Kiểm tra ảnh hưởng của tín hiệu gian lận và hành vi điều chỉnh lợi nhuận đến lãi cơ bản trên cổ phiếu các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán việt nam

Các công ty bị phá sản đãcho là có gian lận về Báo cáo tài chính có thể kể ra rất nhiều như: Lucent, Xerox ,Rite Aid, Waste Management, Micro Strategy, Raytheon, Sunbeam, Enron,Worldcom

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH

- 

-PHÙNG ANH THƯ

KIỂM ĐỊNH ẢNH HƯỞNG CỦA TÍN HIỆU GIAN LẬN VÀ HÀNH VI ĐIỀU CHỈNH LỢI NHUẬN ĐẾN LÃI CƠ BẢN TRÊN CỔ PHIẾU CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG

CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

TP Hồ Chí Minh – Năm 2015

- 

-PHÙNG ANH THƯ

KIỂM ĐỊNH ẢNH HƯỞNG CỦA TÍN HIỆU GIAN LẬN VÀ

HÀNH VI ĐIỀU CHỈNH LỢI NHUẬN ĐẾN LÃI CƠ BẢN TRÊN

CỔ PHIẾU CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG

CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM

CHUYÊN NGÀNH : KẾ TOÁN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN ĐÌNH HÙNG

TP Hồ Chí Minh – Năm 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu thực sự của tác giả với sự hướng dẫn của Người hướng dẫn khoa học TS.Nguyễn Đình Hùng Nội dung, kết quả nghiên cứu của luận văn này là hoàn toàn trung thực Tất cả các nguồn tài liệu tham khảo đã được công bố đầy đủ.

2015

Ký tên

Phùng Anh Thư

LỜI CAM ĐOAN

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG

DANH MỤC HÌNH VẼ

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phạm vi nghiên cứu 2

1.5 Phương pháp nghiên cứu 2

1.6 Những đóng góp của đề tài 3

1.7 Kết cấu của luận văn 3

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY 4

2.1 Lãi cơ bản trên cổ phiếu (EPS) 4

2.1.1 Khái niệm 4

2.1.2 Phân loại lãi cơ bản trên cổ phiếu (EPS) 4

2.1.2.1 Lãi cơ bản trên cổ phiếu (EPS hay Basic EPS) 4

2.1.2.2 Lãi cơ bản trên cổ phiếu pha loãng (Diluted EPS) 6

2.2 Tín hiệu gian lận (Red flags) và hành vi điều chỉnh lợi nhuận (Earnings

management) 7

2.2.1 Các tín hiệu gian lận 7

2.2.1.1 Tỷ số thanh khoản (Liquidity ratios) 8

2.2.1.2 Tỷ số hoạt động (Activity ratios) 8

2.2.1.3 Tỷ số thanh toán (Leverage ratios) 11

2.2.1.4 Tỷ số lợi nhuận (Profitability ratios) 12

2.2.2 Hành vi điều chỉnh lợi nhuận 16

2.2.2.1 Khái niệm 16

2.2.2.2 Các phương pháp đo lường 18

2.3 Các lý thuyết cơ sở 22

2.3.1 Lý thuyết ủy nhiệm (Agency Theory) 22

2.3.2 Lý thuyết tín hiệu (Signalling theory) 23

2.4 Tổng quan các nghiên cứu trước đây 23

2.4.1 Nghiên cứu trong nước 24

2.4.2 Nghiên cứu nước ngoài 25

2.5 Xác định vấn đề nghiên cứu 28

Kết luận chương 2 29

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 30

3.1 Mô tả tổng thể, mẫu nghiên cứu 30

3.1.1 Mô tả tổng thể 30

3.1.2 Mẫu nghiên cứu 30

3.2 Mô hình nghiên cứu 30

3.2.1 Lựa chọn và đo lường biến nghiên cứu 30

3.2.1.3 Biến độc lập – Tỷ số nợ phải trả/ tổng tài sản (TD/TA) 32

3.2.1.4 Biến độc lập – Tỷ số vốn lưu động/ tổng tài sản (WC/TA) 32

3.2.1.5 Biến độc lập – Tỷ số lợi nhuận sau thuế/ tổng tài sản (NP/TA) 33

3.2.1.6 Biến độc lập – Tỷ số lợi nhuận sau thuế / doanh thu (NP/SALES) 34 3.2.1.7 Biến độc lập – Tỷ số doanh thu / tổng tài sản (SALES/TA) 34

3.2.1.8 Biến độc lập – Tỷ số nợ phải trả / vốn chủ sở hữu (DEBT/EQ) 35

3.2.1.9 Biến độc lập – Tỷ số khoản phải thu / doanh thu (REC/SALES) 35

3.2.1.10 Biến độc lập – Tỷ số lợi nhuận trước thuế/ tổng tài sản (GP/TA) 36

3.2.1.11 Biến độc lập – Biến kế toán dồn tích có thể điều chỉnh (DA); Biến kế toán dồn tích không thể thể điều chỉnh (NDA) 37

3.2.1.12 Biến kiểm soát – Biến công ty kiểm toán (BIG4) 38

3.2.2 Mô hình nghiên cứu 38

3.3 Qui trình thu thập và xử lý số liệu 43

Kết luận chương 3 45

CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 46

4.1 Thực trạng về lãi cơ bản trên cổ phiếu, thông tin trên báo cáo tài chính tại thị trường chứng khoán Việt Nam 46

4.1.1 Báo cáo tài chính của công ty niêm yết 46

4.1.2 Sử dụng lãi cơ bản trên cổ phiếu trên thị trường chứng khoán Việt Nam 46

4.2 Thống kê mô tả các biến 48

4.3 Hệ số tương quan 50

4.4 Kết quả kiểm định nghiệm đơn vị (Panel unit root test) 52

4.5 Kết quả hồi quy theo OLS, FEM, REM 53

4.5.1 Biến kế toán dồn tích có thể và không thể điều chỉnh được theo Mô hình Jones (1991) 53

4.5.2 Biến kế toán dồn tích có thể và không thể điều chỉnh được theo Mô hình Modified Jones (1995) 54

4.5.3 Biến kế toán dồn tích có thể và không thể điều chỉnh được theo Mô hình Kothari và cộng sự (2005) 55

4.5.4 Biến kế toán dồn tích có thể và không thể điều chỉnh được theo Mô hình Phạm Thị Bích Vân (2012) 55

Kết luận chương 4 63

CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN 64

5.1 Kết luận 64

5.2 Kiến nghị 64

5.2.1 Đối với công ty niêm yết 65

5.2.2 Đối với nhà đầu tư, quỹ đầu tư 66

5.2.3 Đối với cơ quan quản lý 67

5.2.4 Đối với kiểm toán viên 68

5.3 Một số hạn chế của đề tài 68

5.4 Hướng nghiên cứu trong tương lai 69

Kết luận chương 5 71

KẾT LUẬN 72 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

BCTC Báo cáo tài chính

(Statistical Package for the Social Sciences)

(Statistics/Data Analysis)

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1: Thống kê các nghiên cứu liên quan về ảnh hưởng của tín hiệu gian lận và

hành vi điều chỉnh lợi nhuận đến lãi cơ bản trên cổ phiếu trên báo cáo tài chính 25

Bảng 3.1: Tổng hợp các nhân tố nghiên cứu 40

Bảng 4.1: Trình bày thống kê mô tả các biến được thu thập trong nghiên cứu 48

Bảng 4.2: Ma trận hệ số tương quan giữa các biến thuộc mô hình 50

Bảng 4.3: Kết quả kiểm định nghiệm đơn vị của dữ liệu bảng 52

Bảng 4.4: Kết quả hồi quy theo Pooled OLS, FEM, REM của mô hình 1.1 53

Bảng 4.5: Kết quả hồi quy theo Pooled OLS, FEM, REM của mô hình 1.2 54

Bảng 4.6: Kết quả hồi quy theo Pooled OLS, FEM, REM của mô hình 1.3 55

Bảng 4.7: Kết quả hồi quy theo Pooled OLS, FEM, REM của mô hình 1.4 55

Bảng 4.8: Tổng hợp kết quả kiểm định giả thuyết 59

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU

1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong nền kinh tế thị trường, nhu cầu sử dụng thông tin, đặc biệt các thông tintài chính giữ vai trò tối quan trọng để ra các quyết định kinh doanh Tính minh bạch,tính trung thực của thông tin tài chính đóng vai trò lớn trong việc ổn định thị trườngchứng khoán và phát triển kinh tế

