/NĐ-CP ngày 04/10/2013, Thông tư số 35/2013/TT-NHNN ngày 31/12/2013 nhưng hiệu quả của việc ngăn chặn rửa tiền nói chung và rửa tiền qua

hệ thống ngân hàng nói riêng còn rất hạn chế Trong thời gian tới nếu chúng ta không có những giải pháp đúng đắn, Việt Nam sẽ trở thành điểm đến của tội phạm rửa tiền, mà ngân hàng được xem như là công cụ để thực hiện hành vi đó Vì vậy, vấn đề phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng ở Việt Nam đang được đặt ra như một đòi hỏi bức xúc trong công tác quản lý hiện nay Đó chính là lý do tác giả lựa chọn đề tài “Giải pháp phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam”

làm luận văn thạc sĩ của mình

2 Mục tiêu của đề tài

2.1 M ục tiêu tổng quát

Trên cơ sở thực trạng hoạt động rửa tiền tại Việt Nam cũng như thực trạng công tác phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng, luận văn tập trung đưa ra các giải pháp nhằm hoàn thiện công tác phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam

2.2 M ục tiêu cụ thể

-Khái quát tổng quan về lý thuyết liên quan đến rửa tiền,

-Thực trạng hoạt động rửa tiền tại Việt Nam,

-Thực trạng công tác phòng chống rửa tiền tại Việt Nam nói chung và hệ thống ngân hàng nói riêng,

-Đánh giá mặt được và chưa được của thực trạng phòng chống rửa tiền tại Việt Nam nói chung và hệ thống ngân hàng nói riêng,

-Đề xuất giải pháp nhằm hoàn thiện công tác phòng chống rửa tiền tại Việt Nam nói chung và hệ thống ngân hàng nói riêng

3 Câu hỏi nghiên cứu

-Rửa tiền là gì? Các phương thức rửa tiền chủ yếu là gì? Tác động của hoạt động rửa tiền đến nền kinh tế? Kinh nghiệm phòng chống rửa tiền của quốc tế và bài học cho Việt Nam trong quá trình thực hiện công tác phòng chống rửa tiền là gì?

-Công tác phòng chống rửa tiền tại Việt Nam như thế nào? Công tác phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng như thế nào?

-Những mặt đạt được và chưa được trong công tác phòng chống rửa tiền qua

hệ thống ngân hàng?

-Việt Nam cần làm gì để hoàn thiện công tác phòng chống rửa tiền tại Việt Nam nói chung và hệ thống ngân hàng nói riêng?

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: rửa tiền và công tác phòng chống rửa tiền

Phạm vi nghiên cứu: hệ thống ngân hàng tại Việt Nam Thời gian nghiên cứu, tác giả giới hạn từ năm 2005-2015 (Kể từ thời điểm Việt Nam ban hành Nghị

định số 74/2005/NĐ-CP ngày 06/05/2005, đây là văn bản có giá trị pháp lý đầu tiên

về phòng chống rửa tiền ở nước ta) Tuy nhiên, riêng số liệu về tiếp nhận và xử lý báo cáo giao dịch đáng ngờ từ Cục Phòng chống rửa tiền được giới hạn từ 2010-

2014

5 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu định tính qua phân tích, tổng hợp lý thuyết từ các văn bản, tài liệu, thống kê, đối chiếu, so sánh số liệu có liên quan đến hoạt động phòng chống rửa tiền trên các lĩnh vực nói chung, hệ thống ngân hàng Việt Nam nói riêng Bên cạnh đó, luận văn còn sử dụng phương pháp điều tra khảo sát tình hình thực hiện công tác phòng chống rửa tiền tại các NHTM Tác giả đã chọn mẫu nghiên cứu là

100 cán bộ ngân hàng đang công tác tại các bộ phận giao dịch với khách hàng như giao dịch viên, ngân quỹ, nhân viên tín dụng, nhân viên phát triển kinh doanh và kiểm soát viên giao dịch từ nhiều ngân hàng khác nhau Trên cơ sở đó, luận văn đưa

ra các giải pháp nhằm hoàn thiện công tác phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam

6 Đóng góp của đề tài

Luận văn thực hiện thống kê, phân tích, so sánh, tổng hợp số liệu, cập nhật văn bản pháp lý liên quan đến phòng chống rửa tiền Bên cạnh đó, luận văn còn kết hợp điều tra khảo sát nhân viên ngân hàng để nắm được tình hình thực tiễn công tác phòng chống rửa tiền đang diễn ra tại các ngân hàng Từ đó tác giả có thể đánh giá

và đưa ra các giải pháp một cách sát sao hơn nhằm hoàn thiện công tác phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam hiện nay Đây là một điểm mới so với các bài nghiên cứu trước đó về công tác phòng chống rửa tiền tại Việt Nam

7 Nội dung nghiên cứu

Nội dung nghiên cứu bao gồm ba nội dung chính sau:

-Tổng quan về rửa tiền và phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng,

-Thực trạng phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam,

-Các giải pháp hoàn thiện công tác phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam

TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Hiện nay, trên thế giới có rất nhiều nghiên cứu về phòng chống rửa tiền Trong số đó phải kể đến công trình nghiên cứu "Preventing Money Laundering and Terrorost Financing" của nhóm tác giả Pierre-Laurent Chatain, John McDowell, Cédric Mousset, Paul Allan Schott, Emile van der Does de Willebois Nghiên cứu

đã khái quát tổng thể về công tác phòng chống rửa tiền và tài trợ khủng bố Trong

đó nghiên cứu đã chỉ ra tiêu chuẩn quốc tế về phòng chống rửa tiền và tài trợ khủng

bố, mục tiêu của chế độ giám sát, các loại rủi ro liên quan đến ngân hàng, các phương pháp thực hiện và giám sát, chế tài xử phạt Theo nhóm tác giả thì để đảm bảo hệ thống tài chính quốc gia vững mạnh thì các quốc gia phải có một chế độ phòng chống rửa tiền và tài trợ khủng bố hiệu quả đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế Tuy nhiên không có một mô hình chung nào cho tất cả các quốc gia, mỗi quốc gia

có cần có một mô hình giám sát phù hợp với điều kiện nước đó Ngoài ra còn có nghiên cứu "Money Laundering Prevention Measures among Commercial Banks in Malaysia" của nhóm tác giả Jamaliah Said, Erlane K Ghani, Normah Omar, Sharifah Norzehan Syed Yusuf Nghiên cứu này đánh giá tình trạng hiện tại của các biện pháp tuân thủ thông qua các ngân hàng tại Malaysia Nghiên cứu này cũng xem xét các yếu tố quan trọng trong việc đảm bảo thực hiện thành công các biện pháp chống rửa tiền và các biện pháp chống khủng bố tại Malaysia

Tại Việt Nam, nhìn chung các tài liệu chính trong việc nghiên cứu phòng chống rửa tiền là các bài báo hoặc tạp chí được trình bày dưới dạng nêu vấn đề và

sự việc Tuy nhiên, cũng có một số đề tài nghiên cứu chuyên sâu về phòng chống rửa tiền ở Việt Nam, nổi bật:

Đề tài nghiên cứu khoa học do tác giả Phạm Huy Hùng chủ nhiệm (2010)

“Giải pháp phòng chống rửa tiền tại các ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam”

