Lý luận phê bình văn học phương Tây là một bộ phận không thể tách rời của văn học cũng như không tách rời các trào lưu lý luận văn học của nhân loại, bởi quá trình hình thành, phát triển của nó gắn liền với quá trình tự ý thức của văn học trong sự hình thành và phát triển của loài người. Trong cuộc sống ngày nay, người đọc không còn tìm đến các tác phẩm văn học để xem “sự bắt chước”, “sự mô phỏng” lại hiện thực nữa, mà độc giả đã tiệm cận đến việc xem tác phẩm văn học qua sự sao chép, và chụp lại kia nó có thể nói lên được điều gì về thế giới hiện thực của đời sống và tìm xem thông điệp của tác phẩm đó muốn gửi đến độc giả là gì. Bàn về vấn đề này, tác giả Trương Đăng Dung đã viết “Trên cơ sở sự phân hóa tầm đón đợi trong tiếp nhận văn chương, đang hình thành các nhóm độc giả có thị hiếu thẩm mĩ khác nhau, lựa chọn và tiếp nhận các tác phẩm văn học cũng khác nhau” .
Trang 1Diễn trình của Lý luận phê bình văn học phương Tây…
Lý luận phê bình văn học phương Tây là một bộ phận không thể tách rời của văn học cũng như không tách rời các trào lưu lý luận văn học của nhân loại, bởi quá trình hình thành, phát triển của nó gắn liền với quá trình tự ý thức của văn học trong sự hình thành và phát triển của loài người
Trong cuộc sống ngày nay, người đọc không còn tìm đến các tác phẩm văn học để xem “sự bắt chước”, “sự mô phỏng” lại hiện thực nữa, mà độc giả đã tiệm cận đến việc xem tác phẩm văn học qua sự sao chép, và chụp lại kia nó có thể nói lên được điều gì về thế giới hiện thực của đời sống và tìm xem thông điệp của tác phẩm đó muốn gửi đến độc
giả là gì Bàn về vấn đề này, tác giả Trương Đăng Dung đã viết “Trên cơ sở sự phân hóa
tầm đón đợi trong tiếp nhận văn chương, đang hình thành các nhóm độc giả có thị hiếu thẩm mĩ khác nhau, lựa chọn và tiếp nhận các tác phẩm văn học cũng khác nhau”1 Trình bày như thế để ta có thể thấy rằng độc giả có nhu cầu khám phá nhiều khía cạnh khác nhau của tác phẩm văn học, họ muốn khám phá tác phẩm văn học qua tất cả các phương diện, hay nói cách khác cái mà người đọc đón đợi là họ muốn thâm nhập vào tác phẩm văn học như một chỉnh thể Nhìn nhận diễn trình của lý luận phê bình văn học ấy như thế nào, theo phương pháp nào, tiêu chí nào là một vấn đề khá quan trọng Từ thế kỷ thứ 4 trước Công nguyên, Aristotle đã viết thơ như một cách phân loại và mô tả các hình thức văn học2, ông đã cho rằng “Nghệ thuật là sự bắt chước” – mà theo cách dùng của Đỗ Lai
Thúy thì quan điểm ấy chính là cái đinh treo móc đa số các lý thuyết nghệ thuật châu Âu.
Tuy vậy, “thi pháp học” của Aristotle là quan điểm về “sự chế tác của tác phẩm thơ ca”,
2 Cũng trong khoảng thời gian đó, Bharata Muni , trong mình Natya Shastra , viết phê bình văn học trên cổ văn học
Ấn Độ và bộ phim tiếng Phạn Sau đó đến thời Trung cổ, lý luận phê bình văn học thường tập trung vào các văn bản tôn giáo, và nhiều truyền thống tôn giáo lâu dài của những sự tường giải và văn bản chú giải Thánh Kinh Từ những khía cạnh ấy đã có những ảnh hưởng sâu sắc vào việc nghiên cứu các văn bản thế tục Điều này đặc biệt là trường hợp của truyền thống văn học của ba tôn giáo Abraham: văn chương Do Thái, văn học Kitô giáo và văn học Hồi giáo Ngoài ra, Phê bình văn học cũng đã được sử dụng trong các hình thức khác của thời trung cổ Ả Rập văn học và thơ ca Ả Rập từ thế kỷ thứ 9, đặc biệt là của Al-Jahiz trong của ông Bayan-wa 'l-tabyin và
http://en.wikipedia.org/wiki/Literary_criticism).