Gian lận báo cáo tài chính trên thế giới ngày càng gia tăng và trở thành vấn đềnghiêm trọng đối với các doanh nghiệp, chính phủ, và các nhà đầu tư Đặc biệt là tạicác quốc gia có thị trường vốn phát triển, gian lận báo cáo tài chính đã đe dọa đếnniềm tin của công chúng vào thông tin trên thị trường Các công ty bị phá sản đãcho là có gian lận về Báo cáo tài chính có thể kể ra rất nhiều như: Lucent, Xerox ,Rite Aid, Waste Management, Micro Strategy, Raytheon, Sunbeam, Enron,Worldcom, Global Crossing, Adelphia, Qwest… Nhà quản lý cao cấp gồm cả giámđốc điều hành (CEO) và giám đốc tài chính (CFO) của những công ty này đều bịcho rằng đã tham gia vào việc chế biến số liệu đưa đến Báo cáo tài chính gian lận.Tại Việt Nam, Công ty Bông Bạch Tuyết (BBT), Công ty Cổ phần Dược ViễnĐông (DVD) có thể không phải là những trường hợp duy nhất thiếu minh bạch dẫnđến thiệt hại cho nhà đầu tư Điều này cho thấy những gian lận báo cáo tài chínhgần đây thông qua những tập đoàn kinh tế lớn, các công ty niêm yết đã được pháthiện và hậu quả gây ra cho thị trường và niềm tin của công chúng không nhỏ

Các nghiên cứu gần đây cố gắng tìm hiểu để dự đoán, phân tích mối tương quangiữa gian lận báo cáo tài chính và lãi cơ bản trên cổ phiếu Nghiên cứu của Spathis(2002) đưa ra mô hình dự đoán gian lận báo cáo tài chính, bên cạnh đó, các nghiên cứutrước đây đã chứng minh sự tồn tại của “kế toán kiến tạo số liệu không có thực”(creative accounting) thông qua những nỗ lực của các nhà quản lý để thao túng số liệu

để tạo ra các khoản thu nhập (Naser, 1993; Shah, 1998; McNichols và Wilson, 1998)

Do có sự tồn tại của các khoản lợi nhuận bị thao túng bởi nhà quản lý đã ảnh hưởngđến những người tham gia thị trường dẫn đến thị trường chứng khoán đi chệch

khỏi các giá trị chính xác lúc đầu của chúng, dẫn đến gây hiểu nhầm cho bức tranhcủa thị trường Vì vậy, xem xét ảnh hưởng tín hiệu gian lận và hành vi điều chỉnhlợi nhuận có ảnh hưởng đến lãi cơ bản trên cổ phiếu là rất hữu ích Chính vì vậy tác

giả chọn đề tài “Kiểm định ảnh hưởng của tín hiệu gian lận và hành vi điều

chỉnh lợi nhuận đến lãi cơ bản trên cổ phiếu các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam” làm đề tài nghiên cứu để đáp ứng sự cấp thiết và

trong xu thế hội nhập hiện nay.

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu là cung cấp bằng chứng thực nghiệm về ảnh hưởng của tínhiệu gian lận và hành vi điều chỉnh lợi nhuận đến lãi cơ bản trên cổ phiếu của cáccông ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam cho các đối tượng liên quannhư công ty niêm yết, nhà đầu tư, cơ quan quản lý và kiểm toán viên

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các công ty niêm yết trên sàn chứng khoánViệt Nam

2014 và không bao gồm những công ty tài chính, ngân hàng, công ty chứng khoán

1.5 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu được sử dụng chủ yếu bao gồm thống kê mô tả, phântích tương quan, hồi quy tuyến tính nhằm định lượng và xem xét ảnh hưởng của tínhiệu gian lận và hành vi điều chỉnh lợi nhuận đến lãi cơ bản trên cổ phiếu của cáccông ty niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam

- Mô hình nghiên cứu tác động của tín hiệu gian lận và hành vi điều chỉnh lợinhuận đến lãi cơ bản trên cổ phiếu chưa được thực hiện trước đây tại Việt Nam nên kếtquả có tính mới trong nghiên cứu.

Về mặt thực tiễn:

- Thông qua kết quả nghiên cứu, tác giả đưa ra bằng chứng thực nghiệm ảnh hưởngcủa tín hiệu gian lận và hành vi điều chỉnh lợi nhuận đến lãi cơ bản trên cổ phiếu các công tyniêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam để từ đó có những

hàm ý cho những đối tượng liên quan

1.7 Kết cấu của luận văn

Bao gồm 5 chương, chi tiết như sau:

Chương 1: Giới thiệu

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và tổng quan các nghiên cứu trước đây

Chương 3: Thiết kế nghiên cứu

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Chương 5: Kết luận

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY

2.1 Lãi cơ bản trên cổ phiếu (EPS)

2.1.1 Khái niệm

Theo chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS 30), EPS hay lợi nhuận (thu nhập) trênmỗi cổ phiếu là số lợi nhuận mà công ty phân bổ cho mỗi cổ phần thông thườngđang lưu hành trên thị trường

Theo thông tư 200/2014/TT-BTC, lãi cơ bản trên cổ phiếu, chưa tính đến các công

cụ được phát hành trong tương lai có khả năng pha loãng giá trị cổ phiếu Chỉ tiêu nàyđược trình bày trên Báo cáo tài chính của công ty cổ phần là doanh nghiệp độc lập Đốivới công ty mẹ là công ty cổ phần, chỉ tiêu này chỉ được trình bày trên Báo cáo tàichính hợp nhất, không trình bày trên Báo cáo tài chính riêng của công ty mẹ

2.1.2 Phân loại lãi cơ bản trên cổ phiếu (EPS)

2.1.2.1 Lãi cơ bản trên cổ phiếu (EPS hay Basic EPS)

Lãi cơ bản trên cổ phiếu là chỉ số đánh giá trực tiếp, phản ánh khả năng tạo ra lợinhuận ròng (lợi nhuận có thể dùng chi trả cho cổ đông) trên một cổ phần mà cổđông đóng góp

Theo hướng dẫn của chuẩn mực kế toán Việt Nam số 30 và hướng dẫn chi tiếttheo Thông tư 21/2006/TTBTC, công thức tính EPS cơ bản như sau:

Theo thông tư 200/2014/TT-BTC, trường hợp Quỹ khen thưởng, phúc lợi được trích

từ lợi nhuận sau thuế, lãi cơ bản trên cổ phiếu được xác định theo công thức sau:

Lợi nhuận hoặc lỗ phân bổ cho Số trích quỹLãi cơ bản cổ đông sở hữu cổ phiếu phổ thông - khen thưởng, phúc lợitrên cổ =

Lợi nhuận hoặc lỗ phân bổ cho cổ đông sở hữu CP phổ thông = Lợi nhuận hoặc lỗsau thuế thu nhập doanh nghiệp +/– Các khoản điều chỉnh

Số lượng cổ phiếu phổ thông được sử dụng để tính lãi cơ bản trên cổ phiếu là sốbình quân gia quyền của cổ phiếu phổ thông đang lưu hành trong kỳ Việc sử dụng sốbình quân gia quyền của cổ phiếu phổ thông đang lưu hành trong kỳ là do giá trị vốn cổđông thay đổi trong kỳ khi số lượng cổ phiếu phổ thông lưu hành tăng hoặc giảm Sốbình quân gia quyền của cổ phiếu phổ thông lưu hành trong kỳ là số lượng cổ phiếuphổ thông lưu hành đầu kỳ được điều chỉnh theo số cổ phiếu phổ thông được mua lạihoặc được phát hành thêm nhân với hệ số thời gian Hệ số thời gian là tỷ số

giữa số lượng ngày mà cổ phiếu được lưu hành trong kỳ chia cho tổng số ngày trongkỳ.