đã đưa ra được những vấn đề khái quát về rửa tiền và phòng chống rửa tiền, thực trạng phòng chống rửa tiền tại các NHTM Ngoài ra đề tài cũng đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao công tác phòng chống rửa tiền tại các NHTM Tuy nhiên, đề tài nghiên cứu trong khoảng thời gian khi hàng lang pháp lý chính thức-Luật Phòng,

chống rửa tiền-chưa ban hành Trong khi đó, Luật Phòng, chống rửa tiền là văn bản pháp lý cao nhất chi phối mạnh mẽ công tác phòng chống rửa tiền của các ngân hàng hiện nay Do đó việc phân tích, đánh giá thực trạng công tác phòng chống rửa tiền cũng như các giải pháp tác giả đưa ra không còn sát so với thực tế đang diễn ra

Luận văn cao học của tác giả Võ Thị Thúy Kiều (2013) “Phòng chống rửa tiền qua hệ thống Ngân hàng Việt Nam” cũng nêu được khái quát các vấn đề về rửa tiền và phòng chống rửa tiền, thực trạng công tác phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng cũng như một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Tuy nhiên, tác giả nghiên cứu thực trạng công tác phòng chống rửa tiền tại các ngân hàng qua phương pháp phân tích, diễn giải các quy định của các ngân hàng đang áp dụng mà chưa thực hiện phân tích thực trạng về nhận thức trong công tác phòng chống rửa tiền của các ngân hàng Một trong các yếu tố quyết định đến việc thực hiện tốt công tác phòng chống rửa tiền tại các ngân hàng hiện nay

Do đó, trong luận văn tác giả không chỉ thực hiện thống kê, phân tích, so sánh, tổng hợp số liệu, cập nhật văn bản pháp lý liên quan mà còn kết hợp điều tra khảo sát nhân viên ngân hàng để nắm được tình hình thực tiễn công tác phòng chống rửa tiền đang diễn ra tại các ngân hàng Từ đó tác giả có thể đánh giá và đưa

ra các giải pháp một cách sát sao hơn nhằm hoàn thiện công tác phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam hiện nay

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ RỬA TIỀN VÀ PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN

QU A HỆ THỐNG NGÂN HÀNG

1.1 T ổng quan về rửa tiền

1.1.1 Khái niệm về rửa tiền

Định nghĩa có tính pháp lý đầu tiên về rửa tiền được nhắc đến trong Công ước của Liên hiệp quốc về chống buôn bán bất hợp pháp ma túy và các chất hướng thần (Công ước Viên năm 1988) Theo đó, rửa tiền là "Hành vi chuyển đổi hoặc chuyển giao tài sản khi biết rằng tài sản đó thu được từ buôn bán ma túy hoặc từ

việc tham gia vào hoạt động phạm tội với mục đích che giấu nguồn gốc tài sản hoặc giúp người thực hiện các hành vi trên trốn tránh trách nhiệm pháp lý các hành vi của mình; Hành vi che dấu hoặc ngụy trang hình thái tự nhiên, nguồn gốc, địa điểm,

việc định đoạt, chuyển nhượng quyền sở hữu tài sản hoặc các quyền liên quan đến tài sản mà biết rõ là tài sản do phạm tội buôn bán ma túy mà có; Hành vi mua, tàng trữ hoặc sử dụng tài sản khi biết rõ tài sản do phạm tội mà có"

Lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống rửa tiền (FATF), một tổ chức hoạt động với mục đích bảo vệ sự trong sạch và lành mạnh của hệ thống tài chính thế

giới thông qua việc ban hành và đảm bảo việc thực thi các chuẩn mực quốc tế về phòng chống rửa tiền và tài trợ khủng bố định nghĩa ngắn gọn: "Rửa tiền là việc xử

lý thu nhập có được do phạm tội mà có nhằm che đậy nguồn gốc bất hợp pháp của chúng"

Dựa trên những văn bản pháp lý chung trên thế giới mỗi quốc gia lại đưa ra một khái niệm về rửa tiền riêng Tại Việt Nam thuật ngữ rửa tiền lần đầu tiên được chính thức đưa vào văn bản pháp lý khoản 1 điều 3 Nghị định số 74/2005/NĐ-CP ngày 06/05/2005 của Chính phủ về phòng chống rửa tiền như sau:

"Rửa tiền là hành vi của cá nhân, tổ chức tìm cách hợp pháp hoá tiền, tài sản

do phạm tội mà có thông qua các hoạt động cụ thể sau đây:

- Tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào một giao dịch liên quan đến tiền, tài sản do phạm tội mà có;

- Thu nhận, chiếm giữ, chuyển dịch, chuyển đổi, chuyển nhượng, vận chuyển, sử dụng, vận chuyển qua biên giới tiền, tài sản do phạm tội mà có;

- Đầu tư vào một dự án, một công trình, góp vốn vào một doanh nghiệp hoặc tìm cách khác che đậy, nguỵ trang hoặc cản trở việc xác minh nguồn gốc, bản chất thật sự hoặc vị trí, quá trình di chuyển hoặc quyền sở hữu đối với tiền, tài sản do phạm tội mà có."

Đến năm 2012 nhằm đáp ứng nhu cầu hội nhập quốc tế, Quốc hội đã thông qua Luật Phòng, chống rửa tiền Theo khoản 1, điều 4:

" Rửa tiền là hành vi của tổ chức, cá nhân nhằm hợp thức hóa nguồn gốc tài sản do phạm tội mà có, bao gồm:

-Hành vi được quy định trong Bộ luật hình sự;

-Trợ giúp cho tổ chức, cá nhân liên quan đến tội phạm nhằm trốn tránh trách nhiệm pháp lý bằng hợp pháp hóa nguồn gốc tài sản do phạm tội mà có;

-Chiếm hữu tài sản nếu tại thời điểm nhận tài sản đã biết rõ tài sản đó do phạm tội mà có, nhằm hợp pháp hóa nguồn gốc tài sản

Hành vi được quy định trong Bộ luật hình sự bao gồm:

-Tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào giao dịch tài chính, ngân hàng hoặc giao dịch khác liên quan đế tiền, tài sản biết rõ là do phạm tội mà có nhằm che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của tiền, tài sản đó;

-Sử dụng tiền, tài sản biết rõ là do phạm tội mà có vào việc tiến hành các hoạt động kinh doanh hoặc hoạt đông khác;

-Che giấu thông tin về nguồn gốc, bản chất thực sự, vị trí, quá trình di chuyển hoặc quyền sở hữu đối với tiền , tài sản biết rõ là do phạm tội mà có hoặc cản trở việc xác minh các thông tin đó;

-Thực hiện một trong các hành vi quy định các điểm a, b và c nêu trên đối với tiền, tài sản biết rõ là có được từ việc chuyển dịch, chuyển nhượng, chuyển đổi tiền, tài sản do phạm tội mà có

Nhìn chung có rất nhiều khái niệm về phòng chống rửa tiền được đưa ra và

có thể khái quát chung như sau: Rửa tiền là hoạt động của các cá nhân hoặc tổ chức thông qua quá trình xử lý nhằm che dấu đi nguồn gốc bất hợp pháp của các khoản thu nhập

1.1.2 Quy trình rửa tiền

Các thủ đoạn rửa tiền ngày càng tinh vi và đa dạng hơn nhằm qua mặt các cơ quan chức năng Việc rửa tiền rất phức tạp, thông qua nhiều bước khác nhau và liên quan tới nhiều thành phần khác nhau để dần hợp pháp hóa nguồn tiền và tài sản phi pháp Tuy nhiên, quy trình của hoạt động rửa tiền cơ bản chia làm ba giai đoạn:

- Giai đoạn thứ nhất (sắp xếp): trong giai đoạn này kẻ rửa tiền cố tìm cách xử

lý số tiền mặt cồng kềnh bằng cách đưa chúng vào hệ thống tài chính, vận chuyển tiền mặt sang một quốc gia khác nơi mà không có hoặc có các biện pháp kiểm soát tiền tệ yếu kém, mua tài sản có giá trị lớn bằng tiền mặt, chuyển đổi tiền tệ sang các công cụ tiền tệ khác Giai đoạn sắp xếp là điểm yếu nhất của kẻ rửa tiền

- Giai đoạn thứ hai (phân tán): trong giai đoạn này tội phạm rửa tiền tiếp tục phân chia các khoản tiền có nguồn gốc phi pháp của chúng Việc phân tán này được thực hiện bằng cách tiến hành một loạt các giao dịch tài chính mà về tần suất, khối lượng hoặc mức độ phức tạp đều giống như các giao dịch tài chính hợp pháp

- Giai đoạn thứ ba (quy tụ): giai đoạn này kẻ rửa tiền quy tụ số tiền phi pháp của chúng vào nền kinh tế, đến đây thu nhập có nguồn gốc phi pháp của chúng đã

có hình thức như thu nhập từ nguồn hợp pháp Đây là bước cuối cùng bọn tội phạm

có thể đầu tư công khai tiền của chúng vào một doanh nghiệp hoặc các hoạt động kinh doanh hợp pháp khác

1.1.3 Các phương thức rửa tiền chủ yếu

-Phương thức 1: Rửa tiền bằng việc chia nhỏ số tiền lớn để gửi vào các định chế tài chính và được gọi là cơ cấu giao dịch Số tiền lớn được chia thành nhiều phần nhỏ dưới mức phải báo cáo và gửi dần vào các định chế tài chính khác nhau

-Phương thức 2: Rửa tiền thông qua việc vận chuyển tiền mặt qua biên giới

nhằm mục đích nhằm tránh các quy định của pháp luật hoặc đơn vị điều tra về chống rửa tiền, chuyển đến các nước có cơ chế chống rửa tiền yếu kém hơn nhằm thâm nhập vào thị trường tài chính mà không bị phát hiện

-Phương thức 3: Rửa tiền thông qua hoạt động thương mại, bọn tội phạm khai tăng hoặc giảm so với giá trị thật hoặc mô tả sai hàng hóa và dịch vụ hoặc sử dụng hóa đơn giả để chuyển tiền

-Phương thức 4: Rửa tiền thông qua việc sử dụng sòng bạc, xổ số, cá cược,

kẻ rửa tiền dùng tiền mặt mua một số lượng lớn thẻ đánh bạc tại sòng bạc nhưng không đánh Sau đó hắn ta trả lại thẻ để lấy lại tờ séc và tuyên bố đó là tiền thu được từ việc đánh bạc Ngoài ra việc hợp thức hóa tiền phi pháp còn được thực hiện thông qua việc mua lại những giải thưởng xổ số có giá trị lớn hơn giá trị thực mà người trúng thưởng được hưởng

-Phương thức 5: Rửa tiền thông qua việc dùng tiền mặt để mua những tài sản

có giá trị lớn như vàng, kim cương, đá quý Ưu điểm của những tài sản này là có giá trị lớn, gọn nhẹ, dễ cất giữ và có thể mua đi bán lại dễ dàng nhưng ít gây sự chú

ý

-Phương thức 6: Rửa tiền thông qua việc sử dụng hệ thống ngân hàng ngầm

Kẻ rửa tiền gửi tiền vào một ngân hàng ngầm và nhận được một tờ biên lai, sau đó

hắn có thể mang tờ biên lai đó đên một ngân hàng ngầm ở nước khác để nhận lại tiền và trả một khoản phí Trong hệ thống này số tiền thực sự không hề rời khỏi nước ban đầu

-Phương thức 7: Rửa tiền thông qua các công ty bảo hiểm Bọn tội phạm dùng số có nguồn gốc bất hợp pháp mua bảo hiểm nhân thọ Khoản tiền này được nằm trong tài khoản của công ty bảo hiểm một thời gian nhất định Tiền có nguồn gốc bất hợp pháp không được sử dụng trong một thời gian dài cũng đã tạo ra cho nó một điều kiện an toàn nhất định Sau đó bọn tội phạm sẽ viện một lý do nào đó để yêu cầu rút tiền trước hạn hoặc dùng giá trị của hợp đồng bảo hiểm để đảm bảo chi trả cho một nhu cầu giao dịch nào đó như mua bất động sản hay đảm bảo nghĩa vụ vay tại ngân hàng

-Phương thức 8: Rửa tiền thông qua hệ thống ngân hàng Đây là một trong những phương thức mà bọn tội phạm ưu thích sử dụng Rửa tiền qua hệ thống ngân hàng là việc lợi dụng những kẻ hở trong các quy định giao dịch, cho vay của ngân hàng để thực hiện che đậy nguồn gốc tiền bất hợp pháp Ưu điểm của phương thức này là nếu thực hiện trót lọt, dấu vết của tiền bẩn gần như được xóa bỏ và được bổ sung vào dòng chảy vốn của nền kinh tế một cách tự nhiên

1 1.4 Tác động của rửa tiền

Rửa tiền có ảnh hưởng rất lớn với nền kinh tế xã hội tất cả các quốc gia đặc

biệt là đối với các nước đang phát triển, những quốc gia có hệ thống tài chính yếu kém

1.1.4.1 R ửa tiền gây ra sự mất ổn định về kinh tế

Bọn tội phạm rửa tiền không quan tâm đến lợi ích kinh tế của việc đầu tư từ nguồn lợi nhuận bất hợp pháp họ kiếm được Chính vì vậy chúng cũng không quan tâm tới lợi ích quốc gia mà chúng đầu tư cũng như hậu quả của việc đầu tư đó Mục đích của hoạt động đầu tư chỉ nhằm hợp thức hóa các khoản tiền bất hợp pháp Chính vì vậy nó gây ra sự mất ổn định về kinh tế, ảnh hưởng đến sự phân bổ nguồn

lực giữa các khu vực dẫn đến hiệu quả kinh tế kém tại các khu vực yếu, sai lệch về danh mục đầu tư, tạo sự phát triển không cân xứng giữa ngành nghề và quy mô cũng như nhu cầu kinh tế

Rửa tiền còn bóp méo hoạt động ngoại thương bởi nó có liên hệ mật thiết tới việc làm biến tướng các hoạt động xuất nhập khẩu của một quốc gia Trong lĩnh vực này, bọn tội phạm thường sử dụng các khoản tiền bất hợp pháp đã được tẩy rửa để nhập khẩu các mặt hàng xa xỉ, không hề sinh lợi cho nền kinh tế hay tạo ra công ăn việc làm cho người dân thậm chí trong một số trường hợp còn tạo ra cơn sụt giá giả

tạo, điều đó dẫn đến lợi nhuận của các doanh nghiệp sản xuất trong nước bị giảm sút

Hoạt động rửa tiền thường đi kèm với hành vi trốn thuế làm thất thu ngân sách nhà nước, đồng thời Chính phủ phải tốn một khoản chi phí không hề nhỏ để khắc phục hậu quả từ những hoạt động bất hợp phát như ma túy, mại dâm gây ra Chính vì vậy rửa tiền gây tổn hại rất lớn tới ngân sách quốc gia, làm giảm khả năng thực thi các chính sách kinh tế vì không đủ nguồn lực

