Phóng sự ngắn truyền hình một thể loại xung kích trên chương trình thời sự VTV1

'Trong những năm gần dây, cùng với những bước tiến nhẩy vọt của phóng sự truyền hình nói chung, chương trình thời sư của Đài truyền hình Việt Nam, được coi như “trang nhất” của một lờ bá

LUẬN VĂN THẠC s ĩ KHOA HỌC BÁO CHÍ

Nguừi hướng dẫn khoa học:

TIẾN Sĩ NGUYỄN MINH TÂM

HẢ NỘI 2001

Tôi xin cam đoan đây

là củng trình kìioa học của cá nhàn tói Các số liệu và kết quả tron q luận vân là trung thực và chưa được công bô tronÍỊ các conq trình khoa hoc khác.

Trong quá trình sưu tầm, klĩảo cứu vờ thực hiện luận văn này, tác ẹ/ở

dỡ nhận được sự giúp đỡ, hướnẹ dẫn, động viên tận tình của các thầy cô ỳáo, các nhà nghiên cứu, các cơ quan, các bạn hc, đồng ngiệp,và qiơ đình Tác giả luận văn xin chân thành cảm ơn:

- Tiến sĩ Nẹuyễn Minh Tâm

- Tiến sĩDươnọ, Xuân Sơn

- Ban chủ nhiệm Khoa Báo chị Trườnẹ Đại học Khoa học x ã hội và Nhân văn.

- Các thầy cô qiáo trung Khoa Báo chí Trườn (Ị Đợi học Khoa học x ã hội và Nhân văn.

- Ban Giám hiệu và Plĩònẹ Đào tạo Trườnq Đại học Khoa học x ã hội

và Nhân văn.

- Hội đồnẹ Khoa học và các thầy phản biện.

- Ban thời sự Đài Truyền hình Việt Nam.

- Ban văn nghệ Đài Truyền hình Việt Nam.

- Trunẹ (âm Truyền thônq quốc tế- Bộ Văn Ììoá Thông tin.

- Các nhà nghiên cứu đã có các cônạ trình luận văn, sách, báo được tác giả tham khảo.

- Các đồng nghiệp, bè bạn cùne những người thân.

Tronẹ quá trình thực hiện luận văn, tác ạiả không tránh khỏi những thiếu sót

và khiếm khuyết Tác giả rất mong được cảm thông và góp ý xây dựng đ ể các

côn % trình sau này được hoàn thiện lĩGiĩ.

Tác giả luận văn

NGUYỄN VỌNG NGÀN

CHƯƠNG II: NỘI DUNG PHẢN ÁNH CỦA ( Á c

PHÓNG S ự NGẮN TRƯYỂN HÌNH TRÊN

2.2.1 Phán ánh và biểu dương những í hành tựu trong sự nghiệp

2.2.2 Đồ cộp đến những khó khăn, những vấn đồ đặl ra dối với

2.4 NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NỘĨ DUNG PHÓNG s ự NGẮN

CHƯƠNG III: HÌNH THỨC THỂ HIỆN CÚA

3.3.3 Tiếng động trong phóng sự ngiii! 101

3.4 NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG IỈINH THÚC THỂ HIỆN

PHÓNG S ự NGẮN TRÊN CHƯƠNG TRÌNH THỜI s ự VTV1 103

PHẨN MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỂ TAI

Ngày nay, truyền hình là một trong những phương tiộn truyẻn thông đại chúng lôi cuốn sự chú ý của đông dáo công cliírng bởi khả năng thông tin trực quan sinh động bằng hình ảnh và âm ;hanh

Mộl trong những thể loạỉ chiêm vị lií hàng đầu và không thể thiếu trong các chương trình truyền hình là phóng sự truyền hình - thể loại có giá trị thông tin và hiệu quả tuyên truyền cao Cổ thể nói, phóng sự truyền hình đã đáp ứng nhu cầu thông tin tức thời cho công chúng với cách tiếp cận và nhìn nhân những vấn đề, hiện tượng nảy sinh từ dòng chảy của cuộc sống đời thường bằng các yếu

tố hình ảnh, tiếng động, lời bình và âm nhạc theo phương pháp ghi hình và thủ pháp đựng hình editing

Phóng sự truyền hình có thể trình bày mộl c ích thuyết phục nhất về một vấn đề nào đó thông qua các nhân vặt, sự kiện để giúp người xem có được mội nhộn thức sâu sắc vế vấn đề sự kiện ấy Vì vậy, thể loại phóng sự báo chí nói chung và phóng sự truyền hình nói riêng được sử dụng rất nhiều trên các trang báo và các chương trình truyền hình hàng ngày

'Trong những năm gần dây, cùng với những bước tiến nhẩy vọt của phóng

sự truyền hình nói chung, chương trình thời sư của Đài truyền hình Việt Nam, được coi như “trang nhất” của một lờ báo, đâ có nhiều đổi mới về nội dung và hình thức thể hiện trong việc sử dụng các phóng sự để đáp ứng nhu cẩu thông till ngày càng cao của đông đảo khán giả Irong phạm vi cả nước Sự xuấl hiện của thể loại phóng sự ngắn (có lliời lượng từ 1 phút 30 giíly đôn 5 phút) như một mũi

nhọn xung kích đi sấu vào những sụ kiện, vấn đề tliời sự nóng bỏng nhất trong

đời sống xã hội là một minh chứng tieu biêu cho sự đổi mới Iiày

Tại Liên hoan truyền hình toàn quốc lần thứ 17 năm 1998, phóng sự ngắn

đã chính thức trở thành mộ! thổ loai (lự thi với hội đồng giiím khảo nẻng Nhà báo Trẩn Bình Minh - Trưởng ban giám khao lliể loại tin va phóng sự ngắn - dà

nhận định VC Ihế mạnh của thổ loại này: “Các phóng sự ngắn đã cláp ứng tốt yôu cáu về tính thời sự và tính phát hiện tủa báo chí truyền hình” [35Ị.

Từ đó đến nay, phóng sự ngắn đã dịnh hình và phát triổn, trử thành một thổ loại nhanh nhạy và sắc bén không thổ thiếu dược trong mỗi bản tin thời sự của Đài truyền hình Việt Nam Trong Licn hoan Iruyền hình toàn quốc lần thứ 20 đáu năm 2001 vừa qua, phóng sự ngắn chiếm số lượng áp đảo với 145 tác phẩm dự thi

và đã được đánh giá là thể loại mũi nhọn của truyền hình liiện nay Có nhiều tác

p h ẩ m đ ã đ á n h đ ộ n g đ ư ợ c t â m t h ứ c GỈia n g ư ờ i x e m v à th u h ú t đ ư ợ c s ự c h ú ý c ủ a

họ bởi tính thời sự nóng hổi của vấn đề

Có một bài báo đã nhận xét: “Trái với quan niệm lâu nay về sức hấp (lãn của các chương trình truyền hình, vượt qua cả phim truyện và phim ca nhạc, phóng sự ngắn đã thu hút được sự chú ý của người xcm nhiều nhất” [25]

Như vậy, sau bốn năm hình thành và phát triển, phóng sự ngắn truyền hình

đã dẩn dần được định hình, nó đã phát huy được thế mạnh của mình như một thổ loại xung kích của các chương trình thời sự Tuy nhicn thể loại phóng sự ngắn vẫn còn rất mới mẻ, do đó việc thực hiện phóng sự Iigũn Ircn lliực tế còn bộc lộ những hạn chế nhất định Theo như đánh giá của Ban giám khảo Liên hoan truyền hình toàn quốc lần thứ 20, tuy là một thể loại chiếm số lượng áp đáo và được nhiều người quan tâm nhưng vẫn không thể phủ nhận những yếu kém còn tồn tại của phóng sự ngắn: “Chất lượng phóng sự ngắn nãm nay kém vì còn khá non về nghiệp vụ, kê cả dài dòng vé một chủ đề, lồi tự nhiên kết thúc Phán hạn chế thuộc về trình độ chuyên môn, bản lĩnh nghé nghiệp của các nhà báo chưa phân tích, mổ xể, dẫn dắt vấn đề dc Lìm ncn dược một câu trúc phim chặt chõ và

ấn tượng ” [25ị

Do đó, việc tìm hiểu nghiên cứu về thể loại này cả về lý luận và thực liễn

ngấn truyển hình - một 1 hể loại xung kích trên chương trình thời sự VTV1” (tể nghiên cứu chuyên Sclu nhằm nâng cao chất lượng tác phẩm phóng sự ngắn trôn

2 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÁ THỤC TIÊN CỬA ĐÊ TÀI

2.1 Việc nghiên cứu đề tài này của luận văn góp phán hệ thống hóa những

lý luận về phóng sự truyền hình nói rhung và bước đầu đưa ra những lý luận mới

về thể loại phóng sự ngắn truyền hình Trcn cơ sở đó, luân văn có thể làm tài liộu tham khảo cho việc nghiên cứu giảng dạy các vấn đề lý luủn và thực tiễn cố liên quan

2.2 Luận văn cũng góp phần làm cơ sở khoa học cho các câp lãnh dạo, các nhà quản lý, các phóng viên, biên tập viên truyền hình tìm ra những giải pháp có thể áp dụng vào hoạt động thực tiễn để nâng cao chất lượ.ig của phóng sự truyền hình, đặc biệt là phóng sự ngắn trong các chương trình thời sự

3 MỤC ĐÍCH, NHIỆM v ụ VÀ PHẠM VI NGHIÊN c ứ u

3.1 Dưới góc độ lý luận báo chí học, luận văn nghicn cứu về nội dung và hình thức thể loại phóng sự ngắn truyền hình trcn chương trình thời sự của Đài Truyền hình Việt Nam Trên cơ sở đó, luận văn tập trung trình bày những giíìi pháp cơ bản nhằm níing cao chất lượng của thể loại này trong thời gian tới

3.2 Để đạt được mục đích nghiên cứu kể trên trong luẠn văn này, chúng tôi tập trung vào những nhiệm vụ sau dây:

+ Làm I'õ một số vấn dề ]ý luận cơ bản về phóng sự, phóng sự truyền hình, phóng sự ngắn truyền hình

+ Khảo sát về nội dung và hình thức thổ hiện của phóng sự ngắn truyền hình trên chương trình thời sự Đài Truyền hình Việt Nam

+ Làm rõ những thành công va hạn chế của các phóng sự đó

+ Đề xuất một số giải pháp mang tính nguyên lý

3.3 Đối tượng nghiên círu của iuận văn là:

+ Những quan điểm xung quanh vấn đồ lý luẠn cỏt lõi vồ phóng sự và phóng sự truyền hình

+ Thực tế hoạt động của các phóng vicn Ihời sự Đài Truyền hình ViệtNam

+ Các phóng sự ngắn truyền hình phát sóng Ircn chương trình thời sự 19h của Đài Truyền hình Việt Nam từ năm 1999 đến (háng 5 năm 2001 Tuy nhiôn,

ở đây chúng tôi chỉ khảo sát phán thời sự trong nước, vì phần thời sự quốc tố chủ yếu chỉ có tin, còn phóng sự nếu xuất liiộn cũng là dược biôn lập từ nguổn của

nước ngoài chứ không phải do các phóng viên [hời sự của Đài Truyền hình viại Nam thực hiện.