2.1.2.2 Lãi cơ bản trên cổ phiếu pha loãng (Diluted EPS)

EPS pha loãng (diluted EPS) để tính toán thu nhập mỗi cổ phần có xét đến yếu

tố khối lượng cổ phiếu lưu hành của doanh nghiệp sẽ tăng thêm trong tương lai doviệc chuyển đổi các loại chứng khoán nợ chuyển đổi (trái phiếu chuyển đổi), thựchiện quyền chọn, chứng quyền

Theo thông tư 200/2014/TT-BTC, lãi cơ bản trên cổ phiếu được xác định như sau:

Lợi nhuận hoặc lỗ phân bổ cho Số trích quỹLãi suy cổ đông sở hữu cổ phiếu phổ thông -khen thưởng, phúc lợi

giảm trên

=cổ phiếu

Số bình quân gia quyền của cổ phiếu + Số lượng cổ phiếu phổ thôngphổ thông đang lưu hành trong kỳ dự kiến được phát hành thêm

EPS pha loãng được tính tương tự EPS cơ bản nhưng trên cở sở điều chỉnh lãi

thuần và số CP lưu hành bình quân trong kỳ

– Lãi hay lỗ phân bổ cho cổ đông sở hữu CP phổ thông: Lãi dùng để tính EPS cơ

bản sẽ được điều chỉnh bởi các ảnh hưởng sau thuế của các khỏan:

• Các khoản lãi suất tiền vay trong kỳ của các trái phiếu chuyển đổi tiềm năng

• Các khoản cổ tức của các CP ưu đãi chuyển đổi tương lai mà chúng đã được trừ ra khỏi khi tính lãi cho EPS cơ bản

• Các khoản thay đổi khác trong thu nhập và chi phí (phí, chiết khấu, tiền thưởng)

là kết quả của việc chuyển đổi các trái phiếu chuyển đổi hay quyền chọn thành CP

phổ thông

– Số CP phổ thông bình quân lưu hành trong kỳ:

Bằng số bình quân gia quyền của số CP phổ thông dùng để tính EPS cơ bảncộng với bình quân gia quyền của các CP phổ thông mà chúng sẽ được phát hành từviệc chuyển đổi tất cả các trái phiếu chuyển đổi, quyền chọn, chứng quyền, quyềnmua CP thành các CP phổ thông Chúng ta giả định các CP tiềm năng này sẽ đượcchuyển đổi thành các CP phổ thông vào ngày đầu tiên của kỳ báo cáo

2.2 Tín hiệu gian lận (Red flags) và hành vi điều chỉnh lợi nhuận (Earnings management)

2.2.1 Các tín hiệu gian lận

Theo Gerard M Zack (2013), tín hiệu gian lận là những rủi ro quan trọng, tiềmtàng cần xem xét khi đánh giá các báo cáo tài chính của một doanh nghiệp Việcphân tích báo cáo tài chính sẽ giúp tìm ra những nơi có rủi ro cao và tạo thành danhsách những tín hiệu gian lận để phục vụ cho việc kiểm tra, rà soát kĩ cãng Mộttrong các tín hiệu gian lận sử dụng phổ biến là các tỷ số tài chính hoặc các xu hướnghoặc các đặc điểm cho người đọc BCTC biết khả năng các BCTC có hàm chứa cácsai sót và gian lận Tỷ số tài chính giúp nhà phân tích báo cáo tài chính tìm ra được

xu hướng phát triển của doanh nghiệp cũng như giúp nhà đầu tư, các chủ nợ kiểmtra được tình hình sức khỏe tài chính của doanh nghiệp

Biết tính toán và sử dụng các chỉ số tài chính không chỉ có ý nghĩa với nhà phântích tài chính, mà còn rất quan trọng với nhà đầu tư cũng như với chính bản thândoanh nghiệp và các chủ nợ Các tỷ số tài chính cho phép chúng ta so sánh các mặtkhác nhau của các báo cáo tài chính trong một doanh nghiệp với các doanh nghiệpkhác trong toàn ngành để xem xét khả năng chi trả cổ tức cũng như khả năng chi trả

nợ vay

Theo Gerard M Zack (2013) có 4 loại tỷ số tài chính thường được dùng để pháthiện gian lận báo cáo tài chính được phân loại như sau: tỷ số thanh khoản, tỷ số hoạtđộng, tỷ số thanh toán, tỷ số lợi nhuận

2.2.1.1 Tỷ số thanh khoản (Liquidity ratios)

Các tỷ số trong loại này được tính toán và sử dụng để quyết định xem liệu mộtdoanh nghiệp nào đó có khả năng thanh toán các nghĩa vụ phải trả ngắn hạn haykhông?

a Tỷ số thanh toán hiện hành (Current Ratio)

Đây là chỉ số đo lường khả năng doanh nghiệp đáp ứng các nghĩa vụ tài chínhngắn hạn Nói chung thì chỉ số này ở mức 2-3 được xem là tốt Chỉ số này càng thấp

ám chỉ doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn đối với việc thực hiện các nghĩa vụ của mìnhnhưng một chỉ số thanh toán hiện hành quá cao cũng không luôn là dấu hiệu tốt, bởi

vì nó cho thấy tài sản của doanh nghiệp bị cột chặt vào “tài sản lưu động” quá nhiều

và như vậy thì hiệu quả sử dụng tài sản của doanh nghiệp là không cao

Công thức tính:

Chỉ số thanh toán hiện hành = Tài sản lưu động/ Nợ ngắn hạn

b Chỉ số thanh toán nhanh (Quick Ratio/Acid test)

Tỷ số thanh toán nhanh đo lường mức thanh khoản cao hơn Chỉ những tài sản

có tính thanh khoản cao mới được đưa vào để tính toán Hàng tồn kho và các tài sảnngắn hạn khác được bỏ ra vì khi cần tiền để trả nợ, tính thanh khoản của chúng rấtthấp

2.2.1.2 Tỷ số hoạt động (Activity ratios)

Các tỷ số hoạt động cho thấy doanh nghiệp hoạt động tốt như thế nào và đôi khiđược gọi là tỷ số về hiệu quả hoạt động, cho thấy doanh nghiệp đã sử dụng tài sảnhiệu quả đến mức nào

a Vòng quay các khoản phải thu (Accounts Receivable Turnover)

Đây là một chỉ số cho thấy tính hiệu quả của chính sách tín dụng mà doanhnghiệp áp dụng đối với các bạn hàng Chỉ số vòng quay càng cao sẽ cho thấy doanhnghiệp được khách hàng trả nợ càng nhanh Nhưng nếu so sánh với các doanhnghiệp cùng ngành mà chỉ số này vẫn quá cao thì có thể doanh nghiệp sẽ có thể bịmất khách hàng vì các khách hàng sẽ chuyển sang tiêu thụ sản phẩm của các đối thủcạnh tranh cung cấp thời gian tín dụng dài hơn Và như vậy thì doanh nghiệp chúng

ta sẽ bị sụp giảm doanh số Khi so sánh chỉ số này qua từng năm, nhận thấy sự sụtgiảm thì rất có thể là doanh nghiệp đang gặp khó khăn với việc thu nợ từ kháchhàng và cũng có thể là dấu hiệu cho thấy doanh số đã vượt quá mức

Vòng quay các khoản phải thu = Doanh số thuần hàng năm/ Các khoản phải thutrung bình

