CẢI BIÊN “SỐNG” của dư HOA từ văn học SANG điện ẢNH

CẢI BIÊN “SỐNG” của dư HOA từ văn học SANG điện ẢNH CẢI BIÊN “SỐNG” của dư HOA từ văn học SANG điện ẢNH CẢI BIÊN “SỐNG” của dư HOA từ văn học SANG điện ẢNH CẢI BIÊN “SỐNG” của dư HOA từ văn học SANG điện ẢNH CẢI BIÊN “SỐNG” của dư HOA từ văn học SANG điện ẢNH CẢI BIÊN “SỐNG” của dư HOA từ văn học SANG điện ẢNH CẢI BIÊN “SỐNG” của dư HOA từ văn học SANG điện ẢNH CẢI BIÊN “SỐNG” của dư HOA từ văn học SANG điện ẢNH CẢI BIÊN “SỐNG” của dư HOA từ văn học SANG điện ẢNH CẢI BIÊN “SỐNG” của dư HOA từ văn học SANG điện ẢNH

CẢI BIÊN “SỐNG” CỦA DƯ HOA TỪ VĂN HỌC SANG ĐIỆN ẢNH

Dư Hoa sinh ngày 03/4/1960 tại Chiết Giang, Trung Quốc Ông là nhà văn thuộc thế hệ tiên phong lớp thứ hai, bắt đầu sáng tác năm 1983

“Sống”, tên tiếng Anh “To Live” được sáng tác năm 1993, sau đó được đạo diễn Trương Nghệ Mưu chuyển thể thành phim năm 1994 Bộ phim bị cấm lưu hành tại Trung Quốc và Trương Nghệ Mưu bị cấm làm phim trong 2 năm

Đối chiếu với tiểu thuyết, bộ phim có nhiều điểm thay đổi, khiến thông điệp của

“Sống” biến đổi khá nhiều so với nguyên tác của Dư Hoa Trong khi tiểu thuyết đề cập chủ yếu đến vấn đề mang tính phổ quát về con người: con người với sự sống, thì phim lại hướng nó về chủ đề nhỏ hẹp hơn: xã hội Trung Quốc dưới cuộc đại cách mạng văn hóa mà Mao Trạch Đông đã phát động những năm 60 và sức đè của nó lên thân phận con người Tuy bối cảnh của tác phẩm cùng một giai đoạn lịch sử nhưng Dư Hoa chỉ để cuộc đại cách mạng văn hóa như một bức màn xám nặng, trên đó triển khai những nét vẽ về cuộc sống xung quanh nhân vật Phú Quí,

từ đó nói lên vấn đề mang tính nhân loại: con người và sự sống Có thể nói, hai tác phẩm khác thể loại tuy cùng tên, cùng hệ thống nhân vật, cùng bối cảnh, có vẻ cùng chủ đề thực tế lại nói về những vấn đề hoàn toàn khác nhau

1 “Sống” của Dư Hoa

Con người có mặt trên đời này nào phải từ ý muốn và lựa chọn tự thân Một ngày

nọ, ta hoặc hăm hở hoặc ngỡ ngàng nhận ra mình đang đứng trên mặt đất, bắt đầu hành trình sinh tồn, có hoặc không có mục đích Rồi từ sau ngày ấy, cuộc sống cứ thế trôi đi Vì sao ta có mặt trong đời? Ta vì sao mà sống? Ta sống thế nào? Ta được cái gì từ sự sống? Ta mất cái gì cho sự sống? Mà chuyện được, mất rốt cuộc

có ý nghĩa gì không? Ai trả lời những câu hỏi ấy? Ta chăng? Chỉ biết rằng, vì đã chào đời, ta phải sống Ai cũng phải sống

Phú Quý hay Khổ Căn, ra đời trong nhung lụa hay trong bùn đất, con người ta đều loay hoay với sự sống Sinh tồn là bản năng cơ bản nhất của con người Cha của

Phú Quý từng nói “Xưa nay không có lý nào nợ lại không trả” Sống phải chăng cũng là thứ nợ truyền kiếp?