1.1.4.2 Gi ảm uy tín và đầu tư nước ngoài

Một quốc gia tai tiếng liên quan nơi ẩn nấu an toàn cho rửa tiền và tài trợ khủng bố có thể gây ra những hậu quả bất lợi đáng kể cho sự phát triển của quốc gia

đó Các định chế tài chính nước ngoài có thể quyết định hạn chế, ngừng hoặc kiểm soát gắt gao của mình với những các giao dịch của mình với các định chế tài chính của các quốc gia mà tại đó hoạt động rửa tiền phổ biến Các quốc gia nổi tiếng về sự tuân thủ lỏng lẻo các tiêu chuẩn về phòng chống rửa tiền sẽ gặp hạn chế trong vấn

đề tiếp nhận hỗ trợ của chính phủ nước ngoài Các doanh nghiệp của các quốc gia

đó cũng sẽ bị giảm khả năng tiếp cận với thị trướng thế giới hoặc phải tiếp cận với chi phí cao hơn

1.1.4.3 Làm suy yếu các định chế tài chính

Rửa tiền có thể gây hại cho sự lành mạnh của khu vực tài chính của một đất nước cũng như cho sự ổn định của từng định chế tài chính theo nhiều cách khác nhau Định chế tài chính liên quan đến rửa tiền phải chịu nhiều rủi ro và mỗi rủi ro đều gây ra các chi phí tiêu cực Cụ thể:

 Mất đi hoạt động kinh doanh sinh lời,

 Rủi ro thanh khoản,

 Thu giữ tài sản,

 Tổn thất cho vay,

 Các chi phí điều tra và tiền phạt, Lớn nhất trong đó có thể kể tới những vụ án phạt liên quan đến rửa tiền tại các định chế tài chính Ví dụ như ngày 19/05/2015, Cơ quan giám sát Tài chính Thụy Điển đã phạt 2 ngân hàng lớn nhất ở nước này do tắc trách trong nhiệm vụ ngăn chặn hoạt động rửa tiền và tài trợ khủng bố Theo đó, Cơ quan giám sát Tài chính Thụy Điển đã phạt Ngân hàng Norda 5,4 triệu Euro và Ngân hàng Hendelsbankel 3,75 triệu Euro Cáo buộc cho thấy rằng 2 ngân hàng trênđã không tuân thủ quy định chống rửa tiền Các ngân hàng này không lường trước được rủi ro liên quan đến những nhóm khách hàng khác nhau và trong một số trường hợp không hề có sự cảnh giác rằng họ có những khách hàng gây rủi ro cao

1.1.4.4 Làm tổn thương khu vực tư nhân

Bằng việc sử dụng công ty bình phong bọn tội phạm trộn lẫn số tiền hợp pháp với những khoản tiền phi pháp, cung cấp các sản phẩm và dịch vụ với giá thấp hơn thị trường Điều này làm cho hàng hóa những công ty khác không thể cạnh tranh nổi và có thể dẫn đến phá sản

Với việc sử dụng phương thức trên bọn rửa tiền có thể kiểm soát ngành hoặc khu vực kinh tế nhất định Điều này làm tăng sự bất ổn tiềm năng về tiền tệ và kinh

tế do phân bổ sai các nguồn lực từ tình trạng méo mó giả tạo của giá trị hàng hóa và tài sản

1.1.4.5 Những ảnh hưởng khác

Ở các quốc gia có hệ thống phòng chống rửa tiền kém hiệu quả thường là nơi trú ẩn an toàn cho hoạt động rửa tiền, làm gia tăng tội phạm và thúc đẩy tham nhũng Việc ngăn chặn tội phạm cần tập trung vào các biện pháp tịch thu và xung công quỹ những khoản tiền thu được từ tội phạm

1.2 Ho ạt động rửa tiền qua hệ thống ngân hàng

1.2.1 M ột số dấu hiệu nhận biết rửa tiền qua hệ thống ngân hàng

Ngày nay, rửa tiền qua hệ thống ngân hàng là một trong những phương thức

mà bọn tội phạm ưa thích sử dụng với những thủ đoạn hết sức tinh vi Do vậy, để phòng ngừa thì bản thân mỗi ngân hàng, mỗi nhân viên của ngân hàng cần phải tìm hiểu những dấu hiệu nhận biết rửa tiền qua ngân hàng Một số dấu hiệu nhận biết:

Th ứ nhất, dấu hiệu đáng ngờ từ thông tin của khách hàng:

-Kết quả việc xác minh thông tin khách hàng khác với các thông tin khách hàng đã khai báo hoặc không thể xác minh thông tin khách hàng và/hoặc các bên liên quan trong giao dịch;

-Khách hàng cung cấp thông tin nhận biết khách hàng không chính xác, không đầy đủ, không nhất quán, ví dụ: không liên lạc được theo số điện thoại/địa

chỉ khách hàng đã cung cấp sau khi mở tài khoản hoặc thực hiện giao dịch,…;

-Khách hàng mở nhiều tài khoản tại Chi nhánh của các ngân hàng ở các khu vực địa lý khác nơi khách hàng cư trú, làm việc hoặc có hoạt động kinh doanh;

-Thông tin về nguồn gốc tài sản sử dụng để tài trợ, đầu tư, cho vay, cho thuê tài chính hoặc ủy thác đầu tư của khách hàng không rõ ràng, minh bạch; (v)Thông tin về nguồn gốc tài sản bảo đảm của khách hàng xin vay vốn không rõ ràng, minh bạch;

-Khách hàng có quốc tịch các nước thuộc danh sách công khai, các quốc gia được xem là thiên đường thuế; Giấy tờ tùy thân (chứng minh nhân dân, hộ chiếu, thị thực nhập cảnh,…) có dấu hiệu tẩy xóa, hình ảnh không rõ ràng, sắc nét, ;

-Thị thực nhập cảnh vào Việt Nam chỉ có thời hạn từ ba mươi ngày trở xuống (không tính trường hợp được miễn thị thực theo hiệp định)

Th ứ hai, dấu hiệu đáng ngờ về giao dịch và hành vi của khách hàng:

-Khách hàng hoặc một trong các bên liên quan đến giao dịch thuyết phục ngân hàng thực hiện giao dịch không đúng trình tự, thủ tục hoặc không báo cáo giao dịch đến cơ quan Nhà nước có thẩm quyền theo quy định của pháp luật;

-Các giao dịch được thực hiện theo lệnh hoặc theo uỷ quyền của tổ chức, cá nhân có trong danh sách đen, danh sách cảnh báo, danh sách cá nhân có ảnh hưởng chính trị;

-Các giao dịch mà qua thông tin nhận biết khách hàng hoặc qua xem xét về

cơ sở kinh tế và pháp lý của giao dịch có thể xác định được mối liên hệ giữa các bên tham gia giao dịch với các hoạt động phạm tội hoặc có liên quan tới tổ chức, cá

nhân có trong danh sách cảnh báo;

-Các cá nhân, tổ chức tham gia giao dịch với số tiền có giá trị lớn hoặc bản chất giao dịch không phù hợp với thu nhập, hoạt động kinh doanh của cá nhân, tổ chức này; sử dụng thư tín dụng và các phương thức tài trợ thương mại khác có giá

trị lớn, tỷ lệ chiết khấu với giá trị cao so với giá trị giao dịch thường phát sinh của khách hàng;

-Tài khoản của khách hàng không giao dịch trên một năm, giao dịch trở lại

mà không có lý do hợp lý; tài khoản của khách hàng không giao dịch đột nhiên nhận được một hoặc nhiều khoản tiền gửi hoặc chuyển tiền có giá trị lớn;