4 C ơ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIÊN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN c ứ u

4.1 Luân văn được thực hiện 'rên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà nước

4.2 Cơ sở thực tiễn của luận văn là việc thực hiộn và sử dụng phóng sự ngắn truyền hình trên chương trình thời sự của Đài Truyổn hình Viột Nam

4.3 Phương pháp nghiên cứu của luận văn là phân tích so sánh, tổng hợp

và quy nạp Trong quá trình khảo sát, tác giả cũng sử dụng phưưng pháp phỏng

v ấ n , tra o đ ổ i trự c t i ế p đ ể tậ p tr u n g V k i ế n c ủ a c á c n h à b á o , n h à q u ả n l ý v à k h á n

giả Đồng thời, luận văn cũng kế uùra có chọn lọc những kết quả nghiên dìu khoa học có liên quan

5 KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN

Luận văn dầy 110 trang gồm phần mở đầu, phần nội dung có 3 chương, phẩn kết liicin, ngoài ra là mục tài liệu tham khảo và phụ lục

Chương I: Cơ sở lý luAn về phóng sự truyền hình

Chương II: Nội dung phản ánh của các phónc; sự ngắn truyền hình trổn

Chương III: Hình thức thể hiện của phóng sự ngắn Iruyền hình trôn chương trình thời sự VTV1

sử dụng phóng sự của mình Chúng tôi xin trình bày một số quan niệm cơ bản về phóng sự như sau:

Khái niệm phóng sự lần đáu ũên được người Anh sử dụng với ý nghĩa dể

mô tả những đám cháy, những trận lụt, những kỳ họp Quốc hội hoặc những cuộc chiên (ranh

Người Pháp gọi phóng sự là diều tra của phỏng viên dối với những sự kiộn vừa xảy ra trong đời sống, hoặc với những con người, những sự việc đang gíiy ra những chú ý cho xã hội

Người Đức coi phóng sự chỉ là đưa tin

Nhà báo Mỹ Mác-Tuên coi phóng sự chỉ là sự ghi chcp lại đơn gian và máy móc về những sự kiện, con số chứ không phải là một công việc sáng tạo

Khác với quan niệm Irên, Giáo sư Ca-ren Slô-can, Khoa Báo chí, Trường Đai học Tổng hợp Sác-lơ (Tiệp Khắc cũ) lại quan niệm lằng: “Trong phóng sự hiện đại, không phải là một sự ghi lại đơn gian, mà còn là sự trả lời một loạt cAu hỏi phức tạp có liên quan đến cuộc sông của chúng tíi”, nó phai “đạt đốn những dạng thức chím xác của hiện thực Irong những biên cỉổi của nó vồ mặt sự kiện cũng nhu' về mặt xúc cảm ” 12 3 -2 13 1

Trong lý luận báo chí Xô Vici, phỏng sự dược xếp chung với các thể loại như till tức, tường thuật, phỏng vàn Giáo sư Piỏ-min khoa Báo chí, Irường Đại học Lô-mô-nô-xốp của Licn Xô cũ lại cho rằng: “ Phóng sự là mội cách đặc biộl

đổ thông tin về một sự việc, nhơ su việc dó diễn ra trước mắt người viết Bài phóng sự cẩn dưa ra những sự việc iõ ràng chân thật Phải cho thây sự việc diẽn

biỡn và phát triển một cách năng dộng Nôm na ra là phải làm thế nào để người dọc cảm thấy tác giả có Iĩiặl khi sự việc xảy ra” [ 12-12],

Khi bàn về “Những lính chất chủ yếu của các thể loại”, Giáo sư W.Van-tơ thuộc Viện Quốc tế báo chí Béc-lin đã phAn tích thổ loại phóng sự như sau: “Thổ loại phóng sự đòi hỏi đưa ra những sự kiộn và con người một cách vật chất cụ thổ, tức là bằng phương pháp tạo hình, h't:n cho người đọc như sống với những người trong cuộc, như thấy tận mắt cảm xúc vui buồn của họ Phóng sự dẫn dắt độc giả

đi đến nắm vững được những hiện tượng của thực tại và có kết luận của chính mình” [7-14] Như vậy, ở đây tác giả Van-tơ đã cho chúng ta thấy cái riêng biột của thể loại phóng sự là phản ánh sự kiện với tính chất cụ thể, nhưng sự phản ánh

đó không phải là phản ánh một cách khô cứng, phản ánh thông tin đơn giản, inà phản ánh bằng phương pháp tạo hình làm cho người đọc như được chứng kiến sự việc diễn ra với tất cả cảm xúc và sự bình giá trong cuộc sống thực

Giáo sư Stem-lây Giôn và Giu-]i-an Na-xít thuộc Khoa Báo chí, Trường Đại học Tê-mét-xi - tác giả cuốn “Người phóng viên toàn năng” cho rằng:

“Phóng sự là một bài tường thuật hoăc một bài báo được phát triển và xử lý mội cách có văn học” [23-211] Như vậy, quan niệm này cho rằng phóng sự là một thể loại của báo chí nhưng có mượn những hình thức thể hiện của văn học

ở nước ta, các nhà nghiên cứu và các nhà báo cũng dưa ra nhiều quan niệm, định nghĩa về phóng sự Từ đicn học sinh định nghĩa: “Phóng sự là the loại văn phản ánh, phân tích kịp thời nhũng sự việc lai nghe mắt thấy và có tính ell At điều tra” [39]

Từ điển Tiếng Việt do Nhà xuất bản Khoa học Xã hội in năm 1967 và ill lổn thứ 2 năm 1977 cho rằng: “Phóng sự là thể văn coi trọng diễn tả sự thật in;ì

Từ điển tiếng Viột do Trung trim lừ điển ngôn ngữ Hà Nội - Việl Nam in năm 1992 thì nhấn mạnh “phóng sự là thể văn chuyên micu lả những việc thạt cỏ tính thời sự xã hội” [41 Ị

Từ điển Thuật ngữ văn học 1992 của NXB Giáo (lục do Lc Bá Hán, Trrìn Đình Sử, Nguyễn Khắc Phc chủ bicvỊ lại C]uan niệm: “ Phóng sự là một thổ loại loại hình ký ghi chép kịp thời nhằm bàn trước công luận về một sự kiện, vấn để

có liên quan đến hoạt động và số ph;/ii của một hoặc nhiồti nụười, có ý nghĩa dối

với địa phương hay toàn xã hội Mục đích cùa phổng sự là cung cấp cho công chúng những tri thức phong phú, dáy tlủ, chính xác cỉể họ có thể nhận thức đánh giá đẩy đủ người và việc mà họ đang quan tflm theo dõi Việc sử dụng một số phương tiện biểu đạt của văn học như các biện pháp tu từ, ngôn ngữ giàu hình ảnh, hướng vào thế giới bên trong (ở một mức độ nhất định) của nhân vạt khiến cho phóng sự vốn từ báo chí có thể trở tliành văn học Một số tác phẩm loại này thường được chấp nhận như là những tác phẩm văn học có giá trị” [8].

Các nhà lý luận báo chí Việt Nam cũng thể hiện những quan điểm riông của mình về thể loại phóng sự Giáo trình Nghiệp vụ báo chí của khoa Báo chí, trường Tuyên huấn Trung ương trước đây, đưa ra khái niệm: “Phóng sự là một trong những thể tài thông tin quan trọng của báo chí, có lì nhiều đặc trưng văn học, phản ánh sự kiện xảy ra có thể kết hợp nghị luận hoặc nhằm nêu lên phẩm chất tinh thẩn của con người vỳ toàn bộ xã hội theo một hộ thống quan điểm và đường lối chính sách nhất định” [6]

Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Nam cho rằng: “Phóng sự là mộl thể loại thuộc ký, nhằm ghi chép cụ thể tình hình một vấn đề, một sự việc nào đó có ý nghĩa thời sự Đó là thể văn gần với khoa học hơn là nghệ thuật, giàu yếu tố thông tin hơn là yếu tố trữ tình” [12-13]

Trong cuốn “Ký viết vé chiến tranh cách mạng và xây dựng chủ nghĩa XÍĂ hội”, Giáo sư Hà Minh Đức viết: “Phóng sự cũng gần gũi với ký sự, cả hai thổ loại đều quan tâm đến việc ghi chép, phản ánh những sự kiện mới trong dời sống khách quan, cả hai đều có thể mở rộng quy mô phản ánh đến mức thể hiện trọn vẹn một sự kiện lốn trong xã hội Nhưng chỗ khác nhau giữa ký sự và phóng sự cũng khá rõ rệt Phóng sự đậc biệt chú ý đến tính chất thời sự của hiện tượng xíì hội được phản ánh Đó là vấn đề xã hội dang được quan tam chung, và mọi người muốn được tìm hiểu và giải đáp Cũng vì thế, phóng sự phải kịp thời Mộl phóng

sự mất tính thời gian sẽ hạn chế hẳn tác dụng Sự kiện lịch sử mà phóng sự quan tâm phản ánh thường bao hàm ở dạng vấn đề, một vấn dề cán dược làm sáng tỏ, được trình bày cụ thể vì' người viết cũng bộc lộ chính kiến và thái dộ giải quyết” [2-71]

Năm 1992, tác giả cuốn “Các the ký biìo chỉ” đưa ra một ý kiến cho rằng:

“Phóng sự là thể loại đứng giữa viin bọc và báo chí, có khả năng trình bày, điỗn tả

những sự kiộn, con người, tình huống diổn hình Irong một quá trình phát sinh, phát triển, đồng thời thẩm định hiện thực đó thông qua một cái tôi trần thuật, vừa lỉnh táo, lý trí, vừa cảm xúc với một bứt pháp giàu chất văn học” [3-83].

Tất cả những quan niệm, những ý kiến trcn cifty đều đúng, nhưng đúng trôn mõi khía cạnh, mỗi góc độ và mỏi cácli tiô'p cítn Đc có thổ rút ra một định nghĩa tổng quan về phóng sự cẩn phải phan tích những đặc trưng, đặc điểm của phóng

sự mà các ý kiến kể trên đã bao hàm, đù là thống nhất vứi nhau hoặc có những nét riêng biệl

Tuy nhicn, phóng sự không chỉ dừng lại ở việc thông tin chính xác kịp thời những sự kiện quan trọng mà còn phải dóng vai trò thẩm định hiện thực, phải trá lời được những câu hỏi mà hiện thực đặt ra Trong phony sự, người viết trình bàv một cách khách quan diễn biến của sự kiện đồng thời cũng đi tìm cách chứng minh, giải (hích cho quan điểm, kếl luận của mình dổ lừ dó đổ xuất ra những giải pháp nhất định về những vấn dề xã hội nhất định

giao thoa với văn học, do vậy, phóng sự (hường sử dung bíu pháp rất sinh dộng và linh hoạt, giàu hình ảnh gần gũi VIVi vãn học Tuy không dược phcp hư cấu, nhưng những vấn dề trong phóng sự dược chắt lọc từ những sự kiện và nhfui vẠt

điển hình có thật trong dời sông xí: hội “Điển hình” ở díìy không giống với

phương pháp điển hình hóa của vãn học mà là những hoàn canh, tình huống có

vấn đề, nó phải thu hút được sự quan lAm của (lông đảo công chúng Trong cuộc

sống diẽn ra rất nhiều sự kiện, nhưn<j không phải sự kiộn nào cũng có thể được

viết thành phóng sự Chỉ khi nào cuộc sống xuất hiện những cíìu hỏi nóng bỏng

cẩn được giải đáp hoặc chí ít thì cũng có phương hướng để tìm lời giải thì lúc dó

phóng sự mới xuất hiện

thể loại khác là sự xuất hiện và vai trò của cái tôi trán thuật Đó là cái tôi vừa

lôgic lý trí, giàu lý lẽ, vừa mang cảm xúc thẩm mỹ Trong phóng sự, cái tôi là

người dẫn chuyện, người trình bày, lý giải, khâu nối những ciữ kiện của tác phẩm

Công chúng luôn có cảm giác là tác giả có mật trong từng chi tiết nhỏ nhất của

tác phẩm phóng sự Cái tôi còn thổ hiện ở thái độ thẩm định hiện thực của tác giả

trước vấn đề mà phóng sự nêu ra Nếu tác giả không đủ khả năng thẩm định hoặc

thẩm định méo mó hiện thực thì không những không tạo ra sự hấp dãn đối với

công chúng, mà còn khiến công chúng nghi ngờ về tính trung thực của tác phẩm

túc, lý lẽ, khi hài hước châm biếm, khi lại Iràn chìy cảm xúc

Từ những đặc điểm trên của phóng sự, chúng tôi xin mượn ý kiến của Tiến

sĩ Dương Xuân Sơn để làm định nghĩa tổng quát vể phóng sự: “Phóng sự là mội

thể loại thuộc nhóm chính luận nghệ thuật, phóng sự ghi chép kịp thời những sự

việc, sự kiện nhằm làm sáng tỏ trước ;ông luận một vấn đề có licn quan đến hoại

động và số phận của một hay nhiều người và có ý nghĩa thời sự đối với toàn xã

hội Mục đích của phóng sự là cung cấp cho công chúng những tri thức phong

phú, đầy đủ chính xác để họ có thể nhận thức, đánh giá đúng người, đúng viộc

mà họ đang quan tâm Vì thế, trong quá trình làm phóng sự, người làm báo

thường sử dụng các thủ pháp nghiệp vụ báo chí như: điều tra, phỏng vấn, đối

thoại, ghi chép tại chỗ và sử dụng các phương liộn kỹ thuột nhu' máy ảnh, ghi ílm,

camera vào công việc sáng tạo này'"[ 3 0 Ị

1.2 PHÓNG S ự TRUYỀN HÌNH

1.2.1.Sự ra đời và phát triển cua phóng sự truyền hình

Tnrớc hết, Iruyền hình là loại hình truyền llìồng dại chúng sử dụng ngỏn

ngữ hình ảnh và âm thanh, ra dời sail diện ảnh ncn nó dã thừa hưởng tất cả những

thành tựu rực rỡ của nghộ thuẠt thứ bảy như: gỏc clộ, cỡ cảnh, dựng hình, Am thanh Do đó, thể loại phóng sự truyền hình có khả năng kế thừa từ những bộ phim thời sự tài liệu diện ảnh, kiểu như những phim diện ảnh đẩu tiôn của Luy- mi-ơ, là những phim nhựa phản ánh cảnh sinh hoạt có thực trong cuộc sống dời thường "Trong những phim ấy không có công doạn trình bày, diễn xuất kiổu sAn khấu, chưa hề có diễn viên, kịch bản, cảnh trí là những thành phổn tất yếu của phim truyện hiện đại" [14-15-T1].