Trang 2hay nói cách khác là Aristotle đề cập đến tác giả như một người thợ thủ công Vì thế mà câu hỏi tác giả là ai? Tác giả có mối quan hệ như thế nào với tác phẩm? đã xuất hiện, và
để trả lời cho điều này phương pháp tiểu sử đã ra đời và để bổ sung cho phương pháp ấy, trường phái văn hóa - lịch sử liền xuất hiện với chức năng “bổ khuyết” cho phương pháp
tiểu sử Nhưng trong cuộc du ngoạn của mình, thì trường phái văn hóa – lịch sử lại trở nên lúng túng vì nó đã đồng nhất văn chương với thực tại xã hội mà văn chương phản
ánh Thế là trường phái tinh thần – lịch sử ra đời như một sự tất yếu, cũng như hàng loạt những trào lưu, trường phái khác nhau, nếu như trước đó trường phái thần thoại với anh
em J Grimm xuất hiện tại Đức, thì ở Nga đã xuất hiện khuynh hướng xã hội dân chủ
trong bình luận văn học với Belinski, Tchernyshevski, Dobroliubov; ngoài ra còn
có trường phái tâm lý với W Wundt, văn học so sánh với F Baldensperger, Van
Tieghem v.v… Sang thế kỷ 20, đã nở rộ những trường phái nghiên cứu, phê bình văn học
mới, với sự xuất hiện của trường phái hình thức Nga, phân tâm học, chủ nghĩa cấu
trúc (structuralism) và hậu cấu trúc; phê bình mới (new criticism); chủ nghĩa hậu hiện đại (postmodernism) v.v
Như vậy, ta có thể thấy rằng, khi nhìn vào những bước đi của Lý luận phê bình văn học phương Tây, ta thấy chúng thật sự rộng lớn và nó phát triển theo một tiến trình khá dài Có lẽ vì thế mà từ trước đến nay, những nhà nghiên cứu văn học cũng như nhiều người quan tâm đến loại hình nghệ thuật này luôn theo dõi những bước tiến của nó Bởi
lẽ sự phát triển ấy không phải chỉ do bản thân nó và nhu cầu của văn học nói chung mà còn do lịch sử xã hội, quan hệ giao lưu của nhân loại, bởi vì đó là những nhân tố quy định
sự lựa chọn, phương hướng, tính chất, hình thái của lý luận văn học
Và như thế, ta có thể thấy rõ ràng rằng trong diễn trình của mình, các trường phái
Lý luận phê bình phương Tây không phải hình thành ngay một lúc và cũng không đứng
vị trí chủ soái mãi mãi, mà nó luôn vận động và phát triển, sự phát triển ấy trước hết là nằm ở mối quan hệ bên trong, ngay chính bản thân nó, sau đó là mối quan hệ đan xen của
nó với thế giới bên ngoài Mặc dù, diễn trình của Lý luận phê bình văn học phương Tây
có phát triển thành nhiều trường phái, nhiều xu hướng nhưng nói theo cách nói của Đỗ
Trang 3Lai Thúy thì nó luôn “thể hiện một sức sống khỏe khoắn và lành mạnh” Và bản thân của chúng cũng tồn tại mang tính quy luật tất yếu mà tạo hóa đã ban tặng cho muôn vật, như con người có sinh, lão, bệnh, tử thì các trường phái của Lý luận phê bình văn học phương
Tây cũng luôn đi theo những quy luật bất biến, “mỗi xu hướng khi đẩy đến tận cùng ưu
điểm của nó thì đồng thời cũng phơi ra những nhược điểm Xu hướng ra đời sau là để khắc phục những nhược điểm này thì lại lộ ra những bất cập khác để thách đố hoặc mời gọi sự khắc phục” 3 Cứ như thế, Lý luận phê bình văn học phương Tây phát triển trên
một diễn trình dần tiệm cận đến “những sai lầm hợp lí hơn”