-Có sự thay đổi đột biến trong doanh số giao dịch trên tài khoản; tiền gửi vào

và rút ra nhanh khỏi tài khoản; doanh số giao dịch lớn trong ngày, nhưng số dư tài khoản rất nhỏ hoặc bằng không;

-Các giao dịch chuyển tiền có giá trị nhỏ từ nhiều tài khoản khác nhau gom

về thành một khoản tiền lớn hay chuyển qua nhiều tài khoản khác nhau về một tài khoản trong một thời gian ngắn hoặc ngược lại; tiền được chuyển lòng vòng qua nhiều tài khoản; thực hiện nhiều giao dịch, mỗi giao dịch gần mức giá trị lớn phải báo cáo;

-Chuyển số tiền lớn từ tài khoản của doanh nghiệp ra nước ngoài sau khi nhận được nhiều khoản tiền nhỏ được chuyển vào bằng chuyển tiền điện tử, séc, hối phiếu;

-Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài chuyển tiền ra nước ngoài ngay sau khi nhận được vốn đầu tư hoặc chuyển tiền ra nước ngoài không phù hợp với hoạt động kinh doanh; doanh nghiệp nước ngoài chuyển tiền ra nước ngoài ngay sau khi nhận được tiền từ nước ngoài chuyển vào tài khoản mở tại ngân hàng hoạt động tại Việt Nam;

-Giao dịch gửi tiền, rút tiền hay chuyển tiền của tổ chức hoặc cá nhân liên quan đến tội phạm đã được đăng tải trên phương tiện thông tin đại chúng;

-Khách hàng yêu cầu vay số tiền tối đa được phép trên cơ sở bảo đảm bằng hợp đồng bảo hiểm đóng phí một lần ngay sau khi thanh toán phí bảo hiểm, trừ trường hợp tổ chức tín dụng yêu cầu

1.2.2 Điều kiện phát sinh rửa tiền qua hệ thống ngân hàng

Thứ nhất, chính sách nới lỏng kiểm soát ngoại hối của nhiều quốc gia Ở nhiều nước, việc chuyển đổi đồng nội tệ sang ngoại tệ và ngược lại hoàn toàn tự do Một số quốc gia còn sử dụng một chung một đồng tiền hay công nhận đồng Euro hay đô la Mỹ như đồng nội tệ Do đó, nhiều lượng tiền kể cả sạch và bẩn có thể

chuyển từ nước này sang nước khác trong nháy mắt, ngoài tầm soát của chính quyền các nước

Thứ hai, tiến độ mở cửa kinh tế ở hầu hết các nước tăng vọt Thị trường vốn trở nên thông thoáng hơn Hầu hết ngân hàng, công ty tài chính, giao dịch chứng khoán đều có đối tác quốc tế Số lượng tiền lưu hành toàn cầu gia tăng gấp nhiều lần, càng làm cho mức độ phức tạp của nó cũng tăng lên

Thứ ba, cạnh tranh thu hút vốn ngày càng kịch liệt giữa các nước, các công

ty phát hành chứng khoán, các ngân hàng và các tổ chức trung gian tài chính khác Đây cũng là sự kiện mà bọn tội phạm rửa tiền thích thú vì chúng sẽ có nhiều cơ hội hơn để rửa tiền

Thứ tư, công nghệ thông tin ngày càng phát triển Ngày nay các định chế tài chính đã vận dụng công nghệ thông tin vào hầu hết các nghiệp vụ của mình Với sự phát triển không ngừng của công nghệ thông tin thì việc thực hiện giao dịch càng đơn giản và nhanh chóng Đây là yếu tố mà bọn tội phạm rửa tiền nhắm đến nhằm nhanh chóng hợp thức hóa số tiền phi pháp

Thứ năm, hệ thống pháp luật về phòng chống rửa tiền chưa đầy đủ Rửa tền

là một vấn nạn mang tính toàn cầu Bọn tội phạm thường lợi dụng những sơ hở trong các quy định về giám sát của ngân hàng để thực hiện hành vi rửa tiền Do đó, điều đó phải kể đến đó là hệ thống tài chính tiền tệ đang trong giai đoạn phát triển với những quy định lỏng lẻo trong cơ chế giám sát từ phía các tổ chức tài chính là một trong những nguyên nhân tạo cơ hội thực hiện rửa tiền qua hệ thống ngân hàng

Thứ sáu, bộ máy tổ chức về phòng chống rửa tiền còn nhiều hạn chế ở một

số nước Về phía ngân hàng trung ương thiếu cơ quan đầu mối để có thể tiếp nhận thông tin về các giao dịch đáng ngờ từ các ngân hàng trong nước cũng như thế giới

về phòng chống rửa tiền Về phía ngân hàng thiếu cán bộ, hệ thống công nghệ thông tin còn tương đối lạc hậu và chưa có quy trình về phòng chống rửa tiền Hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ, ngân hàng thường phải đối mặt với nhiều rủi ro

Vì vậy, các ngân hàng phải xây dựng quy trình giám sát, kiểm toán nội bộ chặt chẽ Tuy nhiên trong hầu hết các ngân hàng, việc xây dựng quy trình về phòng chống rửa tiền chưa được quan tâm đúng mức

1.2.3 Các phương thức phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng

Trước xu thế hội nhập kinh tế quốc tế, hoạt động ngân hàng không những chịu áp lực ngày càng tăng của bọn tội phạm quốc trong nước mà còn phải đối phó nguy cơ các tổ chức tội phạm quốc tế bởi lẽ các quốc gia đang phát triển với hệ thống tài chính chưa thực sự phát triển, tỷ trọng sử dụng tiền mặt cao, thường là địa

chỉ mà bọn rửa tiền tìm đến Nhìn chung, các quốc gia đều đã thực hiện phương thức phòng chống rửa tiền như sau:

-Ban hành Luật và các quy định liên quan đến phòng chống rửa tiền

Hiện nay, phần lớn các nước phát triển đều đã ban hành Luật Phòng, chống rửa tiền Tùy thuộc vào quy mô, tác động của rửa tiền tới mỗi quốc gia mà Luật Phòng, chống rửa tiền được ban hành vào những thời gian khác nhau Nhưng nhìn chung, Luật Phòng, chống rửa tiền ở các nước có một số đặc điểm chung như:

-Luôn hướng đến việc tuân thủ các khuyến nghị của FATF (Phụ lục I);

-Liệt kê các tội danh liên quan đến rửa tiền;

-Yêu cầu các tổ chức tín dụng phải thực hiện quy tắc nhận biết khách hàng; -Liệt kê các giao dịch đáng ngờ;

-Quy định mức giao dịch phải báo cáo;

-Trách nhiệm quyền hạn của cơ quan chuyên trách về phòng chống rửa tiền; -Thành lập cơ quan chuyên trách về phòng chống rửa tiền

Hầu hết các quốc gia đều có cơ quan chuyên trách về phòng chống rửa tiền

Có hai mô hình hoạt động cơ bản:

+Cơ quan phòng chống rửa tiền trực thuộc Chính phủ, trợ giúp cho Chính phủ thực hiện công tác phòng chống rửa tiền Cơ quan này vừa thực hiện giám sát thi hành luật vừa thu thập thông tin từ các tổ chức tín dụng, xử lý các giao dịch đáng ngờ và đề xuất các biện pháp phòng chống rửa tiền