Khó mà tìm thấy đời người nào ít ỏi niềm vui đến thảm hại như đời Phú Quý Tác giả cố ý nhẫn tâm dồn hết nỗi khổ đời người lên nhân vật này Có cảm giác Dư Hoa cần Phú Quý trong lốt một con chuột cho thí nghiệm sức chịu đựng con người với nỗi khổ đau của kiếp người

Trả lời phỏng vấn về nhân vật Phú Quý, Dư Hoa từng chia sẻ: “After going through much pain and hardship, Fugui is inextricably tied to the experience of suffering So there is really no place for ideas like "resistance" in Fugui's mind—

he lives simply to live In this world I have never met anyone who has as much respect for life as Fugui Although he has more reason to die than most people, he keeps on living.” (Tạm dịch: “Sau khi phải chịu đựng quá nhiều đau đớn và khổ cực, Phú Quý bị xiềng xích không lối thoát vào lối chịu đựng đã thành nếp Chẳng còn chỗ cho cái gọi là “kháng cự” trong đầu óc Phú Quý – anh ta sống đơn giản chỉ để sinh tồn Đời này tôi chưa từng gặp ai quý trọng sự sống như Phú Quý Bất chấp việc có nhiều lý do để chết hơn hầu hết mọi người, anh ta vẫn sống.”

Thông điệp lớn nhất mà Dư Hoa mang đến cho người đọc trong tiểu thuyết “Sống” của ông chính là vấn đề mang tính nhân loại: con người với sự sống Cuộc đời thật

kỳ diệu mà cũng thật đau đớn Bất chấp việc bị giày vò đến không lối thoát, cuộc đời tăm tối đến đâu, con người ta đơn giản là vẫn phải sống Phú Quý nhìn quá khứ: của cải đội nón ra đi, người thân chết hết, niềm vui lụn tắt - vẫn sống Phú Quý nhìn hiện tại: chẳng gì ngoài nghèo khổ và một con trâu già - vẫn cứ sống Phú Quý nhìn tương lai: quãng đời còn lại chỉ có tuổi già và cái chết đơn độc đợi sẵn– vẫn phải sống Bất chấp việc có tìm thấy ý nghĩa và mục đích sống hay chỉ tồn tại như thế cho đến lúc lìa đời thì con người về cơ bản không thể khước từ sự sống

Nhân vật Phú Quý chỉ là một anh nông dân, không phải loại nhân vật nhiều suy tư

và dạy người đọc những triết lý Nhưng chính qua nhân vật này, triết lý về sự sống được gọi tên Phú Quý từng khuyên Xuân Sinh: “Anh đừng có lẩn thẩn, người chết

ai cũng muốn sống lại, còn người sống sờ sờ như anh không thể chết được” Con người có cần một mục đích lớn lao để sống không? Phú Quý có cần sống để làm rạng rỡ tổ tông, để làm cách mạng,… không? Trong “Sống” của Dư Hoa, con người ta sống đơn giản vì không thể có thái độ nào khác đối với sự sống ngoài việc chấp nhận và quý trọng nó

“Làm thân con trâu thì phải kéo cày, làm thân con chó thì phải giữ nhà, làm ông hòa thượng thì phải đi xin của bố thí, làm thân con gà sống thì phải gáy sáng, làm thân đàn bà thì phải dệt cửi Thử hỏi có con trâu nào không phải kéo cày? Cái lý này có từ ngày xửa ngày xưa.” Vậy đó! Con người đã được sinh ra thì phải sống!

Bởi xác tín điều này, nhân vật Phú Quý về già, bất chấp chi chít những vết roi của

số phận, vẫn không thấy nét oán hận, tang thương

2 “Sống” của Trương Nghệ Mưu

Trương Nghệ Mưu đưa vào phim dày đặc các chi tiết, cụ thể về cuộc đại cách mạng văn hóa, thậm chí chi tiết cả về mặt thời gian Phú Quý và những biến cố trong đời anh không còn thuần mang thông điệp mang tính phổ quát của nhân loại – con người và sự sống, mà được xoáy sâu để thể hiện cuộc “cách mạng” thụt lùi

và những hệ lụy của nó Chính vì thế, hàng loạt nội dung xoay quanh chủ đề này được đưa vào phim Có thể liệt kê ra đây một số nội dung nổi bật:

- Thân phận, vị trí con người trong cách mạng văn hóa (các tình tiết liên quan đến gia đình Phú Quý, Long Nhị, Xuân Sinh, lão Toàn,… và một số nhân vật không có mặt trong tiểu thuyết như: ông giáo sư khoa sản, ông trưởng thôn,…)

- Số phận của nghệ thuật và cái đẹp (hình ảnh con rối bị ghim trên lưỡi lê dưới ánh mặt trời, quân giải phóng túm tụm xem kịch rối dã chiến, việc Phú Quý tự giác đốt những con rối từng được giữ gìn qua chiến tranh…)

Tuy giễu nhại cách mạng văn hóa, cái kết bộ phim lại rất đậm “tinh thần lạc quan cách mạng” với việc để Gia Trân, Nhị Hỷ và Khổ Căn ở lại đời sống này với Phú Quý cùng niềm tin “nuôi một con gà con, nuôi to rồi biến thành ngỗng, ngỗng nuôi

to rồi biến thành dê, dê nuôi to rồi dê biến thành trâu”

3 Những điểm tương đồng.

3.1 Cốt truyện và diễn biến tâm lý nhân vật

Một điều hết sức hiển nhiên, cả tiểu thuyết lẫn điện ảnh đều cùng sử dụng một cốt truyện, với nhân vật Phú Quý, con nhà giàu, cờ bạc, và có hai con Kịch bản phim vẫn giữ những tình tiết chính trong cuộc đời của nhân vật Phú Quý như trong tiểu thuyết: Xuất thân từ gia đình giàu có, vì ham mê cờ bạc mà khiến gia đình phá sản, sau đó sống kiếp nghèo hèn, rồi bị bắt lính, mẹ mất, con gái bệnh và không nói được, Hữu Khánh chết…

Đương nhiên là điện ảnh và văn chương có những thủ pháp nghệ thuật rất khác nhau, nhưng thứ nhất, “Sống” của Trương Nghệ Mưu đã không chỉ tái hiện tương đối tốt biến cố chính trị đã ảnh hưởng trực tiếp lên cuộc đời của nhân vật chính như trong tiểu thuyết, mà còn khắc họa diễn biến tâm lý của nhân vật Phú Quý, từ đoạn anh trở về sau khi tham chiến, nhìn thấy nụ cười ngây ngô của bé Phượng

Hà, Phú Quý “như đứt từng khúc ruột”, cho đến cảnh cả gia đình anh chen chúc nhau ngủ và tự nhủ “mình đã về nhà”…, những chi tiết rất khó để biểu hiện bằng một thứ ký hiệu ngoài văn tự Khoan chưa nói đến giá trị của các chi tiết! Nếu đơn giản chỉ xét riêng sự tương hợp giữa yêu cầu và biểu hiện, “Sống” của Trương Nghệ Mưu rõ ràng xứng đáng được tuyên dương

3.2 Hệ thống nhân vật

So với tiểu thuyết, tác phẩm điện ảnh của Trương Nghệ Mưu cũng giữ lại phần lớn các nhân vật quan trọng Không phải tác phẩm điện ảnh phóng tác từ tiểu thuyết nào cũng đáp ứng được yêu cầu này

Từ những nhân vật có vai trò tạo biến cố kiểu như Long Nhị, người đã lấy hết gia sản của Phú Quý và bị bắn ở cuối truyện Một đạo diễn dày dặn kinh nghiệm như Trương Nghệ Mưu không bao giờ để sót những chi tiết có giá trị nhất đối với nhân vật loại này, dù cho cách thể hiện của ông có tương đối khác đi Kiểu như trong

tiểu thuyết viết: “Khi đi qua cạnh tôi, Long Nhị đưa mắt nhìn tôi một cái, tôi cảm

thấy anh ta không nhận ra tôi, nhưng đi qua mấy bước anh ta liền cố tình quay đầu lại, sụt sịt nói với tôi – Phú Quý ơi, tao chết thay mày đấy (….) Long Nhị xúi quẩy hết mức, anh ta đã ăn năm phát súng, cho dù anh ta có năm mạng sống cũng rồi đời”, đến điện ảnh, kết quả lại thành những tiếng gào thét không rõ là gì của

nhân vật khi nhìn thấy Phú Quý Tuy nhiên, sự khác biệt này lại là một vấn đề khác