được thực hiện theo kiểu phóng sự có cốt truyộn và coi là sự khởi đầu của điộn anh chính luận gắn với mục đích thế nghiệm khi điện ảnh là một công cụ tuyôn truyền Đây là một bộ phim được thực hiện "thông qua một loại cốt truyện kiổu phóng sự" Ị14-15-T1] Vào những năm 1914 - 1918, điện ảnh dã tạo được sự chú

ý của dư luân bởi tính thòi sự phản ánh các sự kiện trong các phim được sản xuất

ra Đặc biệt, sự xuất hiện của bộ phim "Ca sĩ nhạc Jazz" của anh em Oan- nơ dã khẳng định vị trí trong xã hội của loại hình mới mẻ này Bộ phim "Tinh tliÀn Xanh Lu-ít" với âm thanh và tiếng dộng hiện trường dã khác hẳn các bộ phim thời sự cùng thời kỳ đưa tin về sự kiên này "Ricrm bộ phim của Phốc đã ghi dược tiếng nói của một người anh hùng trcn không, ticng dộng cơ máy bay và tiếng reo

hò của những người đón tiếp anh Tiếng động trong phim dã làm tăng cảm giác thực, tạo cho người xem tưởng như mình dang cổ mặt Iham gia vào các sự kiện trên màn ảnh" [14-44-T2Ị Bộ phim này đã mane dáng dấp của một phóng sự đáu tiên trên màn ảnh Như vẠy, "phóng sự hình ảnh" (lã xuất hiện trước khi có truyền hình

Nhưng phải đến năm 1937, phổng sự Iruyổn hình thực thụ mới ra dời với ý nghĩa đầy đủ của nó Năm đó "nhân dịp Vua Gioóc VI đăng quang, hãng BBC dã thực hiện ở Anh một phóng sự Iruvền hình trực tiếp đầu tiên" [18-16Ị Từ (ló, trong các chương trình truyền hình luôn có mạt thổ loại phóng sự truyền hình và thực tế đã chứng minh cho Ihấy the loại này khônc the thiếu trong việc nâng cao chất lượng và hiệu quả của Im yen hình dối với côim chúng

Đến thời gian này, truyổn hình thực sự là loại hình báo chí sử dụng ngôn ngữ hình ảnh và Am thanh

thừa những chất liệu của phim tài liộu, phim thời sự để làm nên thể loại phóng sự truyền hình Những thước phim tài liệu thời sự đầu tiên của điện ảnh Viột Nam được làm dưới hình thức "ghi chép thật nhiổii sự viộc, con người, thể hiện theo trình tự thời gian, đủ mọi mặt từ địa lý kinh tế đến chính trị, tìr âm mưu của giặc đến sức chiến đấu của ta, từ tiền tuvốn đến hậu phương Lời thuyết minh mang tính chất vừa giải thích, vừa kêu gọi động viên Ong kính ghi chép nhiều khi về mặt kỹ thuật, ánh sáng, cắt khuôn hình còn quá thô sơ nhưng khá chân thực, mộc mạc không tô vẽ" [ 15-33 Ị Chất liệu, đề tài phim lúc bấy giờ là những vấn đề gay cấn, nóng bỏng trong thời chiến Một loạt các phim như "Hồ Chủ Tịch từ Pháp trở về", "Trận đánh ô Cẩu Dền" (1946), "Chiến dịch Cao Bắc Lạng", "Diệt dốt",

"Chống hạn" (1956) đều là những phim tài liệu ghi lại cả một thời kỳ lịch sử hào hùng của dân tộc ta trong những ngày chống Pháp Từ năm 1956, phim thời

sự và tài liệu bắt đầu được sản xuấl đều kỳ

Phim "Dưới mái trường mới" 0 9 6 0 ) được đánh giá là "một thiên phóng sự sinh động với những hình ảnh trau chuốt về phát triển, dổi mới trong nền giáo dục xã hội chủ nghĩa" [15-411 Ngoài ra, các phim tài liệu Ihòi kỳ này còn tập trung phản ánh các hoạt động ngoại giao qua việc "phát triển các loại phóng sự, hành trình đi theo các phái đoàn chính thức của Đảng và Chính phủ đi thăm các nước và các phái đoàn sang thăm nước ta" [15-44Ị Không chỉ có vậy, các phim tài liệu thời sự thời kỳ này đã kịp thời bám sát cuộc chiến đấu của quân và dân ta chống giặc Mỹ xâm lược Lịch sử cif> đánh giá "phim thời sự thời gian này còn tiến một bước dài trong việc ghi chep phong phú những khía cạnh muôn màu muôn vẻ luôn đổi mới trong thực tế sinh hoạt, chiến đấu sản xuất Qua một số phóng sự ra đời trong thời gian sau này có thể thấy dược hình ảnh người và viộc trong mọi thời gian, trên mọi vị 1 rí cfia cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước" [15-48],

Cùng với những bước tiến của lịch sử đất nước, sau khi phát thử nghiêm hai năm (tìr ngày 7/9/1970), Đài Truyền hình Việt Nain đã dán dán đảm nhiêm việc làm thời sự của điện ảnh Phóng sự "Hà Nội, nãrn ngày dọ sức" (1972) dã

làm một phán tư liệu cho bộ phim "Điện Bicn Phủ trcn không" Một loạt các phỏng sự truyền hình liếp theo như "Tiếng trống trường" (1973), "Quảng Ngãi giải phóng", "Nha Trang tháng 4/1975" (1975) (lã phần nào khẳng định vị trí của thể loại này trôn vô tuyến truyền hình.

Trải qua một chặng đường hìivi thành và phát triển, phóng sự truyén hình

đã trở thành một thể loại quan trọng, luôn có mặt trong những vấn đề nổi cộm, nóng bỏng của đời sống xã hội Phóng sự truyền hình đã có mặt và thể hiện thô' mạnh của mình trong tất cả các chương trình truyền hình từ thời sự, chuyên đồ cho đến khoa giáo, văn nghệ Trong những năm trở lại đây, các tác phẩm phóng

sự truyền hình luôn có một chỗ xứng dáng trong các liên hoan phim truyền hình toàn quốc và các giải thưởng báo chí ĩoàn quốc

Như vậy, phát sinh, nhen nhóm từ phim tài liệu, phim thời sự điện ảnh trong những buổi ban đầu của điện ảnh Việt Nam, phóng sự truyền hình Việl Nam đã phát triển vượt bậc Với những ưu thế của mình, nó đã đang và sẽ là mội trong những mũi nhọn xung kích trên mặt trăn thông tin, mặt trận tư tưởng văn hóa của chúng ta

1.2.2 Khái niệm và đặc điểm của phóng sự truyền hình

a Khái niệm "phóng sự truyền hình "

Giáo sư Bô-rít- xki và Giáo sir Ư-rốp-xki Khoa Báo chí, Trường đại học Tổng hợp Lô-mô-nô-xốp đã đưa ra khái niộm về phóng sự truyền hình như sau:

"Phóng sự trong truyền hình là loại phónc; sự phản ánh cuộc sống bằng hình ảnh

thời gian từ lúc sự kiện xảy ra liên màn ánh nhỏ, càng ngắn bao nhiêu càng tốt bấy nhiêu Trong cách thể hiện, phóng sự phải gãy cho người xem cảm giác là họ dang cùng với phóng viên theo đÕ! diễn biến của sự kiện Trong Iruyền hình phóng sự vẫn giữ nguycn những dặc tính chủ yếu là: phản ánh lôgíc phát triển của sự kiện bằng hình ảnh, (lánh giá bình luận sự kiện" [7-20)

Có một số ý kiến của các nhà báo thực hành ở Đài Truyền hình Việt Nam cho rằng phóng sự truyền hình là một llic loại phản ánh vổ một sự việc có diễn

biến, có sự kiện, có sự chứng kiến cúa người (hực hiện, phủi làm cho người xem nliận thức dược vấn đề nêu ra.

Trong bài “Nhộn điện phóng sự truyền hình“ dăng trôn báo Truyền hình tháng 5 năm 1997, tác giả Phong Châu đưa ra quan niệm: “Trong phóng sự, phóng viên kể lại một sự kiện (nên sự kiện có tính ticu biểu, thạt ra phóng sự có đối tượng rộng hơn), dược ghi lại từ người thật việc thật, không được dàn dựng cảnh giả, và chuyển đến cho người xem những điéu mắt thấy tai nghe do máy quay ghi và thu được kết hợp với lòi bình do phóng viên viết Phóng viên có thể xuất hiện trong phóng sự như một nhân chứng (người chứng kiến sự kiện), kể và bình về sự kiện, phỏng vấn những người trong cuộc nhằm làm sáng tỏ chủ đổ phóng sự Nội dung của phóng sự phải là sự kiện mới diễn ra, nếu kể lại sự kiộn

đã diễn ra từ lâu thì không phải là phóng sự”[lj

Theo chúng tôi, phóng sự truyền hình một mặt mang trong nó đẩy đủ những yếu tố và đặc trưng của phóng sự nói chung, nhưng mặt khác nó lại bị chi phối bởi những phẩm chất khu biệt cứa t IU yen hình - một loại hình báo chí dùng phương tiện nghe - nhìn dể chuyển tải thông lin Vì vạy, khái niệm về phóng sự truyền hình được trình bày như sau: Phóng sự truyền hình là một thể loại truyền hình, nó phản ánh kịp thời một sự kiôn, một vấn dề bức xúc của đời sống x;ì hội đang xảy ra trong quá trình phát sinh, phát triển với một lliái độ thẩm định nhát định của cái tôi trán thuột , đổng thòi khám phá ra bản chất bôn trong của vấn đổ

để từ đó có những kiến nghị giải pháp cho vấn dồ đó

b Đặc điểm của phóng sự truyền hình

+ Đăc điểm về hình ảnh

Truyền hình đã kế thừa được những thành tựu của điện ảnh về mặt hình ảnh bao gồm cỡ ảnh, góc quay, dộng tác máy và ngliộ thuật dựng phim (montage) để tạo ncn thế mạnh củ;i ricng mình Phóng sự truyền hình là một trong những thể loại khai thác triệt (le nhất những (hố mạnh này vừa làm phương tiện, vừa làm ngôn ngữ dể thổ hiện nội dung tư tưửng của tác pliẩin Tuy nhièn,

sự kế thừa của truyền hình nói clning và phóng sự Iruyền hình nói ricng những nghệ thuật tạo hình của cỉiện ảnh không phải là sự sao chcp y nguyôn mà là kế thừa có chọn lọc để phù hợp với dặc tính kỹ thuật, mục đích tuyôn truyền và dối lượng tiếp nhộn của mình