+Cơ quan phòng chống rửa tiền hoàn toàn độc lập với bộ máy Chính phủ, không chịu sự chi phối của bất kỳ đơn vị nào trong bộ máy Chính phủ Nó có quyền hạn, chức năng, phạm vi hoạt động rộng rãi hơn và đảm bảo tính khách quan trong điều tra rửa tiền

-Thiết lập quy trình phòng chống rửa tiền tại các ngân hàng:

+Đánh giá và phân loại khách hàng: đây là việc làm hàng đầu, có ý nghĩa quan trọng quyết định, trên cơ sở đó ngân hàng sẽ đưa ra các biện pháp quản lý rủi

ro thích hợp Thông thường các ngân hàng trên thế giới thường phân khách hàng thành ba loại như sau:

Bảng 1.1: Phân loại khách hàng trong phòng chống rửa tiền

Phân loại khách hàng Mức độ giám sát

Khách hàng có rủi ro cao Kiểm tra giám sát thường xuyên và bắt

buộc trong việc tìm hiểu thông tin về khách hàng

Khách hàng có độ rủi ro trung bình Kiểm tra, giám sát ở mức độ bình

thường và tìm hiểu thông tin về khách hàng khi có yêu cầu

Khách hàng có rủi ro thấp Kiểm tra, giám sát ở mức độ đơn giản

và chỉ đòi hỏi những thông tin thông thường về khách hàng

Nguồn: Paul Allan Schott 2007

+Kiểm soát các giao dịch đáng ngờ: Giao dịch đáng ngờ là giao dịch có dấu hiệu bất thường liên quan đến rửa tiền được quy định cụ thể trong các văn bản quy phạm pháp luật của từng quốc gia Nhân viên ngân hàng có trách nhiệm báo cáo lên cấp trên xem xét khi phát hiện những giao dịch đáng ngờ Sau đó ngân hàng có nhiệm vụ kiểm tra tính xác thực thông tin của khách hàng và chuyển thông tin nghi ngờ đến Cơ quan phòng chống rửa tiền

+Lưu trữ hồ sơ thông tin khách hàng: Các ngân hàng thực hiện nghiêm chỉnh việc lưu giữ hồ sơ, thông tin khách hàng Các thông tin về nhận dạng, chi tiết giao

dịch phải được lưu giữ trong thời gian tối thiểu theo quy định của luật pháp của từng quốc gia

-Tuân thủ các khuyến nghị của FATF và thực hiện hợp tác quốc tế về phòng chống rửa tiền

Ngày nay, hoạt động rửa tiền đã vượt qua khuôn khổ của một quốc gia Vì vậy không một quốc gia nào riêng lẻ đủ sức mạnh ngăn chặn nạn rửa tiền, cần có sự hợp tác của các quốc gia trong việc trao đổi thông tin, kinh nghiệm về phòng chống rửa tiền

1.3 Phòng chống rửa tiền ở một số nước trên thế giới và bài học kinh nghi ệm cho Việt Nam

1.3.1 Phòng chống rửa tiền tại một số nước trên thế giớ i

1.3.1.1 Phòng chống rửa tiền tại Mỹ

Mỹ là nước có hệ thống luật pháp về phòng chống rửa tiền toàn diện và nghiêm khắc nhất trên thế giới mà tất cả các định chế tài chính và nhân viên của họ đều phải tuân theo

Với mục tiêu tìm cách chống lại nạn rửa tiền và tài trợ khủng bố trên tất cả các mặt trận, bao gồm cả tích cực theo đuổi điều tra tài chính Nhìn chung, chiến lược phòng chống rửa tiền của Mỹ tập trung vào ba mục tiêu chính:

- Để hiệu quả hơn, tiến hành cắt đứt sự tiếp cận hệ thống tài chính tài quốc tế của tội phạm rửa tiền và tài trợ khủng bố;

- Tăng cường khả năng của chính quyền liên bang hướng đến các tổ chức rửa

tiền và các hệ thống tài trợ khủng bố;

- Tăng cường và cải tiến biện pháp phòng chống rửa tiền cho các nhà cung cấp dịch vụ tài chính để cải thiện hiệu quả những nỗ lực tuân thủ và thực thi pháp

luật để ngăn ngừa và ngăn chặn lạm dụng

Để cụ thể hóa chiến lược trên, Mỹ kiểm tra các tổ chức tài chính trong việc tuân thủ các quy định của hệ thống và thực thi những yêu cầu thông qua hành vi dân

sự và hình sự Bên cạnh đó, Mỹ đánh giá các lĩnh vực khác nhau để xác định lỗ hổng chống rửa tiền, nhằm áp đặt các biện pháp kiểm soát thích hợp Tính minh bạch và trách nhiệm được khuyến khích trong lĩnh vực dịch vụ tài chính, cũng như trong các lĩnh vực phi tài chính có liên quan Và Mỹ cũng xem xét khu vực tư nhân

là một thành phần quan trọng trong việc thực hiện chiến lược phòng chống rửa tiền Trong thời gian qua, Chính phủ Mỹ đã có những nỗ lực trong các khu vực then chốt sau đây:

- Tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan;

- Đảm bảo rằng các cơ quan thực thi pháp luật và FATF sử dụng, chia sẻ cơ

sở dữ liệu tài chính và các công cụ phân tích;

- Tập trung nhân viên thực thi pháp luật và các nguồn lực khác vào các mục tiêu và các hệ thống tàichính có mức độ ảnh hưởng cao nhất;

- Cải cách các cơ quan lập pháp và hành pháp;

- Gia tăng các hoạt động hợp tác quốc tế;

- Nâng cao sự hỗ trợ lẫn nhau giữa chính phủ Mỹ với cộng đồng tài chính;

- Giúp chính quyền địa phương điều tra và truy tố tội phạm tài chính và rửa tiền

Với các chiến lược và nỗ lực như trên, hàng năm FinCEN nhận được hơn 14,7 triệu báo cáo giao dịch, trong đó chủ yếu là báo cáo giao dịch vượt ngưỡng (hơn 13,67 triệu giao dịch), báo cáo giao dịch đáng ngờ (hơn 0,66 triệu giao dịch)

Bên cạnh kết quả như trên, hệ thống phòng chống rửa tiền của Mỹ còn tồn tại

một số lỗ hỗng như:

- Các biện pháp liên quan đến những người có quan hệ chính trị không áp

dụng một cách rõ ràng cho các Công ty dịch vụ tiền tệ, lĩnh vực bảo hiểm, các nhà

tư vấn đầu tư và kinh doanh hàng hóa;

- Không có quy định rõ ràng yêu cầu các công ty bảo hiểm, các công ty dịch

vụ tiền tệ hoặc các nhà tư vấn đầu tư và kinh doanh hàng hóa có các chính sách và thủ tục đối với các giao dịch không trực tiếp;

- Các yêu cầu của Đạo luật bí mật ngân hàng không áp dụng cho các chi nhánh nước ngoài và văn phòng của Các công ty bảo hiểm nhân thọ

1.3.1.2 Phòng chống rửa tiền tại Singapore

Không giống như Mỹ, Singapore đã thông qua một phương pháp tiếp cận đa phương để đối phó với các rủi ro rửa tiền Các nỗ lực chống rửa tiền hướng vào khung pháp lý, thể chế, chính sách một cách toàn diện và đầy đủ, tỷ lệ tội phạm trong nước ở mức thấp, không khoan dung cho tham nhũng trong nước, một bộ máy

tư pháp hiệu quả, một nền văn hóa tuân thủ đã được thiết lập từ lâu và các biện pháp giám sát được thực hiện đầy đủ và hiệu quả