Cho đến các nhân vật gắn bó mật thiết với cuộc đời nhân vật chính, như cha mẹ Phú Quý, Gia Trân, Phượng Hà, Hữu Khánh, Nhị Hỷ, và Khổ Căn, các nhân vật đại diện kiểu như Lão Toàn và Xuân Sinh, những cựu binh đồng chí của Phú Quý ngày trước Một vài nhân vật được sắp đặt số phận tương đối khác so với nguyên bản, tuy nhiên, về cơ bản, tính cách và diễn biến tâm lý nhân vật đều được tái thể hiện tương đối chuẩn xác

4 Và dị biệt

“Sống” của Dư Hoa là nỗi khổ của một kiếp con người, dai dẳng, đau đớn tột độ đến mức câm lặng mà không sao vùng vẫy, thoát ra Thế nhưng dù sức cùng lực kiệt, Phú Quý vẫn sống vì một lẽ: số mệnh đã cho ta một sự sống, bất kể nghèo-hèn, sung sướng-khổ sở thì vẫn phải cố sống cho hết ân huệ đã được đem đến trong cõi đời Cái hình ảnh người đàn ông già nua, còm cõi hì hục cày ruộng với con trâu già không kém, gọi tên những người thân đã khuất và kể cả tên mình thay cho tên con trâu làm người đọc không thôi đau đáu về một kiếp con người! Dư Hoa có lẽ muốn nhắn nhủ với độc giả một quan niệm nhân sinh đẹp đẽ trong nước mắt ấy

“Phải sống” của Trương Nghệ Mưu vẫn mượn cái xương sườn chung của tác phẩm văn học từ Dư Hoa, nhưng thiết nghĩ, dụng ý của đạo diễn tài ba này có hơi đi khác một tí Không nằm ngoài phơi bày nỗi đau, (nhưng đấy là nỗi đau của một gia đình chứ không đè nặng lên mỗi Phú Quý) bộ phim có hơi hướm chính trị, cụ thể là được biên kịch xây dựng có phần chế giễu châm biếm chính quyền Mao Trạch Đông (xâu chuỗi các tình tiết phim ta sẽ thấy) Nếu chưa từng đọc truyện,

có thể đánh giá đây là một tác phẩm điện ảnh khó chê: diễn viên tốt, kịch bản hấp dẫn, đậm chất Trung Quốc, gây tò mò thích thú với khán giả về một Trung Hoa giai đoạn 1948-1966…với gánh hát rối giấy, nội chiến, chính quyền “đại hoàng đế” Mao Trạch Đông và những phận người bị biến cố thời cuộc đẩy vào bi kịch Nhưng cũng vì nó được xây dựng từ truyện “Sống” nên khán giả của tác phẩm văn học cảm thấy chưa hài lòng, thỏa mãn thậm chí hụt hẫng với những thước phim đầy dụng ý của Trương Nghệ Mưu Mặc dù cái kết của phim đã ít nước mắt hơn so với truyện, nhẹ nhàng hơn, gieo cho khán giả chút niềm tin về lý do, điểm tựa vì sao mình phải sống Nhưng ta thử đặt câu hỏi: giữa sống cô độc trong hoài nhớ, thương tiếc người thân yêu và phải sống bên cạnh người thân yêu để nguôi ngoai nỗi đau về người đã mất, cái nào chua xót, thắt ruột hơn? Dù gì, thông qua cả hai, mỗi người chúng ta có lẽ đã hiểu tận cùng của khái niệm sống mà ta thường cất công định nghĩa Sống là thế, trọn vẹn, đủ đầy các cung bậc cảm xúc và bất tử ngay cả khi không còn Nhìn người lại nghĩ đến ta, thế thôi!