Trước hết, về mặt cỡ cảnh truyền hình tiếp thu từ diộn ảnh các cư canh chính là toàn cảnh, trung cảnh và cạn cảnh Nhưng toàn cảnh CỈUI truyền hình, trung cảnh của truyền hình và cận cảnh của Iruyén hình không giớng như trong điện ảnh Do độ trung thực, độ sắc nét của hình ảnh truyền hình trên màn ảnh nhỏ không được như điện ảnh nên những hình ảnh toàn cảnh rộng hoành tráng

mà điện ảnh vẫn sử dụng rất hiệu quả lại không thích hợp với phim phóng sự truyền hình bởi vì hình ảnh quay xa SC kém rõ ràng, những vật nhỏ sẽ khó nliẠn

ra lioặc không nhìn thấy được Bởi vậy mà có người đã quan niệm truyền hình là

"nghệ thuật của những cận cảnh" [11- 87 Ị ô n g Dô-dcp Mác-xe-li, một nhà quay phim nổi tiếng của Hô-li-út cho rằng: "Trong phim truyền hình, toàn cảnh bị bó hẹp nhiều VI khung hình của máy Iruyồn hình không đủ to để có thể Ihấy được các chi tiết nhỏ trong toàn cảnh Vì vậy, truyền hình thường xuất hiện loại trung toàn cảnh (có nơi gọi là toàn cảnh hẹp), Đíìy là loại cảnh chỉ bao gồm toàn bộ người hoạt động trong cảnh một cách đầy đủ và toàn thân, còn bối cảnh rốt bó hẹp, hoặc bị cắt bỏ ngoài khung Dung trung cảnh dể quay phim truyền hình rất thích hợp vì trong cảnh đó cho thấy toàn bộ hoạt dộng của con người trong giới

cách trung bình dể nhìn sự kiện" [21-19,

201-Hình ảnh trong các phóng sụ truyền hình chú trọng tới tính thông tin, tính thời sự hơn là tính thẩm mỹ của hì nil ảnh Nếu như ở điện ảnh người ta phải mất nhiều thời gian dàn cảnh, bố trí đíio cụ, phục trang, một cảnh quay được thực hiện nhiều lẩn để cho ra một khuon hình lý tưởng về mặt thẩm mỹ, thì trong phóng sự truyền hình tính thời diểm của sự kiện lại không cho phcp người la làm như vậy Trong phóng sự truyền hình, giá trị thông tin, tầm quan trọng của sự kiện được đặt lên hàng đầu Nhiều khi những hình ảnh "nhấp nhô, láo nháo" trong phóng sự truycn hình lại lăng lính thuyết phục, lính xác thực, nó gợi được không khí vốn có của đời sống mà tác phẩm phóng sự phản ánh Người phóii£ viên khi quay phóng sự phải chạy theo diễn biến của sự kiện, ít có điều kiện dàn dựng hiện trường Thậm chí, nếu công chúng phái hiện ra sự dàn đựng thiếu lự

n h i c n thì h i ệ u q u ả c ủ a p h ó n g s ự t r u y ê n h ì n h SC g i ả m rất n h i ề u

Một số yếu tố hình anh r;1ì tụuin trọng khác mà các tác phẩm phóng sự

thấp, chính diện, chếch, 3/4 còn có góc quay tAin lý bao gồm góc quay khách quan và góc quay chủ quan rất phù hợp với phóng sự truyền hình trong việc phản ánh đời sống hiện thực phong phú, đa diộn Với góc quay khách quan, người xcni

có thể đóng vai trò người chứng kiến các hành động dang diễn ra trên màn ảnh với tư cách người ngoài cuộc, nhưng họ cũng có thể trở thành người nhập cuộc,

có thể như cùng tham gia với những sự việc dang (liễn ra trong phóng sự thông qua góc quay chủ quan Do đó, nhữníĩ hình ảnh trong phóng sự không chỉ có tác

cỉụng thông tin đơn thuẩn, mà nó CÒM có khả năng khỏu gợi những thái độ, tình

cảm nhất định của khán giả Ví dụ, với trận lũ lụt ở miền Trung năm 1999, nếu máy ghi hình đứng ở một vị trí cố dịnli trên cao ghi lại được những hình ảnh toàn cảnh về tác hại của com lũ sẽ cho klvín giả cảtn tưởng họ đang được chứng kiến

cơn lũ đó, như n g nếu c ó th êm nhữ n g cảnh m à m á y q u a y ở g ó c đ ộ ch ủ quan dư ợc

đặt trên những con thuyền cứu hộ vưvt dòng nước lũ sẽ khiến cho người xem cảm thấy bản thân họ cũng đang phải vậl lộn với cơn lũ và họ sẽ trở nên đồng cảm hơn với những đồng bào của mình đang phải gánh chịu thicn tai

Để hoàn thiện tác phẩm như một hệ thống hoàn chỉnh, Iruyền hình đã sử dụng sáng tạo phương pháp montage của điện ảnh để trở thành phương pháp dựng hình (editing) của mình Dựng hình là một yếu tô quan trọng trong quá trình sáng tạo một tác phẩm phóng sự truyền hình Đó là sự nối kốl các cảnh, các màn, các trường đoạn khác nhau về không gian và thời gian theo một ý đồ nhất

+ Đâc điểm vê âm thonìi

Nếu chỉ đạt yêu cầu về hình ’’inh thì tác phẩm Iruycn hình mới đạt dược một nửa hiệu quả, vì truyền hình là một nghệ thuật nghe - nhìn Do đó, một trong những yếu lố quan trọng làm ncn đặc điểm của phóng sự truycn hình chính là ftm

thanh Với sự xuất hiện của am thai ill, phóng sự truyền hình trở nên gẩn gũi với

cuộc sống, nó phản ánh được những hơi thở, dộng thái của cuộc sống Sức mạnh

của âm thanh "giúp ta lin được những gì nhìn thấy trôn màn ảnh là "thực" bởi con

người luôn muốn được nhìn và nahc cùng một lúc" [28-12] Âm thanh trong

phóng sự truyền hình bao gồm các yếu tố sau:

vào hình ảnh ở khctu hậu kỳ bao gồr.ì lời bình và âm nhạc

Lời bình là một yếu tố quan trọng của âm thanh trong phóng sự Iruycn

hình, nó góp phần chuyển tải ý đồ, nội dung tư tưởng của tác phẩm đến với người

xem Lời bình trong phóng sự truyền hình không giống như trong báo in, có

nghĩa là nó được viết ra để đọc Tuy nhiên, nó cũng không giống với phát thanh

vì phát thanh chỉ có một ngôn ngữ là âm thanh Lời bình trong phóng sự truyền

hình phải gắn bó nhuần nhuyễn với hình ảnh để tạo thành một ngôn ngữ nghe -

nhìn thống nhất chứ không phải hai ngôn ngữ rời rạc nhau Muốn vậy lời bình

phải là sự bổ sung cho những gi ma người xem thấy trên inàn ảnh, nghĩịi là lời

bình sẽ nói những gì mà hình ảnh chưa nói được chứ không phải nói lại những gì

mà hình ảnh đã nói Lời bình không phải là sự ghép nối của những đoạn rời rạc

để mô phỏng hình ảnh mà là một tác pliđm hoàn chỉnh -Nhà báo Trần Đức - Đài

Truyền hình Việt Nam cho rằng: "Ve lời bình của phim phóng sự, tôi cho rằng nó

rất quan Irọng Có thể xem lời bình như là một tác phẩiti văn học trong truyền

hình Nếu ta quan niệm lời bình chỉ !à cái đưa dẩy cho hình ảnh thì hoàn toàn sai

lẩm Lẽ đương nhiên là phim truyền hình thì hình ảnh chiếm số một, nhưng

phóng sự truyền hình là công cụ truyền thông đại chúríg, phán nào gánh trách

nhiệm tổ chức các hành dộng của công dồng mình, giãi bày những nỗi nicin của

người làm phim thì bộ phim ấy phải "đứng được", mà muốn "đứng được" thì phải

hay lời bình của phim phóng sư lù ch rít kết dính cuối cùng đổ toàn bộ tác phẩm

ra mắt người xem Nếu lời bình dở (hì bộ phim đó có tác dụng không là bao nhiêu Lời bình dở sẽ khône gánh được việc hình ảnh giải thích cái gì đAy? "Ị 18­

491

"Âm nhạc là một trong ba yếu lố quan trọng trong phim phóng sự, ur liệu

Âm nhạc trong phim có tác dụng làm tôn thêm hình ảnh và sự kiộn; không phái

lúc nào cũng vang lên mà chì sử dụng khi cẩn thiết Âm nhạc cũng cẩn phải có

kịch tính và gợi cảm chứ không phải chỉ minh họa cho phim" [32-90J Trong CÍÌC

tác phẩm diện ảnh, người ta thường soạn riông những bản nhạc hay những bài hát

phù hợp với kết cấu và chủ đề tư tưởng của bộ phim Còn trong phóng sự truyền

hình, người ta thường chọn một bản nhạc hoặc một đoạn nhạc nào đó phù hợp với

nội dung tác phẩm và thường dùng những lúc that cÀn thiết (vì trong phóng sự ílổ

tăng tính xác thực người ta thường chú trọnc lới tiếng động) Hiẹn nay, phóng sự truyền hình nhất là phóng sự ngắn híìu như không sử dụng nhạc nén

dẫn của biên tập viên xuất hiện trước ống kính, lời Ihoại phỏng vấn và tiếng dộrig

hiện trường Các yếu tố này của fim thanh sẽ làm sự kiện trở nên chân thọt, làm

cho khoảng cách giữa phóng viên và khán giả thu hẹp lại và mối giao lưu giữa

người truyền và người nhộn thông đi<*p tăng lên rất nhiều

Sự xuất hiện của phóng viên inrớc ống kính máy quay tại hiện Irưừng và

n h ữ n g lờ i d ẫ n d ắ t, k ể c h u y ệ n c ủ a a n h ta s ẽ l à m t ă n g tín h t h u y ế t p h ụ c v à s ự h ấ p

dãn của tác phẩm phóng sự truyền hình Sự xuất hiện này sẽ lạo cho khán giả có cảm giác về sự tin cậy, đồng thời nó cũng nói lên tính Ihời sự, tính tức thời của sự kiện bởi sự có mặt tại chỗ của phóng viên

Người phóng viên như đang nói chuyện với khán giả qua màn hình ngay

tại nơi xảy ra sự việc đã thu hẹp lạl khoảng cách, không gian của người xem và

nơi diễn ra sự việc VI vậy, sự quan tâm và tập tning tlico dõi của khán giả cCinu được tăng lên Tuy nhiên, thủ pháp này phải dược sử dụng khéo léo tùy theo tinh

cấp thiết của đề tài Nếu phóng vicri xuất hiện quá nhiều sẽ làm mất tính khách

quan của phóng sự Vì vậy, xuất hiện lúc nào, ở đâu phải phụ thuộc vào sự nhạy cảm và tinh tế của người phóng vicn

Phỏng vấn cũng là một yếu tố không thổ thiếu dược Irong phóng sự Trong

lý luận báo chí [29J, phỏng vốn đưự' hiểu llico hai cách: một là nó là một thổ loại

b áo c h í đ ộ c lập, hai là I1Ó đ ư ợ c phóiu; vicn sử d ụ n g d ể khai thác, thu thập tìú liệu

Trong phóng sự truyền hình, phỏng vấn dược hicu theo cách tliír hai nhưng rộng hơn, vì nó không chỉ là phương pháp dể phóng viên khai thác, thu thập tư liệu mà

nó còn hiộn hữu như một phán klìí-.ng thổ thiếu dược của phóng sự Lời thoại phỏng vấn chuyển tải mội phần nội dung quan trọng của phóng sự, nó bổ sung rốt

h i ệ u q u ả c h o lờ i b ì n h , n ó là m lă n g đ ộ tin c ậ y VC tín h k h á c h q u a n c ủ a tá c p h a i 11

phóng sự trong sự tiếp nhẠn của khi' 11 gia Trong nhiều tác phẩm phóng sự hiộn đại, thậm chí người ta không sử dụng lời bình như một sự áp đặt chủ quan của những người làm chương trình mà người ta truyền đạt những thông điệp đó, những ý đồ đó một cách gián tiếp ihông qua lời nói, lời kể, lời thoại của những nhân vật trả lời phỏng vấn Trong phỏng vấn, phóng viên có thể xuất hiện để biến cuộc phỏng vấn thành cuộc hỏi đáp theo đúng nghĩa đen của phỏng vấn nghĩa là phóng viên đặt câu hỏi và người đ'.‘ực phỏng vấn sẽ trả lời Cũng có thể phóng viên sẽ không xuất hiện mà chỉ có rụurời phỏng vấn xuất hiện trước ống kính như đang kể lại, đang trò chuyện, đang giao lưu với khán giả Sử dụng hình thức phỏng vấn nào còn phụ thuộc vào ý đồ của tác phẩm phóng sự và phụ thuộc vào

từ n g loại p h ó n g sự

Tiếng động hiện trường là một yếu tô rất quan trọng của phóng sự hiộn đại Trong nhiều phóng sự thời sự của các hãng truyền hình nước ngoài như CNN, Reuters người ta đặc biệt chú trọng tới tiếng động hiện trường, lấy đó làm ngôn ngữ íìin thanh chủ đạo, thậm chí còn hơn cả lời bình Còn trong phim phóng

sự tài liệu của Canada: trước đAy lời bình chiếm 90%, phỏng vấn 5%, tiếng động 1%; sau đó tỷ lệ này thay đổi: lời bình 80%, phỏng vấn 15%, tiếng động 5%; và tới gẩn đây lời bình là 40%, phỏng ván 40% và tiếng động 20%