Trong đó: Các khoản phải thu trung bình = (Các khoản phải thu còn lại trong báocáo của năm trước và các khoản phải thu năm nay)/2

b Số ngày bình quân vòng quay khoản phải thu

Cũng tương tự như vòng quay các khoản phải thu, có điều chỉ số này cho chúng

ta biết về số ngày trung bình mà doanh nghiệp thu được tiền của khách hàng

Số ngày trung bình = 365/ Vòng quay các khoản phải thu

c Vòng quay hàng tồn kho

Tỷ số này thể hiện khả năng quản trị hàng tồn kho hiệu quả như thế nào Chỉ sốvòng quay hàng tồn kho càng cao càng cho thấy doanh nghiệp bán hàng nhanh và hàngtồn kho không bị ứ đọng nhiều trong doanh nghiệp Có nghĩa là doanh nghiệp sẽ ít rủi

ro hơn nếu nhìn thấy trong báo cáo tài chính, khoản mục hàng tồn kho có giá

trị giảm qua các năm Tuy nhiên, tỷ số này quá cao cũng không tốt vì như thế có nghĩa

là lượng hàng dự trữ trong kho không nhiều, nếu nhu cầu thị trường tăng đột ngột thìrất khả năng doanh nghiệp bị mất khách hàng và bị đối thủ cạnh tranh giành thị phần.Thêm nữa, dự trữ nguyên liệu vật liệu đầu vào cho các khâu sản xuất không đủ có thểkhiến cho dây chuyền bị ngưng trệ Vì vậy tỷ số vòng quay hàng tồn kho cần phải đủlớn để đảm bảo mức độ sản xuất đáp ứng được nhu cầu khách hàng

Vòng quay hàng tồn kho = giá vốn hàng bán/ Hàng tồn kho bình quân

Trong đó: Hàng tồn kho bình quân = (Hàng tồn kho trong báo cáo năm trước + hàngtồn kho năm nay)/2

d Số ngày bình quân vòng quay hàng tồn kho

Tương tự như vòng quay hàng tồn kho có điều chỉ số này quan tâm đến số ngày

Số ngày bình quân vòng quay hàng tồn kho = 365/ Vòng quay hàng tồn kho

e Số ngày bình quân vòng quay các khoản phải trả (Day payables outstanding)

Số ngày bình quân vòng quay các khoản phải trả = 365/ (GVHB/Khoản phải trảbình quân)

Số ngày bình quân vòng quay các khoản phải trả có thể tương đối ổn định nhưbán hàng và chi phí bán hàng khi tăng hoặc giảm Các sự cải thiện không giải thíchđược (giảm) số ngày các khoản phải trả sẽ là một dấu hiệu của khai thiếu các khoảnphải trả

f Vòng quay tổng tài sản

Tỷ số này đo lường khả năng doanh nghiệp tạo ra doanh thu từ việc đầu tư vàotổng tài sản Chỉ số này bằng 3 có nghĩa là : với mỗi đồng được đầu tư vào trongtổng tài sản, thì công ty sẽ tạo ra được 3 đồng doanh thu Các doanh nghiệp trongngành thâm dụng vốn thường có chỉ số vòng quay tổng tài sản thấp hơn so với cácdoanh nghiệp khác

Vòng quay tổng tài sản = Doanh thu thuần/ Tổng tài sản bình quân

g Vòng quay tài sản cố định hữu hình

Cũng tương tự như chỉ số vòng quay tổng tài sản chỉ khác nhau và với tỷ số này thì chỉ tính cho tài sản cố định hữu hình

Vòng quay tài sản cố định hữu hình = Doanh thu thuần/ Tài sản cố định hữu hình bình quân

h Vòng quay tài sản cố định vô hình

Cũng tương tự như chỉ số vòng quay tổng tài sản chỉ khác nhau và với tỷ số này thì chỉ tính cho tài sản cố định vô hình

Vòng quay tài sản cố định vô hình = Doanh thu thuần/ Tài sản cố định vô hình bình quân

i Tỷ số doanh thu bán hàng cho các bên liên quan (Related party sales ratio)Tỷ số doanh thu bán hàng cho các bên liên quan = Doanh thu bán hàng cho các bênliên quan/ Tổng doanh thu

2.2.1.3 Tỷ số thanh toán (Leverage ratios)

Những sự đánh giá của toán học về các thành phần khác nhau về báo cáo tàichính của một doanh nghiệp cụ thể để xác định khả năng thanh toán của công ty đó.Rủi ro tài chính là rủi ro liên quan đến cấu trúc tài chính của công ty, ví dụ như việc

sử dụng nợ

a Tỷ số nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu

Tỷ số này cho thấy tỷ lệ nợ được sử dụng trong tổng cấu trúc vốn của công ty.Tỷ số nợ trên vốn lớn ám chỉ rằng các cổ đông đang thực hiện chính sách thâm dụng

nợ và và do đó làm cho công ty trở nên rủi ro hơn

Tỷ số nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu = Nợ phải trả/ Vốn chủ sở hữu

b Tỷ số nợ phải trả dài hạn trên vốn chủ sở hữu

Tỷ số nợ phải trả dài hạn trên vốn chủ sở hữu = Nợ phải trả dài hạn/ Vốn chủ sở hữu

c Tỷ số nợ phải trả trên tổng tài sản

Tỷ số nợ phải trả trên tổng tài sản = Nợ phải trả/ tổng tài sản

d Tỷ số vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản

Tỷ số vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản = Vốn chủ sở hữu/ tổng tài sản

e Tỷ số khả năng thanh toán lãi vay

Chỉ số này cho biết với mỗi đồng chi phí lãi vay thì có bao nhiêu đồng EBITđảm bảo thanh toán và được đo lường:

Khả năng thanh toán lãi vay = Thu nhập trước thuế và lãi vay (EBIT)/ Lãi vayTỷ lệ thanh toán là những công cụ rất hữu ích cho các nhà phân tích, như mộtcông cụ phát hiện gian lận báo cáo tài chính Được sử dụng chủ yếu để phát hiệncác gian lận của nghĩa vụ nợ

Tuy nhiên, hai trong số các chỉ số này đã được chứng minh là có một mối tươngquan để gian lận báo cáo tài chính là tỷ số nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu và tỷ số

nợ phải trả trên tổng tài sản

Khác với một số các tỷ lệ đã được giải thích , không có tác động trực tiếp đếnviệc dự đoán một loại hình cụ thể của gian lận Tuy nhiên, dựa quá nhiều vào nợ rõràng cho thấy một công ty có áp lực tài chính, tạo ra một kỳ vọng cao của thu nhậpvững chắc và sức khỏe tài chính, dẫn đến gian lận báo cáo tài chính

2.2.1.4 Tỷ số lợi nhuận (Profitability ratios)

Các tỷ số về lợi nhuận cho biết tổng thể khả năng sinh lợi của công ty

a Tỷ suất lợi nhuận gộp (Gross Profit Margin)

Tỷ suất lợi nhuận gộp còn gọi là hệ số tổng lợi nhuận hoặc tỷ lệ lãi gộp đượctính bằng cách lấy tổng lợi nhuận gộp chia cho doanh thu Công thức tính tỷ suất lợinhuận gộp như sau:

Tỷ suất lợi nhuận gộp (%) = Lợi nhuận gộp / Doanh thu

Trong đó:

Lợi nhuận gộp = Doanh thu - Giá vốn hàng bán

Tỷ số này cho biết mỗi đồng doanh thu thu về tạo ra được bao nhiêu đồng thunhập Tỷ suất lợi nhuận gộp là một tỷ số rất hữu ích khi tiến hành so sánh các doanhnghiệp trong cùng một ngành Doanh nghiệp nào có tỷ suất lợi nhuận gộp cao hơnchứng tỏ doanh nghiệp đó có lãi hơn và kiểm soát chi phí hiệu quả hơn so với đốithủ cạnh tranh

b Tỷ suất lợi nhuận hoạt động (Operating Profit Margin)

Tỷ suất lợi nhuận hoạt động cho biết lãnh đạo doanh nghiệp đã thành công đến mứcnào trong việc tạo ra lợi nhuận từ hoạt động của doanh nghiệp Tỷ suất lợi nhuận hoạtđộng được tính bằng lợi nhuận trước thuế và lãi vay (EBIT) chia cho doanh thu:

Tỷ suất lợi nhuận hoạt động = Lợi nhuận trước thuế và lãi vay / Doanh thu

Tỷ suất lợi nhuận hoạt động được tính cho các giai đoạn khác nhau, chẳng hạncho 4 quý gần nhất hoặc 3 năm gần nhất

c Tỷ số lợi nhuận sau thuế trên doanh thu (Net income ratio)

Tỷ số lợi nhuận sau thuế trên doanh thu = Lợi nhuận sau thuế / Doanh thu

d Tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu (ROE)

Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE – Return on Equity) là chỉ số lợi nhuận,được tính bằng cách lấy lợi nhuận ròng chia cho bình quân vốn chủ sở hữu trong kỳ

Đo lường khả năng sinh lơị đối với cổ phần nói chung, bao gồm cả cổ phần ưu đãi

ROE = Thu nhập ròng/ vốn chủ sở hữu bình quân

Trong đó: vốn chủ sở hữu bình quân= (vốn chủ sở hữu năm trước+ vốn chủ sở hữuhiện tại) / 2

Tỷ số này là thước đo chính xác để đánh giá một đồng vốn bỏ ra và tích lũy tạo

ra bao nhiêu đồng lời Hệ số này thường được các nhà đầu tư phân tích để so sánhvới các cổ phiếu cùng ngành trên thị trường, từ đó tham khảo khi quyết định mua cổphiếu của công ty nào

Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu càng cao càng chứng tỏ công ty sử dụnghiệu quả đồng vốn của cổ đông, có nghĩa là công ty đã cân đối một cách hài hòagiữa vốn cổ đông với vốn đi vay để khai thác lợi thế cạnh tranh của mình trong quátrình huy động vốn, mở rộng quy mô Cho nên hệ số ROE càng cao thì các cổ phiếucàng hấp dẫn các nhà đầu tư hơn

e Tỷ số lợi nhuận ròng trên tài sản (Return on assets)

ROA đo lường khả năng sinh lợi trên mỗi đồng tài sản của công ty

ROA = Lợi nhuận ròng dành cho cổ đông thường/ Tổng tài sản

ROA cung cấp cho nhà đầu tư thông tin về các khoản lãi được tạo ra từ lượngvốn đầu tư (hay lượng tài sản) ROA đối với các công ty cổ phần có sự khác biệt rấtlớn và phụ thuộc nhiều vào ngành kinh doanh Đó là lý do tại sao khi sử dụng ROA

để so sánh các công ty, tốt hơn hết là nên so sánh ROA của mỗi công ty qua cácnăm và so giữa các công ty tương đồng nhau

Tài sản của một công ty được hình thành từ vốn vay và vốn chủ sở hữu Cả hainguồn vốn này được sử dụng để tài trợ cho các hoạt động của công ty Hiệu quả củaviệc chuyển vốn đầu tư thành lợi nhuận được thể hiện qua ROA ROA càng cao thìcàng tốt vì công ty đang kiếm được nhiều tiền hơn trên lượng đầu tư ít hơn

f Tỷ lệ hoàn vốn đầu tư (Return On Investment)

Return On Investment (hay còn gọi là ROIC và ROTC) định nghĩa đơn giản thì

nó là một công cụ tài chính để tính hiệu quả đầu tư ROI sử dụng để so sánh hiệuquả đầu từ khi lựa chọn đầu tư Như đã đề cập ở trên, khi đầu tư chỉ nhìn vào chỉ sốROE, ROA và thấy ROE cao là tốt thì mức độ nguy hiểm sẽ cao

ROI = (Lãi ròng + Lãi vay x ( 1- Thuế suất)) / Tổng tài sản

Giống như nhiều tỷ lệ khác giải thích trong chương này, tỷ suất sinh lời có thểcòn có giá trị hơn, như là một kỹ thuật phát hiện gian lận nếu được tính toán trên cơ

sở các dòng sản phẩm, bộ phận, vùng hoặc chi nhánh công ty

Theo tổng kết nghiên cứu Spathis (2002), các tỷ số tài chính nhằm dự đoán gian

lận báo cáo tài chính được thu thập từ nhiều nghiên cứu trước đây như Green và Choi

(1997), Hoffman (1997), Hollman và Patton (1997), Zimbelman (1997), Beasley(1996), Bologna và cộng sự (1996), Arens và Loebbecke (1994), Bell và cộng sự(1993), Schilit (1993), Davia và cộng sự (1992), Green (1991), Stice (1991),Loebbecke và cộng sự (1989), Palmrose (1987), Albrecht và Romney (1986) đã cónhững nghiên cứu chi tiết về các tỷ số liên quan đến gian lận báo cáo tài chính Banđầu có 17 tỷ số tài chính được chấp nhận Tuy nhiên, để tránh việc cung cấp nhữngthông tin giống nhau và dẫn đến mối tương quan cao giữa các tỷ số Sự kết hợp củaphân tích tương quan và kiểm định thống kê t-test dẫn đến việc đưa ra mười tỷ số tàichính Các tỷ số còn lại đã đáp ứng được việc đo lường các khía cạnh của kết quảhoạt động của doanh nghiệp bao gồm lợi nhuận, tính thanh khoản, và hiệu quả quảntrị (Courtis, 1978) Tỷ số tài chính mô tả tất cả các khía cạnh của hoạt động tàichính, bao gồm cả khả năng sinh lời, khả năng thanh khoản và hiệu quả quản lý, làchỉ số cho biết tính hình sức khỏe của công ty Tỷ số tài chính là một cách hữu hiệu

và dễ dàng để giải thích các số được tìm thấy trong báo cáo tài chính Và có thể giúptrả lời những câu hỏi quan trọng chẳng hạn như việc kinh doanh đang bị dư nợ phảitrả, hàng tồn kho; khách hàng thanh toán đúng hạn, tài sản công ty có được sử dụnghiệu quả nhằm tạo ra lợi nhuận hay không

Vì vậy, chín tỷ số tài chính dự đoán gian lận báo cáo tài chính bao gồm:

 Tỷ số nợ phải trả / vốn chủ sở hữu (DEBT/EQ)

 Tỷ số doanh thu / tổng tài sản (SALES/TA)

 Tỷ số lợi nhuận sau thuế / doanh thu (NP/SALES)

 Tỷ số khoản phải thu / doanh thu (REC/SALES)

 Tỷ số lợi nhuận sau thuế/ tổng tài sản (NP/TA)

 Tỷ số vốn lưu động/ tổng tài sản (WC/TA)

 Tỷ số lợi nhuân trước thuế/ tổng tài sản (GP/TA)

 Tỷ số hàng tồn kho/ doanh thu (INV/SALES)

 Tỷ số nợ phải trả/ tổng tài sản (TD/TA)

Theo Panagiotis E Dimitropoulos và Dimitrios Asteriou (2009), tác giả sử dụng

9 tỷ số tài chính được nghiên cứu trước đây nhằm đại diện cho tín hiệu rủi ro, gianlận cho mục đích xem xét tác động đến lãi cơ bản trên cổ phiếu

2.2.2 Hành vi điều chỉnh lợi nhuận

2.2.2.1 Khái niệm

Để hiểu rõ về khái niệm hành vi điều chỉnh lợi nhuận, trước hết chúng ta tìmhiểu về cơ sở ghi nhận các bút toán trong kế toán Trong kế toán hiện tồn tại hai cơ

sở ghi nhận các bút toán kế toán bao gồm:

- Cơ sở dồn tích (Accrual basis): theo cơ sở này thì các bút toán kế toán được ghi

nhận khi thời điểm phát sinh không kể đã thực thu, chi bằng tiền hay không Ví dụ;

ngày 15/12/2014 phát sinh một khoản doanh thu nhưng khách hàng chưa trả tiền vàkhoản tiền thực nhận từ khách hàng này sẽ tiến hành vào ngày 15/01/2015 Theo cơ

sở dồn tích thì khoản doanh thu này vẫn được ghi nhận trên báo cáo tài chính năm2014