BỐI CẢNH Vùng nông thôn cách xa tỉnh

lỵ, nhân vật chính Phú Quý xuất thân từ gia đình địa chủ giàu có lắm ruộng đất Sau Phú Quý thua bạc, gia tài tiêu tán, trở thành bần cố nông cày ruộng cho tới lúc già

Bối cảnh là Bắc Kinh trải dài

từ năm 1948 đến năm 1966, chia làm 3 giai đoạn nhỏ Tức là từ thời kỳ sau cuộc nội chiến 1945-1949, sự thắng thế của Đảng cộng sản Trung Quốc và Mao Trạch Đông, thời kì đầu của đại Cách mạng văn hóa Phú Quý thua sạch ngôi nhà lớn với nhiều của cải quý giá, sống bằng gánh hát rối giấy KẾT CẦU Được kể lại qua lời kể của Phú Kể theo 3 giai đoạn trên, mở

Quý cho một thanh niên trẻ về nông thôn sưu tầm ca dao dân gian Kể theo trật tự thời gian

từ khi Phú Quý còn trẻ cho đến lúc già cô đơn bên con trâu già

Cả nhà ở trong một mái nhà nát, quanh quẩn với làm ruộng, nuôi dê, cắt cỏ…

đầu là là cảnh Phú Quý đi đánh bạc, lượt bỏ hoặc thêm một số chi tiết, nhân vật (bố Gia Trân, hiệu trưởng trường tiểu học, trưởng thôn, Gia Trân kiếm tiền nuôi con bằng việc đưa nước sôi, cả gia đình với các biến cố liên tục

ập đến gắn liền với diễn biến thời cuộc)

TÌNH TIẾT  Không có chi tiết này

 Đánh Gia Trân ngay tại sòng bạc

 Cha Phú Quý chết vì vấp vào ngạch cửa

 Gánh tiền đồng trả cho Long Nhị

 Bố Gia Trân đến đón con gái

 Làm ruộng cho Long Nhị

 Mẹ bệnh lên tỉnh tìm thầy thuốc, đánh nhau, bị bắt đi lính

 Đi lính, cướp bánh nướng, Xuân Sinh cướp giày cao su

 Được quân giải phóng tha, cho tiền về nhà

 Bán Phượng Hà lấy tiền cho Hữu Khánh đi học

 Để Phượng Hà ở nhà

 Hữu Khánh chạy bộ đi học, thi chạy

 Phú Quý có tài hát

 Không đánh Gia Trân

 Cha Phú Quý chết vì tức giận, đánh Phú Quý

 Không có chi tiết này

 Gia Trân ôm con bỏ đi

 Long Nhị bảo Phú Quý lập gánh hát rối giấy

 Đang hát thì bị bắt đi lính

 Xuân Sinh đem về áo ấm

 Nhờ gánh hát mà Phú Quý được coi là làm việc cho cách mạng, được tha về nhà

 Không có chi tiết này

 Không có chi tiết này

 Không có chi tiết này

 Hữu Khánh làm đổ

 Hữu Khánh bị bố đánh trên trường

 Làm ruộng kiếm sống

 Không có chi tiết này

 Hữu Khánh chết vì hiến máu kiệt sức

 Hữu Khánh chết sau khi Gia Trân bị bệnh

 Gia Trân bệnh chết

 Nhị Hỷ bị vẹo đầu, làm bốc vác

 Không có chi tiết này

 Sửa nhà bình thường

 Không có chi tiết này

 Phượng Hà chết tại bệnh việc khi có cả bác sĩ ở đấy

 Nhị Hỷ, Khổ Căn chết

 Phú Quý sống lầm lũi với con trâu già

tương lên đầu con chủ tịch, bị

bố đánh

 Làm gánh hát

 Cả nhà tham gia làm việc cho chính quyền Mao Trạch Đông

 Hữu Khánh chết vì đi nung thép, ngủ ở bên đường thì xe của quận trưởng tông

đổ bức tường đè chết

 Hữu Khánh chết trước khi Gia Trân bị bênh

 Gia Trân không chết

 Nhị Hỷ có tật ở chân, làm ở xí nghiệp, tham gia Cách cách mạng

 Xưng hô “đồng chí”