Tiếng động là những Am thanh rất sinh dộng, rất chân thực, rất tự nhiên, là những chất liệu của cuộc sống như mưa gió, nước chảy, chím hót hay tiếng dụng

cụ lao động, máy móc, tiếng xe cộ qua lại, tiếng nói chuyện, tiếng vỗ tay Những âm thanh này xuất hiện tronc lác phẩm phóng sự sẽ làm nó trở nôn ch An thật, gần gũi với đời thường và sẽ tno hiệu quá cao trong việc lác động vào nhận thức, tình cảm và tâm lý của khán gia xem truyền hình

bình, âm nhạc, tiến g đ ộ n g h iện trường, v ổ m ặt k ỹ Ihuật, hiện n a y , truyền hình

các loại âm thanh đcu có the xuất hiện cùng niộl lúc Ví dụ, nếu ta để kênh AI là lời bình thì kênh A2 ta chỉ có (hể chọn hoặc là liếng động hoặc là âm nhạc Vì vậy, lựa chọn Am nhạc hay tiếne dộníĩ vào thời điểm đỏ là phụ thuộc vào ý đổ của

tác phẩm và sự nhạy cảm của phóng viên Nếu lựa chọn dúng thì tác phẩm p h ó n g

sự sẽ tăng hiộu quả lôn rất nhiều

c Mối quan hệ ỊỊÌữci hình ảnh và âm thanh

Ngôn ngữ của phóng sự truyền hình là ngôn ngữ tổng hợp của hình ảnh và

âm thanh và sức mạnh của phóng sự truyền hình là sức mạnh của mối quan hộ giữa hai thành tố đó Tuy nhiên, việc xác định sự tương quan giữa hai thành tố này không phải đơn giản, bởi mỗi thành tô đều có thế mạnh và mang trong nó những giá trị thông tin của mình Theo tính toán của các nhà tâm lý học thì trong nhận thức của con người về thế giới xung quanh: 60% cảm nhộn bằng tai, 36% cảm nhận bằng mắt, còn 4% cảm nhân bằng các giác quan khác Như vậy, ở đời thường về tiim lý người ta thường quen nghe hơn là xem, nhưng đối với truyền hình thì "tác động đầu tiên của một chương trình truyền hình tập trung vào mắt người xem, mắt thường xuyên mạnh hơn tai nghe, đặc biệt trong trường hợp giữa tai và mắt có sự nhận thức tương phản nhau đối với những thông điệp chúng nhận được Những gì nghe được sẽ bổ trợ và nâng cao hiệu quả của hình ảnh" [28-57]

Sự tương quan giữa hình ảnh và âm thanh trong phóng sự truyồn hình

"không thể đánh giá và xác định mộ; cách tuyệt đối rằng ngôn từ đóng một vai

trò n h ư t h ế n à o v à h ì n h ả n h đ ó n g m ọ t v a i tr ò n h ư t h ế n à o , t r u n g t â m lự c c ủ a m ộ t

tác phẩm nằm ở đâu - ở trong chuỗi bình ảnh hay là chuỗi ủm thanh Đối vứi mỏi

loại phim khác nhau, câu trả lời cũng khác nhau " [ 14-396,397-T2J

Việc xử lý hình - tiếng trong mõi tác phẩm phóng sự tmycn hình có sự khác nhau, tuy nhiên cũng có những nguyên tắc chung, sử lý mới quan hộ giữa hai yếu tố này phải hợp lý, không dược thừa, thiếu Trong lác phẩm phóng sự truyền hình, nếu một trong hai yếu ‘ố này nhắc lại thông tin của yếu tố kia là thừa Hình và tiếng đều maim một V nghĩa thòng tin riêng nhưng chúng phải bổ sung và hỗ trợ nhau ctể cùng thể hiện írọn vẹn chủ dề chung của tác phẢm Trong cuốn "Montage hình ảnh" tác giả Sô-eô~lốp viết rằng: "Đổ có thể nhìn thấy khuôn

m ặt củ a người phụ nữ đaim thét g à o với cặp kính v ỡ và nước m ắt đ á m đìa, dù chỉ

một giây thôi, thì ở văn học dem đến cho người dọc đủ fill tượng hình ảnh dó cũng cần ít nhất là một vài dòng ghi chép Hình anh có khả năng trong khoảng lliời gian ngắn nhất thể hiện một cách, đíìy dù nét điển hình của nliAn vột"| 12-33],

Đó là ưu thố của hình ảnh Người ta nói "ịrăm nghe không bằng mắl thấy", phóng

sự truyền hình thuyết phục người ta bằng những hình ảnh người thật, việc lliẠt sinh động Tuy nhiên, trong phóng ::ự truyền hình, hình ảnh dù sinh động đốn dâu, chi tiết đến đâu thì một mình nó cùng không ihể chuyển tải hết nội dung tư tưởng của tác phẩm Trong phim nghệ thuật có thể người ta không cần dùng đếri lời bình, tiếng động nhưng phóng sự truyền hình thì không thể thiếu đi những yếu

tố này, nhất là trong những dạng phóng sự thời sự, luôn lấy chất liệu của cuộc sống, tính xác thực của sự kiện để làm nên tính hấp dẫn của mình

Tóm lại, hình ảnh và Am thanh trong phóng sự truyền hình là hai yếu tố có mối quan hệ hữu cơ với nhau để tạo nên một chỉnh thể thống nhất Tùy trong từng tác phẩm cụ thể mà người phóng viên sẽ ưu ticn, nhấn mạnh yếu tố nào hay từng thành phần nhỏ trong mỗi yếu tố để thu được hiệu quả cao nhất Năng lực

lự a c h ọ n , x ử l ý v à p h ố i h ợ p h a i y ế u t ố n à y là c ả m ộ t n g h ệ th u ậ t đ ố i v ớ i n h ữ n g

người làm phóng sự truyền hình

1.2.3 Khu biệt phóng sự truyền hình vói m ột số thê loại giáp ranh

ơ Khu biệt plĩónẹ sự truyền hình với tin truyền hình

ở đây, chúng ta sẽ so sánh dạng phóng sự thời sự và tin truyền hình, bởi trong một chương trình thời sự của Đai Truyền hình Việt Nam thường có sự xcn

kẽ giữa tin và phóng sự, mà nếu để ý một cách hời hợt nhiều người sẽ không ph;\n biệt được Trước hết, nếu xét về mặi thời lượng thì phóng sự thời sự không đài hơn tin nhiều lắm ở Đài Truyền hình Việt Nam, mỗi tin thường có độ dài kliông quá 1 phút, còn các phóng sự thời sự kéo dài từ 1 phút 30 giây đến 5 phút

Trước kia, ticu chí đáu tiên đổ phân biệt giữa tin và phóng sự là thời lượng

vì các loại phóng sự thường có thời lưọng từ 10 phút đến 20 phút Nhưng từ khi thể loại phóng sự ngắn xuất hiện trên chương trình thời sự thì tiêu chí này không còn đủ sức thuyết phục Trên thực fế, có những tác phẩm dài hơn một phút nhưng vẫn là tin nhưng có nhữnc tác phíỉm ihỉ vài plnìt thôi cũng được coi là phóng sự Như vẠy, người ta đã căn cú' vào nội cỉung, mục đích và hình thức thể hiện của tác phẩm để xác định đó là tin hay phóng sự

đ ư ợ c plìát s ó n g n g a v sau khi sự kiện (liễn ni n h a m c u n c cấp c h o ngư ời x e m

diễn ra sự kiện, điễn ra cái gì, ai thiim gia, kết quả thế nào ) Tin không đòi hỏi

kể lại toàn bộ diẽn biến quá trình sự kiện, không yêu cầu phAn tích ý nghĩa sự kiện và không để lộ thái độ của nhà báo

Trong khi đó, phóng sự truyền hình sẽ cho biết sự kiện ấy diễn ra như thế nào, những thông tin bối cảnh liên quan đến vấn dề đó, nguyôn nhân của sự kiện,

tá c đ ộ n g c ủ a s ự kiện đ ố i v ớ i x ã h ộ i Phóng s ự truyền h ì n h đ ò i h ỏ i người p h ó n g

viên phải có lập trường vững vàng, có chủ kiến riêng của mình để từ sự kiện xảy

ra đó rút ra được những ý kiến, bình giá vấn đề, và trcn cơ sở đó là những giải pháp cụ thể cho vấn đề Như vộy, dối tượng phản ánh của phóng sự là vấn đề chứ không đơn thuần là sự kiện như tin lức

Khi xem tin về vụ cháy rừng ử Đắc Lắc, khán giả mới biết những thông tin chính về sự kiện này và đang nóng lòng chờ đợi những thông tin sâu sắc hơn, thì phóng sự phát sau đó trên chuyên mục "Vấn đề hôm nay" dã làm cho họ sửng sốl khi biết rằng 50% rừng Việt Nam bị biến mất do nhiều lý do như di dân tự do, đốt rừng làm nương rẫy, do bọn khí1 i phá gỗ trái phép Và không dừng lại ở đó những người làm phóng sự còn phfin tích cho thấy sự biến mất của rừng đđu nguồn đang là nguy cơ báo hiệu cho sự thất thường của thời tiết như lũ lụt, hạn hán

b.Khu biệt phónq sự truyền hình với ẹhi nhanh

Trong chương trình thời sự, ngoài tin tức còn có sự xuất hiện của ghi nhanh Ghi nhanh là một thể loại có khả năng thông tin xác lliực, sinh động về một sự kiện mới xảy ra Bên cạnh đó, ghi nhanh cũng có sự tham gia của cái tôi - tác giả nhăn chứng và nliộp cuộc, và có ý kiến của nhiều nhAn vột tham gia sự kiện Do đó, giữa ghi nhanh và piling sự có một số điểm tương đồng cần phai pliAn biệt rạch ròi đê tránh sự nhầm lẫn giữa chúng

Trước hết, chúng ta có thể piư-n bỉột giữa ghi nhanh và phóng sự ở phạm vi

đề tài phản ánh trong tác phẩm Ghi nhanh cũng như tin chỉ phản ánh một sự kiỌn dơn lẻ, nhưng phóng sự có thổ phản ánh nhiều sự kiện có quan hệ với nhau nằm trong một vấn đề đang dược dông đảo xã hội quan tâm Ghi nhanh chủ yếu cliỉ thông tin bôn bề mặt của sự kiện chứ không di sfiu vào phân tích diễn biến của sự

kiện h ay lý giải về n g u y ê n nhân và ý n g h ĩa củ a n ó , c h o ncn ghi nh an h chỉ thỏa

mãn được nhu cđu thông tin ban đáu của công chúng Do dó, trước những sự kiện cần có cái hiểu sâu sắc hơn, công chúng phải tìm đốn phóng sự.