- Cơ sở tiền (Cash basis): theo cơ sở này thì các bút toán kế toán chỉ được ghi nhận

khi đã thực thu, chi bằng tiền Ví dụ: theo ví dụ trên thì khoản doanh thu chỉ đượcghi nhận khi thực thu bằng tiền nên khoản doanh thu này không được ghi nhận trênbáo cáo tài chính năm 2014 mà được ghi nhận trên báo cáo tài chính năm 2015

Đối với các doanh nghiệp, việc ghi nhận các giao dịch kế toán đều dựa trên cơ

sở dồn tích và do đó sẽ dẫn đến lợi nhuận bằng tiền (dòng tiền từ hoạt động kinhdoanh) và lợi nhuận ghi nhận trên cơ sở dồn tích sẽ có sự khác biệt Sự khác biệtnày chính là được tạo ra bởi các khoản dồn tích (Ví dụ: doanh thu nhận trước, khấuhao, dự phòng, trích trước …) Do đó, phương trình kế toán sau được thiết lập:

Lợi nhuận sau thuế - Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh = Các khoản dồn tích

Từ đó suy ra:

Lợi nhuận sau thuế = Các khoản dồn tích + Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh

Như vậy, việc ghi nhận các bút toán kế toán trên cơ sở dồn tích sẽ tạo điều kiệncho các nhà quản lý của doanh nghiệp điều chỉnh tăng, giảm lợi nhuận sau thuế tùytheo mục tiêu công bố thông tin của mình bằng cách sử dụng các khoản dồn tích

Từ phân tích trên cho thấy, khái niệm hành vi điều chỉnh lợi nhuận là hành vicủa nhà quản lý sử dụng việc ghi nhận trên cơ sở dồn tích thông qua một số tàikhoản để làm thay đổi lợi nhuận sau thuế theo các mục tiêu công bố thông tin của

họ Tuy nhiên, hiện tại cũng có nhiều khái niệm khác nhau về hành vi điều chỉnh lợinhuận được sử dụng trong nghiên cứu

Thông qua việc tổng hợp các khái niệm về hành vi điều chỉnh lợi nhuận trướcđây, Ronen và Yaari (2008) cũng trình bày một khái niệm tổng quát bao gồm tất cả

các khía cạnh của hành vi điều chỉnh lợi nhuận như sau: “Hành vi điều chỉnh lợi nhuận là một tập hợp các quyết định quản lý dẫn đến việc không báo cáo hiện trạng trong ngắn hạn, tối đa hóa giá trị thu nhập theo dự tính của nhà quản lý Hành vi điều chỉnh lợi nhuận có thể: Có lợi, Có hại hoặc Trung tính Nếu có lợi là tín hiệu cho thấy giá trị ở dài hạn, có hại thì che dấu giá trị ngắn, dài hạn và trung tính sẽ phát hiện kết quả thực hiện đúng trong ngắn hạn.”

Tóm lại, từ các khái niệm về hành vi điều chỉnh lợi nhuận đã trình bày ở trênchúng ta có thể thấy được những đặc điểm chung trong các khái niệm về hành viđiều chỉnh lợi nhuận như sau:

- Là hành vi phụ thuộc vào quyết định có chủ ý của nhà quản lý.

- Là sự can thiệp của nhà quản lý làm thay đổi các thông tin trên báo cáo tài chính.

- Là sự công bố thông tin liên quan đến các thời điểm trình bày báo cáo.

2.2.2.2 Các phương pháp đo lường

Có ba phương pháp tiếp cận để đo lường và dự đoán hành vi điều chỉnh lợinhuận, phương pháp thứ nhất nghiên cứu về tổng các khoản dồn tích và sử dụng môhình hồi quy để tính toán và dự đoán các khoản điều chỉnh đã dự tính hoặc bấtthường Cũng theo phương pháp này việc tiếp cận có thể tập trung vào các khoảndồn tích đặc thù như dự phòng phải thu khó đòi…, hoặc tập trung vào các khoảndồn tích ở một số lĩnh vực đặc biệt như dự phòng bồi hoàn trong lĩnh vực bảo hiểm.Phương pháp tiếp cận thứ hai thông qua việc phân bổ chi phí hoặc dịch chuyển thờigian của các khoản chi phí Phương pháp tiếp cận thứ ba tập trung vào việc công bốthông tin, thông qua các gián đoạn trong phân phối các khoản thu nhập

Theo Francis và cộng sự (2005), Panagiotis E Dimitropoulos và DimitriosAsteriou (2009), tác giả lựa chọn các đo lường thứ nhất và được trình bày cụ thểnhư sau:

Dựa trên các khoản dồn tích

Trong phương pháp này, mô hình Jones (1991) được sử dụng phổ biến, mô hình nàyđược xây dựng dựa trên kết quả nghiên cứu của Healy (1985) và DeAngelo (1986)

Mô hình này cho rằng các khoản dồn tích là kết quả của việc nhà quản lý thực hiệncác chủ định của mình và thay đổi các điều kiện kinh tế của doanh nghiệp Mô hìnhnày xác định tổng các khoản dồn tích theo thay đổi trong doanh thu và mức tổng củatài sản cố định

a Mô hình Healy (1985)

Healy (1985) cho rằng hành vi điều chỉnh có hệ thống xuất hiện trong mỗi giaiđoạn Tác giả phân chia mẫu thành ba nhóm, lợi nhuận được dự đoán đang bị thổiphồng vào một nhóm và lợi nhuận được dự đoán đang bị dấu bớt vào hai nhóm còn

lại, so sánh giá trị trung bình tổng các khoản dồn tích giữa các nhóm Giá trị trung

bình của tổng các khoản dồn tích trong giai đoạn ước tính là giá trị các khoản dồn

tích không tự định (NDA) Mô hình để tính NDA như sau:

NDA : Các khoản dồn tích không thể điều chỉnh ước tính;

TA : Tổng các khoản dồn tích tính theo tổng tài sản

t : 1,2, ,T chỉ các năm trong giai đoạn ước tính

: năm ước tính các khoản dồn tích không tục định

b Mô hình De Angelo (1986)

De Angelo (1986) đo lường hành vi điều chỉnh lợi nhuận bằng cách tính những

khác biệt đầu tiên trong tổng các khoản dồn tích và giả định rằng những khác biệt

ban đầu có giá trị mong đợi là bằng 0 theo giả thiết không của việc không có hành

vi điều chỉnh lợi nhuận Mô hình này sử dụng tổng các khoản dồn tích của năm

trước liền kề để tính NDA Mô hình như sau:

NDAt = TAt-1

Mô hình của De Angelo là trường hợp đặc biệt của mô hình Healy (1985), trong

đó giai đoạn dùng để ước tính NDA được giới hạn là năm trước liền kề

c Mô hình Friedlan (1994)

Mô hình Friedlan giả định rằng sự thay đổi trong tổng số trích trước giữa hai giai

đoạn gồm có hai thành phần: (1) sự thay đổi do tăng trưởng và (2) sự thay đổi do lựa

chọn kế toán của tổ chức phát hành Khi một công ty phát triển, số biến kế toán dồn

tích không thể điều chỉnh và biến kế toán dồn tích có thể điều chỉnh tăng theo Để

kiểm soát ảnh hưởng của yếu tố tăng trưởng đến tổng số biến kế toán dồn tích

(accruals) , mô hình giả định một tỷ lệ tương ứng so sánh giữa tổng số biến kế toán

dồn tích (accruals) và doanh thu được sử dụng Tổng số biến kế toán dồn tích (TA)

được cho là điều chỉnh là sự khác biệt giữa tổng số biến kế toán dồn tích (accurals)

trong thời kỳ t được chuẩn hóa bởi doanh thu bán hàng của thời kỳ t và tổng số

biến kế toán dồn tích (accurals) thời kỳ t-1được chuẩn hóa bởi doanh thu bán hàng

thời kỳ t-1 Mô hình này như sau:

Biến kế toán dồn Biến kế toán dồn tícht (TAt) Biến kế toán dồn tícht-1 (TAt-1)

chỉnht (DAT)

d Mô hình Jones (1991)

Jones (1991) đưa ra một mô hình làm suy yếu đi giả định rằng các khoản dồn

tích không thể điều chỉnh (NDA) là các bất biến Mô hình này nỗ lực để kiểm soát

tác động của những thay đổi trong bối cảnh kinh tế của một doanh nghiệp lên các

khoản dồn tích không thể điều chỉnh (NDA) Mô hình được thể hiện như sau:

Biến kế toán dồn tích không thể điều chỉnh (NDA):

Trong đó:

NDAt là biến kế toán dồn tích không thể điều chỉnh được năm t

TAt: Tổng biến dồn tích năm t

At-1: Tài sản cuối năm t-1

REVt: Doanh thu thuần năm t

PPEt là nguyên giá của tài sản cố định hữu hình

e Mô hình modified Jones (1995)

Trong mô hình nguyên gốc, mô hình Jones (1991) đưa vào phương trình hồiquy hai biến là REV và PPE Theo diễn giải của nghiên cứu, giá trị REV thể hiện sựbiến động doanh thu thuần của doanh nghiệp trong kỳ kế toán, nó phản ánh tìnhhình và môi trường hoạt động kinh doanh và là khoản mục mang tính khách quankhông bị nhà quản trị lợi dụng để điều chỉnh lợi nhuận trong kỳ Tuy nhiên, tác giảcũng có đề cập tới những hạn chế trong diễn giải của mình khi chọn ΔREV làm biếnREV làm biếnnghiên cứu Nghiên cứu cho rằng, doanh thu thuần cũng có thể bị tác động thôngqua các khoản doanh thu bị ghi nhận không đúng niên độ và các khoản này có thể làdoanh thu khống của doanh nghiệp Xuất phát từ hạn chế kể trên của mô hình gốc,các nhà nghiên cứu sau này đưa thêm biến ΔREV làm biếnREC nhằm loại bỏ ảnh hưởng của cáckhoản doanh thu dồn tích do sự tăng lên của khoản mục phải thu khách hàng trong

kỳ, qua đó giá trị doanh thu thuần tăng thêm phản ánh chính xác hơn môi trườngkinh doanh của doanh nghiệp trong năm đó

Trong đó:

RECt : Khoản phải thu năm t

f Mô hình của Kothari và cộng sự (2005)

Kothari, Leone and Wasley (2005) đã tiếp tục phát triển mô hình của Jones (1991)

và Dechow, Sloan and Sweeney (1995) trên cơ sở xem xét biến về kết quả hoạtđộng Mục đích của tác giả là nghiên cứu mối quan hệ tuyến tính giữa biến dồn tích

và kết quả hoạt động

Mô hình tuyến tính có xem xét kết quả hoạt động của Kothari, Leone and Wasley(2005) như sau :

NDAt 1 ▲(REVt-RECt) PPEt

= α1 + α2 + α3 + α4 ROAt-1 +ε

Trong đó : ROAt-1: Tỷ suất lợi nhuận trên tài sản của năm t-1

g Mô hình của Phạm Thị Bích Vân (2012)

Mô hình được phát triển dựa trên mô hình Dechow, Sloan and Sweeney (1995)

nhằm phù hợp với môi trường Việt Nam

Mô hình như sau:

= α1 + α2 + α3 + α4 +ε

Trong đó:

DEt là chi phí khấu hao tài sản cố định năm t

PEt là chi phí dự phòng (giảm giá hàng tồn kho, phải thu khó đòi, giảm giá đầu tư

ngắn hạn, dài hạn) năm t

2.3 Các lý thuyết cơ sở

2.3.1 Lý thuyết ủy nhiệm (Agency Theory)

Lý thuyết ủy nhiệm được giới thiệu bởi Jensen and Meckling (1976) Lý thuyết này

nghiên cứu mối quan hệ giữa bên ủy nhiệm (principal) và bên được ủy nhiệm (agent)

thông qua hợp đồng, bên được ủy nhiệm thực hiện một số công việc đại diện cho bên

được ủy nhiệm.Trong DN mối quan hệ ủy quyền chủ yếu giữa cổ đông và nhà quản lý

Với phần lớn các công ty đại chúng niêm yết, vấn đề đại diện ngày càng thể hiện rõ rệt

vì đa số các công ty đều thuê quản lý và thông thường những người này thường chỉ sở

hữu một phần nhỏ cổ phiếu Lý thuyết ủy nhiệm cho rằng cả hai bên (bên ủy nhiệm và

bên được ủy nhiệm) đều tối đa hóa lợi ích của mình Nếu cả hai bên tối đa hóa lợi ích

thì nhà quản lý có thể điều hành quản lý dưới sự giám sát của cổ đông Do đó mức độ

CBTT càng nhiều, càng chi tiết rõ ràng thì càng giảm bớt chi phí nhà quản lý và giảm

sự nghi ngờ giữa lợi ích của nhà quản lý và cổ đông

Trong mối quan hệ bên ủy nhiệm – và bên đại diện có hai loại chi phí đượcnghiên cứu Chi phí đại diện bao gồm: chi phí đầu tư vào hệ thống kiểm soát cầnthiết kể giảm thiểu việc thiếu thông tin của bên ủy quyền; chi phí giảm thiểu rủi rothông qua việc chia sẻ rủi ro với bên được ủy quyền nhờ những biện pháp kích thíchdựa trên kết quả đầu ra Lý thuyết về đại diện nhấn mạnh rằng, nhà ủy quyền cầnphải sử dụng các cơ chế thích hợp để có thể hạn chế sự phân hóa lợi ích giữa bên ủyquyền và bên được ủy quyền bằng cách (i) thiết lập những cơ chế đãi ngộ(compensation mechanisms) thích hợp cho các nhà đại diện, và (ii) thiết lập cơ chếgiám sát (supervisory mechanisms) hiệu quả để hạn chế những hành vi không bìnhthường, tư lợi của bên đại diện

Theo các nghiên cứu về hành vi điều chỉnh lợi nhuận, ban lãnh đạo thường công

bố lợi nhuận cao nhằm đạt mức lương thưởng gắn với kết quả kinh doanh và đồngthời giữ giá cổ phiếu khi họ cũng là những cổ đông lớn

2.3.2 Lý thuyết tín hiệu (Signalling theory)

Spence (1973) là người tiên phong cho ra đời lý thuyết tín hiệu, theo lý thuyếtnày khi có sự tồn tại của sự bất cân xứng thông tin, lý thuyết tín hiệu đưa ra mộttrạng thái cân bằng trong đó đối tượng có lợi thế về thông tin tốt hơn là nên cungcấp một số tín hiệu (thí dụ các thông tin thích hợp) cho các đối tượng khác

Khi áp dụng lý thuyết tín hiệu trong thị trường tài chính sự bất cân xứng thôngtin có thể xuất hiện giữa nhà quản lý và các đối tượng khác như cổ đông, chủ nợ,nhân viên…Khi đó theo lý thuyết tín hiệu nhà quản lý cần cung cấp thông tin (tínhiệu) cho thị trường để các đối tượng khác đánh giá đúng về thực trạng kinh tế của

DN Theo đó nhà quản lý phải cung cấp một tín hiệu về tình trạng của công ty chochủ sở hữu Tín hiệu có thể được thực hiện qua công bố thông tin của thông tin kếtoán như BCTC Thông tin kế toán được trình bày trong BCTC là một trong nhữngthông tin chính mà các nhà đầu tư, các chủ nợ, cổ đông cần được cung cấp để họđánh giá được hiệu quả sử dụng vốn của công ty

2.4 Tổng quan các nghiên cứu trước đây

2.4.1 Nghiên cứu trong nước

Tác giả đã tiến hành khảo sát các nghiên cứu có liên quan đến tỷ số tài chính dựđoán khả năng gian lận báo cáo tài chính và hành vi điều chỉnh lợi nhuận thông qua

cơ sở dữ liệu thực hiện tại Đại học Kinh tế Tp.Hồ Chí Minh, Đại học Đà Nẵng Cócác nghiên cứu liên quan đến đề tài này như sau:

- Nghiên cứu của Dương Thúy An (2012) thực hiện tại Đại học Kinh tế Tp.Hồ ChíMinh về ảnh hưởng của công bố thu nhập của doanh nghiệp đến giá chứng khoántrên thị trường chứng khoán Việt nam Kết quả cho thấy nếu công ty công bố mứclợi nhuận cao hơn kế hoạch thì giá cổ phiếu có xu hướng tăng

- Nghiên cứu của Huỳnh Thị Vân (2012) thực hiện tại Đại học Đà nẵng về hành vi điềuchỉnh lợi nhuận ở các công ty cổ phần niêm yết trong năm đầu tiên niêm yết trên

thị trường chứng khoán Việt nam Kết quả của nghiên cứu cho thấy phần lớn cáccông ty đều sử dụng điều chỉnh để làm tăng lợi nhuận trong năm đầu niêm yết.Đồng thời khả năng điều chỉnh tăng lợi nhuận trong năm đầu niêm yết phụ thuộc tỷ

lệ thuận với điều kiện ưu đãi thuế mà công ty được hưởng

- Nghiên cứu của Nguyễn Thị Phương (2014) xem xét mối quan hệ giữa mức độcông bố thông tin và hành vi quản trị lợi nhuận Giả thuyết được đưa ra rằng mức độcông bố thông tin và quản trị lợi nhuận là mối quan hệ nghịch biến Mức độ công bốthông tin được dựa trên các chỉ mục được công bố trên thuyết minh BCTC của mẫu đượcchọn từ các công ty niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam, và mức độ quản trị thunhập được sử dụng mô hình Jones điều chỉnh để đo lường Phân tích thực nghiệm chỉ rarằng mức độ công bố thông tin của công ty và quản trị lợi nhuận có liên quan tiêu cực vớinhau

- Nghiên cứu của Trần Thị Mỹ Tú (2014) đề cập đến các nhân tố ảnh hưởng đến hành

vi quản trị lợi nhuận Kết quả đưa ra một số biến có tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận

- Nghiên cứu của Trần Thị Giang Tân và cộng sự (2014) đánh giá sự hữu hiệu củatam giác gian lận trong việc phát hiện và dự báo gian lận ở các công ty niêm yết tại ViệtNam Kết quả nghiên cứu cho thấy khả năng xảy ra gian lận có mối quan hệ có ý nghĩathống kê đối với tam giác gian lận

- Nghiên cứu Nguyễn Việt Dũng (2010) dựa trên mô hình Ohlson (1995) cho thấymối liên hệ giữa thông tin báo cáo tài chính và giá cổ phiếu trên thị trường chứng

khoán Việt Nam và mối liên hệ này hoàn toàn có ý nghĩa về mặt thống kê

Các đề tài này đều không đề cập đến ảnh hưởng của tín hiệu gian lận và hành viđiều chỉnh lợi nhuận đến lãi cơ bản trên cổ phiếu, do đó việc lựa chọn hướng nghiêncứu của tác giả không trùng lắp so với các đề tài có liên quan trong nước

2.4.2 Nghiên cứu nước ngoài

Ngoài ra, theo khảo sát của tác giả thông qua cơ sở dữ liệu được tiến hành về đềtài ảnh hưởng của tín hiệu gian lận và hành vi điều chỉnh lợi nhuận đến lãi cơ bảntrên cổ phiếu trên báo cáo tài chính, các nghiên cứu cụ thể như sau:

Bảng 2.1: Thống kê các nghiên cứu liên quan về ảnh hưởng của tín hiệu gian lận và

hành vi điều chỉnh lợi nhuận đến lãi cơ bản trên cổ phiếu trên báo cáo tài chính

Nghiên cứu nhằm đánh giá tính xác thực củagiá trị thu nhập trên báo cáo tài chính Kết quả

Panagiotis E cho thấy tỷ số vốn lưu động / tổng tài sản, tỷ

số lợi nhuận sau thuế / doanh thu có mốiDimitropoulos

2009 tương quan nghịch với giá cổ phiếu; tỷ số

Tác giả Năm Kết quả

trong việc giải thích sự biến động của tính xác

thực của giá trị thu nhập

Nghiên cứu nhằm đánh giá tính xác thực về giátrị của thông tin trên báo cáo tài chính Các dữliệu được thu thập từ một mẫu của 71 công tytrong 100 công ty niêm yết tại Sở Giao dịchSharma và cộng

2012 Chứng khoán Quốc gia (NSE) Khung thời

pháp được sử dụng hồi quy tuyến tính Kết quảmột số tỷ lệ dựa trên báo cáo tài chính cho thấyảnh hưởng đáng tới tính xác thực của giá trị thunhập

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu thứ cấp nhằm xâydựng mô hình dự đoán gian lận báo cáo tàichính, dựa trên 10 tỷ số tài chính Cỡ mẫu là

76 công ty gồm 38 công ty không có gian lận

Spathis 2002 và 38 công ty có gian lận trên thị trường chứng

khoán Hy Lạp Nghiên cứu sử dụng hồi quylogit, kết quả cho thấy mô hình hữu hiệu trongviệc dự đoán gian lận và hữu ích cho kiểm toánviên, ngân hàng, nhà nước với 6 tỷ số tài chính

có mức ý nghĩa thống kê

Mục đích của nghiên cứu là để cung cấp bằng

Vijitha P and chứng thực nghiệm liên quan đến tính xác thực

về giá trị thông tin báo cáo tài chính bao gồm

vốn chủ sở hữuv(ROE) và tỷ số giá trên thu

Tác giả Năm Kết quả

nhập (P/ R) của các công ty sản xuất được niêmyết trên thị trường chứng khoán Colombo(CSE) Nghiên cứu sử dụng hồi quy tuyến tính,kết quả tính xác thực về giá trị thông tin báocáo tài chính có ảnh hưởng và tương quan cómức ý nghĩa đến giá cổ phiếu

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu thứ cấp nhằm xâydựng mô hình dự đoán gian lận báo cáo tàichính, dựa trên 10 tỷ số tài chính Cỡ mẫu là

Mehta Ujal và 60 công ty gồm 30 công ty không có gian lận

2012 và 30 công ty có gian lận trên thị trường chứngcộng sự

khoán Ấn Độ Nghiên cứu sử dụng hồi quylogit, kết quả cho thấy mô hình hữu hiệu trongviệc dự đoán gian lận và hữu ích cho kiểm toánviên, ngân hàng, nhà nước

Nghiên cứu xem xét ảnh hưởng của hành viđiều chỉnh lợi nhuận lên tính xác thực về giá trịcủa thông tin báo cáo tài chính tại thị trườngAhsan Habib 2004 chứng khoán Nhật Bản Với 5318 quan sát từ

năm 1992-1999, kết quả cho thấy hành vi điềuchỉnh lợi nhuận có mối tương quan với tính xácthực về giá trị của thông tin báo cáo tài chính.Nghiên cứu với cỡ mẫu 2.275 công ty trongkhoảng 1988-2007 Kết luận rằng các khoảnHui Di và cộng

2012 dồn tích tăng cao trong suốt năm phát hành

biến dồn tích và EPS pha loãng trong năm pháthành thêm cổ phiếu

2.5 Xác định vấn đề nghiên cứu

Qua cơ sở lý thuyết và tổng quan các nghiên cứu trước đây cho thấy có cơ sở vềmối quan hệ giữa các tín hiệu gian lận, hành vi điều chỉnh lợi nhuận và giá trị của cổphiếu Trên cơ sở đó, tác giả dự kiến mô hình nghiên cứu sẽ tiến hành như sau:

Hình 2.1: Mô hình nghiên cứu tổng quátChi tiết các biến của mô hình, các giả thuyết sẽ được chi tiết trong nội dungcủa Chương 3 luận văn này