 Sơn hình chủ tịch Mao lên tường, sính lễ cưới

vợ là sách, ảnh Mao Trạch Đông

 Xuân Sinh dự lễ cưới

 Không có bác sĩ khám cho Phượng Hà khi sinh, vì bác sĩ bị cho là phản động, bị Cách mạng văn hóa bắt đi

 Nhị Hỷ, Bánh Bao Nhỏ không chết

 Cả nhà viếng mộ Hữu Khánh, Phượng Hà, quay quần ăn cơm

BIỂU

TƯỢNG

Con trâu được nhắc đi nhắc lại trong lời nói của các nhân vật,

và cuối cùng nó là người thân duy nhất còn lại bên Phú Quý;

như một kiếp người nghèo khổ, cam chịu, tội nghiệp Nó biểu trưng cho bi kịch của cái đói,

Ấn tượng là cái gánh hát rối giấy, có lẽ Trương Nghệ Mưu muốn gửi gắm điều gì

đó qua hình ảnh này Nhờ nó

mà Phú Quý được về nhà, cả nhà sống yên ổn trong bão táp sau Cách mạng Nhưng

cái nghèo của những phận người nhỏ nhoi nơi thôn quê

chính họ cũng chỉ là những con rối trong tay “gánh hát Mao Trạch Đông”

KẾT THÚC Kết thúc truyện là sự cô đơn

lầm lũi của Phú Quý khi người thân đã lần lượt chết, mình ông đeo bám sự sống

Kết thúc có hậu hơn cho cuộc sống bi thảm của gia đình Phú Quý

Thay lời kết:

Có thể nói, văn học và điện ảnh từ lâu đã có mối quan hệ nhất định ngay từ khi điện ảnh ra đời Thật sự mà nói, nhờ điện ảnh, các tác phẩm văn học trỗi dậy về sức sống và được một bộ phận người tiếp nhận thông qua cách xem chứ không phải đọc biết đến nhiều hơn Theo lẽ đó, nó đến gần với công chúng hơn, thông qua một hình thức khác dĩ nhiên là sinh động, cụ thể hóa hơn Phim được chuyển thể từ một kịch bản vốn là văn học càng kích thích sự tò mò, háo hức ở độc giả đã từng đọc tác phẩm

Tuy nhiên, vấn đề của các tác phẩm điện ảnh chuyển thể là: Hoặc điện ảnh chuyển tải thuần túy nội dung văn học, thì bản thân điện ảnh sẽ hi sinh giá trị nghệ thuật đặc thù của mình để làm nền cho văn học, ngược lại, sức sáng tạo của biên kịch – đạo diễn có thể phủ nhận vai trò của văn học, khi đó cái “mác” chuyển thể sẽ khiến không ít người khó chịu…

Như vậy, thực ra, giá trị của một tác phẩm điện ảnh chuyển thể từ văn học là như thế nào? Dụng công so sánh một cách đơn thuần về tiểu thuyết “Sống” của Dư Hoa với phim “Phải sống” của đạo diễn Trương Nghệ Mưu như tiểu luận trên có lẽ

là chưa đủ để chứng minh

Tài liệu tham khảo:

1 Dư Hoa, Sống

2 Đào Ngọc Chương,Truyện ngắn dười ánh sáng so sánh, NxbVhTT,2010

3 Đỗ Thị Ngọc Diệp, Vấn đề chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh (Từ góc nhìn từ sự),

http://dl.vnu.edu.vn/bitstream/11126/1400/1/02050000100.pdf

4 Hồ Á Mẫn ,Giáo trình văn học so sánh,NxbGD VN, người dịch Lê Huy Tiêu

5 Phan Thu Vân, Những lằn ranh giữa Văn học và Điện ảnh qua “Sắc, giới” http://www.goodreads.com/topic/show/1352372-nh-n-l-n-ranh-gi-a-v-n-h-c-v-i-n-nh-qua-s-c-gi-i -ts-phan-thu-v

6 Trương Nghệ Mưu, Sống

7 Vũ Thị Thanh Tâm, Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh,

http://www.khoavanhoc-ngonngu.edu.vn/home/index.php?

option=com_content&view=article&id=1317:moi-quan-he-gia-vn-hoc-va-ien-anh&catid=95:ngh-thut-hc&Itemid=154