Ghi nhanh cũng có kết cấu linh hoạt và bút pháp sinh động, giàu chất văn học như phóng sự Tuy nhiên, trong ghi nhanh sự xuất hiện của cái tôi tác giả chỉ mới là cái tôi nhân chứng, cái tôi trần thuật một cách khách quan chứ chưa đạt tới một cái tôi thẩm định như ở trong phóng sự Một yếu tố quan trọng nửa để phAn

biệt hai thể loại n à y d ó là trong gh i nhanh thường k h ô n g sử d ụ n g hình ảnh tư liệu

b ở i y ê u c ầ u t h ô n g tin tứ c th ờ i n ê n đ ư a h ì n h ả n h tư l i ệ u v à o c ó k h ả n ă n g SC là m

giảm tính thời sự của tác phẩm ghi nhanh Còn trong phóng sự truyền hình, đặc biệt là những phóng sự có liên quan đến các sự kiện lịch sử, thì hình ảnh tư liệu được sử dụng như những minh chứng rất chân thật và sinh động, gợi được sự quan tâm theo dõi của người xem

c Khu biệt phónq sự truyền hình với tườnạ thuật

Phóng sự truyền hình và tường thuật tniyền hình là hai thể loại cùng phản ánh quá trình, diễn biến của sự kiện, hiện tượng Tuy nhiên, giữa chúng có nhiều điểm khác biệt Tường thuật thuộc nhóm thể loại thông tấn do đó, cũng giống như tin, nó chỉ phản ánh diễn biến của một sự kiện, hiện tượng mà thôi Ví dụ như tường thuật về một trận thi đấu bóng đá, lường thuật về một lễ kỷ niệm nào

đó, tưòng thuật về một buổi biểu diễn ca múa nhạc, tường thuật về một cuộc giao lưu, gặp gỡ Trong khi đó, phóng sự truyền hình thuộc nhóm chính luận nghẹ

th u ậ t n ê n n ó t h ư ờ n g p h ả n á n h m ộ t c h u ỗ i c á c s ự k i ệ n h i ệ n tượng x u n g q u a n h m ộ t

vấn đề

Tường thuật thường trả lời các cíiu hỏi 5W và Lhl (Ai, cái gì, khi nào, ở đíìu, kết quả ra sao), còn phóng sự truyền hình bằng sự kcì hợp hài hòa giữa hình ảnh và âm thanh còn phải lý giải, phan tích được những nguyên nhân của vẩn đồ

để từ đó tìm ra câu trả lời cho vốn đe lúc là tìm ra những biện pháp giải quyết

Chương trình tường thuật ở Dài Truycn hình Việt Nam thường có thời

biến sự việc từ đẩu đến cuối llico trình tự thời gian Còn trong phóng sự không nhất thiết phải sắp xếp các sự kiện theo trình tự thời gian, mà sắp xếp chúng theo một lô gíc của vấn đề, theo một Irình tự tùy thuộc vào ý dồ của tác giả đổ phfln tích, lý giải và giải quyết vấn dồ một cách hợp lý nhất, khoa học nhất Do tường

\

thuật diễn biến theo trình tự thời gif.il và không gian của sự kiện diẻn ra tại hiên trường, nôn khủu hậu kỳ của một chương trình tường thuật truyén hình (nếu là tường thuật tại chỗ thì khỏi cđn nói đến' hậu kỳ) thường đơn giản hơn so với phóng sự truyền hình Bởi để hoàn thiện một tác phẩm phóng sự truyền hình người ta phải ghép nối các hình ảnh, các run thanh rời rạc thành một chỉnh thổ thống nhất theo nội dung tư tưởng của tác phẩm mà lúc quay phim tại hiộn trường người ta chưa thể tính toán hết được.

Cùng sử dụng chất liệu cuộc sống và ngôn ngữ nghe - nhìn nên giữa phóng

sự truyền hình và phim tài liệu truyền hình cũng có nhiều điểm tương đồng Trước hết vì bản thân phim tài liệu có nhiều dạng khác nhau, có loại thiôn vé cung cấp thông tin ít sử dụng những phương thức biểu cảm như khái quát hóa, hình tượng hóa của văn học; có loại nặng về cái tôi tác giả dược nhào nặn dưới lớp vỏ của văn học, có sự khái quát hóa nghệ thuật sâu sắc; lại có loại được làm theo phương pháp rất gđn với phóng sự

Trên thực tế, nhiều tác giả phim tài liệu cũng có sự mơ hồ về pliủn biệt giữa các loại phim tài liệu khác nhau Không hiếm trường hợp trong nửa đẩu phim, chúne; ta thấy tác giả suy tư liên tưởng đến những số phận con người, nhưng đến nửa cuối bộ phim ta lại thấy tác giả đang làm công việc của người phóng viên phản ánh các vấn đc sảií xuất kinh doanh Do đó, rất dễ có sự nhám lẫn giữa phóng sự truyền hìnli và phim lài liệu truyền hình Tuy nhicn, chúng ta VÃII có thể phân biệt được chúng ở những dặc diổm chính như sau:

+ Tính thời sự : C ả phóng s ự v à phim tài liệu t r u y ề n hình đ c u l ấ y c h ấ t l i ệ u

từ c u ộ c s ố n g sin h đ ộ n g m u ô n m àu m u ô n VC m à k h ô n g hé hư cấu, n h ư n g p h ó n g

sự truyền hình thiên về những vấn đé có tính thời sự cao, còn phim tài liộu truyền hình lại đi vào những vấn đổ lớn, thicn về thông tin thrỉm mỹ, thông qua cái (ỏi tác giả thể hiộn những tư tưởng, tình cảm lớn hơn, có tính khái quát cao hơn, do

đó, phạm vi phản ánh thường rộng lớn hơn Mình ảnh trong phóng sự tuy có thổ

d ù n g m ộ t v à i h ìn h ả n h tư liộ u nhưng c liủ y ế u v ẫ n là n h ữ n g h ì n h ả n h t h ờ i s ự VC

cuộc sống hiện lại, còn hình ánh trong phim tài liệu lại có ihể là sự đan xen giữa quá khứ và hiện tại

Tác phftin phóng sự truyén hình luôn mang tính thời sự nên nó có giá trị nhất khi sự kiện nó phản ánh đáp ứng dược sự quan tâm nóng hổi của công chúng

và cần phải được phát sóng ngay s;iu khi sự kiện diễn ra Qua thời điểm ấy, phóng sự thường chỉ có giá trị tư liệu Còn phim tìii liệu do đi vào những vấn đé chiều sâu, không bị cấp bách bởi yêu cẩu của tính thời sự nên có thể sau một thời gian xem lại nó vãn còn giá trị như thời điểm ban tlíìu Ví dụ, người ta có thể xem phim tài liệu "Tiếng vĩ cầm ở Mỹ Lí:-;" của đạo diễn Trđn Văn Thủy hay "Trở lại Ngư Thủy" của đạo diễn Lê Mạnh Thích không chỉ trong thời điểm các bộ phim

ấy ra đời mà ngay cả hôm nay và ngày mai nữa vẫn CÒI1 thấy hấp dẫn và cảm

động, trong khi các phóng sự như "Xử lý việc xâm phạm đc Hà Nội", "Cần kiôn quyết xử lý vi phạm đê Hà Nội" chỉ phát huy tác dụng trong thời điểm trước khi Thủ tướng Chính phủ đưa ra Quyết định 158/TTg giải tỏa các công trình kiến trúc

vi phạm Pháp lệnh đê điều Nhưng bản thân các phóng sự truyền hình khi dã bị lạc hậu về tĩnh thời sự sau thời điểm phát sóng lại trở thành một nguồn tư liộu có giá trị để những tác giả làm phim tài liệu truyền hình khai thác

+ Tính khái quát lổng hợp: Phóng viên Trường Phước - Ban Thời sự Đài Truyền hình Việt Nam cho rằng: "Phóng sự thường đi vào những chi tiết và số liệu cụ thể, còn phim tài liệu đi vào những chi tiết khái quát mang tính chất lâu

trong khi phim tài liệu lại có xu hướng khái quát và hình tượng hóa" ị 18-32 ] Sự khác biệt vể tính khái quát giữa phóng sự truyền hình và phim tài liệu rất dễ nhộn

ra vì sự khác biệt rõ ràng về thời lượng và không gian của hình ảnh

Phim tài liệu truyền hình có không gian phản ánh rộng lãi, thường cli vào những chi tiết khái quái tổng hợp có giá trị lâu dài khiến người xem phải suy ngẫm Phóng sự truyền hình có thời lượng và không gian hẹp hơn, thường di vào những chi tiết cụ thể Ví dụ như bộ phim phim lài liệu "Việt Nam quê hương tôi" của Đài Truyền hình Việt Nam đã thồng qua không gian phản ánh rộng lớn của những phong cảnh kỳ quciii cỉất nước, các trung tâm kinh tế, những net đẹp văn

hóa, những lễ hội cỉAn g ia n , n h ữ n g CÔI1G, trình k iến (n ìc dã khái quát nôn mộ!

đất nước Việt Nam đang vươn mình tmim thời kỳ dổi mới Trong khi đó, cũng dề cập tới danh lam thắng cảnh thì phórm sự "Nỗi niềm danh ihắng Hạ Long" của Đài Phát thanh và Truyền hình Quiine Ninh lại dưa ra một thực trạng, mộl vân dê

cụ thể: vẻ đẹp Hạ Long díing bị tàn phá bởi những hoạt động, những mật trái của

kinh lế thị trường như khai thác Lì ú ỉ rái phcp, nạn mại đâm, ô nhiẽm môi trường

sinh thái

+ Tính nghệ thuật: Với phóng sự truyền hình việc "chộp" được những khuôn hình có tính thời sự là yêu cđu hàng đầu Còn phim tài liệu lại tập trung

vào vấn đề m a n g c h iề u SÍIU tư tưởng và tính nhím văn d ư ợ c x â y đự ng trên c ơ sở

một kịch bản văn học cố định nên nó vừa đòi hỏi, vừa có điéu kiộn để thực hiện,

để chọn lựa những hình ảnh có tính nghệ thuật cao Cùng với hình ảnh trau chuốt,

chương giàu hình tượng, giàu cảm xúc mềm mại và linh hoạt, thậm chí nhiổu lúc lời bình có thể đi xa ra ngoài hình cinh, tưởng chừng không liên quan gì tới hình ảnh, nhưng lại nói lên cái tầng ý nghĩa sâu xa mà hình ảnh hàm chứa Còn trong phóng sự truyền hình thì lời bình phải bám sát hình ảnh, nhưng không giải thích những gì hình ảnh đã thể hiện mà chỉ bổ sung thông tin cho hình ảnh Lời bình

dài dòng lan man

Trên đây là một số nét khu biệt của phóng sự truyền hình với một số thổ

loại truyền hình, ở chừng mực nàc đó, có những nét tương đồng với nó Viộc phân định ranh giới giữa phóng sự truyền hình và các thể loại trên chỉ có ý nghĩa

giống nhau, thường có sự giao thoa, đan xen Tuy nhiên, lý luận báo chí đã chứng minh rằng, các thể loại báo chí hiện dại luôn phái sinh, phát Iriổn, nhưng chúng vẫn có tính ổn định lương đối Việc các thể loại phát Iriổn, đan xcn với nhau, giao thoa với nhau không có nghĩa là chung (lổng nhất với nhau Trôn thực tế, những ngưòi làm chương trình truyền hình cần nắm vững những cỉặc thu, những nét khu biệt của phóng sự truyền hình dể có dược những tác phẩm clniủn mực về cơ bản, tuy rằng có sự đan xcn, giao thoa, llựim chí có thổ mượn hình thức thể hiện của một số thể loại khác song vẫn không bị nhám lfin vứi chúng