Singapore cho rằng họ đã đi đầu trong theo dõi và làm gián đoạn hành vi rửa tiền thông qua các thông tin tình báo và quyền lực pháp lý khác Và họ đã xác định các yếu tố chính của chiến lược chống rửa tiền và tài trợ khủng bố như sau:

- Xác định các khu vực ưu tiên cao cho hành động dựa trên đánh giá rủi ro của các mối đe dọa lớn và các lỗ hổng về hành vi rửa tiền và tài trợ khủng bố;

- Thực hiện các tiêu chuẩn quốc tế một cách nghiêm chỉnh, đặc biệt là 40 khuyến nghị của FATF;

- Duy trì một chế độ hình phạt nghiêm khắc chống lại nạn buôn bán ma túy, khủng bố và các tội phạm nghiêm trọng khác;

- Thực thi pháp luật hiệu quả là biện pháp ngăn chặn mạnh mẽ;

- Áp đặt các tiêu chí lựa chọn chặt chẽ đối với các định chế tài chính muốn gia nhập ngành tài chính của Singapore;

- Bảo đảm hiệu quả giám sát các định chế tài chính hoạt động tại Singapore;

- Thuê chuyên gia và những chuyên viên nòng cốt để phát triển và thực hiện các chính sách và biện pháp phòng chống rửa tiền và tài trợ khủng bố;

- Thực hiện sự phối hợp và hợp tác cao giữa các cơ quan chính phủ;

- Cung cấp hỗ trợ pháp lý khác thông qua các kênh chính thức và không chính thức, bao gồm cả việc chia sẻ thông tin và tình báo

Để tăng cường các biện pháp phòng chống rửa tiền, chính phủ Singapore đã quan tâm nhiều hơn đến loại hình kinh doanh và nghề nghiệp phi tài chính nhạy

cảm với rửa tiền Từ đó, họ đã đưa ra các sáng kiến mới bao gồm:

- Ban hành quy định phòng chống rửa tiền đối với các hoạt động casino;

- Thực hiện một hệ thống khai báo cho du khách xuất nhập cảnh để kịp thời phát hiện vận chuyển tiền hoặc công cụ chuyển nhượng vô danh;

- Mở rộng yêu cầu phòng chống rửa tiền và tài trợ khủng bố trong môi giới hàng hóa kỳ hạn;

- Mở rộng chương trình tiếp cận lĩnh vực kinh doanh và ngành nghề phi tài chính bao gồm cả luật sư, đại lý bất động sản, kim hoàn và các doanh nghiệp nói chung;

- Xây dựng hướng dẫn thi hành Luật xã hội;

- Nghiên cứu một khuôn khổ pháp lý phòng chống rửa tiền chi tiết hơn đối với các nhà cung cấp dịch vụ cho doanh nghiệp;

- Đánh giá tham nhũng, buôn bán ma túy và các tội phạm nghiêm trọng khác

để điều chỉnh các quy định có liên quan, và có tính đến các yếu tố phản hồi về các vấn đề thực hiện

Thông qua phương pháp tiếp cận như trên, số lượng báo cáo giao dịch đáng ngờ tăng đều qua các năm, với 6.356 báo cáo, chủ yếu là từ các ngân hàng 2.063 báo cáo, các công ty bảo hiểm 2.964 báo cáo …

1.3.2 Bài học kinh nghiệm cho Việ t Nam

Mặc dù là nước đi sau trong việc thực hiện các biện pháp phòng chống rửa

tiền Tuy nhiên, chúng ta hoàn toàn có thể rút ngắn khoảng cách chênh lệch và giảm thiểu thiệt hại trong việc thực hiện kiểm soát rửa tiền Qua nghiên cứu việc thực

hiện các biện pháp phòng chống rửa tiền tại một số nước như: Mỹ, Singapore, chúng ta có thể rút ta một số kinh nghiệm cho Việt Nam như sau:

Ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về phòng chống rửa tiền Kinh

nghiệm của các nước trên cho thấy, việc sớm ban hành hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật về phòng chống rửa tiền sẽ tạo cơ sở pháp lý cho các cơ quan thực thi đầy đủ các quyền và chức năng của mình Bên cạnh đó cũng cần phải thường xuyên rà soát văn bản pháp lý để điều chỉnh phù hợp để đáp ứng với điều kiện thực tiễn

Xây dựng hệ thống giám sát việc thực hiện các quy định pháp luật về phòng

ch ống rửa tiền hiệu quả Mặc dù Mỹ là nước có hệ thống luật pháp về phòng chống

rửa tiền từ những năm 1970, nhưng do thiếu một hệ thống giám sát hiệu quả nên vụ ngân hàng Boston cố tình vi phạm các quy định về lưu giữ chứng từ, giao dịch với các tội phạm nổi tiếng qua nhiều năm mới được phát hiện Do vậy, công tác giám sát đóng một vai trò quan trọng trong công tác phòng chống rửa tiền của các quốc gia

Xây dựng chính sách nhận biết khách hàng Theo kinh nghiệm của các nước

có hệ thống phòng chống rửa tiền hiệu quả thì việc các ngân hàng xây dựng được chính sách nhận biết khách hàng là đã thực hiện cắt đứt sự tiếp cận hệ thống ngân

hàng của bọn tội phạm; tức giai đoạn 1 của quy trình rửa tiền chưa được thực hiện

H ợp tác quốc tế trong phòng chống rửa tiền Hợp tác quốc tế không chỉ

mang lại lợi ích thiết thực cho các bên tham gia mà nó còn củng cố mối quan hệ của các quốc gia Hợp tác quốc tế trong lĩnh vực phòng chống rửa tiền cũng không là ngoại lệ, nó giúp các quốc gia dễ dàng trao đổi thông tin, chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ công nghệ … Các hình thức hợp tác có thể là hỗ trợ tập huấn, nâng cao năng

lực; điều tra chung; trao đổi thông tin, chứng cứ; cùng xây dựng và cam kết thực thi các chuẩn mực chung về phòng chống rửa tiền…

K ẾT LUẬN CHƯƠNG I

Trong chương này, tác giả đã giới thiệu các khái niệm về rửa tiền, các phương thức và quy trình rửa tiền tiêu biểu cũng như những ảnh hưởng của hoạt động rửa tiền đến nền kinh tế Hoạt động rửa tiền ngày nay không bó hẹp trong phạm vi một quốc gia hay một khu vực mà luôn có xu hướng mở rộng trên toàn thế giới với khối lượng tiền được tẩy rửa mỗi năm ngày càng gia tăng

Dù cho hoạt động rửa tiền có xu hướng biến đổi như thế nào thì ngân hàng vẫn là sự lựa chọn hàng đầu để thực hiện hành vi tẩy rửa bởi vì khả năng giao dịch

lớn và đồng tiền qua ngân hàng sẽ trở thành “đồng tiền sạch”, từ đó có thể giao dịch đến bất kỳ đâu mà không gây ra bất cứ một sự nghi ngờ gì về tính hợp pháp của chúng Ngành ngân hàng Việt Nam hiện đang đứng nguy cơ sẽ là điểm đến của tội

phạm rửa tiền trên thế giới Thực trạng phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam được trình bày ở chương II sẽ cho thấy rõ hơn về vấn đề này

CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN QUA HỆ

TH ỐNG NGÂN HÀNG VIỆT NAM 2.1 Tình hình rửa tiền tại Việt Nam

2.1.1 Tình hình kinh tế xã hội liên quan đến hoạt động rửa tiền tại Việt Nam

Sau thời gian chịu ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu, đến nay tình hình kinh tế trong nước đã có những khởi sắc và từng bước hòa nhập vào nền kinh tế khu vực và thế giới Tăng trưởng GDP năm 2015 đạt trên 6,68%, cao

nhất trong 5 năm qua, vượt kế hoạch đề ra (6,2%); bình quân 5 năm đạt khoảng 5,9%/năm, trong đó công nghiệp, xây dựng tăng 6,74%/năm, nông lâm thủy sản tăng 3,01%/năm, dịch vụ tăng 6,31%/năm Quy mô và tiềm lực của nền kinh tế tiếp

tục tăng GDP bình quân đầu người năm 2015 đạt 45,7 triệu đồng/năm, tương đương 2.109 USD/người/năm Mức sống người dân dần được cải thiện

Bên cạnh những thành tựu đạt được, nước ta cũng phải đối mặt với không ít khó khăn và thách thức Toàn cầu hóa đã đem đến những bước phát triển cho nền kinh tế nhưng cũng làm cho tội phạm quốc tế có thể xâm nhập vào nước ta dễ dàng

Những thủ thuật đã bị phát hiện và xử lý ở những quốc gia phát triển, lại bắt đầu du nhập vào nước ta, một nước còn non kém về trình độ kiểm soát, đặc biệt là kiểm soát rửa tiền Song song với toàn cầu hóa, vấn đề nội tại bên trong nền kinh tế cũng mang lại không ít cơ hội và điều kiện để thực hiện hành vi rửa tiền như: hệ thống tài chính tiền tệ còn non kém, công tác cổ phần hóa còn lỏng lẻo, tình hình buôn lậu ma túy, tham nhũng, tội phạm băng nhóm có tổ chức đang ngày càng gia tăng…

2.1.1.1 Về thị trường tài chính

Trong những năm gần đây, thị trường tài chính đã phát triển mạnh mẽ cả về chiều rộng lẫn chiều sâu, đặc biệt là NHTM, thị trường chứng khoán và thị trường

bảo hiểm

NHTM: Sau quá trình phát triển nóng về số lượng ngân hàng, năm 2012 Chính phủ đã phê duyệt đề án số 254 về tái cấu trúc các tổ chức tín dụng mà trọng tâm là các NHTM Sau gần 3 năm thực hiện, một số các NHTM yếu kém đã được sáp nhập với nhau, hoặc sáp nhập vào các NHTM lớn; một số NHTM hoạt động yếu kém, nợ khách hàng lớn hơn nhiều lần vốn chủ sở hữu, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã mua với giá 0 đồng và nhận nợ thay, chuyển sang mô hình Ngân hàng trách nhiệm hữu hạn một thành viên, sau đó giao cho các NHTM Nhà nước quản lý, điều hành Đối với một số chi nhánh ngân hàng nước ngoài, ngân hàng liên doanh

hoạt động yếu kém, NHNN đã yêu cầu ngân hàng mẹ phải xử lý hoặc cho phép ngân hàng nước ngoài mua lại Với quy định về mức vốn điều lệ phải đạt mức tối thiểu theo lộ trình, một số ngân hàng đã có sự bứt phá thông qua huy động vốn của các cổ đông, trong đó có các cổ đông chiến lược trong và ngoài nước Một số ngân hàng đã có tỷ lệ góp vốn của nhà đầu tư chiến lược lên đến 30% Đến nay, vốn điều

lệ của một số ngân hàng đã tăng khá, phản ánh thực lực của mỗi ngân hàng và là căn cứ để mở rộng hoạt động huy động vốn, cho vay cũng như phát triển các dịch

vụ ngân hàng đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của nền kinh tế

Thị trường chứng khoán chỉ mới hình thành và phát triển trong hơn một thập

kỷ nhưng đã xây dựng được khuôn khổ pháp lý, cơ cấu và quy mô thị trường khá đầy đủ, phù hợp với các thông lệ quốc tế Giá trị vốn hóa thị trường ngày càng cao với sự tham gia của nhiều doanh nghiệp Tính đến cuối năm 2015 mức vốn hóa thị trường hiện đã đạt hơn 1,3 triệu tỷ đồng, tương đương 34% GDP Quy mô giao dịch bình quân mỗi phiên đạt 4.964 tỷ đồng Trên 2 sàn có 682 cổ phiếu và chứng chỉ

quỹ với tổng giá trị niêm yết theo mệnh giá là 528.000 tỷ đồng, tăng 24% so với năm 2014 và 571 mã trái phiếu với tổng giá trị niêm yết là 709.000 tỷ đồng, tăng 5% so với cuối năm 2014

Thị trường bảo hiểm Việt Nam năm 2015 đã cải thiện tốc độ tăng trưởng khá mạnh đã hoàn thành các mục tiêu của Chiến lược phát triển thị trường bảo hiểm Việt Nam giai đoạn 2011-2015 Các doanh nghiệp bảo hiểm đã đầu tư trở lại nền

kinh tế 152.500 tỷ đồng, tăng 16% so năm 2014 Tổng doanh thu bảo hiểm ước đạt 81.374 tỷ đồng, chiếm khoảng 2% GDP Trong đó, tổng doanh thu phí bảo hiểm ước đạt 68.374 tỷ đồng, tăng 21,9% so với cùng kỳ, mức tăng cao nhất trong giai đoạn 2011-2015, doanh thu từ hoạt động đầu tư đạt 13.000 tỷ đồng Cụ thể, doanh thu trong lĩnh vực phi nhân thọ ước đạt 31.374 tỷ đồng, tăng 14%, doanh thu phí bảo hiểm nhân thọ ước đạt 37.000 tỷ đồng, tăng 29,5%

Song song với những kết quả đạt được, thị trường tài chính nước ta còn tồn tại một số vấn đề như: các văn bản quy phạm pháp luật còn nhiều kẻ hở, công nghệ còn tương đối lạc hậu, thiếu biện pháp kiểm soát nguồn tiền vào…Chính điều này

đã tạo cơ hội cho bọn tội phạm thực hiện hành vi rửa tiền thông qua việc gửi tiền vào ngân hàng, đầu tư chứng khoán hay mua các hợp đồng bảo hiểm giá trị lớn…

2.1.1.2 Cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước

Công cuộc cổ phần hóa doanh nghiệp nước ta diễn ra tương đối chậm Kế hoạch cổ phần hóa đã được Chính phủ đề ra lộ trình cụ thể theo phương án sắp xếp

cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước đã được phê duyệt, giai đoạn 2011-2015 dự kiến cổ phần hóa 527 doanh nghiệp Tuy nhiên, năm 2015 là năm cuối của kế hoạch

cổ phần hóa kết thúc, nhưng theo số liệu của Bộ Tài chính tính đến tháng 11/2015,

cả nước còn phải thực hiện cổ phần hóa 130 doanh nghiệp Từ năm 2011 đến tháng 11/2015, cả nước mới cổ phần hóa được 397 doanh nghiệp, đạt 75% kế hoạch Nguyên nhân chủ yếu do chính sách chưa đồng bộ, thiếu minh bạch thông tin khiến doanh nghiệp khó thu hút được nhà đầu tư tiềm năng

Việc cổ phần hóa mang lại luồng sinh khí mới nhưng nó cũng mang lại không ít mặt tiêu cực trong quá trình cổ phần hóa như: xác định giá trị, bán cổ phần doanh nghiệp Đây là một kẻ hở dễ bị lợi dụng để tiến hành tham nhũng và được xem là nguồn gốc của “tiền bẩn” khi tiến hành các công đoạn rửa tiền