1.3 PHÓNG S ự THỜI S ự

Theo như nội dung trình bày (!' mục 1.2, ta thấy phóng sự truyền hình là the loại phán ánh và phân tích những sự kiện, sự việc nóng bỏng nổi cộm “có vấn đổ”

xảy ra trong một quá trình phát sinh và phát triển mà khán giả rấl quan tâm theo

dõi để phát hiện khám phá bản chất vấn đề, đồng thời có kiến nghị và đé xuất

giải pháp về vấn đề đó

Phân loại phóng sự truyền hình theo mục đích khác nhau thì gồm có phóng

sự thời sự, phóng sự vấn đề, phóng sự chuyên đề, phóng sự diều tra và phóng sự

tổng hợp

Tác giả luận văn tập trung nghiên cứu, phân tích và nhận dạng loại phóng

sự thời sự, có thời lượng ngắn vài phút xuất hiện trên các chương trình thời sự, nó

phản ánh cập nhật những diễn biến sự kiện mới nhất, có kết cấu đơn giản, nhằm

cung cấp kịp thời thông tin sâu sắc về quá trình diễn biến của sự kiện

Phóng sự thời sự khác với các loại phóng sự vấn đề, chuyên đề, điều tra và

tổng hợp

Phóng sự thời sự khác với phóng sự vấn đề thường dược sử dụng trong các

chuyên mục, chuyên đề như “Sự việc ý kiến”, CKX, “An toàn giao thông” với

thời lượng từ 10-20 phút để phản ánh những vấn đề hay tình hình thực trạng đang

nảy sinh và phát triển nổi cộm gây sự chú ý của công chúng cần phải giải quyết

Nội đung phản ánh đòi hỏi thu thập nhiều số liệu thống kê cụ thể chính xác nhằm

giải đáp thắc mắc cho người xem truyền hình

Phóng sự thời sự khác với phóng sự chuyên dồ với đối tượng phản ánh chủ

yếu là con người (chcin dung anh hùng, bác học, nghẹ sĩ .), mục đích chủ yếu là

phản ánh tấm gương tiêu biểu, phân tích ncu bật được những phẩm chất và hành

động cao quý của nhân vật Từ sự cỉánlì giá sAu ,sắc và chính xác về phẩm chất ấy

mà góp phẩn tuyên truyền giáo dục LÍIO công chúng nhân dân Thổ loại này còn

có thể mở rộng các đề tài khác như khoa học, giáo (lục, du lịch

Vậy xuất phát từ nhu cẩu cCm thiết nâng cao chất lượng chương trình thời

sự truyền hình, thể loại phóng sự thời sự dược hình Ihành phải đạt được các yỏu

cẩu sau:

1.3.1 Phóng sụ thòi sự phải thu hút nhiều khán giả xem chương íiiỉỉh thời sự truyền hình

Chương trình thời sự là “bộ luật" chính trị của truyền hình, bao giờ cũng

dược đặt trên “trang nhất” Chương Irình ihời sự dang chiếm vị trí rất quan trọng

đổ thông báo và phản ánh những thông tin cẠp nhật về tình hình chinh trị - kinh tố

- xã hội ở trong và ngoài nước, tiếp theo là phân tích bình luận các chuyôn dồ

chính luận nhằm định hướng và hướng dãn dư luận đúng đắn cho công chúng khán giả truyền hình

Thực tế đã chứng minh phónn, sự truyền hình đã góp phẩn phản ánh và phân tích những sự kiện, sự việc nóng bỏng nổi cộm “có vấn đề” xảy ra trong một quá trình phát sinh và phát triển cho nên chương trình thời sự thu hút đông đảo công chúng quan tâm theo dõi

Vì phóng sự truyền hình có chức năng phát hiện và khám phá bản chất vốn

đề, từ đó kiến nghị và đề xuất giải pháp về vấn đề, nên phóng sự thời sự rất hấp dãn khán giả, đặc biệt là các sự kiện nóng bỏng và vấn đề nổi cộm (Ví dụ: Hãng truyền hình CNN truyền chương Irình trực tiếp ngắn gọn tới toàn thế giới, cẠp nhạt thông tin hấp dẫn lôi cuốn người xem mang tính toàn cẩu)

Đối tượng khán giả của chương trình thời sự truyền hình là dông đảo người xcm thuộc nhiều thành phẩn xã hội đa dạng có nhiều khả năng nhận thức nội

dung tư tưởng v ề hình ảnh và âm thanh k h ác nhau n ên c ó nh ữ n g đặc đ iể m sau:

+ Người xem có quyền lựa chon chương trình tùy theo nhu cầu và sở thích.+ Khả năng lưu giữ thông tin có giới hạn khỉ inà hình ảnh và âm thanh thổ hiện trên màn hình có một lần Vì vậy phải hạn chế số liệu, từ ngữ trìu tượng, lời

n ó i n g ắ n g ọ n , d ễ h i c u , t ố c đ ộ v ừ a p h á i.

+ Khi xem truyền hình, công c húng khán giả dông đào, nhưng đường như

bị tách riêng lừng cá nhân như thể cuộc giao tiếp “một - một” giữa khán giả va TV

Hiện nay, khi mọi người quá bện rộn với công việc thì họ chỉ có thể tranh thủ theo dõi chương trình vào nhr'iig khoảnh kỉiác Ihời gian khác nhau, nếu chương trình có chất lượng thấp kém khô khan, không hấp dẫn thì không thổ lôi kéo người xem đúng thật lâu bcn mỉm hình được, vì vậy cÀn phải tìm hiổu cách

th u h ú t k h á n g i ả n h ư s a u :

+ Xác định đối tượng khán giiì mà truyền hình tác động đến

+ Xác định giói hạn tri thức mà người xcm dã hướng vào

+ Tìm ra được những diều mới !ạ cuốn hút mọi (lối tượng người xem

Đối với chương trình thời sự truyền hình thì phóng sự ngắn ít lời và mạn đàm trực ticp là hấp dẫn nhất mà lại Vhả thi không lốn kém

Ị.3.2 Phóng sự thời sự phải tú t ngắn thòi lượng

Chương trình thời sự Ihường cỏ Ihời lượng ngắn rất cần chuyển tải những

ĨỊiội đ un g th ô n g tin p h o n g phú, đa d ạn g và cập nhạt, với hình thức thể hiộn sôi

động hấp dẫn góp phần nâng cao chiil lượng chương trình truyền hình Ngày nay,

chương trình thời sự cũng cần phải trực tiếp tham gia vào cuộc sống xã hội và hội

nhạp với truyền hình quốc tố

Xuất phát từ những yêu cẩu đó, sự ra đời của thể loại phóng sự thời sự có

thời lượng ngắn 1 phút 30 giây đến 5 phút là một cải tiến nhằm nâng cao chất

lượng chương trình thời sự Thể loại này nén thông tin cao độ nôn thực sự chứa

quyết trực tiếp quyết liệt nội dưng chính, tạo tiết tấu dồn dâp nhanh nhanh như

nhịp đập và hơi thở của cuộc sống Cả tác giả và khán giả như đang trực tiếp

chứng kiến và tham gia vào sự kiện, vào các vấn đề thiết thực của cuộc sống hiộn

phải đưa nhiều thông tin trong khoảng thời gian ngắn nôn phải dồn nén thông tin

cầu ấy đòi hỏi hình thành một cấu trúc phóng sự thời sự có chất lượng và hiộu

q u ả c a o : p h ó n g s ự t h ờ i s ự c ó t h ờ i l ư ợ n g n g ắ n , từ n a y g ọ i là phóng sự ngắn.

1.3.3 K ết cấu và đặc trưng của phóng sự ngắn truyền hình

tưởng theo phương pháp tiếp cẠn vù giải quyết vấn đề, đi thẳng vào trọng tílm

không vòng vo, giải quyết từ hiện lượng đến bản chất vấn đề Vì vậy, phóng sự

ngắn phải dồn “nén” (compession ) thông tin chứ không dẫn dắt lan man Lời dẫn

của tác giả rất ngắn nêu bật chủ (lổ chính của tác phẩm mà không dài (lòng, lời

bình ngoại hình sắc sảo đúng trọng tam của vấn đé Hình ảnh phải là những chi

tiết “đắt” nhanh chóng liếp cận vấn đc và dặt ra cách phân tích và giải đáp xúc

tích chính xác

Kết cấu của phóng sự ngắn cồm 3 phần:

+ Đãỉ vein đề:

- Chủ đề phải rõ ràng ngay từ tít dề, lộp trung trực tiếp dãn dắt mở dfìu không vòng vo đài dòng Chủ dề dược chỏ nhỏ vừa đủ phù hợp vốn sống và trình

độ của tác giả, bám sát đời thực đời thường, không ôm đồm tham vọng vượt quá sức lực và khả năng mình

diễn biến xảy ra, phần này rất ngắn v:\ đi thẳng vào trọng tâm của vấn đề Có khi tác giả chọn những vấn đề bất bình thường để mở đề cuốn hút trí tò mò của người xem (có thể là lời ngoại hình hoặc phóng viên trực tiếp xuất hiện tại hiện trường, cách này làm người xem có cảm giác đang tham gia hoặc cùng chứng kiến sự kiộn với tác giả)

+ Giải quyết vấn dê:

Tất cả mọi thông tin chủ yếu và chi tiết thể hiện ý đồ của tác giả được trình bày nhanh gọn và sâu sắc trong phẩn này Mọi thông till quan trọng trong phóng sự gây cảm giác mạnh, được kiián giả quan tâm chú ý, đặc biệt là sự hiộn diện của các nhân vẠt và nhân chứng đưa ra lời thuật, lời thoại ngay trong sự kiộn sẽ tập hợp khách quan trung thực các mâu thuẫn và diễn biến chính của sự kiện Tác giả phải có thái độ bằng cách nhìn thẩm định, phái định hướng tư tưởng tác phẩm từ đẩu đến cuối

+ Kết thúc vấn đề:

Phần kết phải gọn gàng và rõ ràng bằng hình ảnh âm thanh đầy ấn tượng

dỗ nhớ với những chính kiến và kiến nghị trên cơ sở bình luận đắt giá về sự kiộn vấn đề Nếu phán mở đẩu vồn vã “mời khách vào nhà” thì phẩn kết luân là “lời chào lưu luyến để khách muốn đến tham lấa nữa” [19]

Phần kết của phóng sự vừa kh;íi quát hóa trong phạm vi chủ đề tir tưởng của phóng sự vừa thể hiện lời bình kít IuẠn khííc triết bằng những từ chính luíln dắt giá gây xúc động trong lòng người xem

Kết cấu chung của phóng sự ngắn là sự kết hợp của yếu tố chính luẠn với

sự hấp dẫn, sống dộng của đời thực khách quan, không hu cấu, cái tôi dược ẩn kín không lộ liỗu, tác phẩm không bị dàn dựng áp dặt chủ quan Phóng sự ngan

có chủ đề bám sát tâm lý và nhu cầu của khán gia dể cung cấp cái mà mọi người cẩn, chứ không phải cái ta có Iihưim mọi người không cần

Đặt tít dề phóng sự ngắn phải cụ thể và gAy tò mò cho khán giả, dồng thời

cũng là làm sợi chỉ đỏ định hướng xuyên suốt quá trình hình thành tác phổm

Các nhân vật xuất hiện trong phóng sự ngắn phải là người thật việc thạt

Tác giả dùng tiếng nói của họ thông qua các cAu trả lời từ câu hỏi phỏng vấn

“mở” của mình, để nhân víit thực liên quan dốn vấn đề trình bày thay cho mình

hầu hết ý đồ và nội dung tư tưởng Như vậy, cái tôi tác giả ẩn kín một cách khéo

léo làm cho khán giả tin cẠy vào sự khách quan, càng tạo điều kiện cho mình

bình tĩnh phát hiện được bản chất vấn dề để kiến nghị đúng đắn về các biện pháp

g i ả i quyết vấn đề

nghệ thuật sẽ làm cho tác phẩm hấp dẫn, khả năng truyền dạt cao

Về nghệ thuật, kịch bản xíiy dựng các hình tượng nhân vật, mô tả cảnh

thột và người thực, sử tlụng các động lác Camera đicu luyện và thủ pháp dựng

hình thể hiện thẩm mỹ, hoành triil'jT, hình ảnh “sạch đẹp” sống động, trung

thực

Về báo chí: nội dung chính phải tổng quan, vào thẳng vấn dề ra thẳng vấn

đề, nổi cộm bức xúc Các chi tiết (ror.g phần thân bài nêu cụ thể rõ ràng, lời bình

ngoại hình định hướng nhận thức đúng đắn cho khán giả và kiến nghị xác đáng

c á c giải p h áp “ vấn đ ề ” T ác p h ẩm phản ánh trung thực ch ín h x á c đ ú n g vấn đ ề SC

có giá trị chất lượng cao

Kết hợp tốt tính báo chí và nghệ thuật trong phóng sự ngắn thì các hình

ảnh thật của sự việc diỗn biến từ d.'a đến kết thúc được bicn tập lựa chọn lấy

truyền hình với các cỡ cảnh truyền hiMh, góc quay, dộng tác máy (lia-zoom) thích

hợp đạt được mục đích, rút ngắn khoảng khône e,ian và thời gian thực cũng như

sự kiện được trình bày diẻn ra trcn mail hình

1.3.4 Quy trình thực hiện phong sụ ngắn truyền hình

a Xác đinh đ ề tài, chủ để:

nói riêng là toàn bộ hiện thực cuộc sốnẹ xung quanh ta, nhưng không phải brú kỷ

sự việc nào, dối tượng nào cũng có íiiẽ lìiy tiện dưa vào phóng sự Chỉ có những

Sự kiện, vấn để mới nảy sinh (rong cuộc sống hay những vấn đề còn tồn tại, còn gây nhiều tranh cãi, cán phải giải đáp ngay cho công chúng mới có thể trơ thành đề tài của phóng sự ngắn Nói cách khác, đối tượng của phóng sự ngắn chính là những hiện tượng, bối cảnh “có vấn đề” Và thông qua tác phẩm, ngưừi phóng viên trình bày toàn bộ diễn biến của sự kiện theo một ý đồ, tư tưởng đã xác định Chủ đề thường được xác định từ trước chuyến đi hay có thể được hình thành trong quá trình đi thực tế, hoặc có thể chủ đề đã xác định được bổ sung trước thực tế phong phú của cuộc Sống Khi xác định đề tài, chủ đề chúng ta luôn nhớ rằng chủ đề, đề tài ấy phải đúng với chủ trương, chính sách và nhiệm vụ công tác tư tưởng của Đảng trong từng thời kỳ và nó phải thực sự là mối quan tâm của quần chúng trong thời điểm ấy Từ đề tài, chủ đề và tình hình thực tê, phóng viên sẽ xây dựng đề cương sơ lược nhất cho một phỏng sự Tác giả phải nghiên círu qua về một đề tài, một vấn đề mới nảy sinh (rong cuộc sống, từ dó xây dựng kế hoạch cần làm.

b Xây dựng kịch bản phony sự nẹơn truyền hình:

Phóng sự truyền hình cần sự phối hợp của một tập thể phóng viên, biíu tỌp,

đ ạ o diễn, q u ay p h im , k ỹ thuật K ịđ ' bản là sợi d â y nối cá c thành viên c ó c ù n g ý

tưởng thống nhất chương trình hành (lộng qua các khâu: ghi hình và dựng hì nil

hậu kỳ.

Kịch bản được chia làm ba loại:

+ Kiclĩ bản V đ ồ : x á c định c ơ sở drill tiên qua v iệ c tìm h iểu thực tế và nắm

b ắ t v ấ n đ ề n ổ i c ộ m c ủ a q u á tr ìn h d iễ n b i ế n

+ Ki ch bản để cương: được dùng cho những phóng sự có vấn đề phức tạp,

diễn biến trong không gian, Ihời gian rộne nhiều biến động (như phóng sự diều tra)

4- Kích bản chi tiết: đ ư ợ c á p d ụ n g c h o s ự k i ệ n c ó d i ễ n b i ế n ổ n đ ịn h b é n

vững (như phóng sự truyền thẳng trực liếp của các hãnc thông tấn quốc tế)

Phóng sự ngắn thường sử đụng kịch bán đề cương có kỹ thuật phân cảnh chứ không sơ sài Kịch bản phóng sư ngắn trước hết phải ghi rõ để tài và chủ dồ, sau là nội dung chính những hình ảnh, ụlii hình phỏng vấn nhím vật nliAn chứng, phạm vi lời thoại thế nào

Kịch b ả n c ó tr ư ớ c SC đ ả m b ả o s ự t h ố n g n h ấ t v ổ ý iư ỉy n g c h ủ đ ộ n g t ạ o ra

những hình ảnh đắt giá đúng chủ đé phóng sự, chủ dổng xử lý các tình huống phát sinh ngoài dự kiến (như bão mưa, nhAn vạt đi váng)

c Ghi hình tại hiện trường:

Đây là quá trình thực hiên kịch bản đã đề ra tại hiện trường Phóng viên phải tạo ra được những hình ảnh lìốp dẫn người xem suốt từ đẩu cho đến khi kết thúc phóng sự Làm được điều này không dễ, vì kịch bản không lường hết các sự

cố bất thường xảy ra Phóng viên và quay phim tự quyết định cỡ ảnh, góc độ, độ dài của cảnh đúng với kịch bản chi ỉiết và ý dồ của tác phẩm, phải linh hoạt và hiểu ý nhau, “chộp” được nhiều chi iiết đắt giá, phải chọn vị trí thuận lợi đón đẩu các sự kiện tình huống để có thể thấy bao quát toàn bộ sự việc

Trong phóng sự ngắn, tác giả cũng có (hể xuất hiện một cách khéo lco tại hiện trường làm tăng tính chân thực và sức thuyết phục của phóng sự Người xcm

có cảm giác đang chứng kiến và tham gia vào vấn đề nóng hổi bức xúc nliò sự nhanh nhạy của phóng viên

Phỏng vấn trong phóng sự ngắn xen kẽ với lời bình một cách klìéo léo, người xem khó mà phân biệt rạch iòi giữa lời bình và phỏng vấn Vứi vai trò

hình chuẩn, đẹp cho người phỏng vấn Thông thường người ta hay sử (lụng quy (ắc qua vai Khi phỏng vấn, không hỏi chung chung sáo rỗng, không mớm lời,

phồn tích tìm ra nguyên nhân và giải pháp clúng cho vấn đc

d Dựng hình hậu kỳ:

Dựng hình là công đoạn sắp xếp và ghcp nối các cảnh ghi hình rời rạc thành trường đoạn và tác phẩm ho-.'.n chỉnh llico díing ý dồ kịch bản đã đề ra Những hình ảnh đã được chọn lọc đổ móc xích vói nhau một cách liôn lục và lôgíc theo kịch bản phân cảnh làm ciio hình ảnh và âm thanh được hòa quyộn với

ngắn truyền hình

Khi dựng hình, chú ý đốn quy tắc tạo hình và nén không gian thời gian không đổ xảy ra tình trạng hình ảnh nghèo nàn hoặc lời bình quá yếu không cluip cánh cho hình ảnh

e Nẹlĩiệm thu ch ươn ạ trình phát sóng:

Là khau cuối cùng kiểm nghiệm nội dung và chất lượng chương trình trước khi phát sóng đến tay người tiếp nhím Khán giả là người thẩm định khách quan

và nghiệm thu nghiôm khắc nhất Các đài truyền hình nước ngoài, phóng viôn làm chương trình trực tiếp phát sóng thì chính tác giả tự chịu trách nhiệm phô duyệt chất lượng 'rước ban biôn tập và khán giả Hiện nay, ở chương trình thời sự của Đài Truyền hình Việt Nam vì đáp ứng yêu cáu trước tiên là tính nhanh nhạy, kịp thời, cập nhật nên trong thực tế thì có nhiều tác giả lự chịu trách nhiệm vổ tác phẩm của mình

Kết quả của quy trình sản xuất chương trình phóng sự truyền hình trình bày ở mục 1.3 sẽ cho ra đời tác phẩm, phóng sự thời sự có thời lượng ngắn Nhận dạng thể loại mới này được xác định như sau:

Phóng sự ngắn truyền hình là thể loại xung kích của chương (rình thời sự truyền hình có thời lượng ngắn (vài phút) phản ánh và phân tích nhũng sự kiện, sự việc nóng bỏng nổi cộm “có vấn đề” xay ra trong mộl quá trình phát sinh và phát triển mà công chúng khán giả rất quan tâm theo dõi

để kịp thời phát hiện khám phá bản chất vấn đề, đồng thời có kiến nghị và

đề xuất giải pháp về vấn để đó.

và phóng sự ngắn truyền hình nói ricng Dựa vào những tiền đổ lý luận này, trong các chương tiếp theo chúng tôi sẽ khi’o sát về nội dung và hình thức phản ánh của các phóng sự ngắn truyền hình Ircn chương trình tlìừi sự VTV1 1999 - 2001

CHƯƠNG HAI NỘI DUNG PHẢN ÁNH CỦA CÁC PHÓNG SỤ NGẮN

THỜI S ự V T V l 1999 - 2001

Cũng như bản thân chương trình lliời sự, nội dung phóng sự ngắn của Đài Truyền hình Việt Nam (đài truyền hình trunc; ương, phủ sóng toàn quốc) rất phong phú và đa dạng Nó đề cập tới mọi lĩnh vực, mọi vấn đề trong đời sống xa hội khắp mọi miền đất nước, miễn là ở đó có những sự kiện xảy ra được sự quan tâm của đông đảo công chúng Từ năm 1997 với sự tiến bộ của kỹ thuẠt viễn thông và kỹ thuật truyền hình, chương trình thời sự Đài Truyền hình Việt Nam đã thiết lập được đường truyền tin hàng ngày bằng cáp quang từ các đài khu vực và địa phương về trung tâm ở Hà nội Điều đó đảm bảo cho chương trình lliời sự nói chung và phóng sự ngắn nói riêng không bỏ lọl một sự kiện quan trọng nào trong ngày, dù nó xảy ra ở bất cứ nơi nào trôn cả nước, kể cả ở tận cùng đất mũi Cà Mau hay Tây Nguyên xa xôi Chính sự đa dạng và phong phú này trong nội đung phản ánh của phóng sự thời sự cũng là một điểu khó khàn cho chúng tôi trong việc khảo sát chúng Bởi vì dù có cỉìia nội dung phan ánh này ra theo tiêu chí gì

đi chăng nữa thì cũng không tránh kiiỏi việc bỏ sót trong khi khảo sát Tuy nhicn,

để có tính hộ thống và khái quát chúng lôi vẫn phải tìm một ticu chí để chia nhỏ nội dung đó thành những phán khác nhau để tiện phím tích, so sánh và đánh giá

Ở đây, chúng tôi chọn tiêu chí theo vấn đề Theo ticu chí này thì nội dung phóng

sự thời sự trên chương trình thời sự của VTV1 những năm qua có thổ cilia thành

ba mảng vấn đề lớn như sau: mảng chính trị, máng kinh tế và mảng xã hội Tuy nhiên, cách phân chia này chỉ cỏ ý nghĩa tương đối trong phương pháp nghiên cứu của chúng tôi, bởi trcn thực tố còn rất nhiều những vấn dề khác không nằm trong ba mảng vấn đề trên hoặc có những vấn (lổ có thể xếp vào mảng nào cũng được

Do điều kiện thực tế, việc thu Ihập lư liệu băng hình và kịch bản các phóng

s ự ngắn trong t h ờ i gian CỊIUÌ không rkrợc cỉầV clủ (vì bản thím nguồn lư liộu gốc

cũng không được lưu giữ đáy đủ và hệ thống), nên chúng tôi không thể đưa ra những số liệu chính xác và khái quát nhất Tuy nhicn, vứi việc chọn và phân loại những phóng sự tiêu biểu như trên cũng đã cung cấp cho chúng tôi những con sô cẩn thiết để nhận định về nội dung của các phóng sự ngắn trong thời gian này Việc lựa chọn này là ngẫu nhiên, nhưng nó lại cho một tỷ lệ tương đối chính xác,

vì những con số này là phép cộng của tất cá các phóng sự dược phát sóng mỗi ngày của những ngày mà chúng tôi có tư liệu trong tay

2.1 NHŨNG VẤN ĐỀ CHÍNH TRỊ

Nội dung chính trị là mảng vấn đề quan trọng nhất của các phóng sự ngán trong việc thực hiện chức năng chính trị tư tưởng của mình Trong thòi gian qua, các phóng sự ngắn tiên chương trình lliời sự VTVÌ luôn là một trong những mũi nhọn xung kích có mật ở những sự kiện chính (rị trọng dại của đất nước, là chiôc cáu nối hiệu quả đưa những dường lòi, chính sách, chủ trương của Đảng và Nhà nước đến với đông đảo quẩn chúng nhân dân dồng thòi phản ánh đẩy đủ nhữim tâm tư nguyện vọng của nhtin dân ở mọi cấp, mọi ngành, mọi micn đất nước

2.1.1 Phóng sự ngắn phản ánh kịp thòi những hoại động đôi ngoại quan trọng của các vị lãnh đạo Đấng và Nhà nước ta

Nếu như thời gian trước kin, mỏi khi có một đoàn đại biểu cao cấp của Đảng và Nhà nước la sang Ihăm vò 'làm việc tại nước hạn lliì trôn chương trình